tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Viäpsáh

Viäpsáh ("Vespidae") láá segisaaleemlij vyelilaahkon (Apocrita) kullee čuággoohiäimu. Hiäimun kuleh sosiaalliih ohtsâškoddeviäpsáh, moi vyelihiäimuh láá "Vepsinae" já "Polistinae", sehe maaŋgah ohtuunisorroo ađai erakkovepsisjuávhuh. Vepsisšlaajah láá paijeel 4 000, mut hiäimu raijiimist láá kuittâg sierâlágán uáinuh.
Viäpsáh láá mirkkâčuággooh ("Aculeata"), main láá mirkkâsäägih, mut nubenáál ko mietâmiäđušijneh, toh iä táválávt jäämi ko čyeggejeh ulmuu. Motomin mirkkâsäggi sáttá kuittâg pääcciđ ulmuu liiškán kiddâ já talle veepsis jáámá.
Ohtsâškodde já kuáti.
Ohtsâškoddeviäpsáh rähtih kuáđis eennâm siisâ tâi muorâuáksán.Viäpsá suovsah poreh eres tiivrijd já pargeeviäpsáh kirdeh-uv ohtânmaanoost ucâmin saallâs, mon toh koddeh vievsâs uálujijdiskuin já tuálvuh suovsáid. Rävis viäpsáh herskusteleh kukái mieđáin. Ohtsâškoddeest tálvástâl tuše kunâgâtâr já tondiet viäpsáh iä nuurâ mieđâ kuátán täälvi várás, tegu mietâmiäđušijneh.
Ko kunâgâtâr lii kavnâm vuovâs saje kuáđis várás, tot skappuuškuát huksimamnâsijd. Ko viäpsást iä lah kässiráávsáh, te tot ij pyevti huksiđ kässikennoid, tegu mietâmiäđušijn, mut ferttee kevttiđ pááppár. Pááppár tot finnee siämmáánáálá ko olmooš-uv selluloosa. Tot kiškood muorâamnâsäiđistuálpuin já eres-uv muorâin, jeđe suáská tom timesin, mon ohtâvuođâst toos siähán vala jieijâs čulgâ čonâsamnâsin. Nuuvt tast šadda selluloosa, mast tot vistig huksee arvesyeje sullâsii káátu. Tot hiäŋgáá ovdâmerkkân muorâuávsist, mon vuálá kunâgâtâr huksiiškuát kennoid. Ko kenoh láá valmâšeh, te talle tot monniiškuát toid. Monnim maŋa moonijn šaddeh suovsah, maid kunâgâtâr piämmá eres tivrijguin. Vuossâmuin suovsâin šaddeh pargeeviäpsáh, moh talle viijđedškyeteh kuáđi. Olesstuárusii viäpsákuáđist pyehtih leđe joba 20 000 viäpsád. Ko jyehi vepsissuovsâ šoddâm váátá ennuv salâstiivrijd, moh láá távjá pilletiivreh, te viäpsái koddem kiđđuv ij lah ollágin jiärmálâš äšši.
Loppâkeesi viäpsáh šoddâdškyeteh orásijd já kunâgâttârijd tađe várás huksejum kennoin, moh láá čuuvtij stuárráábeh, ko pargeeviäpsái kenoh. Ko taah šaddeh rävisin já vyelgih hejâkirdemân, te álgá ohtsâškodde kuuloold pieđgâniđ, ko pargeeviäpsáin iä lah innig suovsah piemmâmnáál. Talle toh usâškyeteh olssis njaalgâ purrâmâš já sättih hiäđuštiđ ulmuid ovdâmerkkân siäivumáin olgon purâdeijee ulmuu taldrikân tâi säppilaasâ roobdân njuálluđ njaalgâ siskáldâs. Pargeeviäpsáh já meiddei oráseh jäämmih, ko puátih vuossâmuuh puolâšeh. Heđâlmittum niŋálâsah ađai kunâgâttâreh oppeet ucâluveh vuovâs sajan tálvástâllâđ.
Suomâst tiättojeijee vepsisšlaajah.
Suomâst tiättojeijee vepsisšlaajah láá:
Čikâlâsčuoškah

Čikâlâsčuoškah ("Cecidomyiidae") lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Čikâlâsčuoškah láá uáli uceh, suulân polttijáá stuárusiih. Tain láá segis já kuhes jyelgih. Suovsâst lii taggaar eromâš jiešvuotâ, et tot puáhtá njuškiđ. Njuškiđ rahttettee suoksâ vistig koovrâg, jeđe tegu paaccât jieijâs ááimu. Noomâs toh láá finnim tast, ko toh rähtih iššeedšaadon tegu čikâlâsáid. Čikâlâsâi häämist puáhtá miäruštâllâđ tom tovâtteijee šlaajâ.
Suogâčuoškah

