tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Kähvi

Kähvi teikâ käähvi lii kähvimiestuu páávuin valmâštum, táválávt kume juhâmâš. Kähvi siskeeld kofeiin já lii tondiet virkosmittemaamnâs. Kähvi valmâštuvvoo ovdâmerkkân páánust vuošâmáin, kähvivuoššâmpiergâsáin tâi pressopáánust. Maaŋgâs lasetteh kááhván mielhi, laavcâ, sukkârijd teikkâ eres njadosijd, mut iärráseh juheh tom čappâdin.
Arabeh valmâštii käähvi Jemenist ušom jo 1200-lovvoost. Euroopân kähvi poođij 1600-lovvoost. Kähvi pyevtittuvvoo ennuv Koskâ- já Maadâ-Amerikist, tego Brasiliast, Kolumbiast já Guatemalast. Eres merhâšittee käähvi pyevtitteijeeh láá ovdâmerkkân Vietnam, Etiopia já Indonesia. Stuárráámus pyevtitteijee Brasilia pyevtit suullân kuálmádâs maailm käähvist. Syemmiliih kuleh maailm viššâlumos kähvijuhhei juávkun: syemmilâš kuulât käähvi koskâmiärálávt 10 kg ivveest.
Etymologia.
Sääni "kähvi" já ton vastuuh eres kielâin puátih algâaalgâst arabiakielâ säänist "qahwa". Tot meerhâš viini, mii lii valmâštum šaddoin. Jemenliih algâttii käähvi viljâlem já meid nobdii tom. Sääni poođij euroopláid kieláid italiakielâ peht. Käähvi arabiakielâlâš nommâ sáttá leđe lovnim Etiopia Kaffa eennâmkode noomâst, tastko kähvimiestâ lii meddâl ton kuávlust.
Käähvi hadde pöörsist.
Käähvi maailmmarkkânhadde noteristoo ruánáákäähvipöörsijn. Maailm kyehti tehelumos käähvipöörsi láá sajaidittum New Yorkân já Lontoon. New York pörssi noterist arabica-käähvi já Lontoo robusta-käähvi.
Käähvi hadde meriduvvoo koijâdem já fáálu peht. Ruánáákäähvi fáálu lii kiddâ puovtâdem meereest. Eennâmtuálu puovtâdemmeerijd vaigutteh ovdâmerkkân šaddoeennâm kvaliteet, šaddotaavdah já šooŋah. Ovdâmerkkân koškáduvah hettejeh käähvimuorjij šoddâm toin naalijn, et toh sättih pääcciđ miestui, kuškâđ teikâ koččâđ miestust, já talle toi kvaliteet ij lah innig siämmáá pyeri. Jis käähvipáávuh fállojeh ucceeb, te talle käähvi hadde pöörsist táválávt paijaan. Eidusâš käähvikavpâšem tábáhtuvá njuolgist vyebdee já uástee kooskâst toin naalijn, et pörssihadde tuáimá avžuuttum hadden.
Malala Yousafzai

Malala Yousafzai (š. syeinimáánu 12. peeivi 1997 Mingora, Pakistan), lii pakistanlâš paštu-čeerdân kullee ráávhuaktivist, kii lii vuáittám Nobel-palhâšume. Sun lii šoddâm tobdosin párnái vuoigâdvuođâi piälušteijen. Yousafzai algâttij 11-ihásâžžân syelinoomáin urdukielâlii blogi, mast sun árvuštâlâi Pakistan haldâttuv olmoošvuoigâdvuotâluávkkámijd já julmevuođâid, moh čuoccii párnáid. Sun lâi párnái ráávhupalhâšumeiävtukkâssân ive 2011. Ive 2013 Yousafzai uážui Euroop parlament Saharov-palhâšume. Ive 2014 Yousafzai finnij Nobel-ráávhupalhâšume oovtâst indialâš Kailash Satyarthijn. Sun lii historjá nuorâmus Nobel-vyeittee. Yousafzai lii aassâm perruinis Birminghamist ive 2013 rääjist. Sun luvâškuođij filosofia, politiik já ekonomia Oxford ollâopâttuvvâst ive 2017 já valmâštui 2020.
Roovvâdmáánu 9. peeivi 2012 Taliban-almai paajij Yousafzai, ko sun lâi monâmin škoovlân. Yousafzai lammâšui, mut ceevzij. Suu muáđui nubbe peeli halvaandui pääččim tiet.
Malala čaalij oovtâst toimâtteijee Christina Lambáin kirje "I Am Malala: The Story of the Girl Who Stood Up for Education and was Shot by the Taliban". Tot almostui eŋgâlâskielân ive 2013 já suomâkielân čuávuváá ive.
839

839 (DCCCXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 830-lovo majemuš ihe.
Elin Anna Labba

Elin Anna Labba (; š. skammâmáánu 30. peeivi 1980, Kiärun, Ruotâ) lii sämmilâš kirječällee já toimâtteijee Ruotâ peln. Sun lii vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd suu vuossâmuu kirjestis "", mii kovvee, maht sämmiliih páguttuvvojii varriđ Taažâst Ruotân 1920-lovvoost.
Eellim.
Elin Anna Labba šoodâi skammâmáánu 30. peeivi 1980 Kiärunist, kost sun meid rávásmij. Te sun varrij Göteborgân luuhâd journalistiik Göteborg ollâopâttuv Journalistiik, mediai já viestâdem instituutist. Jo škoovlâ ääigi Labba poorgâi toimâtteijen P4 Norrbottenist, SR Sápmist já uđâsloostâst Samefolketist. Sun valmâštui ive 2008. 
Valmâštum maŋa sun poorgâi uáivitoimâtteijen sämmilij nuorâi loostâst "Nuorat" já viestâdemhovdân Laponiatjuottjudusist. Onnáá peeivi sun parga proojeekthovdân kirječällei kuávdáást Tjállegoahtest Juhâmohheest.
Ive 2020 almostui Labba vuossâmuš kirje "Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige". Siämmáá ive tiätukirje almostui orjâlâškielân-uv noomáin "Hearrát dat bidje min: bággojohtimiid birra". Čuávuváá ive tot almostui tárukielân noomáin "Herrene sendte oss hit: om tvangsflyttingen av samene". Tot ij lah almostum anarâškielân.
Ive 2024 almostui Labba vuossâmuš roomaan "Far inte till havet". Siämmáá ive Lea Simma orjâlâškielân jurgâlâm versio "Ale mana merrii" almostui.
Palhâšumeh.
Ive 2020 Labba vuoitij August-palhâšume ruotâkielâg kirjestis "Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige". Čuávuváá ive sun vuoitij siämmáá kirjeest meid Norrland-kirjálâšvuotâpalhâšume. Ive 2022 sun finnij "Rubus arcticus" -stiipeend. Kesimáánust 2024 Juulev teknisâš ollâopâttâh nomâttij suu kunneetuáhtárin.
Perniö

