tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Espanja

Espanja kunâgâskodde () ađai Espanja ( []) lii jiečânâs staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Madrid.
Historjá.
Espanja já Euroop union.
Espanja seervâi Euroop unionân uđđâivemáánu 1. peeivi 1986 já oovce ihheed maŋeláá njuhčâmáánu 26. peeivi Espanja seervâi Schengen-kuávlun-uv. Eurokuávlun tot seervâi uđđâivemáánu 1. peeivi 1999 vuossâmui staatâi juávhust.
Eennâmtiätu.
Espanja vijđodâh lii 505 990 km², mast 0,89 % lii čääci. 
Sajadâh já rääjih.
Espanja lii staatâ Euroop maadâviestâruásist Pyrenij njargâenâmist. Ton ránnjástaatah Euroopist láá tavveen Andorra já Ranska, mäddin Gibraltar já viestârist Portugal. Ceuta já Melilla peht Afrikist Espanja rájášuvá meid Marokkon. Espanja kuhemus eennâmrääji lii Portugaláin; tot lii 1 214 km kukke. Uánihumos lii 1,2 km rääji Gibraltaráin. Stuárráámus uási Espanjast kuittâg rájášuvá meeráid.
Suolluuh.
Espanja stuárráámuuh suolluuh láá Mallorca (3 620 km²), Tenerife (2 034 km²), Fuerteventura (1 660 km²) já Gran Canaria (1 560 km²).
Jäävrih já juuvah.
Espanja kuhemuuh juuvah láá Tajo (1 010 km), Ebro (910 km), Duero (895 km) já Guadiana (830 km).
Morfologia.
Espanja alemus vääri lii Pico del Teide Tenerife-suollust. Tot lii 3 715 meetterid olluv (mittedum merâtääsist). Merâponneest tot paijaan 7 500 meetterid, mii meerhâš tom, et Pico del Teide lii maailm kuálmádin alemus tullâvääri.
Espanja taverääjist paijaan hormišis Pyrenij várádâh. Mäddin lii Sierra Nevada várádâh.
Haldâttâh já politiik.
Espanja staatâhäämi lii parlamentaarlâš demokratia já vuáđulavâlâš monarkia. Ton staatâhovdâ lii Espanja kunâgâs teikkâ roonnig já haldâttâshovdâ Espanja uáiviminister.
Kuávlulâš jyehim.
Espanja lii juohhum 17 jiešhaldâšemkuávlun (), moh láá juohhum eennâmkuddijd ().
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Espanjast láá suulân 47,5 miljovn ässed. 
Kielah.
Espanja stuárráámus kielâ lii espanjakielâ. Tot lii áinoo kielâ, mii lii virgálâš ubâ staatâst. Espanjakielâ tuáimá meiddei virgálâš máttááttâs-, viestâdem- já kulttuurkiellân. Tom sárnuh eenikiellân suulân 75 % Espanja ässein.
Eres kuávlulávt virgáliih kielah láá katalaankielâ (já valenciakielâ), galiciakielâ, baskikielâ já araneeskielâ.
Espanjast sárnojeh meiddei aragoniakielâ, oksitaankielâ, asturiakielâ, extremadurakielâ já falakielâ, moh láá kuávluliih ucceeblovokielah.
Espanja eennâmkodeh

Jiešhaldâšemkuávlui lasseen Espanja lii juohhum 50 eennâmkoodán ().
Stuárráámus uási eennâmkuudijn láá nomâttum uáivikaavpug mield. Tuše Álava, Asturia, Biskaja, Kantabria, Gipuzkoa, Baleaareh, La Rioja já Navarra iä lah nomâttum uáivikaavpug mield.
Jiešhaldâšemkuávlui uáivikaavpugeh láá táválávt meid eennâmkuudij uáivikaavpugeh. Tuše Mérida Extremadurast já Santiago de Compostela Galiciast iä lah eennâmkuudij uáivikaavpugeh, veikkâ toh láá-uv jiešhaldâšemkuávlui uáivikaavpugeh.
Asturia, Baleaarij, Cantabria, La Rioja, Madrid, Murcia já Navarra jiešhaldâšemkuávluin lii tuše ohtâ eennâmkodde.
Espanja jiešhaldâšemkuávluh

Espanja lii juohhum 17 jiešhaldâšemkuávlun (), moh láá juohhum eennâmkuddijd ().
Espanjakielâ

Espanjakielâ (esp. "español" teikkâ "castellano") kulá indoeurooplij kielâi roomaanlâš kielâjuávkun.
Lavdâm.
Espanjakielâ lii virgálâš kielâ čuávuváin staatâin:
Espanjatavdâ

Espanjatavdâ lâi ivij 1918–1919 maailmvijđosávt joođoost lamaš pandemia, mon tovâttij influenssa A vyelitijppâ H1N1. Maŋeláá lii čielgâm, et taat lii lamaš loddeinfluenssa. Pandemia piištij suullân pelnub ive. Espanjataavdâ tavdâkovveen lijjii kuorsâttâh, kumeštâs já pohčâseh. Monnjâtavdân maaŋgâs finnij kepiskumeštâs. Ubâ maailmist espanjatavdâ kuudij 30 - 50 miljovn olmožid. Suomâst espanjataavdân jammii suullân 25 000 olmožid. Majemui aigij lii čielgâm, et taavdâst talle selvânâm ulmuuh kyeddih ain vorâstis taan influenssavirus vyestiamnâstijd. Espanjatavdâ kuudij eromâšávt tiervâs, nuorâ ulmuid. Nuorah sattii jäämmiđ influenssavirus keežild puáttám kepiskumeštâsân muádi peeivist. 
Espanjatavdâ Suomâst.
Suomâst, tego eres-uv enâmijn, espanjatavdâ ovdánij epidemiapároigijn motomij mánuppojij kooskâi. Puoh viärráámus pááru juuđij čohčuv 1918, kuás influenssa levânij masaba puoh asâttum kuávloid eennâmpáálu alne. Espanjatavdâ poođij meiddei Laapi kuávlun. Ovdâmerkkân Kittâlist toos jammii 40 olmožid. Ton tove Anarist tavdâ ij ennuskin vaiguttâm ige levânâm vijđáht.
Espanjatavdâ Anarist.
Espanjatavdâ poođij Aanaar kuávlun juovlâmáánust 1919. Aanaar já Ucjuuvâ tuáhtár Yrjö Jukola diagnosistij vuossâmuid influensan puáccám ulmuid uđđâivemáánu 10. peeivi 1920 Kaamâsist. Pyecceeh lijjii finnim taavdâ kävppimäđhistis Njiävdámist Taažâst. Tavdâ levânij jotelávt ubâ Kaamâs siijdân já tobbeen ain eres-uv sijdáid.
Aanaar kieldâ tiervâsvuottipšoost onnii talle huolâ kuávlutuáhtár Jukola já pyecceitipšoo Ylioja, kiäst lijjii kyehti išetipšoo. Kieldâst lâi čiččâmsajasâš pyecceiviäsu já apteek. Pyecceitipšoo já suu išekyevtis puáccájii forgâ jiejah-uv. Kolleroggee Otto Schneider poođij iššeen, lieggij viistijd, mälistij já tálhudij pyecceid. Tuáhtár Jukola vuolgâttij etiviestâid tálhudemhaldâttâhân: "Espanjatavdâ levânânâm ubâ Laapi kuávlun já pyecceeh láá ennuv, koddá ennuv ulmuid, vuolgâttiđ jottee tipšoid munjin iššeen."
Pegâlmâs sämmilâš lâi Lusme Piättár, kote ij luáštám oovtâgin jottee tálusis, já nuuvt Lusmenjargâ šeštui influensast - masaba áinoo táállun ubâ kieldâst. Influensan iä lamaš šiev talkkâseh, mut aalmug luotij kuulmâ koonstân: viijnán, piikân já sáávnán.
Kuovâmáánu vuossâmuš okko lâi Anarist viärráámus. Talle jammii suullân 80 aanaarlâžžâd. Rummâšeh lijjii nuuvt ennuv, et uási koolgâi hävdidiđ juávkkuhavdijd. Kyevti mánuppaje ääigi taavdân jammii ohtsis 190 olmožid, adai masaba lovvááduási kieldâ ässein. 
Espanjataavdâ maŋa suullân 120 pärnid paccii uárbisin. Párnáitipšo várás cegâttui párnáipäikki Rivdulân, kost párnááh pajasšoddii suomâkielâlii pirrâsist. Taan nubástus keežild sämikielâ lappuuškuođij.
Espoo