Suogâčuoškah ("Sciaridae") lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst kávnojeh paijeel 200 šlaaijâd – suulân 220 šlaaijâd. Toh láá kuittâg nuuvt siämmááhámásiih, et taid lii väädis iäruttiđ nubijnis.
Olgohäämi.
Suogâčuoškah láá eidu toh uáli uccâ tivrááh (2–3 mm kukkosiih), moh kirdâččeh kukkápuurkij aldasijn. 
Suovsah láá kuovgâdeh já jyelgittemeh. Tain lii tevkis uáivi. Rävis suogâčuoškah láá 2–5 mm kukkosiih, já suovsah šaddeh 6–7 mm kukkosâžžân.
Eellimpiirâs.
Suogâčuoškah mákkojeh jyehilágánijn kukkápeeŋkâin já kukkápuurkijn.
Kuobârčuoškah

Kuobârčuoškah ("Mycetophilidae") lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Kuobârčuoškah kávnojeh Suomâst paijeel 200 šlaaijâd. Tain ij lah njamonjune, mut rävis čuoškah njuálluh šadoi kolgosijd, määihli tâi kuobbârij kolgosijd. Suovsah ovdáneh jieškote-uvlágánijn kuobbârijn, mast čuoškâi nommâ-uv puátá.
Ruumâš puáhtá leđe ruškâd teikâ ruškisčappâd.
Listo Exechia-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Exechia"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 178 šlaaijâd. "Exechia"-suuhâ kulá "Mycetophilidae"-hiäimun.
Listo Leia-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Leia"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 175 šlaaijâd. "Leia"-suuhâ kulá "Mycetophilidae"-hiäimun.
Listo Mycetophila-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Mycetophila"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 742 šlaaijâd. "Mycetophila"-suuhâ kulá "Mycetophilidae"-hiäimun.
Listo Mycomya-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Mycomya"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 401 šlaaijâd. "Mycomya"-suuhâ kulá "Mycetophilidae"-hiäimun.
Listo Neoempheria-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Neoempheria"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 147 šlaaijâd. "Neoempheria"-suuhâ kulá "Mycetophilidae"-hiäimun.
Kuolgâčuoškah

Kuolgâčuoškah ("Bibionidae") lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst tiättojeh 15 šlaaijâd.
Olgohäämi.
Kuolgâčuoškah láá finnim noomâs hiäimu orásij mield, ko toh láá távjá kuolgiih. Kuolgâčuoškâin ij lah njamonune, mut toh joteh kukkáin njuálumin mieđâ.
Kuolgâčuoškah sulâstiteh kiärppáid já čuággoid. Koskâruumâš lii koommâr já monnjâruumâš lii seggi. Stuárráámusah kuolgâčuoškah láá 15 mm kukkosiih.
Suovsah láá ruškâdeh, kubbeellágáneh já soksiih. Toh pyehtih leđe joba 20 mm kukkosiih, já toin liškeest láá timmâ säägih.
Listo Dilophus-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Dilophus"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 212 šlaaijâd. "Dilophus"-suuhâ kulá "Bibionidae"-hiäimun.
Suándičuoškah

Suándičuoškah ("Scatopsidae") lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suándičuoškah láá kildeečapis tiivreh, moh iälusteh suándist. Toh láá uáli jo uceh (suulân 0,5–5 mm kukkosiih).
Listo Australiast tiättojeijee suándičuoškâšlaajâin

Taat lii listo Australiast tiättojeijee suándičuoškâšlaajâin.
* "A. apiocybe" (NSW)
* "A. conspicua" (NSW)
* "A. irritata" (NSW)
* "A. stapedifortmis" (NZ)
* "A. zealandica" (NZ)
* "P. brevicornis" (Guam)
* "P. dapsila" (WA)
* "P. elachys" (Qld)
* "P. minor" (Vic)
* "P. nitida" (NSW)
* "P. novoguiniensis" (PNG)
* "P. rava" (Qld)
* "D. australis" (ACT)
* "R. angustipenne" (NSW)
* "R. bifurcatum" (NSW)
* "R. cerinum" (WA)
* "R. collessi" (Qld)
* "R. hardyi" (PNG - Bismarcksuolluuh)
* "R. hirtipenne" (NSW)
* "R. macrokylum" (Qld))
* "R. madarum" (Qld)
* "R. noscum" (NSW)
* "R. pallidum" (Qld)
* "R. parcum" (Qld)
* "R. pleonasmon" (Qld)
* "R. rarum" (Qld)
* "R. spatulatum" (Qld, NSW)
* "R. batilliformia" (NSW, SA)
* "R. eximia" (Vic)
* "R. teretis" (ACT, NSW)
* "P. dentata" (PNG)
* "P. pectinata" (PNG)
* "S. notata" (ubâ Australia)
* "S.longipennis" (NSW)
* "R. forcipata" (ACT, NSW, Vic)
* "C. abbreviatum" (Qld)
* "C. albipharsum" (Qld)
* "C. bihastatum" (ACT, NSW)
* "C. caudiculum" (NSW)
* "C. commoni" (NSW)
* "C. cyclum" (Qld)
* "C. dilemmum" (NSW)
* "C. diversum" (ACT, WA)
* "C. diversum diversum" Australia (ACT))
* "C. diversum wallacei" (WA))
* "C. fumipenne" (PNG)
* "C. hirsutum" (Qld)
* "C. metarhamphe" (NSW, Qld)
* "C. nocturnale" (PNG - Bismarcksuolluuh)
* "C. occabipes" (NSW, Qld)
* "C. occidentale" (WA, ACT)
* "C. occidentale occidentale" (WA)
* "C. occidentale tonnoiri" (ACT)
* "C. paracyclum" (Vic)
* "C. retusum" (ACT)
* "C. rhamphe" (ACT, NSW, Qld, Vic)
* "C. tribulosum" (Qld)
* "C. truncatum" (Qld, (NSW)
* "F. angusta" (NSW)
* "H. guamensis" (Guam, Havaiji, Marshallsuolluuh, Mikronesia)
* "H.parallelinervis" (PNG)
* "H. aptera" (SA, ACT)
* "S. albimana" (Fidži, Niue)
* "S. araia" (Qld)
* "S. arthmia" (Tas, ACT)
* "S. crenata" (NSW, ACT)
* "S. richmondensis" (NSW, Qld)
* "S. sessionis" NSW, ACT)
* "S. stenotis" (NSW, ACT)
* "S. therisa" (Vic, ACT, NSW, SA, Tas)
* "C. fuscipes" (ACT, NSW, Qld, SA, Vic, WA, Havaiji, Norfolksuálui)
* "R. chelata" (NSW)
* "R. senticosa" (Qld)
Lasâčuoškah