Perniö () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Perniöst assii 5 903 olmožid, já ton vijđodâh lâi 419,12 km², mast 21,85 km² lâi čääci. Perniö naaburkieldah lijjii Halikko, Kemiö, Kisko, Muurla, Salo, Särkisalo já Tammisaari.
Kieldâlahtem.
Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Siijdah.
Aaljoki, Aimontappo, Aitolahti (Aitolaks), Alaspää, Alimälkilä (Alasmelkkilä), Anjala, Arpalahti (Arpala), Asteljoki (Aslo), Ekkulla (Eikkula), Ervasto (Ervastböle), Ervelä, Foudila (Foula), Haarla, Haaroinen (Haaro), Heikkilä, Hentola, Hirvilahti, Huhti, Hämeenkylä, Isokuusto (Kuusto), Iso-Pakapyöli (Stor-Baggböle), Kakola, Kanturpyöli (Kanturböle), Kaukonpyöli (Kaukonböle), Kestrikki (Gästerby), Ketunpyöli (Ketunböle), Kieronperä, Kirakka, Kirjakkala, Kivelä, Knaapila, Koivisto (Koisto), Kollarla, Korttila, Korvenkylä, Kovamäki (Kouvola), Krootila (Krogsböle), Kuhmisi (Kuhminen), Kumionpää, Kyynämäki (Kynämäki), Kyynärä, Laiterla (Laitla), Lankkeri, Lanviikki (Långvik), Lapnäs (Lappnäs), Lapparla, Lassinböle, Latokartano (Näsegård), Laukka, Lehtiniitty, Leipyöli (Löfböle), Lemunkartano (Lemogård), Liite (Liiri) (Lidö), Lintilä, Lupaja, Makarla (Makkarböle), Merihuhti, Metsäkylä, Metsänoja, Mussaari, Mutaisi (Mutainen), Mäkisauru, Mälkilä (Melkkilä), Noko (Nokoinen), Nurkkila, Paarskylä, Penttilä, Pettälä, Pohjankartano (Pojogård), Pohjankylä, Preitti (Breitsböle), Provani (Proända), Puontpyöli (Bondböle), Puopyöli (Boböle), Pyhäjoki, Pääris (Päärinen), Saari, Skoila (Skinnfällskog), Sormijärvi, Soukka, Suksenpyöli (Suksenböle), Suomenkylä, Suomenniitty (Finnäng), Sydänsauru, Talonpojanteijo (Bondtykö), Teijo (Tykö), Tilkkala, Torkkila, Trespyöli (Träskböle), Tuohittu (Tuohitto), Vihiniemi (Vihnämäki), Viipuri (Frilla-Viborgsgård), Väärlä, Yliskylä, Ylönkylä (Överby) já Öyrilä (Äyrilä).
Mauri Kunnas

Mauri Tapio Kunnas (š. kuovâmáánu 11. peeivi 1950, Vammala, Suomâ) lii syemmilâš grafikkár, kirječällee, kovetaaidâr já ráiđukovesárgoo. Sun lii šoddâm tobdosin pivnohis párnáikiirjijn, eromâšávt historjálii "Penuvämmir"-rááiđust. Sun lii meid ráhtám Kalevalast já Aleksis Kivi "Seitsemän veljestä" -klassikkost párnáiversioid. Kunnas kirjeh láá vuobdum maailmist paijeel 10 miljovn pittád, já toh láá jurgâlum 37 kielân. Sun lii finnim maaŋgâid palhâšuumijd kirjijnis.
Kunnas klassikko "Koiramäen talossa" ("Penuvämmir táálust") almostui anarâškielân ive 2017. Tom lii jurgâlâm Matti Morottaja.
Suvi West

Suvi West ađai Doavtter-Piera Suvi Máret (š. uđđâivemáánu 14. peeivi 1982, Kittâl, Suomâ) lii sämmilâš dokumentelleekovestivrejeijee já kietâčällee. Ive 2023 Suomâ elleekovestivrejeijeelitto SELO valjii suu ive elleekovestivrejeijen "Máhccan – Kotiinpaluu" -elleekove keežild. Ive 2024 sun uážui meid Skammâkoveh-palhâšume.
Eellim já karrieer.
Suvi West viettij nuorâvuođâs Ucjuuvâst. Ko sun lâi ucce, sun halijdij šoddâđ čaittâleijen teikkâ toimâtteijen. Sun juuđij luvâttuv Tamperest, kost sun luuvâi kreatiivlii linjá. Iivij 2000–2007 sun lâi toimâtteijen Yle Sámi Radiost Anarist já Taažâ almosradio NRK:st, kost sun poorgâi televisiouđđâsij já dokumentij rähten. Taat pargo kuittâg aatâštškuođij suu, tastko televisiost láá uáli jo čovgâ njuolgâdusah já sun halijdij eenâb rijjâvuođâ pargostis.
Iivij 2003–2005 sun luuvâi mediasyergi linjá Säämi máttááttâskuávdáást. Suu loppâpargo lâi "Vaikein niistä on rakkaus" -dokument, mii kieđâvuš huumor peht kandâskippáár uuccâm. Ulmuuh pessii keččâđ fiilmâ meiddei Hollywoodist já Vancouver filmâfestivaalist.
Sun varrij Helsigân pargo tiet. Sun raahtij oovtâst Anne Kirste Aikioin "Märät säpikkäät" -huumorohjelm, mii siskeeld skeecijd, sahhiittâlmijd já pegâlmâs syemmilijd lavluid sämikielâlij sanijguin. Elleekuuvij rähtim lasseen iivij 2009–2011 sun poorgâi Algâaalmugij elleekovekuávdáá Skábma jođetteijen, já sun lii toimâm dokumentfiilmâ maisterohjelmist Aalto ollâopâttuvvâst ive 2015 rääjist. Sun aasâi Helsigist ohtsis love ihheed, mon maŋa sun varrij maasâd tavas, tastko sun aibâšij päikkisaajees.
West stivrij "Eatnameamet – Min jaskes dáistaleapmi" -dokumentelleekove, mii muštâl Suomâ politiikist sämmilij kuáttá já tast, maht sämmiliih taistâleh jieijâs kulttuur oovdân. Dokument vuoitij Kirho Mediasiättus palhâšume já keččei palhâšume Tampere elleekovefestivaalist. Ive 2022 West uážui elleekooveest meid tiäđulevâttem staatâpalhâšume.
Suvi West stivrij "Máhccan – Kotiinpaluu" -elleekove, mii muštâl repatriaatiost, adai maht museotiiŋgah macâttuvvojeh algâaalgâláid omâsteijeid. Toin naalijn pááikán máccá meid uási saje historjá já aalmug kulttuur. Elleekove čuávu tom, maht sämmiliih museotiiŋgah mäccih Sáámán. Elleekove lâi maaŋgâin almugijkoskâsijn filmâfestivaalijn, já uážui pyeremuu dokumentelleekove Jussi-palhâšume sehe meid Nordisk film -palhâšume Jussi-gaala ohtâvuođâst.
Filmografia.
Taat lii Suvi West filmografia:
Särkisalo

Särkisalo () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Särkisalost assii 742 olmožid, já ton vijđodâh lâi 152,32 km², mast 70,60 km² lâi čääci. Särkisalo naaburkieldah lijjii Perniö, Kemiö, Västanfjärd já Tammisaari.
Kieldâlahtem.
Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Siijdah.
Aisböle, Bastböle, Falkki (Falkberg), Finnari (Finnarv), Förby, Hakkala, Heikberg, Hästö, Kaukassalo (Kolsjö), Kiviniemi (Stennäs), Kota, Kraila (Gråböle), Montola (Mondola), Muuri (Murom), Niksaari (Niksor), Norrby, Pensalo, Pettu, Seppälänmäki (Smedsby), Siksalo (Siksala), Suutarkylä, Särkisalo markkân (Finby kyrkoby), Söderby, Taamarla (Domarby), Tessvärr já Verkkoranta (Varkna).
Antti Tuisku

Antti Tapani Tuisku (š. kuovâmáánu 27. peeivi 1984, Ruávinjargâ, Suomâ) lii syemmilâš poplávloo. Sun poođij kuálmádin Suomâ vuossâmuu Idols-kištoost ive 2003. Tuisku vuossâmuš skiärru "Ensimmäinen" almostui ive 2004. Tast maŋa sun lii almostittám 12 studioalbumid. Suu skiäruh láá vuobdum ohtsis paijeel 300 000 pittád.
Venosa

Venosa lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Venosast ääsih 11 165 olmožid. Ton vijđodâh lii 170,39 km² já alodâh 415 m. Venosa naaburkieldah láá Barile, Ginestra, Lavello, Maschito, Montemilone, Palazzo San Gervasio, Rapolla já Spinazzola.
Historjá.
Venosast šoodâi kaavpug ive 1967.
Väinö Linna

