tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1970 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1970.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2008 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2008.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2009 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2009.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2007 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2007.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2006 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2006.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2005 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2005.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2010 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2010.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2011 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2011.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2012 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2012.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1972 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1972.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1973 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1973.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1971 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1971.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1974 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1974.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1975 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1975.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1976 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1976.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1977 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1977.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1978 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1978.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1979 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1979.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1980 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1980.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1981 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1981.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1982 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1982.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1983 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1983.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1984 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1984.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1985 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1985.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1986 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1986.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1987 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1987.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1988 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1988.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1989 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1989.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1990 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1990.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1991 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1991.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1992 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1992.
Klaus Peter Nickel

Klaus Peter Nickel (1938–2024) lâi saksalâš pedagog já kielâtotkee. Sun jaamij cuáŋuimáánust 2024 86-ihásâžžân.
Eellim já pargo.
Nickel lâi pajasšoddâm ovdii saksalii kaavpugist Danzig/Gdańskist, mii onnáá peeivi kulá Puolan. Sun varrij Kuovdâkiäinun porgâđ puásuialmajin 1960-lovvoost. Sun almostitij maŋgâ sämikielâlii kirje, eereeb iärrás tavesämikielâ-saksakielâ já saksakielâ-tavesämikielâ sänikiirjijd oovtâst Pekka Sammallahtijn. Kuáhtásist almostui meid merhâšittee tavesämikielâ kielâoppâkirje 1990-lovvoost. Kiirjij čäällim lasseen Nickel máttááttij sämikielâ jotkâškoovlâst. Sun tooimâi meid išemáttáátteijen Tromsa ollâopâttuvâst.
Lyevdispellâ

Lyevdispellâ lii oovtâ teikâ maaŋgâ spellee spellâ, mii táválávt spiälloo luovdijn já spellânaappâláin teikâ -merháin. Speelâ ulmen puáhtá leđe ovdâmerkkân monnii čuolmâ čuávdim, lasečuággái finnim, eres spellei spellânaappâlij meddâlistem teikâ spellâmekaniik vyeittim. Luho já strategia meeri muttuustâlleh speelâst nuubán: mainnii lyevdispeelâin tarbâšuvvoo ennuv lukko, ko vist nuubijn speelâin ij lah lukko ollágin. Jiešvuođâlâš luho adeleijee ääših láá pircoh sehe koortah.
Tobdos, klassiklâš lyevdispeelah láá ovdâmerkkân šakki, monopoly, go já backgammon. Egyptlâš senet lii ohtâ puárásumos lyevdispeelâin maailmist. Syemmilâš lyevdispeelah láá ovdâmerkkân Afrikan tähti já Alias. Anarâškielâg lyevdispeelah láá ei. Iäluspellâ já Tiätu, táiđu &amp; utke.
Aleksander Styeres

Aleksander Styeres ađai Aleksander III (syeinimáánust 356 oKr. Pella, Makedonia väldikodde – kesimáánust 323 oKr. Babylon) lâi Makedonia kunâgâs 336–323 oKr. já pegâlmâs antiikääigi suátihovdâ. Nubbe pegâlmâs antiikääigi olmooš, filosof Aristoteles, škovlij Aleksander já máttááttij sunjin ovdâmerkkân politiik já kirjálâšvuođâ.
Aleksander eeči lâi Filippos II, kii lâi meid Makedonia kunâgâs. Filippos luhostui ovtâstittiđ Makedonia kievrâs kunâgâskodden, mast lâi kievrâs suátiviehâ. Ton maŋa ko Filippos lâi jáámmám, ušom morhedum, Aleksander šoodâi kunâgâssân tuše 20-ihásâžžân, já siämmást sun arbij kunâgâskode já suátivievâ. Aleksander juuđij kuhes suátimaađhijd já väldidij stuorrâ väldikode Kreikkaast Indian. Sun vuoitij Persia kunâgâs Dareios III já vuáđudij maaŋgâid kaavpugijd. Tobdosumos tain lii Aleksandria kaavpug Egyptist.
Aleksander ij kuássin táppám tuáru. Sust láá muštâlum maaŋgah mainâseh.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2013 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2013.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2014 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2014.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2015 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2015.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2016 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2016.
Siseennâmriijkâ

Siseennâmriijkâ lii staatâ, mast ij lah čäcirääji meerân ađai tast ij lah njuolgâ ohtâvuotâ meerân. Maailmist láá 44 jiečânâs siseennâmriijkâd já 3 "de facto" staatâ (ive 2024). Täin Uzbekistan já Liechtenstein (kooveest violetáin merkkejum) láá áinoo siseennâmriijkah, moi puoh ránnjástaatah láá meid siseennâmriijkah. 
Maailmist láá kulmâ siseennâmriijkâ, moh láá nube jiečânâs staatâ siste: Lesotho (Maadâ-Afrik siste), San Marino (Italia siste) já Vatikaanriijkâ (Italia siste). Čuávuvááh siseennâmriijkah vist láá kyevti jiečânâs staatâ kooskâst: Andorra (Ranska já Espanja kooskâst), Bhutan (Kiina já India kooskâst), Eswatini (Mosambik já Maadâ-Afrik kooskâst), Liechtenstein (Nuorttâriijkâ já Sveeici kooskâst), Moldova (Romania já Ukraina kooskâst), Mongolia (Kiina já Ruošâ kooskâst) já Nepal (Kiina já India kooskâst).
Kazakstan lii maailm stuárráámus siseennâmriijkâ vijđoduv mield, já Etiopia ässeelovo mield. Vatikaanriijkâ lii ucemus siseennâmriijkâ sehe vijđoduv já ässeelovo mield.
Staatah, main ij lah čäcirääji meerân.
‡ "Tuše uási maailm staatâin láá tubdâstâm taan staatâ jiečânâsvuođâ."
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2017 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2017.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2018 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2018.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2019 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2019.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2020 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2020.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2021 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2021.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2022 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2022.
Mikael Lybeck -palhâšume

Mikael Lybeck -palhâšume () lii suomâruátálâš kirjálâšvuotâpalhâšume, mon mieđeet jyehi ive Finlands svenska författareförening. Vyeittee finnee 5 000 eurod.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2023 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2023.
Suomâ muusik kunneegalleria

Suomâ muusik kunneegalleria lii ive 2018 vuáđudum kunneegalleria muusikmuseo Famest já museo váldučáitáldâh. Kunneegallerian väljejuvvojeh jyehi ive muusikšlaajâst peerusthánnáá tagareh muusiksyergi vaikutteijeeh, maid syemmiliih aneh áárvust. Vuossâmuuh jesâneh väljejuvvojii jo ive 2018. Kunneegalleria jeessânvuotâ lii avalâš ađai tot ij kuássin nuuvâ.
Aainâs-uv ohtâ sämmilâš lii väljejum kunneegallerian: Nils-Aslak Valkeapää.
Valjimkomitea já -proosees.
Uđđâ jesânijd väljee jiešmerideijee komitea, mast láá äššitobdeeh já ovdâsteijeeh Suomâ muusiksyergi merhâšitteemuin ornijduumijn tegu Musikkárij litto, Teosto, Gramex jna. Valjimkomitea stivrejeijen tuáimá syemmilâš juuriist Lauri Tarasti.
Čáitáldâh muusikmuseost.
Kunneegalleria čáitáldâh muttoo jyehi ive tastmaŋa ko galleria uđđâ jesâneh láá väljejum.
Queen Sonja Print Award

Queen Sonja Print Award (ovdil Queen Sonja Nordic Art Award) lii ive 2011 vuáđudum taaiđâpalhâšume grafikkáráid. Vuossâmuu palhâšume vuoitij syemmilâš taaiđâgrafikkár Tiina Kivinen ive 2012. Algâaalgâst palhâšume lâi tuše tave-eennâmláid grafikkáráid, mut ivveest 2014 tot lii lamaš puoh grafikkáráid.
Pirita Näkkäläjärvi