Lasâčuoškah ("Anisopodidae") lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. 
Lasâčuoškah sulâstiteh mottoom muudon sieivâ čuoškâ já noomâs toh láá finnim tast, et toh távjá ucâluveh siisâ suoivui, ko toh oceh suáijáás saje, mut ko vigâškyeteh olgos, te talle toh šaddeh tupelaasáid. Lasâčuoškâin ij lah njamonjune já suovsah ovdáneh mieskee kuobbârijnjá putestemrakânâsâi nješšiáldáin. Toh láá uáli jo uceh (suulân 0,5–5 mm kukkosiih).
Listo Cladochaeta-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Cladochaeta"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 123 šlaaijâd. "Cladochaeta"-suuhâ kulá "Drosophilidae"-hiäimun.
Listo Leucophenga-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Leucophenga"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 246 šlaaijâd. "Leucophenga"-suuhâ kulá "Drosophilidae"-hiäimun.
Listo Mycodrosophila-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Mycodrosophila"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 127 šlaaijâd. "Mycodrosophila"-suuhâ kulá "Drosophilidae"-hiäimun.
Listo Scaptomyza-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Scaptomyza"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 270 šlaaijâd. "Scaptomyza"-suuhâ kulá "Drosophilidae"-hiäimun.
Listo Stegana-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Stegana"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 153 šlaaijâd. "Stegana"-suuhâ kulá "Drosophilidae"-hiäimun.
Listo Agromyza-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Agromyza"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 213 šlaaijâd. "Agromyza"-suuhâ kulá "Agromyzidae"-hiäimun.
Listo Cerodontha-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Cerodontha"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 285 šlaaijâd. "Cerodontha"-suuhâ kulá "Agromyzidae"-hiäimun.
Listo Liriomyza-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Liriomyza"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 413 šlaaijâd. "Liriomyza"-suuhâ kulá "Agromyzidae"-hiäimun.
Listo Heleomyzidae-hiäimun kullee suuvâin

Taat lii listo "Heleomyzidae"-hiäimun kullee suuvâin. Listo siskeeld 82 suuhhâd.
Listo Leptochilus-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Leptochilus"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 212 šlaaijâd. "Leptochilus"-suuhâ lii ohtâ "veepsissuuvâin.
Listo Parancistrocerus-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Parancistrocerus"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 111 šlaaijâd. "Parancistrocerus"-suuhâ lii ohtâ "veepsissuuvâin.
Satakunta eennâmkodde

Satakunta lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 11 493 km² já ässeeloho 213 432. Tot raijâšuvá tavveen Pohjanmaa- sehe Maadâ-Pohjanmaa eennâmkuddijd, nuorttân Pirkanmaa eennâmkoodán sehe mäddin Varsinais-Suomâ eennâmkoodán. Satakunta eennâmkoddekuávdáš lii Pori. 
Kieldah.
Satakunta eennâmkoddeest láá 16 kieldâd, main čiččâm láá kaavpugeh.
Topsenjunčuoškah

Topsenjunčuoškah ("Chironomidae") lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst tiättojeh ubâ 600 šlaaijâd. Taid kuáhtáá kiiđâst čoohčân.
Olgohäämi.
Topsenjunčuoškah láá suullân táválii čuoškâ stuárusiih, mut tain váilu njamonjune. Topsenjunčuoškâin láá uáli kuhes jyelgih.
Suovsah.
Topsenjunčuoškâ suovsah, moh ovdáneh jaavrij já láádui ponneest sehe njeešist, láá tááláá ääigi pivnohis runneuággoo seeptih, ko toh láá aaibâs ruopsâdeh. Ruopsis ivne šadda tast, ko suovsâin lii hirmâd ennuv hemoglobin.
Listo Chironomus-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Chironomus"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 647 šlaaijâd. "Chironomus"-suuhâ kulá "Chironomidae"-hiäimun.
Listo Polypedilum-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Polypedilum"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 545 šlaaijâd. "Polypedilum"-suuhâ kulá "Chironomidae"-hiäimun.
Listo Pericoma-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Pericoma"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 191 šlaaijâd. "Pericoma"-suuhâ kulá "Psychodidae"-hiäimun.
Listo Psychoda-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Psychoda"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 191 šlaaijâd. "Psychoda"-suuhâ kulá "Psychodidae"-hiäimun.
Piäivááloddááščuoškah