Väinö Valtteri Linna () lâi syemmilâš kirječällee. Sun šoodâi tobdosin historjálijn romanijn "Tuntematon sotilas" (1954) já "Täällä Pohjantähden alla" (1959–1962).
Eellim.
Väinö Linna šoodâi juovlâmáánu 20. peeivi 1920 Urjalast perruus čiččâdin pärnin. Suu vaanhimeh láin Maija já Vihtori Linna. Suu eeči puáccái já jaamij ive 1927 tuše 53-ihásâžžân. Linna miänástui pyereest škoovlâst, mut sun ij kuittâg juátkám uápuid aalmugškoovlâ maŋa. Ive 1938 sun varrij Tamperen já porgâškuođij Finlaysonist. Suomâ jotkâsuáđist Linna tooimâi maašinkiiveerkomppania kiiveerjođetteijen. Ive 1943 sun sirdâšui škuávlejeijen Miehikkälän, kost sun meid teeivâi puáttee káálgus Kerttu Seuri. Suoi naajáin suáđi maŋa ive 1945 já sunnui šoodáin kyehti párnáá.
Pargo.
Linna čäliškuođij suáđi ääigi já vuájui tast maŋa kirječällee karrieer oovdedmân. Suu vuossâmuš roomaan "Päämäärä" almostui ive 1947. Kirje almostum maŋa Linna peesâi uápásmiđ eres Tampere kirjálâšvuođâ vaigutteijeid, tego Lauri Viitan já Mirkka Rekolan. Nubbe roomaan "Musta rakkaus" almostui ive 1948. Tuođâlâš miänástus lâi kuittâg eskin suu kuálmád roomaan "Tuntematon sotilas" (1954), mii muštâl maašinkiiveerkomppaniast jotkâsuáđist. Kirjeest rahtum elleekove almostui jo čuávuváá ive, mii lâi meiddei miänástus já lii ain-uv syemmilii elleekove klassikko. Kirjeest láá ráhtám kyehti elleekove lase: Rauni Mollberg stivrim elleekove almostui ive 1985 já Aku Louhimies versio ive 2017. Kirje vuástáväldim lâi vistig ruossâlâs: suáti lâi ärgisluándugis fáddá já Linna muštâlij tast liijkás-uv realistlávt. "Tuntematon sotilas" šoodâi kuittâg klassikkon, mast láá vuobdum aldasáid 750 000 pittád. Linna čuávuvááh-uv kirjeh tovâttii savâstâllâm. Iivij 1959–1962 almostum "Täällä Pohjantähden alla" -trilogia muštâl Suomâ aldahistorjást 1880-lovo rääjist já kieđâvuš ovdâmerkkân ive 1918 siskáldâssuáđi, mii lâi herkis fáddá kiirjij almostum ääigi.
Jäämmim.
Linna puáccái kepispurâsân 1990-lovo aalgâst já jaamij pyecceiviäsust Kangasalast cuáŋuimáánu 21. peeivi 1992.
Chisu

Christel Martina Roosberg ađai Chisu (j.s. Sundberg; š. uđđâivemáánu 3. peeivi 1982, Helsig, Suomâ) lii syemmilâš musikkár.
Eellim já pargo.
Chisu šoodâi Helsigist, mut suu päikkikieldâ lâi talle Ånge Ruotâst. Chisu peerâ varrij suu šoddâm ääigi Ruotâst Helsigân. Suu eeči Gary Sundberg lii suomâruátálâš, mut sun šoodâi suomâkielâg enijnis já suu päikkikiellân lâi suomâkielâ. Sun aasâi pärnivuođâs Helsigist já Mikkelist. Ovdil muusikkarrieer Chisu poorgâi pivtâskäävpist. Suu vuossâmuš soolosingle "Mun koti ei oo täällä" já skiärru "Alkovi" almostuvvii ive 2008. Tast maŋa sun lii almostittám nelji skiäru. Chisu lii ráhtám muusik meid eres artistáid, tego Antti Tuiskun, Vesa-Matti Loirin já Laura Närhin. Chisu lii finnim maaŋgâid palhâšuumijd, ovdâmerkkân ohtsis oovce Emma-palhâšummeed. Ive 2010 sun finnij Emma-gaalast "Ive pyevtitteijee" -palhâšume, já te sust šoodâi vuossâmuš nissoonvyeittee palhâšume historjást. Chisu naajâi pyevtitteijein Jori Sjöroosáin ive 2019.
The Velvet Underground

The Velvet Underground lâi ovtâstumstaatâlâš rock-juávkku, mon vuáđudii ive 1964. Juávhu algâalgâlâš jesâneh lijjii lávloo/kitarist Lou Reed, multi-instrumentalist John Cale, kitarist Sterling Morrison já rumbal Agnus MacLise. MacLise sajan poođij ive 1965 Maureen Tucker, kii čuojâttij masa puoh juávhu jienâtmijn. Juávkku ij finnim ennuvgin huámmášume eksistensis ääigi, mut maŋeláá tom láá annaam ohtân vaikuttâsväldilumosijn rock-juávhuin. Juávhu provokatiivsâš fáádáh, muusiklâš keččâlmeh já kuásnii nihilistsâš ovdâjurduuh vaiguttii punk rock já new wave muusik ovdánmân.
Juávhu tobdosumoseh pitáh láá ovdâmerkkân "Sweet Jane", "I'm Waiting for the Man", "Heroin", "Pale Blue Eyes", "Sunday Morning" já "Venus in Furs".
The Velvet Underground &amp; Nico

The Velvet Underground &amp; Nico lii The Velvet Underground -juávhu vuosmuš studioalbum. Album rähtimist lâi fáárust meid saksalâš lávloo Nico. 
Album ij finnim huámmášume talle ko tot almostui, já kritikkáreh iä lijkkum toos. Radioh iä halijdâm suáittiđ tom, já motomeh skiärruvyebdeeh iä miettâm vyebdiđ tom. Suijân sáttá leđe tot, ete album sanniittâsâin lijjii ennuv kiževuálásiih fáádáh, tego narkotiikamnâsij kiävttu já parafiliah. Tááláá ääigi tom aneh kuittâg-uv áárvust já meid ohtân merhâšitteemuin albumijn rock historjást. Ive 2003 album finnij 13. saje "Rolling Stone" -loostâ "500 Greatest Albums of All Time" -listoost. Ive 2006 album väljejui Ovtâstum staatâi kongres kirjerááju National Recording Registery -nurâldâhân, mii siskeeld esteetlávt, historjálávt teikâ kulttuurlávt merhâšittee ovtâstumstaatâlâš jienâvuárháid.
Pitáh.
Puoh pittáid lii čáállám Lou Reed, jis ij mainâstuu eresnáál.
Muro Lucano

Muro Lucano lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Muro Lucanost ääsih 5 036 olmožid. Ton vijđodâh lii 126,18 km² já alodâh 600 m. Muro Lucano naaburkieldah láá Balvano, Bella, Castelgrande, Colliano, Laviano, Ricigliano, San Fele já San Gregorio Magno.
Historjá.
Muro Lucanost šoodâi kaavpug ive 2012.
Siijdah.
Capodigiano, Casale San Giuliano, Le Marze, Pontegiacoia já Raitiello.
Suomâ stuorrâfurstâkodde

Suomâ stuorrâfurstâkodde lâi Ruošâ kiäisárkode autonomisâš uási tááláá Suomâ staatâ kuávlust iivij 1809–1917.
Suomâ stuorrâfurstâkode tuávádâh šoodâi jo 1500-lovvoost, tastko Suomâ stuorrâfuurstâ árvunommâ kuulâi Ruotâ kunâgâs titteláid ive 1577 rääjist. Stuorrâfurstâkodde uážui kuittâg haaldâtlii já staatâlii merhâšume eskin tast maŋa, ko Ruoššâ väldidij eennâm Suomâ suáđist iivij 1808–1809. Stuorrâfurstâkodde šoodâi ive 1809 Porvoo staatâpeeivijn. Stuorrâfurstâkode ollâárvusumos haldâšeijee, Suomâ stuorrâfurstâ, lâi Ruošâ kiäisár, já haldâšeijeesuuhhân lâi Romanov-suuhâ. Suomâst kiäisár ovdâsteijen tooimâi kenraalkuvernöör, kii lâi stuorrâfurstâkode suátivievâ hovdâ. Stuorrâfurstâkode seenaat vuáđudui ive 1816.
Stuorrâfurstâkode historjá juáhás kuulmâ muudon. Vistig lâi iivij 1809–1855 hiđes ekonomâlii ovdánem paje. Nube muddoost iivij 1856–1889 ráhtulâšvuotâ já ekonomia nanosmii, politiik já kulttuur ovdánii já jiešhaldâšem vijđánij. Kuálmádin lijjii iivij 1889–1916 Ruošâ assimilaatiopolitiik pajeh.
Suomâ stuorrâfurstâkodde lopâttui, ko Suomâ šoodâi jiečânâssân ive 1917.
Ruošâ kiäisárkodde