Espoo () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Espoost ääsih 297 519 olmožid, já ton vijđodâh lii 528,03 km², mast 215,70 km² lii čääci. Espoo naaburkieldah láá tavveen Vihti já Nurmijärvi, nuorttân Helsig já Vantaa, uárjin Kirkkonummi já Espoo siste Kauniainen.
Historjá.
Espoo vuáđudui 1400-lovvoost, já tast šoodâi kaavpug ive 1972.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kielah.
Ive 2019 loopâst 217 486 olmožid sarnuu suomâkielâ eenikiellân já 20 033 olmožid sarnuu ruotâkielâ eenikiellân.
Eswatini

Eswatini kunâgâskodde (swazikielân: "Umbuso weSwatini") ađai Eswatini (swazikielân: "eSwatini"), mii ovdil kočodui noomáin Swazieennâm, lii staatâ Afrikist. Ton haaldâtlâš uáivikaavpug lii Mbabane já lahâasâttemlâš uáivikaavpug lii Lobamba.
Eennâmtiätu.
Eswatini vijđodâh lii 17 364 km², mast 160 km² lii čääci. Vijđoduv mield Eswatini lii maailm 158. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Eswatini lii staatâ máddáápiäláá Afrikist. Ton ránnjástaatah láá Mosambik já Maadâ-Afrik. Eswatini lii uccâ staatä. Ton staatârääjih láá ohtsis tuše 546 km. Kuhemus rääji lii rääji Maadâ-Afrikáin, mii lii 438 km. Uánihumos rääji vist lii 108 km rääji Mosambikáin. Eswatini lii siseennâmstaatâ, já te tast ij lah merâriddo ollágin.
Morfologia.
Eswatini alemus saje lii Emlembe, mii paijaan 1 862 meetter alodâhân.
Haldâttâh já politiik.
Eswatini lii Afrik majemuš absoluutlâš monarkia. Ton staatâhovdâ lii ngwenyama, kii lii lamaš ive 1986 rääjist Mswati III. Sust šoodâi Swazieennâm ngwenyama cuáŋuimáánu 25. peeivi 1986 talle ko sun teevdij 18 ihheed. Suu eeči ngwenyama Sobhuza II jaamij jo ive 1982, mutâ Mswati III lâi talle vala vyeliahasâš.
Eswatinist iä lah piäláduvah, tastko Sobhuza II kieldij taid ive 1973. Siämmáá ive sun meid lopâttij staatâ vuáđulaavâ. 
Jotolâh.
Maađijjotolâh.
Eswatinist lii čižetpiälásâš jotolâh.
Etiopia

Etiopia demokraatlâš littotäsiväldi ađai Etiopia (, "ʾĪtyōṗṗyā", afarkielân: "Itiyoophiyaa", ge'ezkielân: "ኢትዮጵያ". oromokielân: "Itoophiyaa", somalikielân: "Itoobiya", tigrinjakielân: "ኢትዮጵያ") lii siseennâmstaatâ Afrik čuárvist. Tot lii ohtâ maailm puárásumos enâmijn. Ton uáivikaavpug Addis Abeba lii suulân kaskoo staatâ. 
Eennâmtiätu.
Etiopia vijđodâh lii 1 104 300 km², mast 7 730 km² (0,7 %) lii čääci. Vijđoduv mield Etiopia lii maailm 28. stuárráámus staatâ. Tot lii tuše ucánjii stuárráb ko Bolivia, mon vijđodâh lii 1 098 581 km².
Sajadâh já rääjih.
Etiopia lii siseennâmriijkâ Nuorttâ-Afrikist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Eritrea, nuorttân Djibouti já Somalia, mäddin Kenia, viestârist Maadâ-Sudan já taveviestârist Sudan. Etiopiast staatârääjih láá ohtsis 59 251 km. Kuhemus rääji lii rääji Somaliain, mii lii 1 640 km. Uánihumos rääji vist lii 343 km rääji Djiboutijn.
Morfologia.
Etiopia alemus saje lii Simien várádahân kullee Ras Dejen čokke, mii paijaan m alodâhân. Tot lii Simien aalmuglâšmeecist Etiopia taveuásist. Etiopia vyeligumos saje vist lii Danakil (-125 m), mii lii staatâ tavenuorttâuásist.
Haldâttâh já politiik.
Etiopia staatâhäämi lii parlamentaarlâš littotäsiväldi. Ton staatâhovdâ lii täsivääldi president, kiän virgepaje pištá kuttâ ive, kuittâg enâmustáá kyehti virgepaje maŋaluvâi. Etiopia parlament väljee president.
Euroop

Euroop lii eennâmuási, kost Sämieennâm-uv lii.
Euroop staatah

• Albania
• Andorra
• Armenia
• Azerbaidžan
• Belgia
• Bosnia-Hercegovina
• Bulgaria
• Eestieennâm‎
• Espanja
• Georgia
• Irland
• Island
• Italia
• Kazakstan
• Kosovo
• Kroatia
• Kreikka
• Kypros
• Latvia
• Liechtenstein
• Liettua
• Luxemburg
• Malta
• Moldova
• Monaco
• Montenegro
• Nuorttâriijkâ
• Ovtâstum kunâgâskodde‎
• Portugal
• Puola
• Ranska
• Romania
• Ruotâ
• Ruoššâ
• Saksa
• San Marino
• Serbia
• Slovakia
• Slovenia
• Suomâ
• Sveicci
• Taažâ
• Tanska
• Tave-Makedonia
• Tšekki
• Turkki
• Ukraina
• Uŋgar
• Vatikaanriijkâ
• Vielgis-Ruoššâ
• Vuáládâhenâmeh
Euroop union

Euroop union (, já ) lii pooliitlâš já ekonomâlâš staatâlitto, moos kuleh 27 jiečânâs já jiešmerideijee eurooplâš jeessânstaattâd.
Euroop union jeessânstaatah láá Belgia, Bulgaria, Eestieennâm, Espanja, Irland, Italia, Kreikka, Kroatia, Kypros, Latvia, Liettua, Luxemburg, Malta, Nuorttâriijkâ, Portugal, Puola, Ranska, Romania, Ruotâ, Saksa, Slovakia, Slovenia, Suomâ, Tanska, Tšekki, Uŋgar já Vuáládâhenâmeh. 
Euroop unionist lii ohtâsâš vaaluut euro ("€").
Olmoošloho.
Ive 2025 aalgâst.
Euroop union kuávlust assii 1.1.2025 450,4 miljovn olmožid. Tot lâi 1 070 702 olmožid eenâb ko 1.1.2024. Pajanem suijân lâi enâmânvarrim. Enâmustáá ulmuuh ääsih Saksaast (83,6 miljovn olmožid), Ranskaast (68,6 miljovn) já Italiast (58,9 miljovn). Tai kuulmâ eennâm olmoošloho lâi joba 47 % ubâ EU:st. Ucemustáá ulmuuh assii Maltast (0,6 miljovn), Luxemburgist (0,7 miljovn) já Kyprosist (1 miljovn). Suomâst assii 5,6 miljovn olmožid ađai 17. enâmustáá.
Olmoošloho pajanij 19 EU-enâmist. Enâmustáá pajanii Malta (+19 ulmuin jyehi 1 000 ulmuu uásild), Irland (+16) já Luxemburg (+14,7) olmoošlovoh. Olmoošloho kiäppánij 8 enâmist, enâmustáá Latviast (-9,9 ulmuin jyehi 1 000 ulmuu uásild), Uŋgarist (-4,7) sehe Puolast já Eestienâmist (-3,4).
Euroop union olmoošlovo pajanem lii hiđásmâm. Vala 1960-lovvoost olmoošloho pajanij koskâmiärálávt 3 miljovnáin ulmuin ivveest tagarijn staatâin, moh kullii Euroop unionân ive 2025. Iivij 2005–2024 tot pajanij koskâmiärálávt tuše 0,9 miljovnáin ulmuin ivveest. Ton lasseen iivij 2012–2024 EU:st ulmuuh jammii eenâb ko šoddii.
Evijärvi