Piäivááloddááščuoškah ("Psychodidae") lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst tiättojeh suulân 20 šlaaijâd.
Olgohäämi.
Piäivááloddááščuoškah láá rävisin 6 mm kukkosiih ränis tiivreh. 
Piäivááloddááščuoškah láá piäivááloddáid sulâstittee čuoškah, moi suájáh já ruumâš láá soksiih. Suájáh láá viehâ uánihááh já kubduuh. Rävis čuoškah láá suulân 5 mm kukkosiih.
Suovsah.
Suovsah láá kuovgâdeh, já tain lii čapis uáivi. Suovsah poreh mieskee šadolâšvuođâ já siemin iälánijd.
Kumâttâsčuoškah

Kumâttâsčuoškah ("Ptychopteridae") lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. 
Kumâttâsčuoškah sulâstiteh čuoškâeeni, mut láá čuuvtij ucebeh já suájákovoseh láá váhá ereslágáneh. Roppâ lii kildeečâppâd. Suovsah láá čäčielleeh já lättejeh siämmáásulâsávt ko čuoškâ-uv suovsah.
Vyelihiäimuh.
Catalogue of Life mield:
ITIS mield:
Maadâ-Savo eennâmkodde

Maadâ-Savo (, ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 17 099 km² já ässeeloho 130 985. Maadâ-Savo raijâšuvá tavveen Tave-Savo eennâmkoodán, tavenuorttân Tave-Kärjil eennâmkoodán, viestârist Koskâ-Suomâ sehe Päijät-Häme eennâmkuddijd já mäddin Kymileevi sehe Maadâ-Kärjil eennâmkuddijd. Maadâ-Savo eennâmkoddekuávdáš lii Mikkeli. 
Kieldah.
Maadâ-Savo eennâmkoddeest láá 12 kieldâd, main kulmâ láá kaavpugeh.
Čuoškâeenih

Čuoškâeenih ("Tipulidae") lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. 
Čuoškâeenih láá puoh stuárráámusah čuoškah, moi kukkodâh lii joba 4 cm, suájákejij koskâ joba 6 cm já jyelgih-uv pyehtih leđe joba 5 cm kukkosiih. Čuoškâeeni jyelgih luovâneh uáli heerkiht, já tot lii-uv toi piäluštâttâmvyehi jis toh šaddeh lode njune kooskân.
Čuoškâeenih iä čuoggii iäge kääski. Rävis čuoškâeenih iä puurâ maiden teikâ toh juheh mieđâ.
Euroopist tiättojeijee suuvah.
Euroopist tiättojeh čuávuvááh suuvah:
Tälvičuoškah

Tälvičuoškah ("Trichoceridae") lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. 
Tälvičuoškah sulâstiteh čuoškâeeni, mut láá tuše 5–10 mm kukkosiih já noomâs mield taid kuáhtáá joba tälviv pivvâlin, mut iänááš maŋŋeed čohčuv já tooláá kiđđuv. Suovsah ovdáneh mieskee šaddopasâttâsâin já motomij šlaajâi suovsah meiddei njomâtteijei pooškâin.
Piäiváásiävŋánem

Piäiváásiävŋánem lii luándualmoon, mii uáinoo talle ko Mánudâš puátá Eennâmpáálu já Piäiváá kooskân nuuvt ete Piäiváš láppoo uáinusist Mánudáá tuáhá jo-uv ollásávt tâi uásild. Taggaar almoon šadda tuše peiviv já tuše ko lii mánuvuáđu. 
Šlaajah.
Piäiváásiävŋánem puáhtá leđe tievâslâš, riegislágán teikâ uásálâš. Hybridlâs piäiváásiävŋánem lii taggaar piäiváásiävŋánem, mii muttoo tievâslii piäiváásiävŋánmist riegislágán piäiváásiävŋánmân teikâ nubijkulij.
Mánusiävŋánem

Mánusiävŋánem lii luándualmoon, mii uáinoo talle ko Eennâmpáálu puátá Mánudáá já Piäiváá kooskân nuuvt ete Mánudâš lii Eennâmpállu suoivust. Nubenáál ko piäiváásiävŋánmist, Mánudâš ij lappuu ollásávt uáinusist.
Ränisvuonjâš