Ruošâ kiäisárkodde (, "Rossijskaja Imperija") lâi Euroop nuorttâoosijn Beringmeerân ulâttâm kiäisárkodde iivij 1721–1917. Tot šoodâi Piättâr Stuárrá ääigi, ko Ruoššâ vijđánij Baltiast Kuálhismeerân, já lopâttui ive 1917 kuovâmáánu vääldikoomeetmist, kuás kiäisár Nikolai II kaartâi luoppâđ vääldist.
Porvoo staatâpeeivih

Porvoo staatâpeeivih tâi eennâmpeeivih lijjii Porvoost njuhčâmáánust 1809 kiäisár Aleksander I miärádâsâst uárnejum Suomâ siäđui ovdâsteijei čuákkim.
Staatâpeeivijn siäđuh vuornuu oskolâšvuođâ kiäisárin. Suomâ siäiludij Ruotâ vääldi áigásijd laavâid, oskolduv já sierânâsvuoigâdvuođâid. Suomâ uážui jieijâs sierânâshaldâttuv já šoodâi Ruošâ autonomisâžžân stuorrâfurstâkodden, mon stuorrâfurstâ lâi Ruošâ kiäisár.
Čuávuvááh staatâpeeivih uárnejuvvojii eskin ive 1863, kuás kiäisár Aleksander II kočoi siäđuid Helsig staatâpeivijd.
Suomâ suáti

Suomâ suáti lâi Ruošâ já Ruotâ koskâsâš suáti iivij 1808–1809. Suáđi suijân lâi Ruošâ já Ranska koskâsâš Tilsit sopâmuš, mon mield Ruoššâ poođij väldidiđ Suomâ. Suáđi čuávumuššân Ruotâ nuorttâuásih ađai Suomâ kuávluh šoddii Ruošâ kiäisárkode jiešhaaldâtlâš uássin, mon nommâ lâi Suomâ stuorrâfurstâkodde.
Suáđi ääigi jammii suulân 10 000 ryeššilâš suáldáttid já suulân 7 000 ruátálâš suáldáttid, kiäin suulân peeli lijjii vuálgus Suomâst.
Lagonegro

Lagonegro lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Lagonegrost ääsih 5 036 olmožid. Ton vijđodâh lii 113,07 km² já alodâh 666 m. Lagonegro naaburkieldah láá Casalbuono, Casaletto Spartano, Lauria, Moliterno, Montesano sulla Marcellana, Nemoli, Rivello já Tortorella.
Historjá.
Lagonegrost šoodâi kaavpug ive 1953.
Siijdah.
Casale Serino, Cervaro, Farno, Fecìla, Fortino, Malpignata, Pennarone já Strette.
Sämirääđi saavâjođetteijee

Ovdil ive 1980 Tromssaast tollum sämmilij 11. tave-eennâmlâš konferens jyehi staatâst lâi jieijâs juávus já jyehi juáhusist jieijâs saavâjođetteijee, mut ton rääjist puoh juáhusijn lii lamaš ohtâsâš saavâjođetteijee, kii väljejuvvoo ain ihán häävild.
Queen

Queen lii ive 1970 vuáđudum eŋlandlâš rockjuávkku. Juávhu klassiklâš čuojâtteijeeh lijjii Freddie Mercury (laavlâ, piano, kuoskâttâhčuojânâsah), Brian May (kiitaar), Roger Taylor (ruumbuh) já John Deacon (bassokiitaar). Mercury jaamij skammâmáánust 1991 AIDS:ân, mon maŋa juávhu toimâ kiäppánij. Maŋeláá meid Deacon jooskâi čuojâtmist juávhust. 2000-lovvoost juávhust láá lamaš turneeh Paul Rodgersáin já Adam Lambertáin. 
Queen lii kočodum stadionrock, glam rock já progressiivisâš rock oovdâstjotten. Queen vaikuttij ennuv meid lussâdub rock já heavy metal ovdánmân. Juávkku lii almostittâm 16 studioalbum, já tot lii vuábdám aalmugijkoskâsávt 300 miljovn pittád.
Queen tobdosumoseh pitáh láá ovdâmerkkân ”Bohemian Rhapsody”, ”Somebody to Love”, ”We Will Rock You”, ”We Are the Champions”, ”Don’t Stop Me Now”, ”Another One Bites the Dust”, ”Radio Ga Ga”, ”I Want to Break Free”, ”I Want It All” já ”The Show Must Go On”.
Historjá.
Ive 2024 Queen vuobdij puoh pitáidis skiärrufinnodâh Sony Musicân. Pitái lasseen Sony oostij meiddei jieškote-uvlágánijd vuoigâdvuođâid. Hadde lâi ohtsis miljard pudded ađai suulân 1,2 miljard eurod. Sony oomâst tääl muusikjuávhu Queen noomâ já brändi. Sony puáhtá ovdâmerkkân kevttiđ Queen muusik máinusijn. Sony uástim vuoigâdvuođáid iä kuulâ live-konserteh, tastko muusikjuávhu kitarist Brian May já rumbal Roger Taylor konsertistev vala Queen noomáin.
Maratea

Maratea lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Marateast ääsih 4 867 olmožid. Ton vijđodâh lii 67,84 km² já alodâh 300 m. Maratea naaburkieldah láá Rivello, Sapri, Tortora já Trecchina.
Maratea lii Basilicata kuávlu áinoo kieldâ Tyrrhenameerâ riddoost.
Historjá.
Marateast šoodâi kaavpug ive 1990.
Siijdah.
Acquafredda, Brefaro, Castrocucco, Cersuta, Fiumicello-Santavenere, Marina, Massa, Porto já Santa Caterina.
Marsico Nuovo

Marsico Nuovo lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Lagonegrost ääsih 3 953 olmožid. Ton vijđodâh lii 100,97 km² já alodâh 865 m. Marsico Nuovo naaburkieldah láá Abriola, Brienza, Calvello, Marsicovetere, Padula, Paterno, Sala Consilina já Sasso di Castalda.
Historjá.
Marsico Nuovost šoodâi kaavpug ive 2021.
Siijdah.
Pergola, San Vito, Zaccaniello, Masseria Sassano, Niglio, Polenta, Vallone Melaggine, Tempa Cappitelli , Decolla, Occhio, Carrara, Circine, Fontanelle, Campo di Lupo, Orto del Conte, San Felice, Mandarese, Tempa Carnevale, Foresta dei Morti, Galaino, Scarpano, Sant'Elia, Camporeale, Scruppo, Calabritto, Cognone, Mastro Vitilli, Santa Maria, Santino, Capo d'Acqua, San Giovanni, Cappuccini, Cerbaia, Fontane Capano, Acqua Solfata já Pagliarone.
Pauliina Feodoroff

Pauliina Feodoroff (š. 1977, Aanaar) lii nuorttâlâš elleekove- já teatterstivrejeijee, kietâčällee já luándusuojâleijee. Sun meid tooimâi Sämirääđi saavâjođetteijen iivij 2007–2008.
Eellim.
18-ihásâžžân Feodoroff uusâi Teatterollâškoovlâ stivrim já dramaturgia instituutân luuhâđ stivrejeijen já ive 2002 sun valmâštui tobbeen. 
Valmâštum maŋa Feodoroff čaalij já stivrij maaŋgâid dokumentelleekuuvijd. Ive 2007 sun finnij "Kritiikin Kannukset" -palhâšume suu čäällim já stivrim kuhes elleekooveest "Non Profit". Elleekove vuosâeehid lâi Skammâkoveh-elleekovefestivaalist Anarist uđđâivemáánu 28. peeivi 2007. "Non Profit" elleekove budjet lâi paijeel 20 000 eurod, mii lâi joba Suomâst-uv mittokaavast epitáválâš ucce. Pyevtittemproosees piištij love ihheed.
Iivij 2009–2013 Feodoroff oovtâst Milja Sarkolain tooimâi Teatteri Takomo taiđâlâžžân hovdân.
Avigliano