Pirita Näkkäläjärvi ( teikkâ Čiskke-Ánne-Máreha Biret; š. kuovâmáánu 13. peeivi 1978 Aanaar) lii syemmilâš sämipolitikkár, kävppitiettui maister, media já viestâdem maister já náguskirjetotkee.
Karrieer.
Näkkäläjärvi valmâštui ive 2005 kävppitiettui maisterin Helsig kävppiollâškoovlâst, mon maŋa sun lii porgâm kuhháá maailmvijđosii finnodâhmaailmist. Sun lii porgâm almugijkoskâsii irâttâskävppi- já strategiatooimâin ovdâmerkkân Merrill Lynchist, Nokiast já PwC:st. Iivij 2012–2017 Näkkäläjärvi tooimâi Yle Säämi hovdân, mut sun paasij oppâluámun jo čohčuv 2016. Siämmáá ive sun valmâštui media já viestâdem maisterin London School of Economicsist. Tääl sun tuáimá Suomâ Sämitige saavâjođetteijen. Ton lasseen sun lii náguskirjetotkee Sibelius-Akatemiast.
Suomâ kulttuur- já tieđâinstituuteh rs. valjij ihečuákkimstis cuáŋuimáánu 25. peeivi 2024 Pirita Näkkäläjärvi saavâjođetteijen čuávuváá kulmâ ive pištee pajan. Näkkäläjärvi lii porgâm ohtsâšpargo eereeb iärrás Suomâ Ranska- já Suomâ Benelux -instituutijguin. Sun lii toimâm Suomâ kulttuur- já tieđâinstituuteh rs. haldâttâs värijesânin ive 2023 rääjist.
Politikkárin.
Näkkäläjärvi lii meid toimâm kuhháá sämipolitikkárin. Sun väljejui vuossâmuu keerdi Sämitiigán ive 2011 vaaljâin, main sun finnij 77 jiennâd. Näkkäläjärvi kuittâg iäránij Sämitiggeest jo čuávuváá ive kesimáánust, tastko sun väljejui Yle Säämi hovdân. Ive 2019 vaaljâin sun finnij 106 jiennâd já väljejui uđđâsist Sämitiigán. Čuávuváin vaaljâin ive 2023 sun finnij tuárvi jienâid, já nuuvt sun juátká sämitiggeairâsin vala nelji ive. 
Sämitige lasseen sun lii Aanaar váldustiivrâ jeessân.
Palhâšumeh.
Ive 2017 uáivikaavpugkuávlu sämiservi City-Sámit ry valjij Pirita Näkkäläjärvi ive sämmilâžžân.
Unforgettable (Marcus &amp; Martinus pittá)

Unforgettable () lii taažâ duo Marcus &amp; Martinus pittá, mon Universal Music Group almostitij njuhčâmáánu 2. peeivi 2024. Tain pittáin duo vuoitij Ruotâ Euroviisui raađhâkišto Melodifestivalen 2024 já ovdâstij Ruotâ ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst. Euroviisui finalist suoi finnijn 174 čyegisid já poođijn ovcádin.
Pitá vuáđutiäđuh.
"Unforgettable" lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávluv taažah jyemehâšlávlooh Marcus já Martinus Gunnarsen noomáin Marcus &amp; Martinus. Pitá láá ráhtám Marcus, Martinus, Jimmy Thörnfeldt, Joy Deb já Linnea Deb.
Teresa &amp; Maria

Teresa &amp; Maria (, ) lii ukrainalâš lávloo Jerry Heil já ráp-artist Alyona Alyona pittá, mii almostui uđđâivemáánu 11. peeivi 2024. Alyona Alyona já Jerry Heil uásálistijn pittáin Ukraina ive 2024 Euroviisui raađhâkiišton Vidbir. Suoi vuoitijn kišto, já tondiet suoi ovdâstáin Ukraina ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui finalist Jerry Heil já Alyona Alyona finnijn 453 čyegisid, já suoi poođijn kuálmádin.
Pitá vuáđutiäđuh.
"Teresa &amp; Maria" lii ukraina- já eŋgâlâskielâg pittá, mon lávluv ukrainalâš lávloo Jerry Heil já ráp-artist Alyona Alyona. Pitá lává nuottim Anton Chilibi já Ivan Klymenko, já ton saanijd lává čáállám Aliona Savranenko (Alyona Alyona) já Yana Shemaieva (Jerry Heil).
Pittá muštal enni Teresast já nieidâ Máárjást.
Always on the Run (Isaak pittá)

Always on the run lii saksalâš lávloo Isaak pittá, mii almostui uđđâivemáánu 19. peeivi 2024. Tain pittáin sun vuoitij Saksa ive 2024 Euroviisui raađhâkišto "Eurovision Song Contest – Das deutsche Finale 2024" já ovdâstij Saksa ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui finalist Isaak finnij 117 čyegisid já poođij kyehtnubálovádin.
Pitá vuáđutiäđuh.
"Always on the Run" lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávlu saksalâš lávloo Isaak. Pitá láá ráhtám Isaak, Kevin Lehr, Leo Jupiter já Greg Taro.
In the Middle (Natalia Barbu pittá)

In the Middle lii moldovalâš lávloo Natalia Barbu pittá, mii almostui uđđâivemáánu 10. peeivi 2024. Tain pittáin Barbu vuoitij Moldova ive 2024 Euroviisui raađhâkišto "Etapa națională 2024" já ovdâstij Moldova ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui vuossâmuu semifinalist Barbu finnij tuše 20 čyegisid já poođij kulmânubálovádin, já tondiet sun ij peessâm finalân.
Pitá vuáđutiäđuh.
"In the Middle" lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávlu moldovalâš lávloo Natalia Barbu. Pitá lává ráhtám Barbu já Khris Richards.
Luktelk

Luktelk lii liettualâš lávloo Silvester Belt pittá, mii almostui uđđâivemáánu 11. peeivi 2024. Tain pittáin Silvester Belt vuoitij Liettua ive 2024 Euroviisui raađhâkišto "Eurovizija.LT" já ovdâstij Liettua ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui finalist Silvester Belt finnij 90 čyegisid já poođij neljinubálovádin.
Pitá vuáđutiäđuh.
"Luktelk" lii liettuakielâg pittá, mon lávlu liettualâš lávloo Silvester Belt. Pitá láá nuottim já sannim Belt, Džesika Šyvokaitė já Elena Jurgaitytė.
Doomsday Blue

Doomsday Blue lii irlandlâš lávloo Bambie Ray Robinson (tobdos artistnomâinis Bambie Thug) pittá, mii almostui roovvâdmáánu 13. peeivi 2023. Tain pittáin Bambie Thug vuoitij Irland Euroviisui raađhâkišto "Eurosong 2024" já ovdâstij Irland ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui finalist Bambie Thug finnij 278 čyegisid já poođij kuđâdin.
Pitá vuáđutiäđuh.
"Doomsday Blue" lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávlu irlandlâš lávloo Bambie Thug. Pitá láá ráhtám Robinson, Olivia Cassy Brooking, Sam Matlock já Tylr Rydrė.
La noia (pittá)

La noia lii italialâš lávloo Angelina Mango pittá, mii almostui kuovâmáánu 7. peeivi 2024. Tain pittáin Mango vuoitij ive 2024 Sanremo muusikfestivaal já ovdâstij Italia ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui finalist Mango finnij 268 čyegisid já poođij čiččâdin.
Pitá vuáđutiäđuh.
"La noia" lii italiakielâg pittá, mon lávlu italialâš lávloo Angelina Mango. Pitá láá ráhtám Angelina Mango, Madame já Dardust.
Jako (Ladaniva pittá)

