tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Abidjan

Abidjan lii Elefanttähtirido stuárráámus kaavpug já haaldâtlâš uáivikaavpug. Tot lii meid ässeelohhoos mield ohtâ stuárráámuin ranskakielâlijn kaavpugijn Afrikist já ubâ maailmist. Puoh Afrik kaavpugijn tot lii kuđâdin stuárráámus Lagos, Kairo, Kinshasa, Dar es Salaam já Johannesburg maŋa.
Abuja

Abuja lii Nigeria uáivikaavpug. Ive 1976 Nigeria meridij sirdeđ uáivikaavpug Lagosist Abujan, mutâ virgálávt Abujast šoodâi uáivikaavpug esken juovlâmáánu 12. peeivi 1991.
Accra

Accra lii Ghana stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Acqualagna

Acqualagna lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Acqualagnast ääsih 4 293 olmožid. Ton vijđodâh lii 50,69 km², já alodâh 204 m. Acqualagna naaburkieldah láá Cagli, Fermignano, Urbania já Urbino.
Siijdah.
Bellaria, Canfiagio, Ca'Romano, Case nuove, Farneta, Fossato, Furlo, Naro, Pelingo, Petriccio já Pole.
Acquaviva (San Marino)

Acquaviva lii kieldâ San Marinost. Acquavivast ääsih 2 147 olmožid. Ton vijđodâh lii 4,86 km², já alodâh 237 m.
Addis Abeba

Addis Abeba (amharakielân አዲስ አበባ, "uđđâ kukká", oromokielân "Finfinne") lii Etiopia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Afganistan

Afganistan lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Kabul.
Eennâmtiätu.
Afganistan vijđodâh lii 652 230 km², mast 0 km² lii čääci. Vijđoduv mield Afganistan lii maailm 43. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Afganistan lii siseennâmstaatâ Aasiast. Ton ránnjástaatah láá tavveen Turkmenistan, Uzbekistan já Tadžikistan, nuorttân Kiina, maadânuorttân já mäddin Pakistan já viestârist Iran. Afganistanist staatârääjih láá ohtsis 5 987 km. Kuhemus rääji lii rääji Pakistanáin, mii lii 2 670 km. Uánihumos rääji vist lii 91 km rääji Kiinain. Afganistan lii siseennâmstaatâ ađai tast ij lah ollágin merâriddo.
Morfologia.
Afganistan alemus saje lii Noshaq čokke (7 492 m). Ton vyeligumos saje vist lii räjijuuvâ Amu Darya riddo (258 m).
Haldâttâh já politiik.
Afganistan staatâhäämi lii islamlâš eemiirkodde. Afganistan staatâhovdâ lii eemiir. Tááláš eemiir lii .
Afrik staatah

• Algeria
• Angola
• Benin
• Botswana
• Burkina Faso
• Burundi
• Djibouti
• Egypt
• Elefanttähtiriddo
• Eritrea
• Eswatini
• Etiopia
• Gabon
• Gambia
• Ghana
• Guinea
• Guinea-Bissau
• Kamerun
• Kap Verde
• Kenia
• Komoreh
• Kongo demokraatlâš täsiväldi
• Kongo täsiväldi
• Koskâ-Afrik täsiväldi
• Lesotho
• Liberia
• Libya
• Maadâ-Afrik
• Maadâ-Sudan
• Madagaskar
• Malawi
• Mali
• Marokko
• Mauritania
• Mauritius
• Mosambik
• Namibia
• Niger
• Nigeria
• Peeivitäsideijee Guinea
• Ruanda
• Sambia
• Senegal
• Seychelleh
• Sierra Leone
• Somalia
• Sudan
• São Tomé já Príncipe
• Tansania
• Togo
• Tšad
• Tunisia
• Uganda
• Zimbabwe
Agugliano

Agugliano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Aguglianost ääsih 4 792 olmožid. Ton vijđodâh lii 21,89 km², já alodâh 203 m. Agugliano naaburkieldah láá Ancona, Camerata Picena, Jesi já Polverigi.
Siijdah.
Borgo Ruffini, Castel d'Emilio, Chiusa já Molino.
Áhujävri

Áhujävri ( já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst kuttâ kilomeetter Avelist nuortâs. Tot lii siämmáánommâsii jäävri riddoost.
Áhu-uáiváš.
Áhujäävri alda lii saje, mast lii uhredum siäidán. Tot saje lii Áhu-uáiváš, mon alne lii 1 m³ keđgi neelji ucceeb keeđgi alne. Tot sátáččij pyereest-uv leđe tot palvâškeđgi.
Akaa

Akaa () lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Akaast ääsih 16 481 olmožid, já ton vijđodâh lii 314,38 km², mast 21,12 km² lii čääci. Akaa naaburkieldah láá Hämeenlinna, Lempäälä, Urjala, Valkeakoski já Vesilahti.
Historjá.
Akaa kaavpug vuáđudui ive 2007 aalgâst, ko Toijala kaavpug já Viiala kieldâ lahtojii oohtân.
Kieldâlahtemeh.
Kylmäkoski kieldâ lohtui Akaan ive 2011.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Alabama

Alabama lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Montgomery já stuárráámuuh kaavpugeh láá Birmingham já Huntsville.
Alabama uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 4,9 miljovn olmožid (2020).
Alajärvi

Alajärvi lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Alajärvist ääsih 9 492 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 056,75 km², mast 47,92 km² lii čääci. Alajärvi naaburkieldah láá Alavus, Kuortane, Kyyjärvi, Lappajärvi, Lapua, Perho, Soini, Vimpeli já Ähtäri.
Historjá.
Alajärvi vuáđudui ive 1869, já tast šoodâi kaavpug ive 1986.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Alakylä, Halla-aho, Hoisko, Huosianmaa, Höykkylä, Iiruu, Kaartunen, Karhula, Koivumäki, Kortekylä, Koskenvarsi, Kuolema, Levijoki, Luoma-aho, Myllykangas, Nälkämäki, Paalijärvi, Pekkola, Pihlajakangas, Pynttäri, Saukonkylä, Sissala, Teerineva, Uusikylä, Viinamäki já Ylikylä.
Alaska

Alaska lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Juneau já stuárráámuuh kaavpugeh láá Anchorage já Fairbanks.
Alaska uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 734 000 olmožid (2020). Tot lii ässeelovo mield kuálmádin ucemus uásistaatâ. Ohtâgin uásistaatâ ij lah nuuvt häärviht aassum ko Alaska.
Alavieska

Alavieska lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Alavieskast ääsih 2 522 olmožid, já ton vijđodâh lii 253,02 km², mast 1,61 km² lii čääci. Alavieska naaburkieldah láá Kalajoki, Merijärvi, Oulainen já Ylivieska.
Historjá.
Alavieska vuáđudui ive 1868. Ko Säämisuáti puállái ive 1944, te puoh Suomâ sämmiliih karttii vyelgiđ evakkon Ylivieska já Alavieska kuávloid.
Siijdah.
Alavieska, Eteläranta, Kähtävä, Somero, Taluskylä já Käännäkylä.
Alavus

Alavus lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Alavusist ääsih 11 416 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 151,46 km², mast 64,24 km² lii čääci. Alavus naaburkieldah láá Seinäjoki, Kuortane, Ähtäri, Virrat já Alajärvi.
Historjá.
Alavus vuáđudui ive 1865, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Albania