Avigliano lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Aviglianost ääsih 10 707 olmožid. Ton vijđodâh lii 85,48 km² já alodâh 867 m. Avigliano naaburkieldah láá Atella, Bella, Filiano, Forenza, Pietragalla, Potenza já Ruoti.
Historjá.
Aviglianost šoodâi kaavpug ive 1991.
Siijdah.
Badia, Bancone di Sopra, Bancone di Sotto, Bruciate di Sopra, Bruciate di Sotto, Bufolaria (teikâ Bufalaria), Canarra, Canestrelle, Carpinelli, Cascia, Castel Lagopesole, Cerza Montanara, Chicone, Ciccolecchia, Contrada Cefalo, Frusci, Gallicchio, Gianturco di Sant'Angelo, Giardiniera Inferiore, Giardiniera Superiore, Lacciola, Lazzi e Spilli, Limitone, Masi, Masseria Bozzelli, Masseria Nardella, Mezzomiero, Miracolo, Moccaro, Montemarcone Alto, Montemarcone Basso, Pantani, Paoladoce, Patacca, Piano del Conte, Piano del Lago, Possidente, Riseca Don Ciccio, Salinas, Sant'Angelo, Sarachelle, Sarnelli, Sassano, Serra Ventaruli, Stagliuozzo já Torretta.
Rionero in Vulture

Rionero in Vulture lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Rionero in Vulturest ääsih 12 664 olmožid. Ton vijđodâh lii 53,52 km² já alodâh 656 m. Rionero in Vulture naaburkieldah láá Aquilonia, Atella, Barile, Calitri, Melfi, Rapolla já Ripacandida.
Historjá.
Rionero in Vulturest šoodâi kaavpug ive 1971.
Siijdah.
Monticchio Bagni já Monticchio Sgarroni.
Acerenza

Acerenza lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Acerenzast ääsih 2 201 olmožid. Ton vijđodâh lii 77,64 km², já alodâh 833 m. Acerenza naaburkieldah láá Cancellara, Forenza, Genzano di Lucania, Oppido Lucano, Palazzo San Gervasio já Pietragalla.
Albano di Lucania

Albano di Lucania lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Albano di Lucaniast ääsih 1 357 olmožid. Ton vijđodâh lii 55,87 km², já alodâh 899 m. Albano di Lucania naaburkieldah láá Brindisi Montagna, Calciano, Campomaggiore, Castelmezzano, Pietrapertosa, San Chirico Nuovo, Tolve, Tricarico, Trivigno já Vaglio Basilicata.
Anzi

Anzi lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Anzist ääsih 1 574 olmožid. Ton vijđodâh lii 77,10 km², já alodâh 1 008 m. Anzi naaburkieldah láá Abriola, Brindisi Montagna, Calvello, Castelmezzano, Laurenzana, Pignola, Potenza já Trivigno.
Muorâkuáráttâh

Muorâkuáráttâh ("Picoides tridactylus") lii čaašnij hiäimun kullee lodde. 
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Muorâkuáráttâh lii 21,5–24 cm kukkosâš čäšni, mii tiäddá 60–85 g. Orráás já nuorâ lode uáivičokke lii fiskâd, mudoi lodde lii čapis- já vielgiskirjáá. Nubenáál ko eres čaašnijn, muorâkuáráttuvvâst láá tuše kulmâ jyelgisuormâ. Muorâkuáráttuv jienâ lii joskis "kjik". Kiihâmääigi tot rummut muorâ.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Muorâkuáráttâh lii Euroop, Aasia já Tave-Amerik kuácceevuovdij lodde. Suomâst tot iälá ubâ enâmist, mut lii härvinub puoh tavemus oosijn. Muorâkuáráttâh lii puáris vuovdij lodde já tondiet ton nääli lii kiäppánâm Maadâ-Suomâst, kost stuárráámus uási vuovdijn láá nuorah meccituálu tiet. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 20 000–30 000 paarrâd. Muorâkuáráttâh lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld uánihis maađhijd čohčuv.
Lasanem.
Muorâkuáráttâh mannee vyesimáánust 3–6 mane. Niŋálâs já ores läälih moonijd 11 peivid. Uđâgááh kirdeleh 22–25 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Muorâkuáráttâh porá tiivrijd já toi kiivsâid, maid tot ocá puuhijn.
Čääšnih

Čääšnih ("Picidae") láá čäšniluudij laahkon kullee loddehiäimu. Čääšnih eelih masa ubâ Enâmist, eereeb Madagaskarist já Kuálhismeerâ nuorttâoosijn. Ohtsis 210 šlaaijâd kuleh taan hiäimun.
Suomâ čäšnišlaajah.
Suomâst eelih tâi pessejeh čiččâm čäšnišlaaijâd:
Paaccâhčäšni

Paaccâhčäšni ("Dendrocopos major") lii čaašnij hiäimun kullee lodde. Tot lii Suomâ almosumos čäšnišlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Paaccâhčäšni lii čapisvielgis, 23–26 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 70–105 g. Ton pottâš vyelipeeli lii ruopsâd, mudoi čuávjipeeli lii kuovgâd. Orráás niske já nuorâ lode uáivičokke láá ruopsâdeh, niŋálâs uáivi lii ollásávt čappâd. Paaccâhčääšni jienâ lii jienniis "kjik" já tot meid rummut muorâid.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Paaccâhčäšni iälá Euroopist, Aasiast já Tave-Afrikist. Suomâst tot iälá puohlágán vuovdijn, mut mákkoo pyeremusávt čuovâdis vuovdijn. Eresnáál ko iänááš čääšnih, paaccâhčäšni ij veltihánnáá taarbâš puuhijd já piergee tondiet meid nuorâ vuovdijn. Paaccâhčäšni kiävttá tälviv kuácceemuorâi paaccâhij siemânijd ravâdâssân, ige tondiet iälá ordârääji paajaabeln. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 300 000–700 000 paarrâd. Paaccâhčäšni lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld čohčâkeesi já čohčuv.
Lasanem.
Paaccâhčäšni mannee vyesimáánust 4–7 manneed. Niŋálâs já ores läälih moonijd 10–12 peivid. Uđâgááh kirdeleh 20–25 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Paaccâhčäšni porá tiivrijd já motomin luudij moonijd tâi uđâgáid. Tälviv tot porá paaccâhij siemânijd já iälá meid loddeluovdijn.
Uccâčäšni

Uccâčäšni ("Dendrocopos minor") lii čaašnij hiäimun kullee lodde. Tot lii Suomâ ucemus čäšni.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Uccâčäšni lii uceslágán, varbusii matsâš čäšni. Tot lii 14–16,5 cm kukke já tiäddá 20–28 g. Ton selgipeeli lii čapis- já vielgiskirjáá já čuávji lii kuovgâd. Orásist lii ruopsis uáivičokke. Uccâčääšni koččomjienâ lii uánihis "git". Tot meid rummut muorâid.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Uccâčäšni lii Euroop já Aasia lostâvuovdij lodde. Suomâst tot iälá iänáážin eennâm maadâ- já koskâoosijn, mut tot kávnoo pááihui meid Säämist. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 4 000–7 000 paarrâd. Uccâčäšni lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld čohčâ-roovvâdmáánust.
Lasanem.
Uccâčäšni piervâld táválávt pookán. Niŋálâs mannee vyesimáánust 4–8 manneed. Niŋálâs já ores läälih moonijd 13–14 peivid. Uđâgááh kirdeleh 19–21 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Uccâčäšni porá tiivrijd já toi kiivsâid, maid tot ocá puuhijn.
Paaccâhčääšnih

Paaccâhčääšnih láá čaašnij hiäimun kullee loddesuuhâ.
Kierâš (lodde)