Jako () lii armenialâš muusikjuávhu Ladaniva pittá, mii almostui njuhčâmáánu 13. peeivi 2024. Tain pittáin Ladaniva ovdâstij Armenia ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui finalist Ladaniva finnij 183 čyegisid já poođij kávcádin.
Pitá vuáđutiäđuh.
"Jako" lii armeniakielâg pittá, mon lávlu armenialâš muusikjuávkku Ladaniva. Pitá lává sannim Jaklin Baghdasaryan já Louis Thomas, kiäh lává meiddei nuottim tom oovtâst Audrey Leclercqáin.
Jako lii Ladaniva lávloo Jaklin Baghdasaryan jiellâhnommâ.
The Code (Nemo pittá)

The Code lii sveiccilâš lávloo já ráppájeijee Nemo pittá, mii almostui kuovâmáánu 29. peeivi 2024. Tain pittáin Nemo ovdâstij Sveeici ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui finalist Nemo finnij 591 čyegisid já vuoitij kišto.
Pittá muštâl Nemo mainâs jieijâs ij-bináárlij identiteet tuhhitmist.
Pitá vuáđutiäđuh.
"The Code" lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávlu sveiccilâš lávloo Nemo. Pitá láá ráhtám Benjamin Alasu, Lasse Midtsian Nymann, Linda Dale já Nemo Mettler.
Almostittem.
Pitá almostitij skiärrufinnodâh Better Now kuovâmáánu 29. peeivi 2024.
Eurovision Song Contest Malmö 2024

Eurovision Song Contest Malmö 2024 lii tublenurâldâhskiärru, mon Universal Music Group almostitij cuáŋuimáánu 12. peeivi 2024 neetist. Cuáŋuimáánu 19. peeivi 2024 Universal Music Group já SVT almostittii tom tuble-CD:n-uv. Skiäruin láá ive 2024 Euroviisuh-lávlumkišto uásálistei 37 pittád, moh uásálisteeh lavluu kištoost. Skiäru pitáh láá puustavoornigist uásálistee staatâ eŋgâlâskielâg noomâ mield.
Inno Nazionale della Repubblica

Inno Nazionale della Repubblica lii San Marino aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1894 rääjist. Lavluu lii nuottim Federico Consolo, já ton saanijd lii čáállám Giosuè Carducci.
Oh antica Repubblica
Onore a te virtuosa
Onore a te
Oh antica Repubblica
Onore a te virtuosa
Onore a te
Generosa fidente, Virtuosa.
Oh, Repubblica
Onore e vivi eterna
Con la vita
E gloria d'Italia
Oh antica Repubblica
Onore a te.
Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga

Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga () lii Tonga aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust virgálávt ive 1973 rääjist. Vuossâmuu tove tot kuittâg kevttui ive 1874. Lavluu lii nuottim Carl Gustav Schmitt, já ton saanijd lii čáállám ʻUelingatoni Ngū.
Säänih.
Tongakielân.
Taah säänih láá čallum tááláá ortografia mield.
'E 'Otua Mafimafi,
Ko ho mau 'Eiki Koe,
Ko Koe ko e falala'anga,
Mo e 'ofa ki Tonga:
'Afio hifo 'emau lotu,
'A ia 'oku mau fai ni,
Mo Ke tali homau loto,
'O malu'i 'a Tupou. 
Oh almighty God above
Thou art our lord and sure defense
As your people, we trust thee
And our Tonga thou dost love
Hear our prayer for thou unseen
We know that thou hast blessed our land
Grant our earnest supplication
Guard and save Tupou, our king.
Belau rekid

Belau rekid () lii Palau aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust virgálávt ive 1980 rääjist. Lavluu lii nuottim Ymesei O. Ezekiel. Ij lah tiäđust, kii lii čáállám ton saanijd.
I
Belau loba klisiich er a kelulul,
El di mla ngar ngii ra rechuodel mei
Meng mengeluolu era chimol beluu,
El ngar eungel a rirch el lomekesang.
II
Bodo leketek a keruul era beluad,
Lolab a blak el reng ma duch el reng.
Belau a chotil a klengar re kid,
Me bodo rurt a bedul msa klisichel.
III
Bo dekaiuereked chim lokiu a reng,
E do ngedmokl era di mla koted.
Lomecheliu a rengedel ma klebkellel,
Lokiu a budech ma beltik el reng.
IV
Dios mo mekngeltengat ra belumam,
El di mla dikesam ra rechuodel mei,
Beskemam a klisicham ma llemeltam,
Lorrurt a klungiolam el mo cherechar.
I
Palau is coming forth with strength and power,
By the old ways abides still every hour.
One country, safe, secure, one government
Under the glowing, floating soft light stands.
II
Let's build our economy's protecting fence
With courage, faithfulness and diligence
Our life is anchored in Palau, our land
We with our might through life and death defend
III
In spirit let's join hands, united, one
Care for our homeland...from forefathers on
Look after its concord, its glory keep
Through peace and love and heart's devotion deep
IV
God bless our country, our island home always
Our sweet inheritances from the ancient days
Give us strength and power and all of the rights
To govern with all eternity with might
Sand (Saba pittá)

Sand lii tanskalii lávloo Saba pittá, mii almostui uđđâivemáánu 25. peeivi 2024. Tain pittáin Saba vuoitij Tanska ive 2024 Euroviisui raađhâkišto "Dansk Melodi Grand Prix" já ovdâstij Tanska ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst.
Pitá vuáđutiäđuh.
"Sand" lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávlu tanskalâš lávloo Saba. Pitá láá nuottim já sannim Jonas Thander, Melanie Wehbe já Pil Kalinka Nygaard Jeppesen. Pitá almostitij Warner Music Denmark uđđâivemáánu 25. peeivi 2024 njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. 
Dansk Melodi Grand Prixist.
"Sand" lâi ohtâ käävci pittáást, moh väljejuvvojii uásálistiđ Tanska ive 2024 Euroviisui raađhâkiišton "Dansk Melodi Grand Prix 2024". Raađhâkišto fiinaal uárnejui lávurduv kuovâmáánu 17. peeivi 2024 Tanska Radio Konserttáálust Kööbenhamânist, Tanskaast. Fiinaal kulmâ pyeremuu pitá ovdánii superfinalân: färsuolluulii lávloo Janus Wiberg pittá "I Need Your Love", tanskalii lávloo Basim pittá "Johnny" já Saba pittá "Sand". Superfiinaal vuoitij "Sand", mii finnij 22 jiennâd rääđist já 15 jiennâd telejienâstmist ađai ohtsis 37 jiennâd.
Euroviisuin.
Tastko Saba vuoitij tain pittáin Tanska ive 2024 Euroviisui raađhâkišto, sun ovdâstij Tanska ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost. Ko kišto uásálisteh juáhhojii viiđâ juávkun uđđâivemáánu 30. peeivi 2024 Malmö kaavpugtáálust, Tanska väljejui nube juávkun oovtâst eres Tave-enâmijgijn já Eestienâmáin. Tast maŋa uásálisteh vuárbáduvvojii jo-uv vuossâmuu teikkâ nube semifinalân. Návt Tanska väljejui nube semifinalân, mii uárnejui vyesimáánu 9. peeivi 2024. Maŋeláá čielgâi, ete Saba lávdástičij čiččâdin nuorttâriijkâlii lávloo Kaleen maŋa já ovdil armenialii muusikjuávhu Ladaniva. 
Euroviisui nubbe semifiinaal uárnejui vyesimáánu 9. peeivi 2024 Malmö maaŋgâtooimâareenast Malmö Arena. Semifinalist "Sand" finnij tuše 36 čyegisid. Sun poođij kyehtnubálovádin kuttnubálov pittáást, já tondiet sun ij peessâm finalân.
Ulveham