Evijärvi lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Evijärvist ääsih 2 422 olmožid, já ton vijđodâh lii 390,71 km², mast 36,56 km² lii čääci. Evijärvi naaburkieldah láá Kauhava, Kruunupyy, Lappajärvi, Pedersöre já Veteli.
Historjá.
Evijärvi vuáđudui ive 1867.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Evijärvi markkân.
Siijdah.
Evijärvi, Haapajärvenkylä, Ina (Ena), Jokikylä, Kerttua, Kivijärvenkylä, Latukka, Sydänmaa já Särkikylä.
Eŋgâlâskielâ

 
Eŋgâlâskielâ lii viestârgermaanlâš kielâ, mii šoodâi Eŋlandist. Tot lii ohtâ maailmkielâin, já tom aneh tááláá ääigi tehálumos lingua francan.
Eŋgâlâskielâ pustaveh.
Eŋgâlâskielâ čálloo läättinlâš pustavijguin. Kielâst láá 26 pustavid, main 5 láá vokaleh já 20 láá konsonanteh. "Y" lii motomin vookaal já motomin konsonant:
Eŋland

Eŋland lii ohtâ Ovtâstum kunâgâskode neelji enâmist. Ton uáivikaavpug lii Lontoo.
F

F lii läättinlâš puustavoornig kuuđâd já anarâškielâ puustavoornig 11. puustav.
Fabriano

Fabriano lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Fabrianost ääsih 30 214 olmožid. Ton vijđodâh lii 272,08 km², já alodâh 325 m. Fabriano naaburkieldah láá Cerreto d'Esi, Costacciaro, Esanatoglia, Fiuminata, Fossato di Vico, Genga, Gualdo Tadino, Matelica, Nocera Umbra, Poggio San Vicino, Sassoferrato, Serra San Quirico já Sigillo.
Historjá.
Fabrianost šoodâi kaavpug ive 1357.
Siijdah.
Albacina, Argignano, Attiggio, Bassano, Bastia, Belvedere, Borgo Tufico, Cacciano, Ca' Maiano, Campodiegoli, Campodonico, Cancelli, Cantia, Castelletta, Ceresola, Ciaramella, Coccore, Collamato, Collegiglioni, Colle Paganello, Cupo, Fontanaldo, Grotte, Marena, Marenella, Marischio, Melano, Moscano, Nebbiano, Paterno, Poggio San Romualdo, Precicchie, Rocchetta, Rucce, Rufano, San Donato, San Giovanni, San Michele, San Pietro, Sant'Elia, Serradica, Valgiubbola, Vallemontagnana, Valleremita, Vallina, Varano, Viacce já Vigne.
Fabrizio Brecciaroli

Fabrizio Brecciaroli (š. njuhčâmáánu 29. peeivi 1976, Jesi, Italia) lii italialaš diplominsner, kote lii luuhâm anarâškielâ Oulu ollâopâttuvvâst. Sun valmâštui filosofia maisterin njuhčâmáánu 31. peeivi 2022. 
Pargo.
Brecciaroli parga Anarâškielâ seervi mediapargen, já lii porgâm uáli jo ennuv anarâškielâlii Wikipedia oovdân. Suu spesialiteet lii meid lamaš anarâškielâlii kirjálii kulttuur huksim. Sun lii jurgâlemsyergi äššitobdee, já sun lii meid toimâm italiakielâ máttáátteijen Zürich kuávlust. Brecciaroli lii majemui aaigij jurgâlâm nuorâikirjálâšvuođâ anarâškielân já toimâttâm Anarâš-loostâ, Loostâš-lostii já Anarâš aavis. Sun lii toimâttâm kuulmâuáság tihtâantologia anarâškielân, mii almostui juovlâmáánust 2022, já "Kielâ, mii ij kuássin jáámmám" -nommâsii nooveelantologia, mii almostui ive 2023.
Facebook

Facebook lii ive 2004 vuáđudum sosiaallâšmedia palvâlus, mon lii vuáđudâm Mark Zuckerberg oovtâst Eduardo Saverináin, Dustin Moskovitzáin já Chris Hughesáin. Ive 2012 Facebookist lâi jo paijeel miljard kevtted, kiäin suulân peeli ellii tobbeen jyehi peeivi.
Faetano

Faetano lii kieldâ San Marinost. Faetanost ääsih 1 189 olmožid. Ton vijđodâh lii 7,75 km², já alodâh 362 m.
Falconara Marittima

Falconara Marittima lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Falconara Marittimast ääsih 25 902 olmožid. Ton vijđodâh lii 25,82 km², já alodâh 5 m. Falconara Marittima naaburkieldah láá Ancona, Camerata Picena, Chiaravalle já Montemarciano.
Siijdah.
Castelferretti, Falconara Alta, Fiumesino, Mezzacosta, Palombina Vecchia, Rocca Priora, Tesoro já Villanova.
Falerone

Falerone lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Faleronest ääsih 3 264 olmožid. Ton vijđodâh lii 24,61 km², já alodâh 433 m. Falerone naaburkieldah láá Belmonte Piceno, Montappone, Monte Vidon Corrado, Montegiorgio, Penna San Giovanni, Sant'Angelo in Pontano já Servigliano.
Siijdah.
Bascione, Cerretino Varano, Commennà, Ferrini, Moelano, Piaggie, Piane di Falerone, Salegnano, San Paolino, Santa Margherita já Santa Rosa.
Feministlâš piäládâh

Feministlâš piäládâh (, ) lii ohtâ Suomâ piäláduvâin. Piäládâhregisterân tot peesâi uđđâivemáánu 10. peeivi 2017.
Fermo

Fermo lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Fermost ääsih 37 014 olmožid. Ton vijđodâh lii 124,53 km² já alodâh 319 m. Fermo naaburkieldah láá Altidona, Belmonte Piceno, Francavilla d'Ete, Grottazzolina, Lapedona, Magliano di Tenna, Massa Fermana, Mogliano, Monte Urano, Montegiorgio, Monterubbiano, Ponzano di Fermo, Porto San Giorgio, Porto Sant'Elpidio, Rapagnano, Sant'Elpidio a Mare já Torre San Patrizio.
Historjá.
Fermost šoodâi kaavpug ive 1357.
Siijdah.
Campiglione, Capodarco, Lido di Fermo já Torre di Palme.
Fermo eennâmkode kieldah

Fermo eennâmkoddeest láá 40 kieldâd.
Fiastra

Fiastra lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Fiastrast ääsih 644 olmožid. Ton vijđodâh lii 84,48 km², já alodâh 732 m. Fiastra naaburkieldah láá Camerino, Cessapalombo, San Ginesio, Sarnano já Valfornace.
Kieldâlahtemeh.
Acquacanina kieldâ lohtui Fiastran uđđâivemáánu 1. peeivi 2017.
Siijdah.
Acquacanina, Cicconi, Collesanto, Fiegni, Polverina, San Lorenzo al Lago, San Martino di Fiastra já Trebbio (markkân).
Fidži

Fidži täsiväldi ađai Fidži (, ) lii suáluikuávlu staatâ Oseaniast, Kuálhismeerâ maadâuásist, Uđđâ-Seeland taavaapeln. Ton uáivikaavpug lii Suva.
Fight Club

Fight Club lii ive 1999 elleekove, mon lii stivrim David Fincher.
Juonâ.
"Fight Club vuossâmuš njuolgâdâs lii, ete ij uážu sárnuđ Fight Clubist."
Filippiineh

Filippiineh láá staatâ Aasiast. Toi uáivikaavpug lii Manila.
Filottrano

Filottrano lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Filottranost ääsih 9 215 olmožid. Ton vijđodâh lii 71,20 km², já alodâh 270 m. Filottrano naaburkieldah láá Appignano, Cingoli, Jesi, Montefano, Osimo já Santa Maria Nuova.
Historjá.
Filottranost šoodâi kaavpug ive 2002.
Siijdah.
Cantalupo, Imbrecciata, Montepulciano, Montoro, Ponte Musone, San Biagio, Sant'Anna, Sant'Ignazio já Tornazzano.
Fiorentino (San Marino)

Fiorentino lii kieldâ San Marinost. Fiorentinost ääsih 2 553 olmožid. Ton vijđodâh lii 6,57 km², já alodâh 490 m.
Firenze

Firenze lii kaavpug Italiast, Toscana kuávlust. Firenzest ääsih 372 181 olmožid. Ton vijđodâh lii 102,32 km² já alodâh 50 m. Firenze naaburkieldah láá Bagno a Ripoli, Campi Bisenzio, Fiesole, Impruneta, Scandicci já Sesto Fiorentino.
Fiuminata