Albania (, jurg. 'kuáskimij eennâm') ađai Albania täsiväldi () lii staatâ Balkanist Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Tirana. 
Eennâmtiätu.
Albania vijđodâh lii 28 748 km², mast 1 350 km² lii čääci. Vijđoduv mield Albania lii maailm 144. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Albania lii staatâ Balkanist Maadânuorttâ-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá tavenuorttân Kosovo, nuorttân Tave-Makedonia, mäddin Kreikka já taveuárjin Montenegro. Albaniast staatârääjih láá ohtsis 691 km. Kuhemus rääji lii rääji Kreikkain, mii lii 212 km. Uánihumos rääji vist lii 112 km rääji Kosovoin. Albania rájášuvá viestârist Adria- já Jooniameerân, moh kuleh Koskâmeerân. Merâriddo lii ohtsis 362 km.
Suolluuh.
Albania stuárráámus suálui lii Sazan (5,7 km²). Mađhâšem suollui šoodâi loválâžžân ive 2017. Tobbeen láá nube maailmsuáđi áigásiih buŋkkereh já suáldáttoorjâsajattâh. Merâkuávluh pirrâ suolluu kuleh luándusuojâlemkuávlun. 
Albania stuárráámui suollui juávkun kuleh meiddei Kunë (1,4 km²), Malsori (0,4 km²) já Zvërnec (0,1 km²).
Morfologia.
Albania alemus saje lii Korab čokke (2 764 m). Korab maŋa Albania alemuuh väärih láá Jezercë (2 694 km), Grykat e Hapëta (2 625 km), Maja e Popllukës (2 578 km) já Radohina (2 568 km).
Staatâ vyeligumos saje vist lii Adriameerâ riddo (0 m).
Haldâttâh já politiik.
Albania staatâhäämi lii parlamentaarlâš täsiväldi. Albania staatâhovdâ lii president. Tááláš president lii . 
Ekonomia.
Iäláttâsah.
Albaniast láá ennuv váráduvah, já tondiet viljâlem lii tuše käržis riddokuávlust. 
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Albania ässeeloho lii suulân 2,86 miljovn, kiäin váhá paijeel peeli láá muslimeh.
Kaavpugeh.
Albania uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Tirana.
Aldanuorttâ

Aldanuorttâ lii kuávlu Aasia já Afrik kuáhtámkuávlust, Euroop nuorttiibeln. Aldanuortâ staatâin stuárráámus uási láá arabienâmeh pic Turkki, Israel, Kypros já Iran. Meid oskoldâh, islam ovtâstit Aldanuortâ staatâid.
Staatah.
Čuávuvááh staatah rekinistojeh táválávt Aldanuortân:
Motomin meid Turkki rekinistoo Aldanuortân.
 Kypros kulá eennâmtieđâlávt Aldanuortân, mutâ ton historjá já kulttuur láá iänááš kreikkalâš-turkkiliih. Tondiet tot rekinistoo historjálávt já kulttuurlávt Euroopân já Aasian.
Enâmustáá ohtâlâs kulttuur tet Aldanuortân rekinistoo motomin meid ubâ Tave-Afrik ađai "Maghreb".
Aleksandria

Aleksandria lii kaavpug Egyptist. Tot lii ässeelovo mield Egypt nubben stuárráámus kaavpug.
Alger

Alger (, ) lii Algeria uáivikaavpug.
Aalmugijkoskâsâš komovuotâsajattâh

Aalmugijkoskâsâš komovuotâsajattâh adai ISS (, ) lii suullân jyelgipállukiedi stuárusâš satelliit, ive 2000 rääjist pisovávt almaidittum komovuotâsajattâh, mii jorá Eennâm pirrâ 368 km aloduvvâst 27 600 km tijmeliävttoin. Tot jorá Eennâmpáálu pirrâ pelnub tiijme kooskâi, 16 kerdid pirrâmpeeivist. Pirrâmpeeivist ISS jotá suullân siämmáá määđhi ko jis tot kirdáččij Enâmist Mánudâžân já maassâd. 
Taat sajattâh lii jotkâ Ovtâstum staatâi Skylab- já Sovjetlito Mir- já Saljut-komovuotâsajattuvváid. Komovuotâsajattâh lii Kanada, Euroop, Jaapaan, Ruošâ já Brasilia komovuotâornijdumij sehe Ovtâstum staatâi komovuotâhaldâttuv ohtsâšhaahâ. 
Puoh kirdemeh komovuotâsajattâhân, moh kevttih ryeššilâš rakkeet, páččojeh Baikonur kosmodromist Kazakstanist. Vuosmuu keerdi komovuotâsajattâhân paččui rakkeet Ovtâstum staatâin Cape Canaveral pääččimkuávdáást ive 2020. 
Komovuotâsajattâh uáinoo päljis čolmijn Enâmân uánihâš puudâid, táválávt motomijd miinutijd häävild. 
Historjá.
Ovtâstum staatâi kongres tuhhiittij Nasa vuávám ISS-komovuotâsajattuv huksiimân ive 1984. Nasa usâškuođij tállán ohtsâšpargokuoimijd, já ovdâmerkkân Kanada, Jaapaan já maaŋgah Euroop enâmeh servii projektân. Ive 1993 meid Ruoššâ poođij fáárun, mii ovdedij nuorttâ- já viestârenâmij koskâvuođâ kolmâ suáđi maŋa. ISS vuolgâttui Eennâm juurrâmrađan ive 1999, já tot lii lamaš almaidittum ive 2000 rääjist.
Huksim.
ISS-komovuotâsajattuv uásih huksejuvvojii sierâ. Stuárráámus uási sajattuvvâst huksejui iivij 1998–2011, já uđđâsumos mooduul kiddejui sajattâhân ive 2021. Ive 2024 ISS-komovuotâsajattuv massa lâi paijeel 400 000 kiillud, já ton kukkodâh lâi 109 meetterid, ađai aalmugijkoskâsâš komovuotâsajattâh lâi kuhheeb ko jyelgipállukieddi. Tot juurâi pirrâ Eennâm tagaráin liävttoin ko 28,98 km/h. ISS-komovuotâsajattuv huksim maavsij suullân 140 miljard eurod.
Altidona

Altidona lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Altidonast ääsih 3 540 olmožid. Ton vijđodâh lii 12,97 km², já alodâh 224 m. Altidona naaburkieldah láá Campofilone, Fermo, Lapedona já Pedaso.
Siijdah.
Markkân lasseen Altidona kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Marina di Altidona.
Amanda Kernell

Amanda Kernell (š. čohčâmáánu 9. peeivi 1986, Ume, Ruotâ) lii ruátálâš-sämmilâš stivrejeijee já kietâčällee. Suu enni lii ruátálâš já eeči maadâsämmilâš. Kernell luuvâi čäällim čaittâlemlyevi já audiovisuaallâš media várás Biskops-Arnöst já juuđij meid Filmpool Nord kietâčäällimkuursâ. Elleekovestivrim sun luuvâi Tanskaast Den Danske Filmskolest iivij 2009–2013. Suu peeggâlmumos elleekove lii "Sameblod" (2016), mii lii meid suu vuossâmuš kuhes elleekove.
Filmografia.
Taat lii Amanda Kernell filmografia:
Amanda Plummer

Amanda Plummer (š. njuhčâmáánu 23. peeivi 1957, New York, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. 
Sun lii pegâlmâs suu teatterkarrieerist sehe elleekuuvijn "Joe Versus the Volcano" (1990), "The Fisher King" (1991), "Pulp Fiction" (1994) já "The Hunger Games: Catching Fire" (2013). Suu eeči lii kanadalâš čaittâleijee Christopher Plummer (š. 1929) já enni še lâi čaittâleijee, ovtâstumstaatâlâš Tammy Grimes (1934–2016).
Amandola

Amandola lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Amandolast ääsih 3 471 olmožid. Ton vijđodâh lii 69,50 km² já alodâh 500 m. Amandola naaburkieldah láá Comunanza, Gualdo, Monte San Martino, Montefalcone Appennino, Montefortino, Penna San Giovanni, Sarnano já Smerillo.
Historjá.
Amandolast šoodâi kaavpug ive 2017.
Siijdah.
Bore, Botundoli, Buzzaccheri, Caccianebbia, Campo di Masci, Capovalle, Casa Coletta, Corazza, Casa di Carlo, Casa Innamorati, Casalicchio, Casa Paradisi Inferiore, Casa Paradisi Superiore, Case Staffinati, Casa Tasso, Cese, Ciaraglia, Colle San Fortunato, Colle Turano, Coriconi, Corvellari, Cucchiaroni, Fossacieca, Francalancia, Garulla Inferiore, Garulla Superiore, Le Piane, Marnacchia, Merli, Moglietta, Montane, Paolucci, Paterno, Pucci, Rustici, Salvi, San Cristoforo, San Lorenzo, San Ruffino, Schiti, Scagnoli, Suitullo, Taccarelli, Vena, Verri, Vesciano, Vidoni, Villa Conti já Villa Fiorentina.
Uáinámušah.
Amandolast lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Tobbeen lii meiddei muvrâ, mii lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.
Amerik

Amerik lii eennâmuási, moos kuleh Tave- já Maadâ-Amerik. Ton pirrâ láá Atlant, Kuálhismeerâ, já Maadâ- sehe Tave-Jieŋâmeerâ.
Amman