Ulveham lii taažâ muusikjuávhu Gåte pittá, mii almostui juovlâmáánu 12. peeivi 2023. Tain pittáin Gåte vuoitij Taažâ ive 2024 Euroviisui raađhâkišto "Melodi Grand Prix" já ovdâstij Taažâ ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. 
Pitá vuáđutiäđuh.
"Ulveham" lii tárukielâg pittá, mon lávlu taažâ muusikjuávkku Gåte. Pitá láá sannim Erlend Skjetne, Gunnhild Sundli, Jon Even Schärer já Magnus Børmark. Sundli lii meiddei nuottim tom oovtâst Ronny Janssenáin já Sveinung Sundlijn.
Vuáksátaištâlem

Vuáksátaištâlem lii ärbivuáválâš valastâllâmšlaajâ, mii lii piivnoh eromâšávt Espanjast. Motomijn enâmijn vuáksátaištâlmeh láá ain lováliih, tego Espanjast, Perust, Ecuadorist já Meksikost.
Espanjalâš vuáksátaištâlem.
Tijpâlii espanjalii vuáksátaištâlmist lii puáris kaava. Vistig "matador" adai koddee iädut vuávsá tobdos ruopsis lijnijnis. Tastoo "picadoreh" adai čuággooh puátih hiäppušáin areenan siisâ. Sij čuágguh vuávsá saitijgijn niiskán, tastko sij áiguh háváduttiđ ellee já toin naalijn pijnediđ tom jaamâs.
Tastoo nuuvt kočodum "banderilleroh", kiäh meid láá matador išedeijeeh, čuágguh vuávsá ivnáás harppuunaigijn. Sij vaibâdeh ellee val lase, mon maŋa puátá "tercio de muerte" adai jäämmimuási. "Matador" kiävttá vala ohtii jieijâs lijne já iädut vuávsá. Loopâst sun čyeggee vuávsá miehhijn, mon maŋa ellee varda jaamâs.
Taištâlmijn ellee táválávt ain jáámá. Tuše mottoom tove ellee uážžu áármu keččein. Vuáksátaištâlem lii varâlâš taištâleijeid mut harvii kuittâg taggaar, et taištâleijeeh jiejah kudduuččii.
Historjá.
Kiäldu Kataloniast.
Espanja kuávlu Katalonia kieldij vuáksátaištâlmijd ive 2010.
Kiäldu Kolumbiast.
Kolumbia parlament jienâstij vyesimáánu 28. peeivi 2024 uđđâ lahâiävtuttâs peeleest, mii kiäldá vuáksátaištâlmijd kuulmâ ive siste. Kolumbia lâi ornim vuáksátaištâlmijd ton rääjist ko Espanja kolonisistij eennâm.
Campi Flegrei

Campi Flegrei lii eennâmvuálááš tullâvääri Napoli viestârbeln, Italiast. Tot lii ohtâ maailm varâlumosijn tullâvaarijn, já tieđâulmuuh kočodeh tom "supertullâväärrin". Campi Flegrei lii Euroop stuárráámus aktiivlâš kaldera ađai tullâvääri russoom maŋa pááccám vuovdâ. 
Historjá.
Moonnâm tove Campi Flegrei rusoi 1500-lovvoost. Tot lii lamaš aktiivlâš aainâs-uv 80 000 ihheed. Tullâvääri káttu koočâi korrâ rusomij maŋa 39 000 já 15 000 ihheed tassaaš. Ton rääjist ton eennâmvuálásiih magmakámáreh láá oppeet tievvâm, já totkei mield tullâvääri loopâst ruso. Russoom 39 000 ihheed tassaaš tovâttij vulkaanlii täälvi masa 100 kilomeetter keččin-uv tullâväärist já paifakkist čuáskudij ubâ eennâmpáálu.
Tullâvääri lii lamaš kuhes ääigi myesitiileest, mut 1950-lovo rääjist tot lii čáittám meerhâid tast, ete tot muttuuččij oppeet aktiivlâžžân, mii puávtáččij tovâttiđ ennuv vahâgijd, jis tot rusoškuáđáččij.
Campi Flegrei tovâttij eennâmtuárgástâs vvyesimáánu 20. peeivi 2024. Ton intensiteet lâi 4,4 Richter ciäkkáduv mield. Taat lâi korrâsumos eennâmtuárgástâs kuávlust 1980-lovo aalgâ maŋa. Vyesimáánu 20. peeivi 2024 eennâmtuárgástâsah lijjii maaŋgah, joba čyeđeh, mut stuárráámus uási tain lijjii nuuvt hiäjuh, ete olmooš ij huámmášâm taid. Korrâsumos eennâmtuárgástâs huolâstutij Napoli viestârbeln leijee Pozzuoli ässeid. Pozzuoli lii kaldera čohe oolâ huksejum kaavpug. Kuávlust šoodâi kyehti peeivi maŋeláá 3,6 magnitud eennâmtuárgástâs.
Euroviisuh-lávlumkišto 1956

Euroviisuh-lávlumkišto 1956 lâi 1. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Luganost, Sveeicist. Tot lii taan räi áinoo Euroviisuh-lávlumkišto, mast kištottâlleeh kolgii lávluđ kyehti pitá.
Tábáhtussaje.
&lt;mapframe width="302" height="280" align="left" zoom="15" longitude="8.955000", latitude="46.004000" text="Kišto saje (ruopsis riävnu)"&gt;
 "type":"Feature",
 "geometry":{"type":"Point","coordinates":[8.955000, 46.004000]},
 "type":"ExternalData",
 "service":"geoshape","ids":"Q853730",
&lt;/mapframe&gt;
Sveicci tooimâi vuosmuu Euroviisuh-lávlumkišto išedin. Ive 1956 Euroviisui tábáhtussaijeen lâi Teatro Kursaal, Luganost, Sveeicist.
Vyeittee.
Lys Assia vuoitij ranskakielâlijn pittáin "Refrain". Taat laavlâ lâi klassisâš chanson-stijlâsâš laavlâ, mii muurâšt lávloo nuorâvuođâ rähisvuođâid. Tast ij lah tiätu, maht suu nubbe pittá, saksakielâlâš "Das alte Karussell", piergij. Tuámáreh iä kuássin muštâlâm ton čuággáid.
Alaskajupikkielâ

Alaskajupikkielâ lii eskimo-aleutlâš kielâ, mii kielâlávt lohhoo jupikkielâi juávkun. Ton aldemus hyelkkikielâ lii alutiiqkielâ. Alaskajupikkielâst láá suulân 10 000 sárnod (ive 2024).
Sárnumkuávlu.
Alaskajupikkielâ sárnoo tuše Alaskast. Ulmuuh sárnuh tom ärbivuáválávt maadâviestâr-Alaskast.
Kuávlukielah.
Kuávlukielâid puáhtá jyehiđ viiđâ juávkun: tavveen Norton Sound, viestârist Hooper Bay-Chevak já Nunivak, mäddin Egevik, já koskâ-Alaskast General Central Yup’ik. Egevikkielâ lii časkâm.
Sárnumkielâi kooskâst láá stuorrâ iäruh – meid ovtâskâs sárnoi kooskâst. Iäruh láá sehe leksikalliih já fonologisiih.
Alaskajupikkielâ pustaveh.
Alaskajupikkielâst láá 4 vookaal já 23 konsonantid. Toh čállojeh 20 puustav já 7 digraf peht.
Vokaleh: a, e, i, u
Konsonanteh: c, g, gg, k, l, ll, m, ḿ, n, ń, ng, ńg, p, q, r, rr, s, ss, t, v, vv, w, y
Kielâoppâ.
Alaskajupikkielâst láá čiččâm sajehäämmid já kuttâ täpiluoka. Veerbah sojeh oovtâlovvoost, kyevtlovvoost já maaŋgâlovvoost. Alaskajupikkielâst láá kulmâ säniluoka: substantiiveh, veerbah já partikkeleh.
Alaskajupikkielâ lii agglutinativlâš kielâ. Tast lii polysynteetlâš hämioppâ, já sääni morfeemmeeri lii eromâš styeres.
Aleutkielâ