Fiuminata lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Fiuminatast ääsih 1 312 olmožid. Ton vijđodâh lii 76,22 km², já alodâh 479 m. Fiuminata naaburkieldah láá Castelraimondo, Esanatoglia, Fabriano, Matelica, Nocera Umbra, Pioraco, Sefro já Serravalle di Chienti.
Siijdah.
Bufeto, Bussi, Campottone, Capomassa, Casenove, Castello, Colmaggiore, Fonte di Brescia, La Castagna, Laverino, Massa (markkân), Orpiano, Poggio Sorifa, Pontile, Quadreggiana, San Cassiano, Spindoli, Valcora já Vallibbia.
Florida

Florida lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Tallahassee já stuárráámuuh kaavpugeh láá Jacksonville, Miami já Tampa.
Florida uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 21,9 miljovn olmožid (2020). Tot lii Ovtâstum staatâi kuálmádin stuárráámus uásistaatâ ässeelovo mield.
Fooneetlâš saliens

Fooneetlâš saliens uáivild tom, magarijd jienâduvâid já kukkoduvâid lii älkkee iäruttiđ sárnumist já magarijd ij lah. Ađai jis láá kuhes jienâduvah, te tain lii stuorrâ fooneetlâš saliens. Já talle meiddei nubijkulij. Jis láá uánihis jienâduvah, te tain lii uccâ fooneetlâš saliens. Ovdâmerkkân stuorrâ fooneetlâš saliens lii jienâduvâst "r", mii kulloo čielgâsávt.
Francavilla d'Ete

Francavilla d'Ete lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Francavilla d'Etest ääsih 932 olmožid. Ton vijđodâh lii 10,20 km², já alodâh 231 m. Francavilla d'Ete naaburkieldah láá Corridonia, Fermo, Mogliano, Monte San Pietrangeli já Montegiorgio.
Frank Capra

Francesco Rosario ”Frank” Capra () lâi italialâš-ameriklâš stivrejeijee, čällee já pyevtitteijee.
Eellim.
Frank Capra šoodâi vyesimáánust 1897 Bisacquinost, Sisiliast, Italiast. Sun lâi ohtâ katolilâš perruu čiččâm päärnist. Ive 1903 Capra peerâ vuolgij Amerikân tamppáin já läddejii New Yorkân. Tobbeen mätki jotkui junáin Kalifornian, kost Capra stuorrâviljâ jo aasâi. 
Kaliforniast Capra algâttij škoovlâ čohčuv 1903 já jođeškuođij Los Angeles' Manual Arts High School ive 1909. Capra peerâ irâttij finniđ suu joskâđ škoovlâ já sirduđ pargoelimân, mutâ Capra ij halijdâm, tastko škovlim lâi tehálâš uási ameriklâš niävdus. Ko sun valmâštui Manual Arts High Schoolist, sun joođhij California Institute of Technologyn luuhâđ kemiatekniik, já valmâštui tobbeen ive 1918. Sun máttááttij vuosmuu maailmsuáđi majemuu ive matematiik Ovtâstum staatâi suátivievâst.
Karrieer.
Veikkâ Caprast ij lamaš ollágin hárjánem elleekovesuárgán, sun finnij sanfransiscolâš teatter čaittâleijee pálkkááttiđ suu stivriđ uánihisfiilmâ ive 1922. Tast maŋa Capra vaaldij pargo San Fransisco elleekovestudiost já máttááškuođij elleekoverähtim porgâmáin vistig čyeppen, kamera-assistentin, čällen já išestivrejeijen. Capra tuuđâi komediačällee paargon já forgâ sun šoodâi-uv komedian spesiaališuvvee stivrejeijen. Ko sun lâi porgâm Mack Sennettáin, te Capra sirdui Columbia Picturesân, kost sust tuođâi šoodâi elleekoverähtee, kii maatij rähtiđ taggaar draama já komedia, moid táváliih keččeeh puovtij tuođâi lijkkuđ. Sust šoodâi täsni uccâ studio stivrejeijei kooskâst. Keččei mielâst suu elleekoveh lijjii teháliih, já toh lijjii šievmielâ fiilmah, maid tuođâi tarbâšij Stuorrâ lama viärráámui peeivij ääigi. Capra šoodâi-uv ohtân 1930-lovo pivnohumosijn elleekoverähtein. 
Capra finnij kyehti pyeremuu elleekove Oscar já kulmâ pyeremuu stivrejeijee Oscar elleekuuvijn "It Happened One Night" (1934), "Mr. Deeds Goes to Town" (1936) já "You Can't Take It With You" (1938). Sun lii stivrim meid "It's a Wonderful Life", mii almostui ive 1946, mutâ mast šoodâi klassikko eskin ive 1973, ko tahheevuoigâdvuođah Ovtâstum staatâin nuhhii já kanavah čäitiškuottii tom jyehi juovlâi ääigi. 
Fiktiivlij elleekuuvij lasseen sun lii stivrim nube maailmsuáđi ääigi dokumentijd, maid Ovtâstum staatâi haldâttâs tiilái sust já moi ulmen lâi lasettiđ ameriklij torjuu suátitoimáid. Sun raahtij ovdâmerkkân ohtsis čiččâm uássid "Why We Fight" dokumentrááiđu. Tain dokumentijn tuše kyehti, pyeremuu dokument Oscar vyeittee "Prelude to War" (1942) sehe "Battle of Russia" (1943; stivrim oovtâst Anatole Litvakáin), puovtij keččâđ elleekoveteatterijn suáđi ääigi.
Frank Whaley

Frank Joseph Whaley (š. syeinimáánu 20. peeivi 1963, Syracuse, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, čällee já stivrejeijee, kiäm tobdeh pyeremustáá elleekuuvijn "Pulp Fiction" (1994) já "Swimming with Sharks" (1994). Vuosmuš kuhes elleekove, mon sun jieš čaalij já stivrij, lii "Joe the King" (1999). Suu kálgu lii Heather Whaley, já sunnust láá kyehti päärni.
Frans Äimä

Frans Äimä () lâi syemmilâš kielâtotkee, kote tuuđhâi meid anarâškielâ. Sun lâi vuossâmuš, kote almostitij aldasáid tievâslii kuvvim anarâškielâ fonetiikast já fonologiast.
Eine Gruppe von Vokalwechselfällen im Inarilappischen.
"Eine Gruppe von Vokalwechselfällen im Inarilappischen" lâi Äimä "Lectio praecursoria" (nágáttâllâmtilálâšvuođâ sahâvuáru), mii tollui ive 1914. Sun kieđâvušâi sahâvuárustis anarâškielâ já mottoomverd meiddei kildinsämikielâ toi 1. staavvâl vookaalnubástusâi tááhust, já et maht toh sorjoh kielâhistorjálávt já fooneetlávt 2. staavvâl vokalist. Kuávdáš juurdâ lii, et 1. staavvâl vookaal šlaajân vaaikut nube tááhust 2. staavvâl vookaal alodâh (nomâlâssân i já e tovâtteh ereslágán vookaal ko eres vokaleh) já nube tááhust 2. staavvâl vookaal algâalgâlâš kukkodâh (tááláá kielâst iäru lii jo lappum).
Phonetik und Lautlehre des Inarilappischen.
"Phonetik und Lautlehre des Inarilappischen" lii Frans Äimä ive 1918 almostum náguskirjepargo. Tot čielgee magareh konsonanteh já vokaleh lijjii anarâškielâst čyeti ihheed tassaaš. Ovdâmerkkân Äimä iäruttij fooneetlávt kyehti k-puustav: táválâš k-puustav já k-puustav, mon vyelni lii njuolâ. Taan ääigi kielâst kuábbááh-uv k-pustaveh maneh kuittâg siämmáá fooneem siisâ. Äimä iäruttij fooneetlávt meiddei uáli ennuv vokalijd. 
Ton lasseen sun kieđâvušâi puoh máhđulijd diftoŋijd (kyehti vookaal oovtâst) já triftoŋijd (kulmâ vookaal oovtâst). Onnáá peeivi triftoŋeh iä lah innig ollágin (om. “iei”: nubbe “i” lii pelivookaal). Sun luvâttâlâi nuuvt ettum “olmâ diftoŋijd” – ovdâmerkkân “ai”, “ei”, “ii”, “oi” já “ui”. Taan ääigi kielâst vookaal “i” ij kuittâggin lah diftoŋ siste: tagareh “olmâ diftoŋeh” láá jiešalnees vookaal + pelivookaal. Sun luvâttâlâi nuuvt ettum “ij-olmâ diftoŋijd”. Taan ääigi kielâ diftoŋeh (iä, ie, uo, uá, ye) kuleh taan juávkun. Äimä mield taan juávkun kullii eenâb ko vittâ diftoŋ, mut onnáá peeivi ovdâmerkkân “εä”, “eä” já “iä” maneh puoh siämmáá diftoŋ vuálá. 
Äimä tutkâmuš ij kuittâggin kieđâvuš tuše jienâduvâi šlaajâ. Mielâkiddiivâš lii meiddei Äimä tutkâmuš jienâduvâi kukkoduvâst. Sun lii merkkim vijđásávt puoh kukkodâhtaasijd, moh lijjii käävci. 
Äimä informanteh.
Äimä informanteh iivij 1900–1906:
Máddáápele kuávlu (Čuárvinjargâ, Njellim):
Nuorttiipele kuávlu (Paččvei):
Taavaapele kuávlu (Päärtih, Vävli):
Viestârpele kuávlu (Solojävri, Äijihjävri (Veskonjaargâ alda), Muddusjävri, Moshááh (Tirro)):
Freetown