Amman lii Jordania stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Amoc

Amoc ("Mikkâl Antti Morottaja" ađai "Kuobžâ-Saammâl Maati Mikkâl", š. juovlâmáánu 24. peeivi 1984, Aanaar, Suomâ) lii anarâš ráppájeijee. Nommâ Amoc puátá saanijn "Aanar Master of Ceremony" (Aanaar seremoniamiäštár). Amoc lii šoddâm tobdosin tast, et sun ráppáá anarâškielân. Sun keikkaastâl tyellitälli pirrâ Säämi já motomin meid Maadâ-Suomâst.
Karrieer.
Amoc ráppááškuođij 1990-lovvoost. Sun raahtij vistig muáddi pitá suomâkielân, mutâ luvâttuvâst meridij molsođ kielâ anarâškielân. Sun lâi vuossâmuš, kote ráppááškuođij anarâškielân, já sáttá leđe, ete meid vuossâmuš sämikielâlâš ráppájeijee ubânâssân. 
Amoc vuossâmuš single "Šaali" almostui juovlâmáánu 13. peeivi 2006. Suu vuossâmuš studioalbum "Amok-kaččâm", mii siskeeld single "Šaali", almostui kuovâmáánu 6. peeivi 2007. Skiäru pyevtittij Tuupa Records. 
Ive 2016 almostui uđđâ single "Kiälláseh", mon ohtâvuođâst almostui meid muusikvideo. Siämmáá ive loopâst almostui "Kuobârpoolvâ maŋa", mast lává kyessilávlon Sofia Jannok já Niillas Holmberg.
Tast maŋa Amocist láá almostum singleh jyehi nube ive. Ive 2018 single "Čuđeh" lâi ohtsâšpargo Niki Rasmusáin já Heidi Gauriloffáin. Single "Horagállis" almostui ive 2020, já tot lii vuosmuš single Amoc já Ailu Vale ohtsâš skiärun. Ive 2022 almostuvvii pittá "Steehlaž kååvas – Lássalávvu – Lasâláávu" já ton muusikvideo, moh láá meid uási Siida čáitálduv. Täin láá mieldi Ailu Valle, Hildá Länsman já Heidi Gauriloff. Pittá lii meid nubbe single Amoc já Ailu Vale ohtsâš skiärun "Profelaččat." 
Ive 2024 Amoc já Yungmiqu almostittijn ohtsâš singles "Šamána".
Anarâškielâ

Anarâškielâ lii sämikielâ, mii kielâlávt lohhoo nuorttâkielâi nannaamjuávkun. Ton aldemus suhâkielâ lii nuorttâlâškielâ. Anarâškielâst láá suulân 450 sárnod.
Kuávlu.
Anarâškielâ lii áinoo sämikielâ, mii sárnoo tuše Suomâst. Ulmuuh sárnuh tom ärbivuáválávt Aanaarjäävri pirrâsijn, já ei. täin soojijn: Njellim, Avveel, Menišjävri, Riemâšjuuhâ, Movshâš, Aanaar markkân, Kaamâs, Ákšujävri, Čovčjävri, Ijjävri, Čevetjävri já Päärtih.
Kuávlukielah.
Anarâškielâ kuávlukielâid puáhtá jyehiđ kyevti juávkun: taavaapele kuávlukieláid (Pärttih, Čovčjävri jna.) já máddáápele kuávlukieláid (Njellim). Tuođâlávt sárnumkielâst láá stuorrâ iäruh meid ovtâskâs sárnoi kooskâst; iäruh láá sehe suujâtmist (kukkoduvvâin já vookaalnubástusâin) já sánáduvvâst.
Anarâškielâ pustaveh.
Anarâškielâst láá 31 pustavid. Tain 9 láá vokaleh já 22 láá konsonanteh:
Kielâoppâ.
Pronomineh.
Persovnpronomineh.
Anarâškielâst persovnpronominijn láá kulmâ lovo: oovtâloho, kyevtiloho já maaŋgâloho.
Veerbah.
Kieldimverbâ.
Indikativ, konditional já potential
Imperativ
Koŋruens.
Veerbâi koŋruens.
Anarâškielâ veerbâin láá 3 persovn (1. persovn, 2. persovn já 3. persovn) já 3 lovo (oovtâloho, kyevtiloho já maaŋgâloho). Ovdâmerkkân:
Meiddei pronominijn láá 3 loho, mut nomineh pyehtih leđe tuše oovtâlovvoost já maaŋgâlovvoost:
Anarâškielâst finiitliih veerbah koŋruisteh subjekt mield jo-uv ollásávt tâi uásild:
Omâstemcelkkuin verbâ puáhtá koŋruistiđ uásild meiddei jis subjekt lii olmooš:
Mut jis omâstemcelkkuu maŋa lii relativceelhâ, te táválávt verbâ koŋruist ollásávt:
Jis subjekt lii pronomin, te táválávt verbâ koŋruist ollásávt. Ida Toivos mield verbâ puáhtá koŋruistiđ uásild tuše omâstemcelkkuin, moi subjekt lii pronomin:
Ko subjekt lii lohosäniciälhástâh, te koŋruens lii čuávuvávt:
Ko subjekt lii substantivciälhástâh, mon vuossâmuš sääni lii "maŋgâ", "kalle" tâi "muáddi", te koŋruens lii čuávuvávt:
Anarâškielâ pustaveh

Anarâškielâ kiävttá latinalâš pustavijd. Tego suomâkielân-uv meid anarâškielân láá lasettum pustaveh, moh iä läättinkielâst kavnuu. 
Pustaveh.
Anarâškielâ pustaveh láá:
Anarâškielâ puustavoornig.
Anarâškielâ puustavoornig lii "a â á ä b c č d đ e f g h i j k l m n ŋ o p r s š t u v y z ž". Tom láá Säämi kielâorgaaneh tuhhiittâm anarâškielân. 
Puustavoornig lâi ovdil 2014 váhá eresláván.
Anarâskielâst lii kuittâg kevttum maaŋgâlágán puustavoornigeh, ovdâmerkkân Sammallahti-Morottaja Säämi-suomâ sänikirjeest puustavoornig lii "a â b c č d đ e f g h i j k l m n ŋ o p r s š t u v y z ž ä á" já Erkki Itkonen Inarilappisches Wörterbuch oornig lii "a á ä b c č ʒ ǯ d đ e æ f g h i j k l m n ŋ o p r s š z ž t u v y".
Anarâškielâ servi

Anarâškielâ servi lii ive 1986 vuáđudum sämiservi, mon toimâmpäikki lii Aanaar kieldâ, Laapi eennâmkoddeest. Seervi vuáđudemčuákkim tollui Avelist juovlâmáánu 4. peeivi Avveel-hooteel auditoriost. Seervi vuáđudemjesâneh lijjii Veikko Aikio, Ilmari Mattus já Matti Morottaja, kii väljejui seervi vuosmužžân saavâjođetteijen.
Seervi ulmen lii ovdediđ já nonniđ anarâškielâ. Servi algâttij ive 1997 kielâpiervâltooimâ. Kielâpiervâl lii lasettâm anarâškielâ sárnoi, eromâšávt párnái já nuorâi, mere.
Servi almostit Anarâš-loostâ já Anarâš aavis. Tolebáá servi meid kuástidij Kierâš-loostâ já Loostâš-lostii. 
Palhâšume.
Servi uážui tave-eennâmlâš Kollekielâ-palhâšume skammâmáánu 17. peeivi 2004.
Anarâškielâ tivvoomohjelm