Aleutkielâ lii eskimo-aleutlâš kielâ, mii kielâlávt lohhoo aleutlij kielâi juávkun. Aleutkielâ lii aleutlij kielâi juávhu áinoo kielâ. Ton aldemus hyelkkikielâ lii alutiiqkielâ. Aleutkielâst láá suulân 40–80 sárnod (ive 2024).
Sárnumkuávlu.
Aleutkielâ sárnoo ärbivuáválávt Beringčuálmi kuábbáá-uv peln Alaskast já Ruošâst. Ton lasseen tot sárnoo Aleutij suolluin já Pribilofsuolluin Alaskast sehe Kommodorsuolluin Ruošâst. 
Kuávlukielah.
Kuávlukielah pyehtih jyehiđ kuulmâ juávkun: viestârkuávlukielah (Alaskanjargâ, Unalaska, Belkofski, Atkutan, Pribilofsuolluuh, Kashega já Nikolski), nuorttâkuávlukielah (Kommodorsuolluuh, mut ij Beringsuollust) já Atka (Atkasuálui já Beringsuálui). 
Stuárráámus uási aleutkielâ sárnoin ääsih Atkasuollust. Ruošâst aleutkielâ lii časkâm. Tobbeen majemuš sárnoo jaamij ive 2022.
Ruošâkielâ lii vaikuttâm puoh kuávlukieláid leksikallii tääsist. Beringsuolluu kuávlukielâst láá eenâb ruošâkielâliih lovnâsäneh ko puoh eres kuávlukielâin.
Aleutkielâ pustaveh.
Aleutkielâst láá 6 vookaal já 22 konsonantid. 
Alaskast aleutkielâ čálloo 25 puustav já 5 digraf peht:
Vokaleh: Aa, AAaa, Ii, IIii, Uu, UUuu
Konsonanteh: Bb*, CHch, Dd, Ff*, Gg, Xx, Ĝĝ, X̂x̂, Kk, Ll, Mm, Nn, NGng, Pp*, Qq, Rr*, Ss, Tt, Vv*, Ww, Yy, Zz**
Ruošâst aleutkielâ (Beringsuolluu kuávlukielâ) čálloo 55 kyrillijn pustaváin. Tain 15 láá vokaleh já 37 láá konsonanteh.
Vokaleh: Аа, А̄а̄, Ее*, Е̄е̄*, Ёё*, Оо*, О̄о̄*, Уу, Ӯӯ, Ээ*, Э̄э̄*, Юю, Ю̄ю̄, Яя, Я̄я̄
Konsonanteh: Бб*, Вв*, Гг, Ӷӷ, Гўгў, Д д, Д̆ д̆, Жж*, Зз**, Ии, Ӣӣ, Йй, ʼЙʼй, Кк, Ӄӄ, Лл, ʼЛʼл, Мм, ʼМʼм, Нн, ʼНʼн, Ӈӈ, ʼӇʼӈ, Пп*, Рр*, Сс, Тт, Фф*, Хх, Ӽӽ, Цц*, Чч, Шш*, Щщ*, Ыы*, Ы̄ы̄*, ʼЎʼў
Eres pustaveh: Ъъ, Ьь, ’
Kielâoppâ.
Aleutkielâ sänioornig lii subjekt-objekt-verbâ (SOV). Veerbah sojeh oovtâlovvoost, kyevtlovvoost já maaŋgâlovvoost. Aleutkielâst láá kyehti säniluoka: substantiiveh já veerbah.
Aleutkielâ lii agglutinativlâš kielâ. Tast lii polysynteetlâš hämioppâ, já sääni morfeemmeeri lii eromâš styeres.
Eero Lehikoinen

Eero Leonard Heikinpoika Lehikoinen (čohčâmáánu 28. peeivi 1903 Vuokko, Juuka, Suomâ stuorrâfurstâkodde – njuhčâmáánu 20. peeivi 1965 Helsig, Suomâ) lâi syemmilâš huksiittâssárgoo já taaiđâmáálájeijee.
Eellim.
Eero Leonard Heikinpoika Lehikoinen šoodâi čohčâmáánu 28. peeivi 1903 Vuokko siijdâst Juukast, Suomâ stuorrâfurstâkoddeest. Suu eeči lâi syemmilâš milloo Heikki Maunonpoika Lehikoinen (1863–1919), já suu enni lâi Johanna Katariina Juhontytär Lehikoinen (j.s. Nevalainen, 1869–1936). Eero lâi sunnuu viiđâd páárnáš já kuálmád alge. Suu maŋa šoddii vala vittâ párnáá. Puoh párnáin lâi ovdânommâ, mii aalgij pustaváin "e".
Eero viälžáin nelji jammii jo pärnivuođâst. Suu eeči-uv jaamij ko Eero lâi tuše 14-ihásâš, já suu enni naajâi uđđâsist leskáin Pekka Kokkosijn, kiäst lijjii kuttâ párnáá.
Lehikoinen lâi čepis sárgoo jo nuorrân, já sun luvâškuođij Viibur taaiđâustevij sárgumškoovlâst ive 1919. Sárgumškoovlâst sun valmâštui kovetaidârin ive 1926.
Pargo.
Lehikoinen debytistij taidârin ive 1927 Viiburist. Tast maŋa sun uásálistij Suomâ taidârij iivij 1938, 1941, 1942, 1943 já 1952 čáitálduvváid. Jieijâs taaiđâpargo lasseen Lehikoinen tooimâi Viibur taaiđâustevij škoovlâ čäci-ivnemáálám máttáátteijen iivij 1929–1937. Siämmást sun poorgâi sárgon Uno Ullberg arkkitehttoimâttuvvâst. 
Rautjärvi kirho álttártavlu.
1930-lovvoost Iisakki Ahtiainen, kii omâstij Niska-Pietilä sáhhámlágádâs, tiilái Lehikoisiist álttártaavlu. Lehikoinen máálái tom ive 1935, já te Ahtiainen skeŋkkij ivnáás taavlu Rautjärvi kiirkon. Álttártavlu "Vanha paimen kertoo" sajostittui álttár tuáhá, já tot čaittui vuossâmuu keerdi uđđâivemáánu 26. peeivi 1936. Álttártavlu kuittâg tuššâdui talle ko Rautjärvi kirkko puolij kunnân juovlâpeeivi 2022.
Kaleva (mađhâšeijeekirdemmaašin)