Kierâš ("Dryocopus martius") lii čaašnij hiäimun kullee lodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Kierâš lii vuorâččâs matsâš stuorrâ čäšni. Tot lii 40–46 cm kukke já tiäddá 285–385 g. Orráás uáivičokke já niŋálâs niske láá ruopsâdeh, jyelgih láá ránáseh já mudoi kierâš lii ollásávt čappâd. Ton kirdemjienâ lii jienniis "kry kry kry kry" tâi kuhes "kliii". Tot meid rummut muorâid.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Kierâš iälá Euroop já Aasia vuovdijn. Kierâš mákkoo pyeremusávt peeci- já siähálâsvuovdijn. Suomâst tot kávnoo masa ubâ enâmist, eereeb puoh tavemus oosijn. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 30 000–50 000 paarrâd.
Lasanem.
Kierâš piervâld stuorrâ muorân, táválávt supán tâi piäcán. Niŋálâs mannee cuáŋuimáánust 3–6 mane. Niŋálâs já ores läälih moonijd 12–14 peivid. Uđâgááh kirdeleh 24–28 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Kierâš porá čielgitävtittes elleid. Mielâsumos ravâdâssân láá hiävuškuuđhah, maid tot ocá čuoldâin já meid ellee muorâin.
Čäšnilodeh

Čäšnilodeh ("Piciformes") láá luudij lahko. Kuttâ hiäimu já suullân 450 šlaaijâd kuleh taan laahkon. Čäšnilodeh eelih masa ubâ Enâmist, eereeb Australiast.
Armento

Armento lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Anzist ääsih 575 olmožid. Ton vijđodâh lii 58,98 km², já alodâh 710 m. Armento naaburkieldah láá Corleto Perticara, Gallicchio, Guardia Perticara, Montemurro, San Chirico Raparo já San Martino d'Agri.
Aalmugijkoskâsâš transulmui muštopeivi

Aalmugijkoskâsâš transulmui muštopeivi lii aalmugijkoskâsâš muštopeivi, mii lii viettejum jyehi ive skammâmáánu 20. ive 1999 rääjist. Muštopeeivi muštojeh tagareh transulmuuh, kiäh surmâšuvvii tondiet ko sij kullii suhâpeliucceeblovvoid. Ton lasseen muštopeeivi viggoo kiddiđ huámmášume transfobian já lasettiđ tiäđulâšvuođâ tast. Maaŋgâ saajeest uárnejuvvojeh muštotilálâšvuođah, moi uásálisteeh cokkiitteh kinttâlijd transfobia uuhrij mušton, já ovdebáá ive muštotilálâšvuođâ maŋa sormedum transulmui noomah távjá lohhojeh jiänusân.
Suomâst.
Suomâst muštopeivi viättoo aainâs-uv Helsigist, Lahtist, Mikkelist já Tuurkust. Helsigist peeivi muštotilálâšvuotâ lii uási ive 1993 rääjist uárnejum olmoošvuoigâdvuotâ- já kulttuurtábáhtusâst TransHelsinkist.
Atella

Atella lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Atellast ääsih 3 716 olmožid. Ton vijđodâh lii 88,48 km², já alodâh 512 m. Atella naaburkieldah láá Avigliano, Bella, Calitri, Filiano, Rionero in Vulture, Ripacandida, Ruvo del Monte já San Fele.
Siijdah.
Monticchio Laghi, Montesirico, Sant'Andrea já Sant'Ilario.
Freddie Mercury

Freddie Mercury (šoddâmnommâ Farrokh Bulsara, gužaratkielân ફ્રારુક બુલ્સારા‌) () lâi eŋlandlii rock-juávhu Queen lávloo, laavlârähtee já pianist.
Mercury šoodâi Sansibar suollust Nuorttâ-Afrikist parsiperrui. Sun algâttij lávlookarrieeris Eŋlandist ive 1969. Mercury tooimâi Queen solistin já pianistin iivij 1970–1991 jämimis räi. Sun almostitij 1980-lovvoost meid kyehti sooloalbum já muáddi single.
Mercury kulostui pyere lávdástâllâmstijlâstis já fiijnâ jienâstis, já sun lii maŋgii kočodum ohtân rock stuárráámuin lávloin. Meid suu pianočuojâttemtááiđuh láá oonnum áárvust.
Balvano

Balvano lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Balvanost ääsih 1 754 olmožid. Ton vijđodâh lii 42,15 km², já alodâh 425 m. Balvano naaburkieldah láá Baragiano, Bella, Muro Lucano, Picerno, Ricigliano, Romagnano al Monte já Vietri di Potenza.
Let’s Dance

Let’s Dance lii eŋlandlâš musikkár David Bowie 15. studioalbum já kávpálávt enâmustáá miänástum album. Albumist vuobdii ive 2005 räi paijeel 10 miljovn pittád. Tot pajanij listo njunošân ovdâmerkkân Britanniast, Taažâst, Ruotâst sehe Suomâst, kost tot lâi listo keejist joba 16 okkod. Album lii kritisistum ton kávpálâšvuođâ tiet.
Meid albumist valdum singleh miänástuvvii pyereest. Nommâpittá lâi Britanniast listokeejist já pitáh "Modern Love" sehe "China Girl" listo nubben.
Pitáh.
Puoh pittáid lii nuotâstâm já sannim David Bowie, jis ij mainâstuu eresnáál.
Barile

Barile lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Barilest ääsih 2 638 olmožid. Ton vijđodâh lii 24,13 km², já alodâh 664 m. Barile naaburkieldah láá Ginestra, Rapolla, Rionero in Vulture, Ripacandida já Venosa.
Vuorâččâs

Vuorâččâs ("Corvus corone cornix") lii lodde, mii iälá távjá olmoošaassâm aldavuođâst.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Vuorâččâs lii čapis- já räniskirjáás, 44–51 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 410–675 g. Ton suájákejij koskâ lii 84–100 cm. Vuorâččâs jienâ lii jienniis ruŋkestem.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Vuorâččâs iälá Euroop já Aasia kuávluin. Suomâst tot iälá maaŋgâlágán pirrâsijn ubâ enâmist já pessee maŋgii olmoošaassâm alda, mut meid meccikuávlui jeegijn já vuovdijn. Suomâ nääli lii áárvu mield 160 000–230 0000 paarrâd. Uási vuorâččâsâin tálvástâleh Suomâst, mut uási värrejeh čohčuv Maadâ-Ruotân já Tavemeerâ kuávlu enâmáid. Čohčâvarrim lii roovvâd-skammâmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-cuáŋuimáánust.
Lasanem.
Vuorâččâs piervâl lii muorâst 5–25 m aloduvvâst. Niŋálâs mannee njuhčâ-cuáŋuimáánust 2–6 mane já láálá taid 17–21 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 31–32 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Vuorâččâs lii puohporree.
Tavemeerâ

Tavemeerâ lii Atlant väldimeerâ cuávis revnimeerâ, mii lii Brittilâš suollui já Euroop nannaam taveviestâroosij kooskâst. Tavemeerâ riddostaatah láá Ovtâstum kunâgâskodde viestârpeln, Taažâ tavenuorttân, Ruotâ já Tanska nuorttân, Saksa já Vuáládâhenâmeh maadânuorttân sehe Belgia já Ranska mäddin. Riddostaatah hárjutteh kuávlust vijđes ekonomâlii tooimâ, tego kuálástem já kyelišoddâdem, eennâmkaasu já eennâmoljo puuhâm sehe mađhâšem.
Eennâmtiätu.
Tavemeerâ áldá kukkodâh tavveen máádás lii 960 kilomeetterid já kobdodâh viestârist nuortâs 580 kilomeetterid. Meerâ vijđodâh lii suullân 575 000 neljihâškilomeetterid já oles saijaasvuotâ 54 000 kuđâhâškilomeetterid. Čääsi koskâkieŋŋâlvuotâ lii tuše 94 meetterid, ko ovdâmerkkân Koskâmeerâ kieŋŋâlvuotâ lii koskâmiärálávt 1,5 kilomeetter. Kieŋâlumos saje lii 700 meetterid Taažâ häävdist, mii lii jieŋâlâs Taažâ riddokuávlust. Tavemeerâ lii liähmustielâsist. Atlant merâvirdeh vaigutteh ennuv ton šoŋŋâdâhân.
Bella