Ränisvuonjâš ("Mareca strepera") lii viettuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Ränisvuonjâš lii 46–56 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 850–1 000 g. Ton suájákeejij koskâ lii 78–90 cm. Ränisvuonjâš sulâstit mottoomverd tuáršu, mut tot lii šođbâsub já ucceeb ko tuáršu já tast váilu meid tuáršu čuovjis suájáspeeijâl. 
Orráás uáivi sehe čeve láá ränisruškâdeh. Mudoi ores lii räänis, pic ton monnjâuási lii čappâd. Niŋálâs puuzah láá kuovgisruškâdeh, já tast lii vielgislágán čuávji. Ton njune roobdah láá ooraansfiskâdeh. Ränisvuonnjâš suájáspejâlist lii vielgis tiälkku. Ton njune lii räänis já ruoidah láá ooraansfiskâdeh. 
Ränisvuonjâš lii pelipyehčee.
Orráás kiđđâjienâ lii ruávis “kroak”. Niŋálâs jienâ lii siämmáálágán ko tuáršu jienâ.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Suomâst ränisvuonjâš lii härvinâš lodde já uđđâ puáđulâš. Šlaajâ iälá iänáážin Maadâ-Suomâ riddokuávlust, mut meiddei Oulu kuávlust šaddaas merâluovtâin, härvinubbooht jaavrijn já suáluikuávlust. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield suullân 1 000 paarrâd. Suomâ ulguubeln ränisvuonjâš pessee Tave-Amerikist, Euroopist, sehe Koskâ- já Nuorttâ-Aasiast. Ton lasseen tot iälá Meksikost, Tave- já Nuorttâ-Afrikist, Aldanuorttân sehe Maadâ-Aasiast.
Ränisvuonjâš tálvástâl Viestâr-Euroop riddokuávlust, Koskâmeerâ enâmijn sehe Tave-Afrikist. Motomeh lodeh sättih pissoođ meid Suomân. Ränisvuonjâš lii ijjâvärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-vyesimáánust.
Lasanem.
Ränisvuonjâš ráhtá piervâlis šadolâšvuođâ čiähusist. Piervâl lii rahtum koške vaddâsijn sehe loostâin já skođâstum uvjâiguin. Niŋálâs mannee vyesimáánust 8–12 manneed já láálá taid 27–28 peivid. Uđâgááh uáppih kirdeđ 7–8 oho ahasâžžân. Uđâgááh oceh jiejah purrâmuš jo uáli uccen, mut pisoh máánnán oovtâst enijnis. Niŋálâs tipšo uđâgáidis 45–50 peivid.
Ränisvuonjâš sáttá parâluđ tuáršoin.
Raavâd.
Ränisvuonjâš porá iänáážin šaddoid. Uđâgááh poreh meid tiivrijd.
Helsig kaavpugkirjerááju

Helsig kaavpugkirjerááju (ive 1910 räi "Helsig aalmugkirjerááju") lii Helsig kaavpug omâstem almolâš kirjerááju. Tot lii Suomâ stuárráámus almolâš kirjerááju. Ive 2021 kirjeráájun kullii ohtâ váldukirjerááju, 37 uálgikirjerááijud, 6 lágádâskirjerááju já 2 kirjerájuauto. Tai čuágálduvvâst láá suulân 1,56 miljovn kirjed.
Historjá.
Helsig aalmugkirjerááju vuáđudui roovvâdmáánu 7. peeivi 1860.
Toimâsajeh.
Kirjeráájust láá 44 fastâ toimâsaijeed Helsigist. Pasila kirjerááju lii kaavpug váldukirjerááju. 
Kirjerájuautoh.
Fastâ toimâsoojij lasseen Helsig kaavpugkirjeráájun kuleh tääl 2 jottee toimâsaje ađai párnáikirjerájuauto: Skidi já Stoori. Täin fállojeh uási kirjerááju palvâlusâin pirrâ kieldâ.
Čuoškah

Čuoškah ("Nematocera") kuleh kyevtsuájásij laahkon. 
Ores já niŋálâs.
Niŋálâsah láá vorrânjammeeh, oráseh njameh tuše šadoi määihli tâi iä puurâ ollágin. Ores čuoškâ tehálumos pargo lii-uv parâttâllâđ niŋálâssáin, vâi tot puávtáččij juátkiđ suuvâ.
Lasanem.
Ko niŋálâs čuoškâ lii parâttâllâm ores čuoškáin, te tot ferttee njoommâđ voorâ, vâi vajaččij monniđ. Ko čuávji lii tievâ voorâst, te niŋálâs mannee aldemuu čäci-, teikkâ nješšiláádun, suánjun tâi aijui hirmâd mere moonijd. Tot lii nuuvt lusis pargo, et čuoškâ jáámá, ko tot lii toimâttâm biologilii pargoos.
Čuoškâ maneh láá čääsist kidâ kiiđâ räi. Maneh vissásávt jiäŋuh-uv jieŋân kiddâ, mut iä tuušâ. Ko lááduh suddeh kiđđuv, te moonijn šaddeh suovsah, moh heŋgâgeh čäsuáiván pottâkeeji soksâmij vievâst, vâi pyehtih vuoiŋâđ ááimu. Motomin toh luovâneh čäsuáivist, mut oppeet luptâneh čäsuáiván vuoiŋâđ ááimu. Suovsah láá vuálá seenti kukkosiih já toi lihâdemvyehi lii mottoomlágán vuoijâm sulâstittee kašmârdem. Tain šaddeh niŋálâsah já oráseh, mii tábáhtuvá ovdláhháá jonsahpeeivi, tâi tast ovdâskulij.
Eellim já eellimahe.
Čuoškah kirdeh miätá keesi. Algâkeesist já jo vyesimáánu peln kirdá jieŋâčuoškâ, mii lii čuuvtij stuárráb ko táválâš čuoškâ, mut puoh čuoškiimus äigi lii eidu jonsahpeeivist ovdâskulij – kesimáánu loopâst kidâ lyemeääigi räi já lappâd-uv. Talle kirdeh eidu toh ucemuuh já vaijaamuuh čuoškah. Jieŋâčuoškâ še čyeggee ulmuu já njama voorâ, mut luhhoost toh láá nuuvt uccáá, et toiguin ij taarbâš čuuvtijgin palgâđ.
Čuoškâ eellimahe lii suullân ohtâ ihe, ko rekinist mane- já suoksâääigi-uv fáárun. Jis tuše rekinist eellimave tast, ko čuoškâ kirdel, te tot ij lah kale maŋgâgin peeivi.
Hiäimuh.
Nematocera-vyelilaahkon kuleh čuávuvááh hiäimuh:
Anna Idström