Mađhâšeijeekirdemmaašin Kaleva (OH-ALL) lâi Aero O/Y Junkers Ju-52-3/mge -kirdemmaašin, mon kyehti sovjetlittolii Iljušin DB-3 -pommikirdemmaašin paččii vuálus talle ko tot lâi kirdemin Tallinnast Helsigân kesimáánu 14. peeivi 1940.
Almaidâh já mađhâšeijeeh 14.6.1940.
Pärttipeeivi almaidâhân kuuláin Bo von Willebrand já Tauno Launis. Siämmáá peeivi suoi láin kirdám Kaleva Tukholmast Tuurkun já Helsig peht Tallinnan. Ehidispeeivi Kaleva ličij kolgâm maccâđ siämmáá kiäinu mield Tukholman.
Pääččim.
Syemmilâš kirdemfinnodâh Aero omâstij Kaleva, mii kiirdij pärttipeeivi 14.6.1940 Tallinnast Helsigân. Kirdemkiäinu lâi aaibâs táválâš, já Kaleva lâi kirdám tom ovdil-uv. Kyehti sovjetlittolii pommikirdemmaašin vuordii Kaleva Suomâluovtâ paajaabeln. Nubbe tain paajij váruttâspääččim, mutâ Kaleva joođhij määđhi. Pommikirdemmašineh paččii Kaleva 50 meetter keččin, já mađhâšeijeekirdemmaašin puállái. Kaleva skuvgááttij vuálus meerân.
Kaleva puoh oovce mađhâšeijed jammii kirdempäärtist, iäge rummâšeh lah kuássin kavnum. Kaleva mieldi merâpoonán vuájui meiddei ennuv diplomaatpostâ. Eestieennâmliih kuálásteijeekárbáh nurrii meerâ alne kobđoo tävirijd, mutâ sovjetlittolii čääsivuálááškárbá almaidâh tuáhánvaaldij taid olssis.
Uuccâm.
Suomâ áimujotolâhmuseo iävtutátulâšjuávkku usâškuođij lappum kirdemmaašin tállán ko Sovjetlitto pieđgânij 1990-lovo aalgâst. Eestieennâmlâš puohčâleijee Kaido Peremees poođij fáárun tutkâmuššáid ihetuhháát jorgálduvvâst. Suu mielâst lâi uáli jo máhđulâš, et Sovjetlitto lâi jo pajedâm kirdemmaašin merâponneest, já tondiet loppâloopâst sun lopâttij uuccâm.
Ive 2024.
Vyesimáánust 2024 puohčâleijee Peremees usâškuođij lappum Kaleva uđđâsist, tastko sun lâi eidu kavnâm nube maašin, mii lâi lappum Tallinna já Helsig kooskâst ive 1935. Peremees keevtij tuođâšteijei ciälkkámušâid iššeen. Tuođâšteijeeh lijjii Kaleva koččâmsaje kävnee, Keri merâradiosajattuv hovdâ já suu išedeijee. Tuođâšteijei ciälkkámušâi lasseen sust lâi meiddei uđđâ teknologia iššeen. Peremees tuubdâi ponneest orroo kirdemmaašin maali uđđâ videoin, maid puohčâmroboteh lijjii váldám. Malli lâi siämmáš ko Kaleva-uv ađai Junkers Ju-52-3/m.
Eestieennâmlâš puohčâmfirma omâstem puohčâmroboteh kavnii Kaleva Suomâluovtâst suullân 30 kilomeetter keččin Tallinnast Eestieennâm kuávlučaasijn. Kirdemmaašin lâi meerâ ponneest suullân 75 meetter kieŋŋâlvuođâst Keri čuovâtornâsuolluu aldasijn. Tot kavnui kesimáánu 5. peeivi 2024.
Rautjärvi (jävri Rautjärvist)

Rautjärvi lii jävri Rautjärvi kieldâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest, Suomâst. Jävri lii Rautjärvi sajattâhkuávlust viestârân, suullân 30 kilomeetterid Imatrast tavenuorttân.
Historjá.
Maadârido historjá.
Rautjärvi maadâriddoost láá lamaš maaŋgah kappeleh já kirhoh. Jo ive 1664 Rautjärvi táluliih finnejii love tallaa Viibur pispe Nicolaus Nycopensisist huksiđ kappel riidon. Riidon huksejui Rautjärvi kappel, mii valmâštui ive 1667. 
Juovlâpeeivi 2022 Rautjärvi kirho uđđâsumos kirkkohuksiittâs puolij kunnân. Tot lâi jo kuálmád kirkko, mii lâi tobbeen puállám kunnân. Kirhoi lasseen Rautjärvist láá puállám aainâs-uv kyehti kiällutoornâ iivij 1847 já 1872 já meid pappâl já kirho kirjerááju (ive 1856).
Ääiđi tyehin kunnân puállám kirho já jäävri kooskâst láá vala kirho hävdienâmeh.
Ive 1974 sämikielâliih kirjeh

Ive 1974 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1974.
Ive 1978 sämikielâliih kirjeh

Ive 1978 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1978.
John Lennon

John Lennon () lâi eŋlandlâš musikkár, kirječällee já grafikkár. Sun lâi ohtâ The Beatles vuáđudeijein. 
Eellim.
John Lennon šoodâi roovvâdmáánu 9. peeivi 1940 Liverpoolist, Eŋlandist. Suu vaanhimeh láin Julia já Freddie Lennon. Lennon vaanhimeh iäránáin traumaatlávt talle ko kandâ lâi tuše neelji-ihásâš. Iäránem maŋa John Lennon kaartâi varriđ čovgâ Mimi-kuáskis luus. Suu eeči lâi merâalmai, ige sun teivâm kaandâs távjá. Suu enni vist kollij távjá algees lunne. Sun máttááttij Lennon čuojâttiđ banjo já piano, já sun oostij algasis vuosmuu kiitaar. Lennon enni jaamij autopäärtist talle ko Lennon lâi nubálovihásâš. Eeni jäämmim lâi ohtâ puoh traumaatlijn tábáhtusâin Lennon elimist. Ton maŋa Lennonân lâi vaigâdub lyettiđ ulmuid, já sun poolâi tast, ete ulmuuh kyeddih suu. 
16-ihásâžžân Lennon vuáđudij muusikjuávhu Quarry Men. Ive 1957 Lennon teeivâi Paul McCartney já povdij suu fáárun muusikjuávkun. Muáddi ive maŋeláá suoi vuáđudáin The Beatles. John Lennon já Paul McCartney kuullâv peeggâlmumos laavlârähtei juávkun muusik historjást. The Beatles lâi aktiivlâžžân iivij 1960–1970. 
Lennon iäránij The Beatlesist ive 1969 čohčâmáánust. Ive 1970 sun almostitij jieijâs deebyytsooloalbum John Lennon/Plastic Ono Band. Ive 1971 sun almostitij Imagine, mii lii suu peeggâlmumos album. Kritikkáreh rámmojii Imagine. 
Lennon naajâi Cynthia Powelláin 21-ihásâžžân. Sunnui šoodâi ohtâ pärni, Julian, ive 1963. Julian ij uáinám eejis ko moddii vanhimijdis iäránem maŋa. Cynthia Powell já John Lennon iäránáin ive 1968. Lennon naajâi jaapaanlâš taaidâr Yoko Onoin čuávuváá ive. Sunnuu alge, Sean, šoodâi ive 1974, mon maŋa Lennon jooskâi porgâmist muusiksyergist já vuájui peerâelimân. Lennon já Ono láin korrâsávt Vietnam suáđi vuástá, já Lennon lâi mudoi-uv pooliitlávt aktiivlâš. 
John Lennon jaamij ive 1980 juovlâmáánust. Fani Mark Chapman paajij Lennon Manhattanist Lennon táálu oovdâst. Lennon morhe vaaigut vala-uv korrâsávt popkulttuurân. Jäämmim maŋa Lennon lii peessâm Songwriters Hall of Famen já Rock and Roll Hall of Famen.
Luosâvejehâš