Freetown lii Sierra Leone stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
G

G lii läättinlâš puustavoornig čiččâd já anarâškielâ puustavoornig 12. puustav.
Gabon

Gabon lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Libreville.
Gaborone

Gaborone lii Botswana uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Nommâ kaavpugân lii adelum Kgosi Gaborone mield, kii lâi Batlokwai jođetteijee. Gaborone meerhâš "tot ij šietâ hyeneest" teikkâ "tot ij lah šiettâmettum".
Gagliole

Gagliole lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Gagliolest ääsih 591 olmožid. Ton vijđodâh lii 24,05 km², já alodâh 484 m. Gagliole naaburkieldah láá Castelraimondo, Matelica já San Severino Marche.
Siijdah.
Acquosi, Casetre, Castellano, Celeano, Cerqueto, Collaiello já Selvalagli.
Gambia

Gambia täsiväldi ađai Gambia (mandinkakielân: "Kambiya"; wolofkielân: "Gámbi") lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Banjul.
Gamprin

Gamprin lii kieldâ Liechtensteinist. Gamprinist ääsih 1 658 olmožid. Ton vijđodâh lii 6,19 km² já alodâh 468 m.
Genga

Genga lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Gengast ääsih 1 700 olmožid. Ton vijđodâh lii 73,16 km², já alodâh 320 m. Genga naaburkieldah láá Arcevia, Fabriano, Sassoferrato já Serra San Quirico.
Siijdah.
Avenale, Bivio Filipponi, Camponocecchio, Capolavilla, Casamontanara, Cerqueto, Colcello, Colleponi, Falcioni, Fossi, Gattuccio, Genga Stazione, Mariani, Meleto, Mogiano, Monticelli, Palombare, Palombare di ferro, Pianello, Pierosara, Pontebovesecco, Pontechiaradovo, Rocchetta, Rosenga, San Donnino, San Fortunato, San Vittore, Trapozzo, Trinquelli, Vallemania, Valmontagnana, Vallerapara já Valtreara.
Genova

Genova () lii kaavpug Italiast, Liguria kuávlust. Genovast ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 240,29 km² já alodâh 20 m. Genova naaburkieldah láá Arenzano, Bargagli, Bogliasco, Bosio, Campomorone, Ceranesi, Davagna, Masone, Mele, Mignanego, Montoggio, Sant'Olcese, Sassello, Serra Riccò, Sori, Tiglieto já Urbe.
Georgia

Georgia lii staatâ Euroopist já Aasiast. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Tbilisi.
Georgia (uásistaatâ)

Georgia lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Atlanta. Ton maŋa stuárráámuuh kaavpugeh Georgiast láá Augusta já Columbus.
Georgia uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 10,7 miljovn olmožid (2020).
Ghana

Ghana, virgálávt Ghana täsiväldi (), lii staatâ Afrikist, Guinealuovtâ riddoost. Ton uáivikaavpug lii Accra. Ghana nommâ meerhâš "suátikunâgâs" soninkekieláin.
Eennâmtiätu.
Ghana vijđodâh lii 238 537 km². 
Sajadâh já rääjih.
Ghana lii staatâ Viestâr-Afrikist, Guinealuovtâ riddoost. Ton nuorttiibeln lii Togo, tavveen Burkina Faso já viestârist Elefanttähtiriddo. Mäddin Ghana rájášuvá Atlant väldimeerân. Merâriddo lii ohtsis 539 km.
Šoŋŋâdâh.
Peeivitäsideijee aldavuotâ taha tom, ete Ghanast lii trooppisâš šoŋŋâdâh. Tavveen lii liegâs já viehâ koške, mäddin oppeet kume já laavtâs. Meccikuávluh väldih 21 % Ghana vijđoduvvâst. Mäddin já viestârist lii arvemecci, tavveen eenâb saavaan. Ghanast lii suulân 736 km² stuárusâš Mole aalmuglâšmecci, mii lii luándusuojâlemkuávlu. 
Biodiversiteet.
Ghanast láá meid maaŋgâpiälálávt elleeh: ohtsis aainâs-uv 222 njomâtteijeešlaaijâd já 206 loddešlaaijâd (2014).
Haldâttâh já politiik.
Kuávlulâš jyehim.
Ghanast láá love haldâttâhkuávlud: Greater Accra, Ashanti, Brong-Ahafo, Central, Eastern, Northern, Upper East, Upper West, Volta já Western. Haldâttâhkuávluh juáhhojeh vala pirrâdâhkuddijd.
Viehâdâh.
Ghana viehâduvâst lii máhđulâš iäruttiđ aainâs-uv 75 juávkkud, main stuárráámus uási láá hirmâd uceh, mutâ suullân 10 láá nummeerlávt merhâšitteeh. Stuárráámuuh tain juávhuin láá Akaneh (mii siskeeld Anyih, Ašantih, Bauleh, Fanteh já Guangeh), Mole-Dagombah, Eweh, Ga-Adangbeh já Gurmah.
Ässeeloho.
Ghana suulân 31 miljovn ässest 56,7 % ääsih kaavpugijn. Mediaanahe Ghanast lii 21,5 ihheed, já suullân 57 % ghanalijn láá vuálá 25-ihásiih. Ässeesaahâdvuotâ lii 115 ässed per km². 
Kielah.
Ghana virgálâš kielâ lii eŋgâlâskielâ, mutâ tobbeen sárnojeh suullân 80 eres kielâd, moh juáháseh kuávlui mield. Veikkâ kielah láá maaŋgah, toh láá iberdetteeh, jis máttá kielâ, mii kulá siämmáá etnisii juávkun. Kielâin akankielâ lii vijđásumosávt sarnum Ghanast.
Oskoldâh.
Ristâosko lii stuárráámus oskoldâh Ghanast. 71,2 % ghanalijn láá ristâliih já 17,6 % muslimeh.
Hävdijááh.
Hävdijááh láá Ghanast stuorrâ äšši. Toi peht ghanaliih iä tuše muurâšt jáámmám ulmuu, peic meiddei juhloh suu eellim. Hävdijááh láá sosiaallâš tábáhtus, kost sättih leđe uásálisteeh čuođij teikâ tuháttij-uv mield. Toh láá kuávdáš roolâst ghanalij sosiaallâš elimist. Maŋgii ghanaliih kevttih-uv siämmáá verd ruuđâ hävdijáid ko heejáid – jis iä eenâb-uv. Kistoh láá ivnááh já deetaaljááh, já távjá muštotteh hamijnis jo-uv ulmuu mielâtiiŋgâ teikkâ kovvejeh suu luándu teikkâ pargo. Ovdâmerkkân kiästnii sáttá leđe Coca-Cola -puttâl hámásâš kisto, jis sun lijkkui Coca-Colan, já suuvdárist oppeet sáttá leđe veikkâ kammuuhámásâš kisto. 
Motomin mana kuhháá-uv ovdilgo ghanaliih hävdideh jaammušâidis. Kuittâg talle ko hävdijááh láá, te seremonia sáttá pišteđ joba čiččâm peivid.
Gitega