Anarâškielâ tivvoomohjelm lii Giellatekno huksim ohjelm, mii tivo sänifeeilâid. Tivvoomohjelm tuáimá nuuvt, et tot tuhhit puoh anarâškielâ morfologisii analysaattorist leijee saanijd já hilgo tagarijd saanijd, moh iä lah analysaattorist. Ko tivvoomohjelm kávná feeilâ, te tot fáálá vittâ iävtuttâs, maggaar olmâ čäällimhäämi puávtáččij leđe.
Tivvoomohjelm tivo tuše čäällimfeeilâid, ađai tagarijd feeilâid, mast sääni čäällimhäämi lii noormâ vuástásâš. Čäällimfeeilâi juávkun kuleh meiddei časkemfeeilah, moh šaddeh ko čällee čáálá vahâgist mottoom sääni eresnáál ko lâi áigum. 
Tivvoomohjelm ij tivo nuuvt kočodum sänifeeilâid já syntaksfeeilâid. Sänifeeilah láá tagareh feeilah, moh šaddeh ko sääni lii kielâ ráhtus vuástásâš tâi eres kielâkevtteeh iä tuubdâ tom. Syntaksfeeilah láá tagareh feeilah, moh šaddeh ko čällee ij haaldâš kielâ syntaks. Syntaksfeeilah láá táváliih talle ko suomâkielâ interferens vaaikut čällee kielân (om. nominatiivobjekt teikkâ partitiivsubjekt keežild).
Čäällimfeeilâid puáhtá jyehiđ kyevti váldujuávkun: feiláid, moh pyevtitteh ij-tuođâlii sääni já feiláid, moh pyevtitteh tuođâlii sääni. Ij-tuođâliih säänih iä lah säänih. Tuođâliih säänih láá säänih, mut feilâ šadda puástu ohtâvuođâ keežild. Tivvoomohjelm hilgo tuše ij-tuođâlijd saanijd.
Ij-tuođâliih feeilah láá ovdâmerkkân: sujâttemfeeilah, sänirähtimfeeilah, fonologiliih feeilah, puállupevdifeeilah já časkemfeeilah. Motomin sáttá leđe vaigâd tiettiđ, mon juávkun mottoom feilâ kulá. Ovdâmerkkân lii-uv “uázzuv” časkemfeilâ, puállupevdifeilâ teikkâ fonologisâš feilâ? Puoh kulmâ muulsâiävtu láá máhđuliih.
Jyehi sänihäämi lii tivvoomohjelm mield jo-uv čallum puástud (“positiivlâš”) teikâ olmânáál (“negatiivlâš”). Ko positiivlâš sääni lii evaluistee mielâst čallum puástud, sääni lii tuotâ positiivlâš, já ko positiivlâš sääni lii evaluistee mielâst čallum olmânáál, sääni lii epituotâ positiivlâš. Epituotâ negatiivlâš lii čäällimfeilâ, mon ohjelm ij lah kavnâm.
Tieđâlii artikkâl várás láá analysistum tivvoomohjelmáin käävci tekstâd, maid lává čáállám kyehti čällee. Nubbe čällest lii oppâm kielâ kielâpiervâlist já nubbe rävisolmožin.
Evaluistem čáittá, et čäällimfeeilâin 68,9 % láá ij-tuođâliih säänih já 31,1 % láá tuođâliih säänih. Tivvoomohjelm ij paste merkkiđ teikkâ iävtuttiđ čuávdus feiláid, moh láá tuođâliih säänih. Nubij sanijgijn tot ij iššeed čällee ollágin suullân jyehi kuálmádáin feiláin, maid sun taha.
Evaluistem čáittá meddei, et puoh saanijn 95,3 % láá tuotâ negatiivliih já 2,7 % láá tuotâ positiivliih – ohtsis 98,0 %. Taat meerhâš, et tivvoomohjelm já evaluistee lává 98,0 %:st tábáhtusâin oovtâ uáivilist. Suulân 1,8 % láá epituotâ positiivliih (tivvoomohjelm mielâst sääni ij lah čallum olmânáál, mut evaluistee tuhhit sääni) já 0,1 % láá epituotâ negatiivliih (čäällimfeilah, maid tivvoomohjelm ij lah kavnâm).
Ohtân tivvoomohjelm hástun lii kielâlâš variaatio. Ovdâmerkkân tijme-sääni: ti’jme ~ tiijme (ol. gen.) já tijmeest ~ tiijmest (ol. lok.). Tivvoomohjelm kolgâččij tuhhiittiđ puoh tágárijd haamijd, mut tot hilgo stuorrâ uási maajeeb variaatioin (ij kuittâg puoh; tot tuhhit ovdâmerkkân häämi “piivdost”).
Ancona

Ancona lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Anconast ääsih 100 305 olmožid. Ton vijđodâh lii 124,84 km², já alodâh 16 m. Ancona naaburkieldah láá Agugliano, Camerano, Camerata Picena, Falconara Marittima, Offagna, Osimo, Polverigi já Sirolo.
Historjá.
Anconast šoodâi kaavpug ive 1357.
Siijdah.
Aspio, Candia, Casine di Paterno, Gallignano, Ghettarello, Massignano, Montacuto, Montesicuro, Paterno, Poggio di Ancona, Sappanico já Varano.
Ancona eennâmkode kieldah

Ancona eennâmkoddeest láá 47 kieldâd.
Andorra

Andorra furstâkodde () ađai Andorra () lii mikro- já siseennâmstaatâ Espanja já Ranska kooskâst Pyrenij váráduvvâst. Staatâ uáivikaavpug lii Andorra la Vella (ađai 'Puáris Andorra').
Eennâmtiätu.
Andorra vijđodâh lii tuše 468 km², mast 0 km² lii čääci. Vijđoduv mield Andorra lii maailm 195. stuárráámus staatâ já Euroop kuđâdin ucemus staatâ. Staatâ koskâalodâh lii Euroop alemus, 1 996 meetterid.
Sajadâh já rääjih.
Andorra lii staatâ Pyrenij váráduvvâst, Maadâ-Euroopist. Ton áinoo ránnjástaatah láá Espanja já Ranska. Andorrast staatârääjih láá ohtsis 118 km. Kuhemus rääji lii rääji Espanjain, mii lii 63 km. Uánihumos rääji vist lii 55 km rääji Ranskain. Andorra lii siseennâmstaatâ, já te tast ij lah merâriddo ollágin.
Morfologia.
Andorra alemus vääri lii Comapedrosa, mii paijaan 2 942 meetter alodâhân. Ton vyeligumos saje vist lii Runerjuuvâ riddo (840 m).
Haldâttâh já politiik.
Andorra staatâhäämi lii . Táálááh staatâhoovdah lává Josep-Lluís Serrano Pentinat já Emmanuel Macron. 
Kuávlulâš jyehim.
Kieldah.
Andorrast láá 7 kieldâd: Andorra la Vella, Canillo, Encamp, Escaldes-Engordany, La Massana, Ordino já Sant Julià de Lòria.
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Ive 2020 staatâ ässeeloho lâi 77 543.
Andorra la Vella

Andorra la Vella lii Andorra uáivikaavpug já ohtâ staatâ kieldâin. Ton vijđodâh lii 30 km², já alodâh 1 022 m. Ive 2021 Andorra la Vellast assii 22 873 olmožid.
Angola

Angola, virgálávt Angola täsiväldi (portugalkielân "República de Angola") lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Luanda. 
Historjá.
Stuárráámuu uásist angolalijn láá madduuh eennâmtuálu kulttuurijn, moh asâiduttii Angolan suulân 1000-500 oKr. Oskoh, ete taah ulmuuh sarnuu tovláá versio kielâin, maid Angolast tääl sárnuh. 800-lovo rääjist Angola taveuásih kullii stuorrâ kunâgâskuddijd. 
Ko portugalliih 1400-lovo aalgâst pottii, te sij algii tállân ráđádâllâđ eres hiäimuigijn. Čuávuvái muáddi čyeđe ive ääigi Angolast vuobdui paijeel 4 miljovn uárjid Tave-Amerikân. Portugal haldâšij Angola rähtimáin kävppisopâmušâid eres hiäimuigijn, mutâ ubbân sij finnii Angola vääldi vuálá esken 1900-lovo aalgâst. Ive 1951 tot labdasui Portugal eennâmkoodán. Kuittâg 1960-lovvoost maaŋgah stuimejuávhuh tuáruškuottii jiečânâsvuođâ peeleest, já skammâmáánu 11. peeivi 1975 Angola finnij jiečânâsvuođâs.
Eennâmtiätu.
Angola vijđodâh lii 1 246 700 km², mast 0 km² lii čääci. Vijđoduvâs peeleest Angola lii maailm 24. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Angola lii Ovtâstum aalmugij jyehim mield Koskâ-Afrikist, mutâ eres jyehimeh sättih keččâđ tom meid uássin máddáápiäláá Afrik. Ton ránnjástaatah láá tavveen Kongo täsiväldi já Kongo demokraatlâš täsiväldi, nuorttân Sambia já mäddin Namibia. Angolast staatârääjih láá ohtsis 5 369 km. Kuhemus rääji lii rääji Kongo demokraatlijn täsivaldijn, mii lii 2 646 km. Uánihumos rääji vist lii 231 km rääji Kongo täsivaldijn. Angola rájášuvá Maadâ-Atlantân. Merâriddo lii ohtsis 1 600 km.
Morfologia.
Angola alemus saje lii Morro do Moco čokke (2 620 m). Ton vyeligumos saje vist lii Atlant väldimeerâ riddo (0 m).
Haldâttâh já politiik.
Angola staatâhäämi lii presidentlâš täsiväldi. Angola staatâhovdâ lii staatâ president. Tááláš president lii . 
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Angolast ääsih paijeel 32 miljovn olmožid, kiäin stuárráámus uási láá ristâliih: jo-uv katoliliih (41 %) teikkâ protestantliih (38 %). 
Kielah.
Angola ive 2010 adelum vuáđulaavâ 19 § mield staatâ virgálâš kielâ lii portugalkielâ. Ton lasseen Angolast sárnojeh eres lasseen kongokielâ, kimbundukielâ já umbundukielâ.
Anna Morottaja