Luosâvejehâš lii nuorâ luosâ, mii vaajâld juuvâst meerân. Vajâldem ääigi vejeháást tábáhtuveh fysiologisiih nubástusah. Toi áánsust vejehâš, mii lii iälustâm ubâ elimis saivâčääsist, pasta iälustiđ sálttáás čääsist talle ko tot juksá meerâ. Táválávt luosâčivgâ iälust šoddâmjuuvâst 2−3 ive, mut motomijn šlaajâin tuše 1−2 ive. Ton maŋa tot vaajâld meerân vejehâžžân. Meerâst nuorâ luosâ kiävttá ravâdin vala mottoom ääigi uccâ tiivrijd já čääsist iälusteijee čielgitävtittemes elleid, mut tast maŋa ko tot lii šoddâm 25-senttisâžžân, te tot porá iänááš kuolijd.
Silbâluosâvejehâš.
Silbâluosâčivgâ kooččât korâidis tälviv teikkâ kiiđâ aalgâst suulân pelnub mánuppaje kođoääigi maŋa. Čivgâ piso kyepist 1–2 oho, já tot finnee ravâdis ruškâdâspursiist. Silbâluosâčivgâ iälust šoddâmjuuvâst 1–2 ive ovdil ko tot vaajâld väldimeerân vejehâžžân. Silbâluosâvejehâš lii suullân 10–15 cm kukkosâš, já tot lii siilbâivnásâš. Vajâldem meerân tábáhtuvá njuhčâmáánu loopâst syeinimáánu räi.
Peenuvluosâ

Peenuvluosâ ("Oncorhynchus keta") lii Kuálhismeerâst iälusteijee luosâšlaajâ. Peenuvluosâ lii eŋgâlâskielân "chum salmon", "dog salmon", "keta salmon", "silverbrite salmon" já "calico salmon". Suomâkielân peenuvluosâ kočoduvvoo noomáin "koiralohi", já tlingitkielân tot lii "téel'". 
Nuorâ peenuvluosâid poreh maaŋgah lodde- já kyelišlaajah, já talle ko toh láá väldimeerâst, te taid poreh haih, merâleijoneh, nuárjuh já miekkiválláh. 
Olgohäämi já stuárudâh.
Peenuvluosah láá kuálhismeerâluosâi nubben stuárráámus šlaajâ. Toh teddih 4–10 kg já láá koskâmiärálávt 60 cm kukkosiih. Brittilii Kolumbiast ive 1995 kuittâg kuddui peenuvluosâ, mii teedij 15,88 kg já lâi 112 cm kukke. 
Väldimeerâst peenuvluosah láá čuovjisruánááh. Peenuvluosâi ivne muttoo tevkisooliivruánáájin já toi čuávji šadda tevkkâdubbon talle ko toh vajâldeh juvváid kuuđđâđ. Orásijn njälmi šadda ruákkilágánin siämmáánáál ko eres-uv luosâšlaajâin. 
Lavdâm.
Peenuvluosâi luándulâš tiettumkuávlu lii vijđásub ko puoh eres kuálhismeerâluosâšlaajâin. Peenuvluosah iälusteh Kuálhismeerâ taveoosijn: Koreast, Japanist já Ruošâst viestârist já Alaskast ain Kalifornia räi nuorttân. 
Peenuvluosâi vajâldem lii puoh kuhemus kuálhismeerâluosâin. Peenuvluosah vajâldeh kuhás sehe Yukonjuuvâst já Amurjuuvâ kulgâmvijđoduvâst. Peenuvluosah vajâldeh tuháttijd kilomeetterijd meiddei Mackenziejuuvâst Kanadast.
Väldimeerâst peenuvluosah pyehčih harvii paijeel 50 m jieŋŋâlvuotân. Táválâš jieŋŋâlvuotâ lii 13 m peiviv já 5 m iho.
Raavâd.
Nuorâ peenuvluosah poreh tiivrijd meerân vaajâlddijnis, já estuaarijn toh purâškyetih čielgitävtittemes elleid, rapuelleid já nuorâ siildijd. Rävis peenuvluosah poreh syerijuolgâgijd, kuolijd, šlieddâelleid, kalmarijd já lippârelleid. 
Lasanem.
Peenuvluosah kođeh táválávt 3–6-ihásâžžân. Kođoääigi peenuvluosah vajâldeh maasâd jieijâs šoddâmjuuhân. Vajâldem tábáhtuvá táválávt čohčuv. Peenuvluosah pyehtih kuittâg juohhuđ kyevti sierâ juávkun vajâdemääigi mield: peenuvluosah, moh vajâldeh tooleeb, ađai "kesipeenuvluosah", já peenuvluosah, moh vajâldeh maŋeláá čohčuv, ađai "čohčâpeenuvluosah". Alaskast peenuvluosah vajâldeh juvváid vuossâmužžân keessiv, já ruošâ- já silbâluosah vajâldeh esken toi maŋa. Motomijn kuávluin vist peenuvluosah vajâldeh majemužžân skammâmáánust uđđâivemáánu räi. Taggaar kuávlu lii ovdâmerkkân Yukonjuuhâ.
Niŋálâsah kuáivuh kuopijd, moid toh kyeđih meinijdis. Siämmást maaŋgah oráseh irâtteh šovâttiđ meeinijd já kulgâtteh kuopsâs toi oolâ. Tast maŋa niŋálâsah vähtejeh kuopijdis nuuvt kuhháá ko toh vajeh. Puoh peenuvluosah jäämih kođo maŋa.
Čiivgah kočâtteh korâidis 3–4 mánuppaje keččin, já toh pisoh kuopijnis 60–90 peivid. Tast maŋa čiivgah vajâldeh väldimeerân vejehâžžân. Kuopijn čiivgah finnejeh ravâdis ruškâdâspursiist.
Väldimeerâst nuorâ peenuvluosah pisottâleh maŋgâ mánuppaje riddokuávluin, já talle toh vajâldeh olgoláá riddoost. Tobbeen peenuvluosah šaddeh jotelumosávt majemuu ive ovdil ko toh vajâldeh maasâd šoddâmjuuhân kuuđđâđ.
Arnar Már Arngrímsson

Arnar Már Arngrímsson (š. 1972) lii islandlâš nuorâikirječällee, jurgâleijee já máttáátteijee. Sun čáálá jieijâs eenikielân ađai islandkielân. Arngrímsson kirjeh iä lah val jurgâlum anarâškielân.
Eellim.
Arngrímsson rávásmij Akureyrist, Islandist. Sun luuvâi islandlii kirjálâšvuođâ Island ollâopâttuvvâst já saksalii kirjálâšvuođâ Köln ollâopâttuvvâst. 
Palhâšumeh já tubdâstâsah.
Arngrímsson vuossâmuš kirje "Sölvasaga unglings" almostui ive 2015. Jo siämmáá ive sun lâi iävtukkâssân Island kirjálâšvuotâpalhâšume uážžon Párnái- já nuorâikirjeh -kategoriast, mut tom vuoitij islandlâš čaittâleijee já kirječällee Gunnar Helgason. Čuávuváá ive sun vuoitij Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume siämmáá kirjeest. Kirje jotkâuásist "Sölvasaga Daníelssonar" sun lâi oppeet iävtukkâssân Island kirjálâšvuotâpalhâšume uážžon Párnái- já nuorâikirjeh -kategoriast ive 2018, mut palhâšume vuoitij Sigrún Eldjárn.
Bodø kirdemluhottesvuotâ 1974