Anna Idström (š. 1974) lii syemmilâš kielâtotkee já kirječällee.
Karrieer.
Idström luuvâi suomâ-ugrâlâš kielâtutkâm Helsig ollâopâttuvvâst, mast sun valmâštui filosofia maisterin ive 2005. Suu Pro Gradu -tuuđhâlm fáddán lâi "Aalman já ton almonáid lohtâseijee kielâkuuvij variaatio" jieškote-uvlágánijn kielâin.
Kulmâ ive maŋeláá sun macâttij lisensiaatpargo Helsig ollâopâttâhân. Pargo kieđâvušâi anarâškielâ ääigi já luándu tuávádâhmetaforaid. Suu ive 2010 almostittum náguskirje kieđâvušâi siämmáá fáádá, mut vijđásubbooht. Siämmáá ive sun nágáttâlâi tuáhtárin Helsig ollâopâttuvvâst.
Ive 2022 suu vuossâmuš roomaan "Taivaankalat" almostui Suomâst. Kirje lii autofiktiivlâš. Romanist lává uáivipersovnkyevtis: kielâtotkee Laura já uccârikolâš Mikael. Laura totká anarâškielâ idiomijd tego Anna Idström jieš lii porgâm. Sun feeree pargosajekivsedem ollâopâttuvvâst já páácá pargottemmin náguskirjes valmâštum maŋa. Laura já Mikael teividává mottoom junamääđhi ääigi. Persovneh iä lah jyehi saajeest fiktiivliih. Áámmátsyergi olmooš tobdá sii persovnlávt, veik persovnij noomah láá-uv fiktiivliih. Lohhee tobdá tiilijd-uv, maid čällee kovvee. Tággáár lii ovdâmerkkân nágustilálâšvuođâ kuvvim.
Myevvireh

Myevvireh ("Simuliidae") lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. 
Olgohäämi.
Myevvir lii 2–5 mm kukkosâš tivre, mii sulâstit olgohäämis peeleest kiärppáá. Ton ivne lii uáli tevkkâd teikâ čappâd.
Eellimpiirâs.
Myevvir mákkoo kolgee čääsi aldasijn já aatâšt Maadâ-Suomâ ulmuid já elleid peiviv, mut Säämi ässeid iho-uv. Siisâ myevvireh iä viigâ ollágin já jis toh toho mahtnii šaddeh, te tobbeen toh iä hiäđušt ulmuid ollágin. Toh tuše viggeh olgos ađai láá laasâst. Siämmáá náálá lättee puárui-uv siste.
Suovsah.
Suovsah iälusteh kolgee čääsist, mast toh láá poođâkeččin kiddâ keeđgijn já šaddoin.
Myevviräigi.
Myevvir iälust ubâ Suomâst – aainâs lieggâ keesij. Myevviräigi pištá kesimáánu rääjist čohčâmáánu räi. Loppâkeesi lii Säämist paalgâdäigi, kuás porruuh, čuoškah, myevvireh já polttijááh kivsedeh poccuid já ulmuid uáli čuuvtij.
Käskimsaje.
Niŋálâsmyevvir voojâst pastelis panijdiskuin häävi liiškán, moos tot luáštá voorâ kálálgem estee amnâs. Taat aamnâs lii njomâtteijeid mirhâlâš já toovvât käskimsajan ruápsájeijee, kujesteijee já saŋedeijee čikâlâs, mii sáttá pišteđ maaŋgâid ohhoid. Käskimsaje ij kolgâččii ruokkâđ, ko tot irdâšuvá älkkeht. Motomin käskimijn sáttá šoddâđ nuuvt kočodum myevvirkumeštâs, mii tiättoo uáivipovčâsin, kumeštâssân já illávajemin.
Vyelihiäimuh já suuvah.
Simuliidae-hiäimun kuleh čuávuvááh vyelihiäimuh já suuvah:
Pasila kirjerááju