Gitega (ovdil Kitega) lii Burundi uáivikaavpug.
Glarus Süd

Glarus Süd lii kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Glarus Südist ääsih 9 634 olmožid. Ton vijđodâh lii 430,03 km², já alodâh 521 m.
Historjá.
Glarus Süd kieldâ šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 2011, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân.
Kieldân kuleh meiddei Diesbach já Hätzingen siijdah, moh lahtojii Luchsingenân uđđâivemáánu 1. peeivi 2004, sehe Leuggelbach já Nidfurn siijdah, moh lahtojii Haslenân syeinimáánu 1. peeivi 2006.
Grand-Popo

Grand-Popo lii kaavpug Beninist. Tot lii alda Togo rääji, 19 kilomeetter keččin tast. Togo uáivikaavpugân Lomén Grand-Popost láá 78 kilomeetterid. 
Grand-Popost tuáimá ive 2000 huksejum syemmilâš-afriklâš kulttuurkuávdáš Villa Karo.
Grenada

Grenada lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii St. George’s.
Grottazzolina

Grottazzolina lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Grottazzolinast ääsih 3 289 olmožid. Ton vijđodâh lii 9,26 km², já alodâh 222 m. Grottazzolina naaburkieldah láá Belmonte Piceno, Fermo, Magliano di Tenna, Monte Giberto, Montottone, Ponzano di Fermo, Rapagnano.
Gualdo

Gualdo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Gualdost ääsih 759 olmožid. Ton vijđodâh lii 22,22 km², já alodâh 650 m. Gualdo naaburkieldah láá Amandola, Penna San Giovanni, San Ginesio, Sant'Angelo in Pontano já Sarnano.
Siijdah.
Bartolotti, Castello, Contro, Fanelli, Marchesi, Massignano, Morrone, Picacchi, Scarchi, Tomassucci, Valle já Zazza.
Guatemala

Guatemala ađai Guatemala täsiväldi () lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii siämmáánommâsâš kaavpug Guatemala.
Eennâmtiätu.
Guatemala vijđodâh lii 108 889 km², mast 1 730 km² lii čääci. Vijđoduv mield Guatemala lii maailm 107. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Guatemala lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton ránnjástaatah láá tavveen já viestârist Meksiko, tavenuorttân Belize, nuorttân Honduras já maadânuorttân El Salvador. Guatemalast staatârääjih láá ohtsis 1 667 km. Kuhemus rääji lii rääji Meksikoin, mii lii 958 km. Uánihumos rääji vist lii 199 km rääji El Salvadoráin. Guatemala máddáábeln lii Kuálhismeerâ já nuorttiibeln lii Karibiameerâ. Merâriddo lii ohtsis suulân 400 km.
Geologia.
Tullâväärih.
Guatemalast láá maaŋgah tullâväärih. Tain alemus lii Acatenango (3 976 m). Stuárráámus uási Guatemala tullâvaarijn iä lah aktiivliih, já toi majemuš russoom lâi holoseenist.
Morfologia.
Guatemala alemus saje lii Tajumulco, mii lii 4 203 meettersâš stratotullâvääri staatâ viestâroosijn. Ton vyeligumos saje vist lii Karibiameerâ riddo (0 m).
Haldâttâh já politiik.
Guatemala staatâhäämi lii täsiväldi. Ton staatâhovdâ lii . Tááláš president lii .
Kuávlulâš jyehim.
Guatemala lii juohhum 22 departementân ("departamentos"), moh láá juohhum 340 kieldân ("municipios").
Departementeh láá:
Viehâdâh.
Kielah.
Guatemala vuáđulaavâ 143 § mield já Guatemala ive 1993 aalmuglâškielâlaavâ 1 § mield staatâ virgálâš kielâ lii espanjakielâ. Tom sárnuh suulân 93 % guatemalalijn juo-uv ennikiellân teikkâ nubben kiellân. Espanjakielâ lasseen Guatemalast láá 23 aalmuglâškiellâd (). Täin 23 kielâst 21 kuleh mayakieláid. Mayakielâi lasseen aalmugâškieláid kuleh xinkakielâ já garifunakielâ, moh iä lah mayakielah.
Guinea

Guinea lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Conakry.
Guinea-Bissau

Guinea-Bissau () lii uccâ staatâ Atlant väldimeerâ riddoost Viestâr-Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Bissau.
Historjá.
Guinea-Bissau lâi Portugal sirdoeennâm. Tot šoodâi jiečânâssân čohčâmáánu 24. peeivi 1973, mut jiečânâsvuotâ tuhhiittui virgálávt esken čohčâmáánu 10. peeivi 1974.
Eennâmtiätu.
Guinea-Bissau vijđodâh lii 36 125 km², mast 8 005 km² ađai 12 % lii čääci. Vijđoduvâs peeleest Guinea-Bissau lii maailm 137. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Guinea-Bissau lii jiečânâs staatâ Viestâr-Afrikist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Senegal já maadânuorttân Guinea. Guinea-Bissaust staatârääjih láá ohtsis 762 km. Kuhemus rääji lii rääji Guineain, mii lii 421 km. Uánihumos rääji vist lii 341 km rääji Senegaláin. Guinea-Bissau rájášuvá viestârist Atlant väldimeerân. Merâriddo lii ohtsis 350 km.
Jäävrih já juuvah.
Tehálumoseh juuvah láá Cacheu, Mansoa, Geba já Corubal. 
Šoŋŋâdâh.
Guinea-Bissaust lii trooppisâš šoŋŋâdâh. Ive koskâliegâsvuotâ lii suulân 27 °C. Riddokuávluin arva 1 500–3 000 mm ivveest.
Haldâttâh já politiik.
Kuávlulâš jyehim.
Guinea-Bissau lii juohhum oovce uásán: käävci kuávlun ("regiões") já oovtâ autonomisii sektorân ("sector autónomo"). Ton lasseen kuávluh juáhhojeh 37 uásikuávlun, moh kočoduvvojeh sektorin. Sektoreh láá juohhum nk. sektioid ("secções"). Sektioh láá juohhum aassum soojijd, moh láá kaavpugeh, čuákkipääihih, siijdah jna.
Viehâdâh.
Guinea-Bissau viehâdâh juáhhoo suulân čyeđe hiäimun, moh láá 99 % viehâduvâst. Stuárráámus uási viehâduvâst láá eennâmviljâleijeeh.
Kielah.
Portugalkielâ lii-uv virgálâš já haaldâtlâš kielâ, mii kiävttoo meid škoovlâst vyeliluokai maŋa. Kuittâg tuše häärvih sárnuh tom njyebžilávt já enâmustáá sarnum kielâ lii portugalkielâ kreoli. Nubbe almolâš kielâ lii fulanikielâ.
Guyana

Guyana kooperatiivlâš täsiväldi () ađai Guyana täsiväldi teikkâ Guyana lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Georgetown.
H

H lii läättinlâš puustavoornig káávcád já anarâškielâ puustavoornig 13. puustav.
Haapajärvi

Haapajärvi lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Haapajärvist ääsih 6 983 olmožid, já ton vijđodâh lii 789,11 km², mast 22,93 km² lii čääci. Haapajärvi naaburkieldah láá Haapavesi, Kärsämäki, Nivala, Pihtipudas, Pyhäjärvi, Reisjärvi já Sievi.
Historjá.
Haapajärvi vuáđudui ive 1868, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Ahola, Autioranta, Haaganperä, Jokela, Kalakangas, Karjalahdenranta, Kiurunperä, Koposperä, Kumiseva, Kuona, Kuusaa, Mustanperä, Mäntyperä, Nokkous, Oksava, Olkkola, Parkkila, Tiitonranta, Tuomiperä, Varisperä, Vehkapuhto, Veivarinperä já Ylipää.
Haapavesi

Haapavesi lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Haapavesist ääsih 6 722 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 086,15 km², mast 36,33 km² lii čääci. Haapavesi naaburkieldah láá Haapajärvi, Kärsämäki, Nivala, Oulainen, Raahe, Siikalatva já Ylivieska.
Historjá.
Haapavesi vuáđudui ive 1866, já tast šoodâi kaavpug ive 1996.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Ainali, Aittokylä, Alasydänmaa, Etelälahti, Haapavesi markkân, Humaloja, Karhukangas, Karsikas, Koivikonperä, Korkatti, Kytökylä, Käräjäoja, Leppioja, Metsonperä, Mieluskylä, Myllyperä, Ojakylä, Ollala, Ollilanperä, Rytkynkylä, Salmenniemi, Vaitiniemi, Vatjusjärvi, Mustikkamäki já Vattukylä.
Habarovsk