Bodø kirdemluhottesvuotâ tábáhtui kesimáánu 24. peeivi 1974, ko kirdemmašinâš vuolgij vistig Ruávinjaargâst já talle Avelist Taažâ kulij. Mađhâšeijei ulmen lâi juksâđ Snåsa, kost uárnejui tave-eennâmlâš sämikonferens. Kirdemmaašin kuittâg lappui Bodø aldasijn, ige tot lah valagin kavnum.
Sämitigge kunnijâtij luhottesvuođâst jáámmám ulmui mušto já toolâi joskis puudâ Sämitige tievâsčuákkim aalgâst koskoho 19.6.2024. Ton lasseen tot ornij soroliputtem Sajosist 24.6.2024.
Mađhâšeijeeh.
Mađhâšeijeeh lijjii viiđâs: Reidar Suomenrinne, Jouni Aikio, Uula A. Länsman, Artto Sverloff já Jouni J. Vest. Sij lijjii puohah Suomâ Sämiparlament airâseh. Kirdemmaašin kirden lâi 20-ihásâš Pekka Niemi. Aairâs Matti Morottaja-uv ličij kolgâm vyelgiđ fáárun. Loppâloopâst sun kuittâg muutij mielâs já paasij pááikán.
Tábáhtusah.
Uccâ Beechcraft V35A Bonanza (registertubdâldâh OH-BBD) vuolgij Ruávinjaargâst, kost kirdee Pekka Niemi aasâi. Mađhâšeijeeh njuškejii fáárun Avelist. Tobbeen kirdemmaašin ličij kolgâm juátkiđ Ruándimân, já vuávám mield tot ličij kolgâm taŋkkajuđ sehe Alta já Bodø kirdemkiedist. Kirdemmaašin kuittâg lappui Bodø kuávlust, ige kihheen tieđe, ete mii tábáhtui.
Kirdee Pekka Niemi táátui love siäivuđ Bodø kirdemkiädán. Tárguttâssân lâi kirdeđ uánihávt meerâ alne kirdemkiedi aldasijn ovdil siäivum. Pekka Niemi lâi majemuu tove ohtâvuođâst kirdemkiädán talle ko kirdemäigi tohon lâi innig čiččâm minuttid. Niemi ličij kolgâm väldiđ ohtâvuođâ kirdemkiädán vala ohtii, mut sust ij kullum mihheen.
Ucâmeh.
Virgeomâhááh usâškuottii kirdemmaašin Bodø tuoddârijn já meerâst tállán ko ton lappum huámmášui. Helikopter vuolgâttui jotelávt uuccâđ lappum maašin, já ubâ kuávlun adelui išánkoččom. Meiddei Lofootij virgeomâhááh já ovtâskâs kuálástemkárbáh lijjii fáárust ucâmist. Ucâmeh pištii kulmâ peeivi, mut áinoo äšši, mii kavnui, lâi oljotiälkku meerâst. Kirdemmaašin ij lah vala uccum táálái vuovijguin já piergâsijguin.
Pompeji

Pompeji lâi roomalâš kaavpug, mii ive 179 paasij laava vuálá Vesuvius tullâvääri russoom keežild. Taat kaavpug lii koivum uáinusân 1700-lovo rääjist. Pompeji lâi tááláá Italia kaavpug Napoli aldasijn. Onnáá peeivi tot lii ohtâ pivnohumos tuuriistsoojijn Italiast. 
Ive 2024 kavnum juhlesali.
Ive 2024 Pompeji kaavpug pasâttâsâin kavnui juhlesali, mii lii tievâ seinitaaiđâtuojijn ađai freskoin. Freskoi teeman lii ruokkâdvuotâ já sáŋgárvuotâ, mutâ meid kolgâmuš. Toh kovvejeh Troija suáđi sáŋgárijd já antiikääigi imelijd. 
Juhlesali lii suullân 15 meetter kukkosâš, já ton kobdodâh lii kuttâ meetter. Sali seeinih láá čappâdeh, já mosaiiklättee lii vielgâd. Lättee lii masa tievâslii oornigist. Freskoi lasseen salist kávnojii hilgum tyejipiergâseh já huksimtarbâšeh sehe tagareh taaiđâtyejeh, moh iä lah veltihánnáá aaibâs valmâšeh. Tot tuárju teoria tast, ete freskoh liččii máálájum eidu ovdil tullâvääri russoom. Sali seeinist kávnojii meiddei nommâpuustaveh ARV, já arkeologeh oskoh, ete toh kuleh Aulus Rustius Verusân. Sun lâi riges páihálâš politikkár, kii eelij eidu ton ääigi.
Frederik X

Frederik X ("Frederik André Henrik Christian", š. vyesimáánu 26. peeivi 1968 Kööbenhaammân, Tanska) lii Tanska tááláš kunâgâs. Sun lii Tanska roonnig Margrethe II já Henri de Laborde de Monpezat (1934 – 2018) vuosâpäärni. Frederikist šoodâi Tanska ruuvnâprinssâ uđđâivemáánu 14. peeivi 1972, ko suu eenist Margrethe II šoodâi jiečânâs Tanska roonnig. Táásá 52 ihheed maŋeláá Frederikist šoodâi kunâgâs, ko suu enni Margrethe II luovâi ruvnâstis. 
Pärni- já nuorâvuotâ.
Frederik André Henrik Christian šoodâi vyesimáánu 26. peeivi 1968 Rigshospitaletist, Kööbenhamânist, Tanskaast vááijuv ihe suu vanhimij heejâi maŋa. Sun lii tallaa Tanska ruuvnâprinses Margrethe (maŋeláá Tanska roonnig Margrethe II) já kreivi Henri de Laborde de Monpezat (maŋeláá Tanska prinssâ Henrik) vuosâalge. Talle ko Frederik šoodâi, suu äijih lâi Tanska kunâgâs já suu madâräijih lâi Ruotâ kunâgâs.
Algâaalgâst Tanska ruuvnâprinses Margrethe koolgâi šoddâdiđ Amalienborgist, kost sun-uv lâi šoddâm, mut váhá ovdil koskâiijâ Margrethe fievridui pyecceiautoin Rigshospitaletân. Tobbeen Frederik šoodâi tijme 23.50 etisektioin.
Frederik kaastâtilálâšvuotâ tollui suulân nelji oho maŋeláá kesimáánu 24. peeivi Holmen kirhoost Kööbenhamânist. Sust láá kuttâ faddâr: suu eehi kreivi Etienne de Laborde de Monpezat, suu muáđá Kreika roonnig Anne-Marie, Tanska prinssâ Georg, paaroon Christian de Watteville-Berckheim, Luxemburg stuorrâherttuatar Joséphine-Charlotte já Frederik eeni ustev Birgitta Juel Hillingsø.
Frederik puoh ovdânoomah puátih suu huolhij noomâin. Vuossâmuš ovdânommâ puátá eeni eeji noomâst, tastko tanskalii ärbivyevi mield Tanska kunâgâsân adeluvvoo nommân jo-uv Frederik teikkâ Christian. Frederik finnij-uv tom noomâ tondiet ko äijih nommâ lâi Frederik, já eeni nommâ ličij lamaš Christian, jis sun ličij lamaš kandâpärni. Nubbe ovdânommâ André lii eeji eeji André de Laborde de Monpezat mield. Kuálmád ovdânommâ Henrik puátá eeji noomâst. Niäljád ovdânommâ Christian lii eeni äijih Tanska kunâgâs Christian X mield.
Suu áinoo viälžá lii uccâviljâ Joachim, kii šoodâi kesimáánu 7. peeivi 1969.
Škovlim.
Čohčuv 1989 Frederik luvâškuođij staatâoopâ Aarhus ollâopâttuvvâst. Iivij 1992–1993 sun luuvâi tom meid Harvard ollâopâttuvvâst. 
Peerâ.
Ive 2000 kesiolympialijn Sydneyst, Australiast Frederik teeivâi australialii markkânistemkonsulent Mary Donaldsonáin. Vyesimáánu 14. peeivi 2004 suoi naajáin "Vor frue" -kirhoost, Kööbenhamânist, Tanskaast.
Frederikist já Maryst láá nelji päärni: Christian, Isabella sehe jyemehááh Vincent já Josephine. Ruuvnâprinssâ Christian Valdemar Henri John šoodâi roovvâdmáánu 15. peeivi 2005. Prinses Isabella Henrietta Ingrid Margrethe šoodâi cuáŋuimáánu 21. peeivi 2007. Prinssâ Vincent Frederik Minik Alexander já prinses Josephine Sophia Ivalo Mathilda šoddáin uđđâivemáánu 8. peeivi 2011.