Pasila kirjerááju lii Helsig kaavpugkirjerááju toimâsaje Nuorttâ-Pasilast. Tot lii Helsig kaavpugkirjerááju váldukirjerááju já Pasila kuávlu aldakirjerááju. Kirjerááju kulá meid uáivikaavpugkuávlu Helmet-kirjerájuviärmádâhân.
Historjá.
Kirjerááju huksiittâs lii vuávám syemmilâš arkkiteht Kaarlo Leppänen. Huksiittâs julgâsiijđo tevkisčuovjis kaageleh sulâstiteh Aalto-kuávdáá kaavpugtáálu Seinäjokist. Kirjerááju siste-uv láá vaikuttâsah Alvar Aalto kirjeráájuin tegu epinjuolgâ luándučuovâ já visteoosij vielgâdvuotâ.
Ko kirjerááju valmâštui ive 1986, tast šoodâi Helsig kaavpugkirjerááju váldukirjerááju Rikhardinkadun kirjerááju sajan.
Čuágálduvah.
Kirječuágálduvah.
Ive 2007 rääjist kirjerááju lii toimâm Helsig, Espoo, Vantaa já Kauniaisii kaavpugkirjeráájui ohtâsâš kuávlulâš vuárkkákirjerááijun. Tobbeen láá paijeel 200 000 kirjed já paijeel 900 loostâ ihenumerid.
Muusikčuágálduvâh.
Ko Kirjerááju 10 lopâttui čohčuv 2018, te puoh ton CD- já LP-skiäruh sirdojii Pasilan. Ive 2019 Pasila kirjeráájust lijjii suulân 30 000 CD-skiärrud.
Listo Prosimulium-suuhân kullee šlaajâin

Taat lii listo "Prosimulium"-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 111 šlaaijâd. "Prosimulium"-suuhâ kulá "Simuliidae"-hiäimun.
Pukinmäki kirjerááju

Pukinmäki kirjerááju lii almolâš kirjerááju já Helsig kaavpugkirjerááju toimâsaje Pukinmäkist. Kirjerááju kulá meid uáivikaavpugkuávlu Helmet-kirjerájuviärmádâhân.
Historjá.
Pukinmäki kirjerááju vuáđudui jo ive 1956 Helsig uálgikirjerááijun, já tot tooimâi tuše ive 1968 räi. Pukinmäki uálgikirjerááju lekkui uđđâsist Kenttäkuja maaŋgâtoimâtáálust, mii valmâštui ive 1985. Siämmáá toimâtáálust lijjii meiddei Pukinmäki pajetääsi já Pukinmäki pargovievâopâttâh. Tom vuávái syemmilâš arkkiteht Kaarlo Leppänen. Kirjerááju lii toimâm tobbeen ton rääjist.
Polttijááh

Polttijááh teikâ njäävlih teikâ suovâlodeh teikâ suovâtivreh ("Ceratopogonidae") lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Polttijááh láá uáli táváliih čohčâkeesi já algâčoovčâ Tave- já Koskâ-Suomâst.
Olgohäämi.
Polttijâš lii uccâ (1–2 mm) já šiervis tivre, mast láá távjá kirjáás suájáh.
Suovsah.
Suovsah iälusteh laddui, raavij já jaavrij ponnemoođeest sehe jyehilágánijn kuocâgeijee amnâsijn tegu šiiveet suándist, mieskee muorâamnâsist já kuocâgeijee kuobbârijn. 
Käskimsaje.
Polttijái käskimluodah láá saŋedeijee já ruápsájeijee čikâlâsah. Ko polttijâš lii ucce, te tot šiättá puáttiđ čuoškâviermij čoođâ tupán-uv, já tot piäsá meiddei pihtâsij vuálá. Puáhtá helppiđ polttijái käskimsoojij saŋedem tipšogeelijn, mon finnee käävpist. OFF!:ist já Autanist láá pyevtittâsah monnjâtiipšon. Vaigâdub tábáhtusâin kolgâččij kevttiđ kortison- tâi antihistamintuálusijd vuoidâsijd.
Eellimvyevih.
Veikkâ polttijâš ij stuáruduvâs peeleest lahkin áhtánâs huáđđoo, lii tot kuittâg viehâlágán kikse, ko toos iä táátu späittiđ ubâ čuoškâvuoidâsehkin. Tot aatâšt ulmuu tuše olgon tâi taggaar saajeest, mast tot nabda lemin olgon. Ovdâmerkkân láávust tâi telttaast. Tuuveest tot ij aatâšt ulmuu ollágin.
Vyelihiäimuh.
"Ceratopogonidae"-hiäimun kuleh nelji vyelihiäimu:
Tuše uási polttijâššlaajâin njameh voorâ ulmuin já ellein.
Anders-kirjeráájuh

Anders-kirjeráájuh lii Koskâ-Pohjanmaa eennâmkode kirjeráájui ohtâsâš kirjerájučuákki, mii algâttij tooimâs ive 2007. Kirjerájučuákán kuleh tääl kyehti kaavpugkirjerááju já nelji kieldâkirjerááju. Roovvâdmáánust 2021 Anders-kirjeráájuin lijjii 15 fastâ teikkâ jottee toimâsaijeed kyevti kaavpugist já neelji kieldâst: Kannusist, Kokkolast, Halsuast, Kaustisiist, Lestijärvist já Toholampist.
Čuáki kirjeráájuh.
Anders-kirjeráájoid kuleh čuávuvááh kaavpug- já kieldâkirjeráájuh:
Ovdeláá Himanka kirjerááju kuulâi Anders-kirjerájučuákán, mut roovvâdmáánust 2014 tot sirdui Tiekkö-kirjerájučuákán (tááláš Joki-kirjeráájuh).
Joki-kirjeráájuh