Habarovsk () lii kaavpug Ruošâst. Tot lii Habarovsk kuávlupirrâduvâst.
Historjá.
Habarovsk vuáđudui vyesimáánu 31. peeivi 1858, já tast šoodâi kaavpug ive 1880.
Hailuoto

Hailuoto () lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Hailuotost ääsih 959 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 082,70 km², mast 881,23 km² lii čääci. Hailuoto naaburkieldah láá Lumijoki, Oulu já Siikajoki.
Hailuoto lii Merâpoođâ stuárráámus suálui. Tot lii Tave-Pohjanmaa eennâmkode áinoo suáluikieldâ.
Ohtâvuotâ nanamân.
Hailuoton jotá maađij 816, mii álgá Kempelest já nohá Marjaniemin Hailuoto uárjikeejist. Nannaam já suolluu kooskâst ij kuittâg lah pisovâš maađij, peic suollui piäsá autotamppáin. Mätki lii 6 894 m. Tot lii nuuvtá já pištá suulân 25 minuttid. Tälviv suollui jotá meid jieŋâkiäinu, jis jieŋâ lii tuárvi assaa. Taampah láá kyehti: 53,5 m kukkosâš Meriluoto (rahtum 1988) já 63,2 m kukkosâš Merisilta (rahtum 1996).
Hailuoton lii huksejuumin pisovâš maađij, mii puátá autotaampâi sajan. Haahâ máksá áárvu mield 121 miljovn eurod, mutâ iivij mield tot leš häälbib ko autotaampah. Huksim aalgij vyesimáánust 2024, já ulmen lii, ete jotolâh maađij mield vuálgá joton ive 2026 loopâst.
Uđđâ ohtâvuođâ kukkodâh lii suulân 8,4 km. Maađij jotá iänááš viemârdâs alne, mon lasseen huksejuvvojeh Huikku šalde (767 m) já Riuttu šalde (737 m). Haavâ ulmen lii pyerediđ Hailuoto juksâmvuođâ já iäláttâstooimâ.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Hailuoto markkân.
Siijdah.
Järventakusta, Hailuoto markkân, Koivukylä, Marjaniemi, Ojakylä, Pöllä, Ulkokarvo já Vaski.
Haiti

Haiti lii Karibia staatâ, moos kulá kuálmádâs Hispaniola-nommâsii suollust. Ton uáivikaavpug lii Port-au-Prince, mii lii staatâ viestârriddoost.
Eennâmtiätu.
Haiti vijđodâh lii 27 750 km², mast 190 km² lii čääci. Vijđoduv mield Haiti lii maailm 147. stuárráámus staatâ. Eennâm vijđoduvâst 80 % lii várádâh. Vuáláduvâin láá vyevdih já savaneh.
Sajadâh já rääjih.
Haiti lii jiečânâs suáluistaatâ Hispaniola-nommâsii suolluu viestâruásist. Ton áinoo ránnjástaatâ lii nuorttân Dominikaanisâš täsiväldi, moos kulá suolluu koskâ- já nuorttâuási. Rääji Dominikaanisijn täsivaldijn lii 376 km kukkosâš.
Haiti rájášuvá Atlant väldimeerân tavveen sehe Karibiameerân viestârist já mäddin. Merâriddo lii ohtsis 1 771 km.
Šoŋŋâdâh.
Šoŋŋâdâh lii trooppisâš, já Atlant pelni, kuus paasaatpiegah posodeh, arva valjeest. Jorreestoormah tovâtteh motomin paas hiävuid. Majemui luvij iivij Haiti láá stäjidâm eres lasseen čuávuvááh jorreestoormah: Jeanne ive 2004, Fay, Gustav, Hanna já Ike ive 2008 sehe Matthew ive 2016.
Viehâdâh.
Iänááš uási Häiti ässein láá čapis ulmuuh.
Kielah.
Haiti virgáliih kielah láá ranskakielâ já haitikreolikielâ, mii lii mottoom afriklii kielâ, ranska-, eŋgâlâs-, espanja- já indiaankielâ siävuttâs.
Oskoldâh.
Haitiliih láá siäiluttâm ennuv afriklijd vuovijd. Veikkâ iänááš uási aalmugist kulá katolilii kiirkon, te maaŋgah hárjutteh voodoo, mii lii ristâosko já afriklii hiäimuosko siävuttâs.
Halsua

Halsua lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Halsuast ääsih 1 116 olmožid, já ton vijđodâh lii 428,34 km², mast 15,32 km² lii čääci. Halsua naaburkieldah láá Kaustinen, Kokkola, Lestijärvi, Perho já Veteli.
Historjá.
Halsua vuáđudui ive 1868.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Halsua markkân.
Siijdah.
Halsua markkân, Hietalahti, Kalliokoski, Kanala, Kannisto, Karhukorpi, Lepistö, Liedes, Majasaari, Marjusaari, Meriläinen, Niemi, Tofferi já Ylikylä.
Hamina

Hamina () lii kaavpug Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Haminast ääsih 20 048 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 155,15 km², mast 545,35 km² lii čääci. Hamina naaburkieldah láá Kotka, Kouvola, Luumäki, Miehikkälä já Virolahti.
Historjá.
Hamina vuáđudui ive 1653.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Hanko

Hanko teikâ Haŋgo () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Hankost ääsih 8 182 olmožid, já ton vijđodâh lii 799,99 km², mast 682,58 km² lii čääci. Hanko naaburkieldah láá Kemiönsaari já Raasepori. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.
Nommâ já ton sujâttem.
Päikkinoomah iä táválávt heiviittuu, já tain iä tábáhtuu konsonantij teikâ vokalij nubástusah (ol. illativ Hankon já ol. lokativ Hankost). Taan kaavpug tábáhtusâst käldein kávnoo kuittâg meiddei nommâ "Haŋgo", mii sojá siämmáánáál ko 2-staavvâlsiih o-maadâ nomineh (ol. illativ Haaŋgon já ol. lokativ Haŋgoost).
Historjá.
Hanko vuáđudui ive 1874.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Henriksberg, Koverhar, Krogars, Tvärminne, Täktom, Lappohja (Lappvik), Santala (Sandö) já Öby.
Hans Zimmer

Hans Zimmer (š. čohčâmáánu 12. peeivi 1957, Frankfurt am Main, Saksa) lii saksalâš šuoŋârähtee, kiäm tobdeh pyeremustáá suu elleekove muusikijn. Sun lii nuottim muusik paijeel 150 kuhes elleekován sehe uánihisfilmáid já TV-ráiđoid. Jorgáldâh suu karrieerist tábáhtui ko sun nuottij muusik elleekován Rain Man ive 1988, mast sun finnij suu vuosmuu Oscar-iävtukkâsvuođâ. Vuosmuu Oscar sun vuoitij The Lion King elleekove muusikist ive 1994.
Hantikielâ

Hantikielâ lii suomâ-ugrâlâš kielâ.
Harare

Harare lii Zimbabwe stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Harry Potter

Harry Potter lii brittilâš kirječällee J. K. Rowling čäällim fantasiakirjeráiđu, mast láá čiččâm uássid. Kiirjij kuástideijee lii Bloomsbury Publishing. Kirjeh muštâleh nuáidikaandâst, Harry Potterist, já suu fiäránijn skipárijdiskuin Ron Weasleyin já Hermione Grangeráin Hogwarts (suom. Tylypahka) nuáidiškoovlâst. Vuosmuš kirje, "Harry Potter and the Philosopher's Stone", almostui ive 1997 já majemuš, "Harry Potter and the Deathly Hallows", 2007.
Tuávááš.
Čällee.
J. K. Rowling šoodâi Yatest Eŋlandist ive 1965. Sun čaalij vuosmuu párnáid já nuoráid uáivildum kirjees "Harry Potter and the Philosopher's Stone" ive 1997 já joođhij rááiđu val kuuđâ kirje verd. Tast maŋa sun lii čáállám kiirjijd rävisulmuid.
Kirjerááiđu historjá.
Rowling finnij jurduu Harry Potterân junást, moin sun lâi maađhâšmin Manchesterist Lontoon ive 1990.
Hartola