Kuobžâ-Piäká Ánná teikâ Anna Margareeta Morottaja (š. 1969) lii anarâš máttáátteijee, kielâpargee, livđojeijee, jyeigee, lávloo já musikkár. Sun lii šoddâm tobdosin anarâšâi livđe-muusikärbivyevi iälláátteijen.
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu orjâlâškielân, anarâškielân já nuorttâlâškielân. Morottaja lii jienâčaittâlâm Muumieeni roolâ anarâškielâg rááiđust.
Anni Sarre

Anni Sarre teikkâ Post-Maati Ánná () lâi anarâš kirječällee, tivtâsteijee já máálájeijee. Sarre lâi vuálgus Väävli siijdâst, mii lii Aanaarjäävri riddoost suulân 40 km keččin Aanaar markkânist. Suu peerâ lâi anarâš, já anarâškielâ lâi suu eenikielâ. Sarrest ij lamaš čällee akateemisâš škovlim. Sun lâi taggaar čällee, kii čáálá puđâldâssân já kiän motivaation lii eromâšávt ilo čäälliđ jieijâs feeriimijn já huámmášuumijn. Sarre ij lamaš tuše čällee pic poorgâi meiddei eres taaiđâsuorgijn – tegu maaŋgah eres-uv algâaalmugčälleeh. Sun lâi ovdâmerkkân kovečeppi, já máálái elimis ääigi paijeel 100 tavlud. Ive 2017 sun uážui Ive aanaarlâštaho (Vuoden inarilaisteko) -palhâšume. Tot mieđettui sunjin, ko sun lâi kuhesáigásâš kulttuurvaikutteijee.
Antananarivo

Antananarivo lii Madagaskar stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Tot lii suulân 1 280 meetterid merâase paajaabeln.
Antigua já Barbuda

Antigua já Barbuda lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii St. John's.
Eennâmtiätu.
Antigua já Barbuda vijđodâh lii 442,6 km², mast 280 km² lii Antigua, 161 km² Barbuda já 1,6 km² Redonda. Vijđoduv mield Antigua já Barbuda lii maailm 200. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Antigua já Barbuda lii jiečânâs staatâ Karibiast. Tot kulá Uccâ Antillij suáluikuávlun. Antigua já Barbudast iä lah staatârääjih, tastko tot lii suáluistaatâ.
Suolluuh.
Antigua já Barbuda stuárráámuuh suolluuh láá Antigua (280 km²), Barbuda (161 km²) já Redonda (1,6 km²). Täin kyehti láá asâiduttum: Antigua já Barbuda.
Morfologia.
Antigua já Barbuda alemus saje lii Boggy Peak čokke (402 m). Ton vyeligumos saje vist lii Karibiameerâ riddo (0 m).
Anu Avaskari

Anu Aino-Sisko Maarit Avaskari (oovdiš Anu Aino-Sisko Maarit Pietikäinen) lii anarâš sämipolitikkár, kii áásá Avelist. Sun kulá Aikio-suuhân.
Avaskari lâi Suomâ sämitige jeessân iivij 2003–2007. Sun väljejui meid sämitiggevaaljâin 2007 sämitiggeairâsin ivvijd 2008–2011. Sun lâi kuálmád keerdi iävtukkâssân sämitiggevaaljâin 2011 já väljejui vaaljâpajan 2012–2015.
Apecchio

Apecchio lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Apecchiost ääsih 1 784 olmožid. Ton vijđodâh lii 103,11 km², já alodâh 493 m. Apecchio naaburkieldah láá Cagli, Città di Castello, Mercatello sul Metauro, Pietralunga, Piobbico, Sant'Angelo in Vado já Urbania.
Siijdah.
Caselle Salceto, Colombara, Osteria Nuova, Pian del Serra, Pian di Molino, San Martino del Piano, Serravalle di Carda já Valdara.
Apiro

Apiro lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Apirost ääsih 2 153 olmožid. Ton vijđodâh lii 53,78 km², já alodâh 516 m. Apiro naaburkieldah láá Cingoli, Cupramontana, Matelica, Poggio San Vicino, San Severino Marche, Serra San Quirico já Staffolo.
Siijdah.
Casalini, Favete já Frontale.
Uáinámušah.
Apirost lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Puáris kuávdáá tehálumos tori lii "Piazza Baldini", kost lii kieldâtáálu. Kuhes historjá čuávumuššân puáris kuávdáást láá ennuv historjáliih rakânâsah, tegu "Collegiata di Sant'Urbano" -kirkko, mii lii "Piazza Baldini" -torist. Apirost lii meiddei muvrâ puáris kuávdáá pirrâ. Muvrâ lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.
Apollo-komovuotâskijppâ

Apollo-komovuotâskijppâ lii ovtâstumstaatâlâš komovuotâskiijpâ, mii kevttui NASA mánudâšohjelmist ivij 1967–1973. Apollo-mánudâšohjelm rakettin kevttui Saturn V -rakkeet, mii lâi 110 meetterid kukke. 
Rakettist vyelemužžân lijjii vittâ vuáimálii F1A-moottor, moh cokkiittuvvojii rakkeet pääččim ohtâvuođâst já moh uigii rakkeet pajas áimoid já komovuotân. 
F1A-moottorij paajaabeln lâi rakkeet vuosmuš puddâ. Ton paajaabeln lâi nubbe puddâ já ton paajaabeln kuálmád puddâ.
Kuálmád puudâ paajaabeln rakettist lâi lâi mánudâšmooduul, main astronautijn kyevtis (mánudâšmääđhi komendeijee já mánudâšmooduul kirdee) kirdijn já siäivoin Mánudáá asan. Mánudâšmodulist lijjii kyehti uási. Tain vyeleeb uási paasij Mánudáá asan Mánudáást vyelgidijn já paajeeb uási kiirdij Mánudáá aaseest maassâd stivrimmodulân. Ko mánudâšmooduul lâi porgâm pargoos, tot kočâttui meddâl tállân ton maŋa ko astronautkyevtis láin maccâm stivrimmodulân Mánudáást väzzim maŋa.
Mánudâšmooduul paajaabeln lâi huolâttâsmooduul, mast lijjii vuárhást määđhi ääigi taarbâšliih piergâseh. Huolâttâsmooduul lâi fáárust ubâ mánudâšmääđhist, já tot kočâttui meddâl eskin Eennâm asan maccâm ohtâvuođâst. 
Rakkeet pajemuu uásist lâi stivrimmooduul, kost astronauteh urruu Mánudâžân kirdedijn. Tobbeen lâi saje kuulmâ astronautân: komendeijei (CMM), mánudâšmooduul kirdei (LMP) já stivrimmooduul kirdei (CMP).
Appignano

Appignano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Appignanost ääsih 4 125 olmožid. Ton vijđodâh lii 22,67 km², já alodâh 199 m. Appignano naaburkieldah láá Cingoli, Filottrano, Macerata, Montecassiano, Montefano já Treia.
Siijdah.
Markkân lasseen Appignano kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Forano.
Arabiakielâ