Bella lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Bellast ääsih 4 764 olmožid. Ton vijđodâh lii 99,71 km², já alodâh 662 m. Bella naaburkieldah láá Atella, Avigliano, Balvano, Baragiano, Muro Lucano, Ruoti já San Fele.
Siijdah.
Scalo Bella-Muro, Re Pupillo, San Cataldo já Sant'Antonio Casalini.
Eres aassum sajeh.
Bagni di San Cataldo, Braida, Carlotta, Case sparse, Castelluccio, Martiniglio, Pietra Scritta, Poggiolungo, San Cataldo Zippariello, Sant'Antonio Casalini Vecchio, Terre Nuove já Valle della Pietra.
Blackstar

Blackstar (teikkâ tuše ★) lii eŋlandlâš musikkár David Bowie 25. já majemuš studioalbum. Tom almostittii Bowie 69-šoddâmpeeivi uđđâivemáánu 8. peeivi 2016 kyehti peeivi ovdil suu jäämmim. 
Pitáh.
Puoh pittáid lii čáállám David Bowie, jis ij mainâstuu eresnáál.
Pedar Jalvi

Pedar Jalvi ađai Lemehaš-Biehtár (š. Piera Klemetinpoika Helander, ) lâi sämmilâš kirječällee. Sun almostitij kirje sämikielân vuossâmužžân sämmilâžžân Suomâst.
Eellim.
Jalvi šoodâi cuáŋuimáánu 10. peeivi 1888 Ucjuuvâst Klemet Klemetinpoika já Biret (š. Jompan) Helander vuosâpärnin. Sun juuđij asâttâhškoovlâ iivij 1897–1901 já valmâštui máttáátteijen Jyväskylä seminaarist ive 1915. Valmâštum maŋa sun poorgâi máttáátteijen Savitaipalest, mut puáccái tuberkulosân já halijdij maccâđ páikkásis Ucjuuhân. Sun kuittâg jaamij Anarist porgemáánu 8. peeivi 1916 tuše 28-ihásâžžân.
Pargo.
Jyväskylä seminaarist Jalvi uápásmui syemmilii aalmuglâšvuođâjurdui já kiäsuttui säämi aalmug historjást. Jalvi, talle Piera Helander, molsoi noomâs Pekka Pohjansäden. Suu vuossâmuš muštâlus "Lappalaisten joulunvietosta" almostui "Lasten Joulu" -kirjeest ive 1912 Pekka Pohjansäde -noomáin. Sun toimâttij uáppeekode loostâ já ive 1914 almostitij vuossâmuu artikkâl Pedar Jalvi -noomáin. Sun čaalij maaŋgâid artikkâlijd Jyväskylä kuávlu lostáid. Kesiluámui ääigi Jalvi čoogij aalmugärbivyevi vistig Taivalkoskist já talle iivij 1913–1914 Säämist. Samuli Aikio toimâttij taan materialist ive 1966 almostum kyevtkielâlii kirje "Sabmelažžai maidnasak ja muihtalusak / Lappalaisten satuja ja tarinoita". Jalvi šoodâi Suomâ vuossâmužžân sämmilâžžân kirječällen, ko suu tiivtâid já muštâlusâid siskeldeijee "Muottačalmit" almostui ive 1915. Kirje lii sämmilii kirjálâšvuođâ klassikko.
Brienza

Brienza lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Brienzast ääsih 3 903 olmožid. Ton vijđodâh lii 82,94 km², já alodâh 713 m. Brienza naaburkieldah láá Atena Lucana, Marsico Nuovo, Polla, Sala Consilina, Sant'Angelo Le Fratte, Sasso di Castalda já Satriano di Lucania.
Siijdah.
Acqua dei Salici, Braide I, Braide II, Cesinale, Chiuse, Monte I, Monte II, Pozzi, Schiavi, Taverne já Visciglieta.
Isak Saba

Isak Mikal (Mikkel) Saba ađai Sápp Issát () lâi sämmilâš máttáátteijee já politikkár. Sun lâi pargeipiäláduv ovdâsteijee Taažâ Stuorrâtiggeest Finnmarkist 1907 rääjist 1912 räi. Isak Saba lii tobdos tast, ete sun lii čáállám säämi aalmuglâšlavluu, "Säämi suuvâ lavluu" teevstâ.
Saba vaanhimeh láin Per Sabbasen já Britha Aikio. Sunnust lijjii čiččâm párnážid, já Issát lâi nubben nuorâmus. Suu eeči lâi kävppijâs, šiiveettuállee já kuálásteijee Uunjaargâ kieldâst. Rippâškoovlâ maŋa Saba lâi mottoom ääigi kävppireŋgân Čäcisuollust. Sun luvâškuođij máttáátteijen Tromssaast ive 1898 já poorgâi škoovlâ maŋa máttáátteijen Lebesby kieldâst, ovdâl ko sun vuolgij Kristianian (maŋeláá Oslo), kost sun čođâlditij koskâškoovlâ iskos ive 1900. Ive 1905 Saba naajâi Marie Gunneva Holmáin. Sunnui šoddii kulmâ párnáá Tormod, Egil já Dagmar.
Saba maacâi Uunjaargân ive 1905 já porgâškuođij máttáátteijen. Uunjaargâst sun lâi mieldi kieldâpolitiikist Sosialistlii piäláduv ovdâsteijen. Saba lâi jesânin kieldâstiivrâst, sajasâš saavâjođetteijen 1907 rääjist 1910 räi já saavâjođetteijen 1914 rääjist 1915 räi. Sun lâi maŋgâ ive máttáátteijei ovdâsteijee škovlâstiivrâst. Sun meid vuáđudij Uunjaargâ kuálásteijei- já pargeiseervi. Roovvâdmáánust 1906 Saba väljejui Stuorrâtiigán Nuorttâ-Finnmark Sosialistlii piäláduv ovdâsteijen. Sun lâi vuossâmuš sämmilâš ovdâsteijee Stuorrâtiggeest. Sun čokkái Stuorrâtiggeest kiiđâ 1912 räi.
Saba peerâ varrij Várgáháid já sun tooimâi tobbeen máttáátteijen ive 1916 uđđâivemáánu rääjist. Sun meid čoogij sämmilii aalmugärbivyevi, muštâlusâid já mainâsijd. Sun čaalij äŋgirávt "Saǥai Muittalægje" -sämiloostân. Taan aavisist meid almostui vuossâmuu tove Saba "Sámi soga lávlla" () cuáŋuimáánust 1906.
Isak Saba jaamij Várgáhijn kesimáánu 1. peeivi 1921 tuše 46-ihásâžžân. Sun hävdidui Uunjaargân. Uunjaargâ Pargeipiäládâh lii cegâttâm muštokeeđgi suu häävdi oolâ. Isak Saba šoddâmpeivi skammâmáánu 15. lii lamaš Säämi liputtempeivi ive 1993 rääjist.
Sämitige saavâjođetteijee (Suomâ)

Suomâ sämitige saavâjođetteijee ( já ) lii sämitige hovdâ. Sun joođeet sämitige pooliitlâš tooimâ já oovdâst Suomâst ässee sämmilijd sehe Suomâst ete olgoenâmijn. COVID-19-pandemia ääigi sun lii meid jođettâm Sämitige spiekâstâhtiilij kiärgusvuotâjuávhu. 
Valjimproosees.
Sämitiggeest adelum laavâ 11 § mield sämitigge väljee koskâvuođâstis saavâjođetteijee. Valjim maŋa kalga almottiđ saavâjođetteijee noomâ riehtiministeriön.
Brindisi Montagna

Brindisi Montagna lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Brindisi Montagnast ääsih 817 olmožid. Ton vijđodâh lii 59,88 km², já alodâh 800 m. Brindisi Montagna naaburkieldah láá Albano di Lucania, Anzi, Potenza, Tricarico, Trivigno já Vaglio Basilicata.
Šleđgâmagneetlâš suonjârdem