Hartola () lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Hartolast ääsih 2 680 olmožid, já ton vijđodâh lii 675,38 km², mast 132,67 km² lii čääci. Hartola naaburkieldah láá Heinola, Joutsa, Luhanka, Mäntyharju já Sysmä.
Historjá.
Hartola vuáđudui ive 1784.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Hartola markkân.
Siijdah.
Hangastaipale, Koitti, Kuivajärvi, Murakka, Nokka, Putkijärvi, Siltasuo, Vuorenkylä, Kumu já Kalhonkylä.
Havaiji

Havaiji (havaijikielân "Hawaiʻi", ) lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Honolulu. Havaiji uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 1,4 miljovn olmožid (2020).
Heinola

Heinola lii kaavpug Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Heinolast ääsih 18 552 olmožid, já ton vijđodâh lii 839,28 km², mast 163,29 km² lii čääci. Heinola naaburkieldah láá Asikkala, Hartola, Iitti, Kouvola, Lahti, Mäntyharju já Sysmä.
Historjá.
Heinola vuáđudui ive 1776, já tast šoodâi kaavpug ive 1839.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Helena Bonham Carter

Helena Bonham Carter (š. vyesimáánu 26. peeivi 1966, Islington, Lontoo, Eŋland) lii eŋlandlâš čaittâleijee. Sun lii čaittâlâm hirmâd maaŋgâlágán roolâin já lii ohtâ pyeremusávt miänástum čaittâleijein Ovtâstum kunâgâskoddeest tááláá ääigi. Bonham Carter karrieer aalgâ roolâi tet sust maŋgii iättoo, et sun lii "korset kunâgâtâr" teikkâ "eŋlandlâš ruusu".
Helena Westermarck

Helena Charlotta Westermarck () lâi suomâruátálâš kovetaaidâr já kirječällee. Suu viljâ lâi tobdos antropolog Edvard Westermarck.
Westermarck luuvâi Suomâ taaiđâseervi sárgumškoovlâst Helsigist iivij 1874–1877. Ton maŋa sun luuvâi taaiđâmáálárin Adolf von Becker jođettâsâst ive 1880 räi. Ive 1880 Westermarck varrij Ranska Pariisin, kost sun luuvâi Académie Colarossist iivij 1880–1881 já vuod ive 1884.
Pariisist Westermarck puosâškuođij tuberkulosân ige puáhtám innig mááláđ, sun veikkâ puáránij-uv. Talle ko sun lâi pyeccee, sun čäliškuođij esseid já taaiđâárvuštâlmijd Finsk Tidskrift -äigipajeloostân. Majebist Westermarck čaalij ain eenâb nisonij sajattuvâst siärváduvâst já nisonij historjást. Sun lâi ohtâ Union Nissoonaašijlito vuosmuin vaiguttijjein, ko litto vuáđudui ive 1892.
Helsig

Helsig (, , já ) lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Tot lii Suomâ uáivikaavpug já Uusimaa eennâmkoddekuávdáš. Helsig lii Suomâluovtâ taveriddoost. Ton vijđodâh lii 715,48 km², mast 501,23 km² lii čääci. Helsig naaburkieldah láá Espoo, Vantaa já Sipoo.
Helsigist láá 655 172 ässed (30.4.2020). Uáivikaavpugkuávlust láá 1 191 124 ässed (30.4.2020), já ubâ Helsig metropolkuávlust ohtsis 1 516 676 ässed (30.4.2020).
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kaavpuguásih.
Helsigist láá 59 kaavpuguássid.
Helsig kuávlulâš jyehim

Helsig kuávlulâš jyehim šoodâi tárbulâžžân, ko Helsig stuárui já vijđánij.
Kaavpuguásih.
Helsigist láá 59 kaavpuguássid.
Helsig ollâopâttâh

Helsig ollâopâttâh (, uán. "HY" já , uán. "HU") lii Suomâ stuárráámus já puárásumos ollâopâttâh. Tot vuáđudui njuhčâmáánu 26. peeivi 1640.
Helsig tuámukirkko

Helsig tuámukirkko (, ) lii Helsig tuámukirkkoservikode já Helsig evaŋgellâš-luuteerlâš pispekode uáivikirkko. Täsiverdisâš ristâkirho lii vuávám saksalâš arkkiteht Carl Ludvig Engel. Veikâ maŋgâs mielâst kirkko viälgáá, kirho ulguin lii 3 sierâ kuovgisränis ivnesuoivuu. Tuámukirkko apostolpáccáiguin lii ohtâ Helsig tobdosumos symbolijn. Kirhoost kolliisteleh ihásávt paijeel 500 000 olmožid. Sist pelemat láá olgoeennâmlâš turisteh.
Hildur Guðnadóttir

Hildur Ingveldar Guðnadóttir (š. čohčâmáánu 4. peeivi 1982, Reykjavik, Island) lii islandlâš šuoŋârähtee já musikkár, kote lii vuáittám sehe Golden Globe- já Oscar-palhâšuumijd. Hildur Guðnadóttir čuojât selo. Sun lii čuojâttâm om. čuávuvái juávhuiguin: Pan Sonic, Throbbing Gristle, Múm já Stórsveit Nix Noltes. Ton lasseen Hildur Guðnadóttir lii ráhtám šuoŋâ tagaráid TV-ohjelmáid já elleekuuvijd ko "Chernobyl", "Joker" já "Tom of Finland".
Himalaja

Himalaja (sanskritkielân हिमालय "Himālaya"; mast "hima" meerhâš 'muotâ' já "ālaya" 'päikki') lii várádâh Aasiast. Himalaja alemus čokke lii Mount Everest.
Väärih.
Himalajast láá maailm alemuuh väärih. Maailmist láá 14 väärrid, moi alodâh lii paijeel 8 000 m. Toh láá puoh Himalaja já Karakorum kuávluin:
Holland Taylor

Holland Virginia Taylor (š. uđđâivemáánu 14. peeivi 1943, Philadelphia, Pennsylvania, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Suu tobdeh ovdâmerkkân elleekuuvijn "Romancing the Stone" (1984)", To Die For" (1995) já "Legally Blonde" (2001), sehe TV-rááiđuin "Bosom Buddies" (1980–82), "The Practice" (1998–2003), "The L Word" (2004–08) já "Two and a Half Men" (2003–15). Toos lasseen sun lii lamaš maaŋgâin čaitâlmijn, meid oovtâst, mon sun jieš čaalij, Texas ovdii kuvernöörist Ann Richardsist. 
Ive 1999 Taylor vuoitij Emmy-palhâšume tuámmár Roberta Kittleson roolâst TV-rááiđust "The Practice". Evelyn Harper roolâst CBS rááiđust "Two and a Half Men" sun lâi Emmy-iävtukkâssân ohtsis neljii, já ohtii Miss Kincaid roolâst Netflix rááiđust "Hollywood". 
Eellim.
Holland Taylor šoodâi ive 1943 Philadelphiast, Pennsylvaniast Virginia (j.s. Davis) já C. Tracy Taylorân. Suu enni lâi máálájeijee já eeči äššivyeijee. Taylor juuđij Bennington College.
Karrieer.
22-ihásâžžân Taylor varrij New Yorkân aaigân šoddâđ stuorrâ Broadway täsnin. Monnii 15 hyenes ihheed ovdilgo sun finnij roolâ TV-rááiđust "Bosom Buddies", mast sun čaittâlij Tom Hanksáin. Tast maŋa Taylor karrieer jorgettij já suu pivdii čaittâliđ maaŋgâin TV-rááiđuin já elleekuuvijn.
Hollola

Hollola lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Hollolast ääsih 23 373 olmožid, já ton vijđodâh lii 727,46 km², mast 76,3 km² lii čääci. Hollola naaburkieldah láá Asikkala, Hausjärvi, Hämeenlinna, Kärkölä, Lahti já Orimattila.
Historjá.
Hollola vuáđudui ive 1865.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Herrala, Hollola markkân, Kukkila-Kalliola (Vesikansast), Paimela (Vesikansast), Pyhäniemi, Miekkiö, Nostava, Salpakangas (kieldâkuávdáš), Sairakkala, Vainio-Korpikylä, Hämeenkoski já Tennilä.
Salpakangas, mii lii Hollola kieldâkuávdáš, já Vesikansa kuleh Lahti kuávdáščuákkipááikán.