Arabiakielâ () lii afroaasialâš kielâ, mon sárnuh eenikiellân paijeel 300 miljovn olmožid. Tot lii ohtâ maailm enâmustáá sarnum kielâin. Arabiakielâ lii vijđáht kiävtust Aldanuorttân, Arabia njargâenâmist já Tave-Afrikist. Eenikielâlij lasseen paijeel miljard olmožid mättih arabiakielâ, ko tot lii islam pase kielâ.
Suomâneh.
Arabia sárnumkielâ lii uáli jo eresláván ko ton kirjekielâ. Arabiakielâ suomânijn stuárráámuuh iäruh láá Arabia njargâeennâm já ton ulguubeln suomânij kooskâst. Puoh variantijn Arabia njargâeennâm ulguubeln láá siämmááláváneh jiešvuođah, moh iä kavnuu klassiklâš arabiakielâst.
Njargâeennâm ulguupiälásijn variantijn stuárráámus iäru lii ij-egyptlâš Tave-Afrik suomânij (eromâšávt marokkoarabia) já eres suomânij kooskâst. Libya nuorttiipiälásijd arabia sárnoid marokkoarabia ij masa te lah iberdettee ollágin. Nubijkulij ij lah siämmáánáál, uásild Egypt elleekuuvij já eres media piivnohvuođâ tet.
Ohtân suijân suomânij iäroid láá eres kuávluin ovdil arabiakielâ sarnum algâalgâliih kielah, main láá puáttám uđđâ säneh já moh láá motomin meid vaiguttâm jienâdmân já sänioornigân. Kuittâg stuárráb suijâ lii jieškote-uvlágán klassiklâš haamij siäilum teikkâ tai merhâšuumij muttum. Nuuvtpa Irak "aku", Levant "fīh" já Tave-Afrik "kayən" puoh merhâšeh 'there is', já puoh puátih klassiklâš arabia haamijn ("yakūn", "fīhi" já "kā'in"), mutâ tááláá ääigi láá aaibâs eresláváneh.
Čäällim já jienâdem.
Arabiakielâ čäälih arabialij pustavijguin, moh siskeldeh 28 merkkâd. Čäällimsunde lii uálgispeln čižetpel já paijeen vuáluskulij. Čälimist merkkejeh konsonantijd, pelivokalijd já kuhes vokalijd. Uánihis vokaleh merkkejuvvojeh tuše harvii, ovdâmerkkân oppâkiirjijn, párnáikiirjijn já Koranist. Uánihis vokalij jienâdem mulsâšud-uv suomânist nuubán. Egypt suommân lii áinoo, mast uánihis vokalijd iä kooččât meddâl táválii sárnumist. Eres suomânijn ovdâmerkkân sääni "kitaab" () puáhtá jienâdiđ "ktaab".
Aragoniakielâ

Aragoniakielâ (arag. "aragonés") kulá indoeurooplij kielâi roomaanlâš kielâjuávkun. Tom sárnuh Espanjast, Aragonia jiešhaldâšemkuávlust.
Kielâčááitus.
"Finlandia estió parte de Suecia dica que en 1809 estió anexionada por a Rusia Imperial, pasando a estar o Gran Ducau de Finlandia autonomo dica 1917, quan obtenió a independencia. Actualment, Finlandia ye una republica parlamentaria y democratica, y ye miembro d'as Nacions Unidas dende 1955, asinas como d'a Unión Europea dende 1995. A economía de Finlandia ye una d'as mas prosperas en o continent, basando-se en os importants sectors de servicios, asinas como de manufactura. En o país existe un estau de buenpasar, asinas como una politica altament democratica y con libels sumament baixos de corrupción."
Arcevia

Arcevia lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Arceviast ääsih 4 332 olmožid. Ton vijđodâh lii 128,33 km², já alodâh 535 m. Arcevia naaburkieldah láá Barbara, Castelleone di Suasa, Genga, Mergo, Montecarotto, Pergola, Rosora, San Lorenzo in Campo, Sassoferrato, Serra de' Conti já Serra San Quirico.
Historjá.
Arceviast šoodâi kaavpug ive 1817.
Siijdah.
Avacelli, Castiglioni, Caudino, Colle Aprico, Costa, Loretello, Magnadorsa, Montale, Nidastore, Palazzo, Piticchio, Prosano, Ripalta, San Ginesio di Arcevia, San Giovanni Battista, San Pietro in Musio, Sant'Apollinare já Santo Stefano.
Argentiina

Argentiina täsiväldi () teikkâ tuše Argentiina () lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Buenos Aires.
Eennâmtiätu.
Argentiina vijđodâh lii 2 780 400 km², mast 43 710 km² ađai 1,6 % lii čääci. Vijđoduv mield Argentiina lii maailm 9. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Argentiina lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton ránnjástaatah láá Bolivia tavveen, Chile viestârist já Brasilia, Paraguay já Uruguay tavenuorttân. Argentiinast staatârääjih láá ohtsis 11 968 km. Kuhemus rääji lii rääji Chilein, mii lii 6 691 km. Uánihumos rääji vist lii 541 km rääji Uruguayin. Nuorttân Argentiina rájášuvá Atlant väldimeerân. Merâriddo lii ohtsis 4 989 km.
Morfologia.
Argentiina alemus saje lii Aconcagua čokke (6 962 m) Mendoza eennâmkoddeest. Tot lii meiddei sehe viestârpiäláá já máddáápiäláá páálupelij alemus saje. Staatâ vyeligumos saje vist lii Laguna del Carbón (-105 m) Santa Cruz eennâmkoddeest. Tot lii meiddei sehe viestârpiäláá já máddáápiäláá páálupelij vyeligumos saje.
Haldâttâh já politiik.
Argentiina staatâhäämi lii littotäsiväldi. Ive 2023 presidentvaaljâin Argentiina staatâhovdâ väljejui Javier Milei.
Arizona

Arizona lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Phoenix já tot lii meid stuárráámus kaavpug. Tom maŋa stuárráámuuh kaavpugeh Arizonast láá Tucson já Mesa.
Arizona uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 7,4 miljovn olmožid (2020).
Arkansas

Arkansas lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Little Rock. Arkansas lii Ovtâstum staatâi maadâuásist alda Mississippijuuvâ. Arkansas uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 3 miljovn olmožid (2020). 77 % Arkansas ässein láá vielgisliškeulmuuh.
Arkaŋŋel

Arkaŋŋel ( já ) lii kaavpug Ruošâst. Tot lii Arkaŋŋel kuávlust.
Historjá.
Arkaŋŋel vuáđudui ive 1584. Siämmáá ive tot finnij meiddei kaavpugvuoigâdvuođâid.
Armenia

Armenia lii staatâ. Ton uáivikaavpug lii Jerevan. Eennâmtieđâlávt Armenia lii Aasiast, mut kulttuurlávt já historjálávt tot kulá Euroopân.
Asikkala

Asikkala lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Asikkalast ääsih 8 046 olmožid, já ton vijđodâh lii 755,55 km², mast 192,25 km² lii čääci. Asikkala naaburkieldah láá Heinola, Hollola, Hämeenlinna, Lahti, Padasjoki já Sysmä.
Historjá.
Asikkala vuáđudui ive 1848.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Anianpelto, Asikkala sijdâ, Hillilä, Iso-Äiniö, Joenniemi, Kalkkinen, Keltaniemi, Kopsuo, Kurhila, Muikkula, Myllykselä, Paakkola, Pulkkila, Pätiälä, Reivilä, Riihilahti, Salo, Särkijärvi, Urajärvi, Vehkoo, Vesivehmaa, Viitaila, Vähimaa já Vähä-Äiniö.
Askola

Askola lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Askolast ääsih 4 941 olmožid, já ton vijđodâh lii 218,03 km², mast 5,61 km² lii čääci. Askola naaburkieldah láá Myrskylä, Mäntsälä, Pornainen, Porvoo já Pukkila.
Historjá.
Askola vuáđudui ive 1896.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Askola markkân, Huuvari, Juornaankylä, Korttia, Monninkylä, Nalkkila, Nieto, Puharonkimaa, Särkijärvi, Tiilää, Vahijärvi já Vakkola.
Asmara

Asmara lii Eritrea stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Astrahan

Astrahan () lii kaavpug Ruošâst. Tot lii Astrahan kuávlust.
Historjá.
Astrahan vuáđudui ive 1558, já tast šoodâi kaavpug ive 1717.
Atlant väldimeerâ

Atlant väldimeerâ ađai Atlant lii maailm nubben stuárráámus väldimeerâ Kuálhismeerâ maŋa. Ton nuorttiibeln láá Euroop já Afrik já viestârbeln Tave- já Maadâ-Amerik. Ton vijđodâh lii paijeel 41 miljovn km². Atlant lii lamaš tehálâš kiäinu kaavpâšmân já maađhâšmân jo čuođijd iivijd.
Atlanta