Šleđgâmagneetlâš suonjârdem lii šleđgâ- já magneetkiedij sporijdem, mii tábáhtuvá jerdust suonjârdem sundán. Šleđgâmagneetlâš suonjârdem sirdeečalmaaš lii massattemes footoon, já suonjârdem ovdán kuárusvuođâst čuovâliävttoin (s. 300 000 000 m/s). Suonjârdem energia lii njuolgist viärdálâš ton távjudâhân já jorgolávt viärdálâš ton párukukkodâhân. Távjudâh muštâl suonjârdem poojij ('páárui') meeri äigiohtâduvvâst.
Šleđgâmagneetlâš suonjârdem párukukkodâh lii siämmáš ko šleđgâ- já magneetkiedij ovdánem oovtâ paje ääigi. Tom puáhtá rekinistiđ čuovâ liävtu (pááru ovdânemliävtu) já suonjârdem távjuduv uásimeerrin:
formula_1
mast "v" lii pááru ovdánemliähtu (m/s) já "f" távjudâh (Hz). Kuárusvuođâst ovdánemliähtu lii čuovâliähtu, mut koskâamnâsist liähtu kiäppán, mii toovât meid párukukkoduv kiäppánem.
Kuárusvuođâst suonjârdem energia vuod puáhtá rekinistiđ čuávuváá myenster mield:
formula_2
mast "h" lii Planck staađâ, "c" čuovâliähtu já "λ" párukukkodâh.
Šleđgâmagneetlâš spektri juáhhoo suonjârdem párukukkoduv mieldi čuávuvávt kuhemuu párukukkoduvâst uánihumosân: radiopááruh, mikropááruh, infraruopsissuonjârdem, čuovâ, ultravioletsuonjârdem, röntgensuonjârdem já gammasuonjârdem.
Calvello

Calvello lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Calvellost ääsih 1 772 olmožid. Ton vijđodâh lii 106,40 km², já alodâh 730 m. Calvello naaburkieldah láá Abriola, Anzi, Laurenzana, Marsico Nuovo, Marsicovetere já Viggiano.
Calvera

Calvera lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Calverast ääsih 358 olmožid. Ton vijđodâh lii 16,01 km², já alodâh 630 m. Calvera naaburkieldah láá Carbone, Castronuovo di Sant'Andrea, San Chirico Raparo já Teana.
Ive 2021 Calvera lâi ässeelovo mield Potenza eennâmkode nubben ucemus kieldâ San Paolo Albanese maŋa. Ton lasseen tot lii vijđoduv mield Potenza eennâmkode kuálmádin ucemus kieldâ Campomaggiore já Ginestra maŋa. 
Siijdah.
Markkân lasseen Calvera kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Vallina.
Trecchina

Trecchina lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Trecchinast ääsih 1 996 olmožid. Ton vijđodâh lii 38,19 km², já alodâh 500 m. Trecchina naaburkieldah láá Maratea, Lauria, Rivello, Nemoli já Tortora.
Siijdah.
Bolago, Camporotondo, Colla, Foresta, Maurino, Parrùtta, Piano dei Peri, Pietra, Pietramorta, Ronzino, Santiquaranta, Scaloni já Starsia.
Picerno

Picerno lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Picernost ääsih 5 648 olmožid. Ton vijđodâh lii 78,51 km², já alodâh 721 m. Picerno naaburkieldah láá Balvano, Baragiano, Potenza, Ruoti, Savoia di Lucania, Tito já Vietri di Potenza.
Kähtee

Kähtee ađai kakkârâs ("Gavia stellata") lii tuhtuuluudij laahkon kullee lodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Kähtee lii 55–67 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 1,3–2 kg. Tot lii tuhtuuluudij lahko ucemus lodde. Ton selgipeeli lii tevkisruškâd já čuávji vielgâd. Uáivi lii räänis já čuudâ ruopsisruškâd. Kähtee kirdemjienâ lii jienniis "ka-ka-ka-kaa-ka-ka" -párgum.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Kähtee lii Euroop, Aasia já Tave-Amerik taveoosij lodde. Euroopist tot iälá Ruošâ, Tave-enâmij já Brittilâš suollui kuávluin. Suomâst tot pessee ubâ enâmist, eereeb Åland eennâmkoddeest, mut nääli lii kiäppánâm. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 750–1 500 paarrâd. Kähtee pessee táválávt uccâ meccijaavrij riddoin. Tot värree čohčuv tálvástâllâđ Tavemeerâ kuávlun já máccá Suomân tállán ko jieŋah suddeh. Aanaar já Ucjuuhâ kuleh kähtee pyeremui tiettumkuávlui juávkun Suomâst. Kähtee kávnoo-uv 43 päikkinoomâst Aanaar kuávlust.
Lasanem.
Kähtee mannee vyesimáánust 2–3 mane. Niŋálâs já ores läälih moonijd 24–29 peivid. Uđâgááh kirdeleh kuuđâ oho ahasâžžân.
Raavâd.
Kähtee porá uccâ kuolijd, tego siergijd já vuáskunijd, sehe rapu- já šlieddâelleid.
Tuhtuu

Tuhtuu ("Gavia arctica") lii tuhtuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Tuhtuu lii mottoom verd stuárráb lodde ko siämmáá suuhân kullee kähtee. Tot lii 63–75 cm kukke já tiäddá 2–3,2 kg. Suájákeejij koskâ lii 100–127 cm. Tuhtuu tevkis seelgist láá vielgis ruuvdukovoseh. Ton niske já uáivi láá tevkisránáseh já čuudâ lii čappâd. Čuávjipeeli lii vielgâd. Čuddust já ertpeelijn láá tevkis já kuovgis sárgáh. Tuhtuu tobdosumos jienâ lii jienniis "kuik-koo" -párgum.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Tuhtuu lii Euroop já Aasia taveoosij lodde. Euroopist tot pessee Ruošâst, Tave-enâmijn, Skotlandist, Vielgis-Ruošâst já Baltia kuávlust. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 10 000 paarrâd. Tuhtuu pessee meccijaavrijn ubâ enâmist. Tot värree porgemáánu rääjist tálvástâllâđ Čapismeerâ já Koskâmeerâ kuávluin já máccá Suomân cuáŋuimáánu rääjist.
Lasanem.
Tuhtuu mannee vyesimáánust táválávt kyehti mane. Niŋálâs já ores läälih moonijd 27–32 peivid. Uđâgááh kirdeleh kyevti mánuppaje ahasâžžân.
Raavâd.
Tuhtuu porá kuolijd, tego vuáskunijd, siergijd já keđgisiimpuid, sehe rapu- já šlieddâelleid.
Spinoso

Spinoso lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Spinosost ääsih 1 372 olmožid. Ton vijđodâh lii 38,18 km², já alodâh 649 m. Spinoso naaburkieldah láá Castelsaraceno, Grumento Nova, Montemurro, San Chirico Raparo, San Martino d'Agri já Sarconi.
Suomâ ovdâskoddevaaljah

Suomâ ovdâskoddevaaljâin väljejuvvojeh Suomâ ovdâskoodán 200 aalmugovdâsteijed. Puoh 18 ihheed tiävdám Suomâ aalmugjesânijn lii jienâstemvuoigâdvuotâ. Ovdâsteijeeh väljejuvvojeh vaaljâpirrâduvâi valjâlittoin koskâvuođâlii valjâvyevi mield. Alemus valjâvirgeomâhâš lii vuoigâdvuotâministeriö. Tááláš valjâlaahâ lii lamaš vyeimist ive 1998 rääjist. Ovdâskoddevaaljah uárnejuvvojeh jyehi niäljád ive cuáŋuimáánu kuálmád pasepeeivi. Jis ovdâskodde pieđgân tolebáá, te tuállojeh uđđâ vaaljah. Vuossâmuuh ovdâskoddevaaljah uárnejuvvojii njuhčâmáánust 1907 já ovdebááh ovdâskoddevaaljah cuáŋuimáánust 2019.
Valjâtohálâšvuotâ.
Suomâ vuáđulaavâ 27 § mield vááijuvváldáliih iä uážu riemmâđ iävtukkâssân ovdâskoddevaaljâin.
Rapolla

Rapolla lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Rapollast ääsih 4 185 olmožid. Ton vijđodâh lii 29,87 km², já alodâh 450 m. Rapolla naaburkieldah láá Barile, Lavello, Melfi, Rionero in Vulture já Venosa.