Atlanta lii Georgia uásistaatâ uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Ive 2020 tobbeen assii 498 715 olmožid.
Auckland

Auckland (maorin "Tāmaki-makau-rau") lii Uđđâ-Seeland stuárráámus kaavpug.
Audrey Hepburn

Audrey Hepburn (olmâ nommâ Audrey Kathleen Ruston; ) lâi brittilâš čaittâleijee já malli. 
American Film Institute nomâttij suu ive 1999 ihečyeđe kuálmádin merhâšitteemus nissoončaittâleijen tállân Katharine Hepburn já Bette Davis maŋa. Hepburn lâi piivnoh já adelij ereslágán nissoonvuođâ maali. Suu kovvejeh meid stijlâikonin já inspiraation maŋgáid nisonáid.
Eellim.
Hepburn šoodâi Brysselist eŋlandlâš diplomaatân já hollandlâš herttuatarân ive 1929. Suu eellim masa nuuvâi ovdilgo kiergânij tuođâi älgiđgin, ko Hepburn umogâžžân puosâškuođij soinâttâhân nuuvt ete suu váimu-uv orostij. Ennis, Ella van Heemstra, luhostui kuittâg iällááttiđ nieidii. 
Hepburn juuđij škoovlâid Eŋlandist, mutâ varrij enijnis Vuáládâhenâmáid ive 1939 já aasâi pärnivuođâs tobbeen naccihaldâšem Hollandist. Eeči lâi kuáđđám perruu jo muáddi ive ovdeláá, já Hepburn lii maŋeláá muštâlâm, maht eejis vyelgim vaiguttij Hepburn elimân kuhháá.
Hepburn jaamij purâstaavdân ive 1993.
Persovnlâš eellim.
Hepburn lâi kuohtii näimilittoost. Vuosmuš käälis lâi Mel Ferrer, kiäin sun naajâi ive 1954. Suoi iäránáin ive 1968. Nubbe lâi Andrea Dotti, kiäin sun lâi oovtâst iivij 1969–1982. Hepburnist lii kuohtuin näimilittoin ohtâ kandâ, Mel Ferreráin Sean-nommâsâš já Andrea Dottijn Luca.
Karrieer.
Hepburn varrij Lontoon ko sun lâi 20-ihásâš, naharin šoddâđ baaleettánssájeijen, mutâ rotoi lonottij čaittâlmân. Sun čaittâlij maaŋgâin uálgiroolâin brittilâš pyevtittâsâin, ovdilgo teeivâi ranskalâš čällee Colette Monte Carlost ive 1951. Colette lijkkuustui Hepburnân já smietâi, ete sun ličij tievâslâš suu Broadway čaaitâlm "Gigi" uáiviroolân. Tast maŋa Hepburn finnij-uv roolâid jo Hollywood elleekuuvijn. Suu vuosmuš stuorrâ roolâ lâi elleekooveest "Roman Holiday" ive 1953, mast sun finnij pyeremuu nissoonuáiviroolâ Oscar-palhâšume-uv ive 1954.
Austin

Austin lii Texas uásistaatâ uáivikaavpug. Tot lii ässeelovo mield Texas niäljádin stuárráámus kaavpug. Austinist ääsih ohtsis suulân 988 000 olmožid. Austin lii puoh Ovtâstum staatâi uásistaatâi uáivikaavpugijn nubben stuárráámus ässeelovo mield.
Australia

Australia lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug lii Canberra. 
Eennâmtiätu.
Australia vijđodâh lii 7 741 220 km², mast 58 920 km² lii čääci. Vijđoduv mield Australia lii maailm 6. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Australia lii staatâ Oseaniast. 
Morfologia.
Australia alemus saje lii Mount Kosciuszko čokke (2 228 m). Ton vyeligumos saje vist lii Eyrejäävri riddo (-15 m).
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Australia stuárráámuuh kaavpugeh láá Sydney, Melbourne, Brisbane, Perth já Adelaide. Staatâ uáivikaavpug Canberra lii kávcádin stuárráámus kaavpug. Kesimáánu 30. peeivi 2023 tobbeen assii tuše 466 600 olmožid.
Avveel

Avveel (, já ) lii sijdâ Suomâst, Aanaar kieldâst. Ive 2020 loopâst Avelist lijjii 3 034 ässed.
Avveel lii Aanaar kieldâ stuárráámus čuákkipäikki já kávpálávt virkkuus sijdâ, kost kávnojeh puoh tarbâšliih palvâlusah já áinoošlajâsâš luándu. Siijdâ čoođâ kolgá Avveeljuuhâ, mii lii kuálásteijei já kárbáinjottei paradiis. Avveeljuuvâst piäsá kárbáin meiddei Aanaarjáávrán. Siijdâ kuávdáást lii mučis já stuorrâ vuoijâmriddo, kost keessiv lii máhđulâš vuoijâđ já spellâđ tuáškumpáálu. Tälviv ulmuuh pyehtih vyeijiđ moottorkiälháin, ko siijdâst já ton aldasijn láá ennuv moottorkiälkkákiäinuh.
Historjá.
Avveel stuárui jotelávt 1880-lovo loppâbeln, ko Avveeljuuvâst já ton pirrâsijn kavnui kolle.
Avveel luvâttâh.
Avelist lii luvâttâh, mii palvâl Aanaar kieldâ škovlimtáárbuid. Avveel luvâttâh lii puáttám tobdosin tast, et tot fáálá viijđes kielâvaljimmáhđulâšvuođâid. Tobbeen puáhtá luuhâđ anarâškielâ sehe eenikiellân já vieres kiellân. Virgálávt anarâškielâ máttááttâs aalgij ive 1994.
Avveeljuuhâ

Avveeljuuhâ lii Suomâ lovádin kuhemus juuhâ Aanaar kieldâst. Ton kukkodâh lii 180 km já kulgâmvijđodâh 3 884 km2. Avveeljuuhâ álgá Korsatuoddârist Aanaar, Iänuduv já Kittâl kieldâi raajijn já kolgá Lemmee aalmuglâšmeeci, Pänituoddâr meccikuávlu sehe Avveel peht Aanaarjáávrán. Avveeljuuhâ sijđojuuvah láá Riemnjisjuuhâ, Tolosjuuhâ já Čuđejuuhâ.
Avveeljuuhâ lii tubdum "kollejuuhhân". Avveeljuuvâ kolle-enâmijd kaavnâi virgálávt seenaat vuolgâttem tutkâmjuávkku čohčâmáánust 1868. Avveeljuuvâ sijđojuuvah láá vala-uv merhâšittee kolletoidemsajeh Laapist Lemmee lasseen. 
Avveeljuuhâ almosumoseh kyeleh láá suávvil, kuávžur, šapšâ já puško.
Azerbaidžan

Azerbaidžan () teikkâ Azerbaidžan täsiväldi () lii siseennâmstaatâ Kaukasiast Kaspiameerâ riddoost. Tot kulá sehe Euroopân já Aasian. Ton uáivikaavpug lii Baku.
Eennâmtiätu.
Sajadâh já rääjih.
Azerbaidžan lii siseennâmstaatâ Kaukasiast Kaspiameerâ riddoost. Ton ránnjáenâmeh láá Georgia taveviestârin, Armenia já Turkki uárjin, Ruoššâ tavveen já Iran mäddin. Nuorttân Azerbaidžanist iä lah ránnjáenâmeh Kaspiameerâ tiet. Riddo lii 800 km kukke. Azerbaidžan kuhemus rääji lii Armeniain; tot lii 1 007 km kukke. Uánihumos lii 15 km rääji Turkkijn. 
Geologia.
Tullâväärih.
Azerbaidžanist láá 3 tullâvääri. Tain alemus lii Böyük İşıqlı (3 552 m). Ij lah tiäđust, kuás ton majemuš russoom lâi. Eres tullâväärih láá Axarbaxar, mon majemuš russoom lâi ive 778 oKr., já Qarqar, mon majemuš russoom lâi suulân ive 3000 oKr.
Haldâttâh já politiik.
Kuávlulâš jyehim.
Azerbaidžan lii juohhum 66 kuávlun ("rayonlar") já 12 kaavpugân ("şəhərlər"), main 7 kuávlud já ohtâ kaavpug láá Nahitševan autonomisii täsivääldist.
Nahitševan autonomisâš täsiväldi
Viehâdâh.
Kielah.
Azerbaidžan vuáđulaavâ artikla 21(1) mield riijkâst lii tuše ohtâ virgálâš kielâ ađai azerbaidžankielâ, mon sárnuh ive 2009 aalmugrekinistem mield 92,5 % azerbaidžanlijn eenikielânis. Siämmáá laavâ mield jis azerbaidžanliih sárnuh eres kielâid, te sist lii meid vuoigâdvuotâ kevttiđ já ovdediđ jieijâs kielâ.
Aŋŋel

Aŋŋel ( já ) lii uccâ siijdâš Aanaar kieldâst. Ive 2019 Aŋŋel kuávlust assii 83 olmožid. Sijdâ lii Aanaarjuuvâ riddoost Taažâ rääji aldasijn, já stuárráámus uási ton ässein sárnuh orjâlâškielâ. Aŋŋel lii suulân 61 km keččin Kärigâsnjaargâst já suulân 62 km keččin Aanaar markkânist.
B

B lii läättinlâš puustavoornig nubbe puustav. Anarâškiel puustavoornigist tot lii viiđâd puustav.
Bagdad

Bagdad lii Irak stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Bahama

Bahama littostaatâ ađai Bahama lii suáluistaatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii Nassau.
Eennâmtiätu.
Suolluuh.
Bahaman kuleh paijeel 700 suollud, main New Providence lii ässeelovo mield stuárráámus já tobbeen lii meid staatâ uáivikaavpug Nassau.
Bahrain

Bahrain lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Manama.
Balzers

Balzers lii kieldâ Liechtensteinist. Balzersist ääsih 4 590 olmožid. Ton vijđodâh lii 19,73 km² já alodâh 477 m.
Bamako

Bamako (bambarakielân: ߓߊߡߊߞߐ, "Bàmakɔ̌") lii Mali uáivikaavpug já ässeelohhoos mield meid ton stuárráámus kaavpug.
Bangladesh

Bangladesh lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Dhaka.
Bangui

Banjul lii Koskâ-Afrik täsivääldi stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Tot lii Oubangui-juuvâ riddoost Kongo demokraatlâš täsivääldi rääji paaldâst.
Banjul

Banjul lii Gambia uáivikaavpug. Veikkâ Banjul kaavpug ij lah ko staatâ niäljádin stuárráámus kaavpug, ton metropolkuávlu lii stuárráámus sehe ässeelovo já ässeesaahâdvuođâ mield.
Barack Obama

Barack Hussein Obama II (š. porgemáánu 4. peeivi 1961, Honolulu, Havaiji, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš politikkár. Sun lâi Ovtâstum staatâi 44. president kyevti paje verd iivij 2009–2017 koskâsii ääigi. Ive 2009 Obama finnij Nobel-ráávhupalhâšume.
Ovtâstum staatâi demokraatlâš piäládâhân kullee Obama lâi ive 2008 vaaljâin Ovtâstum staatâi vuossâmuš čappâd, kii lâi uáivipiäláduv presidentiävtukkâs, já vuossâmuš čappâd, kii šoodâi Ovtâstum staatâi presidentin. Sun lii meid vuossâmuš Ovtâstum staatâi nannaampele ulguubeln šoddâm president.
Ovdil Obama Ovtâstum staatâi presidentin lâi George W. Bush já Obama maŋa Donald Trump.
Barbados

Barbados lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii Bridgetown. 
Historjá.
Barbados finnij jiečânâsvuođâs Ovtâstum kunâgâskoddeest ive 1966, mutâ ive 2021 räi tot lâi parlamentaarlâš monarkia já staatâjođetteijen tooimâi nomâlávt Elizabeth II. Barbados šoodâi täsiväldin skammâmáánu 29. peeivi 2021, kuás tot finnij meid vuosmuu presidentis, ko staatâ oovdiš kenraalkuvernöör Sandra Mason šoodâi uđđâ staatâjođetteijen.
Barbara

Barbara lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Barbarast ääsih 1 307 olmožid. Ton vijđodâh lii 11,04 km² já alodâh 219 m. Barbara naaburkieldah láá Arcevia, Castelleone di Suasa, Corinaldo, Ostra Vetere já Serra de' Conti.
Basel

Basel ( já ) lii kaavpug Sveeicist, Basel-Stadt kantonist. Baselist ääsih 173 863 olmožid. Ton vijđodâh lii 23,85 km² já alodâh 260 m.
Beirut

Beirut () lii Libanon stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Belforte all'Isauro

Belforte all'Isauro lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Belforte all'Isaurost ääsih 740 olmožid. Ton vijđodâh lii 12,29 km², já alodâh 344 m. Belforte all'Isauro naaburkieldah láá Carpegna, Piandimeleto, Sant'Angelo in Vado já Sestino.
Siijdah.
Campo, Molino já Torriola.
Belforte del Chienti

Belforte del Chienti lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Belforte del Chientist ääsih 1 859 olmožid. Ton vijđodâh lii 16,05 km², já alodâh 347 m. Belforte del Chienti naaburkieldah láá Caldarola, Camporotondo di Fiastrone, Serrapetrona já Tolentino.
Belgia

Belgia lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Bryssel.
Historjá.
Belgia kuávlu ässeeh láá mainâšum vuosmuu keerdi ive 56 oKr. Julius Caesar kirjeest, mii muštâl Gallia suáđist. Tast iättoo, ete belgae-hiäimuh láá ruokkâdumoseh puoh gallijn.
Eennâmtiätu.
Belgia vijđodâh lii 30 528 km², mast 250 km² lii čääci. Vijđoduv mield Belgia lii maailm 140. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Belgia lii staatâ Viestâr-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Vuáládâhenâmeh, nuorttân Saksa já Luxemburg sehe mäddin Ranska. Belgiast staatârääjih láá ohtsis 1 297 km. Kuhemus rääji lii rääji Ranskain, mii lii 556 km. Uánihumos rääji vist lii 130 km rääji Luxemburgáin. Belgia rájášuvá taveviestârist Tavemeerân. Merâriddo lii ohtsis 66,5 km.
Morfologia.
Belgia alemus saje lii Signal de Botrange čokke (694 m). Tot lii meiddei Ardennij váráduv já ubâ Benelux-enâmij alemus saje. Belgia vyeligumos saje vist lii Tavemeerâ riddo (0 m).
Várádâh.
Mäddin lii Ardennij várádâh. Tobbeen láá ennuv vyevdih.
Haldâttâh já politiik.
Kuávlulâš jyehim.
Belgia juáhhoo kuulmâ kuávlun (, ): Brysselân, Flanderân já Vallonian. Flander já Vallonia kuohtuuh juáhhojeh vala viiđâ provinsân ađai eennâmkoodán (, ), já toh vala 43 arrondissementân.
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Belgia ässeeloho lii paijeel 11,5 miljovn já ässeesaahâdvuotâ 376 olmožid/km². Tot lii 22. stuárráámus ässeesaahâdvuotâ maailmist já 6. stuárráámus Euroopist.
Kielah.
Belgiast láá kulmâ virgálii kielâ: hollandkielâ, ranskakielâ já saksakielâ. Juáhhást lii haaldâtlávt jiečânâs kielâsiärvus status. Kyevtikielâg Brysselist stuárráámus uási ulmuin láá ranskakielâliih.
Stuárráámus uási hollandkielâlâžân rekinistum belgialijn sárnu flaamikielâ. Belgia ranskakielâ iärrán Ranska ranskakielâst tuše motomij páihálij saanij já eđâlduvâi uásild, motomijn kuávluin meiddei jienâdem lii ereslágán.
Kaavpugeh.
Eres teháliih kaavpugeh Belgiast láá uáivikaavpug lasseen Antwerpen, Gent, Charleroi, Liège, Brugge, Namur já Leuven. 
Kaavpug ässeeloho já kuávlu taavgij siste.
Kulttuur.
Kirjálâšvuotâ.
Belgia lii šoddâm tobdosin jieškote-uvlágán ráiđukovesárgoin já ovdâmerkkân tagareh noomah ko Hergé (Tintti), Morris (Lucky Luke) já Peyo (Smurffih) láá belgialiih.
Kovetaaiđâ, design já arkkitehtuur.
Surrealistlâš máálájeijee René Magritte lâi vuálgus Belgiast.