Joki-kirjeráájuh lii kirjerájučuákki, mast láá kieldâ- já kaavpugkirjeráájuh Tave-Pohjanmaa eennâmkode maadâ- já maadâviestâroosijn. Vyesimáánu 24. peeivi 2021 Kiri- já Tiekkö-kirjerájučuákih já Reisjärvi kirjerááju ovtâstuvvii já te uđđâ Joki-kirjerájučuákki algâttij tooimâs. Ive 2022 Joki-kirjeráájoid kuleh 18 fastâ toimâsaijeed já vittâ jottee toimâsaje ohtsis 14 kaavpugist já kieldâst: Alavieska, Haapajärvi, Haapavesi, Kalajoki, Kärsämäki, Merijärvi, Nivala, Oulainen, Pyhäjärvi, Pyhäntä, Reisjärvi, Sievi, Siikalatva já Ylivieska.
Čuáki kirjeráájuh.
Joki-kirjeráájoid kuleh čuávuvááh kaavpug- já kieldâkirjeráájuh:
Ovdeláá Himanka kirjerááju kuulâi Anders-kirjerájučuákán, mut roovvâdmáánust 2014 tot sirdui Tiekkö-kirjerájučuákán. Ko Joki-kirjeráájuh algâttij tooimâs ive 2021, te Himanka kirjerááju sirdui taan uđđâ kirjeraájučuákán eres Tiekkö-kirjerájučuáki kirjeráájui mield.
Čuáki kirjerájuautoh.
Joki-kirjeráájoid kuleh čuávuvááh kirjerájuautoh:
Kiri-kirjeráájuh

Kiri-kirjeráájuh lâi kirjerájučuákki, mast lijjii kieldâ- já kaavpugkirjeráájuh Tave-Pohjanmaa eennâmkode maadânuorttâoosijn. Vyesimáánu 24. peeivi 2021 Kiri- já Tiekkö-kirjerájučuákih já Reisjärvi kirjerááju ovtâstuvvii já te uđđâ Joki-kirjerájučuákki algâttij tooimâs. Kiri-kirjeráájoid kullii 9 fastâ toimâsaijeed já ohtâ jottee toimâsaje ohtsis 6 kaavpugist já kieldâst: Haapajärvi, Haapavesi, Kärsämäki, Pyhäjärvi, Pyhäntä já Siikalatva.
Čuáki kirjeráájuh.
Kiri-kirjeráájoid kullii čuávuvááh kaavpug- já kieldâkirjeráájuh:
Čuáki kirjerájuautoh.
Kiri-kirjeráájoid kuulâi čuávuvâš kirjerájuauto:
Tiekkö-kirjeráájuh

Tiekkö-kirjeráájuh lâi kirjerájučuákki, mast lijjii kieldâ- já kaavpugkirjeráájuh Tave-Pohjanmaa eennâmkode maadâviestâroosijn. Vyesimáánu 24. peeivi 2021 Kiri- já Tiekkö-kirjerájučuákih já Reisjärvi kirjerááju ovtâstuvvii já te uđđâ Joki-kirjerájučuákki algâttij tooimâs. Tiekkö-kirjeráájoid kullii nelji fastâ toimâsaje já vittâ jottee toimâsaje ohtsis 7 kaavpugist já kieldâst: Alavieska, Kalajoki, Merijärvi, Nivala, Oulainen, Sievi já Ylivieska.
Čuáki kirjeráájuh.
Tiekkö-kirjeráájoid kullii čuávuvááh kaavpug- já kieldâkirjeráájuh:
Ovdeláá Himanka kirjerááju kuulâi Anders-kirjerájučuákán, mut roovvâdmáánust 2014 tot sirdui Tiekkö-kirjerájučuákán. Ko Joki-kirjeráájuh algâttij tooimâs ive 2021, te Himanka kirjerááju sirdui taan uđđâ kirjeraájučuákán eres Tiekkö-kirjerájučuáki kirjeráájui mield.
Čuáki kirjerájuautoh.
Tiekkö-kirjeráájoid kullii čuávuvááh kirjerájuautoh:
Muosah

Muosah ađai muocâpiäivááloddááh ("Tineidae") lii viehâ stuorrâ uccâpiäivááloddái hiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Toos kuleh suullân 3 000 tobdos šlaaijâd. 
Hiäimu tobdosumoseh šlaajah láá pivtâsmuocâ ("Tineola bisselliella") já čevđimuocâ ("Tinea pellionella"), moh láá spesiaališum ávhástâllâđ ulmuu rähtim pivtâs- já tekstiilsáiguiguin purâmáin taid.
Olgohäämi.
Muocâpiäivááloddááh láá kezissuájásiih piäivááloddááh, moi suájákeejih láá čuhâleh já raamâsrobdâsiih. Iänááš šlaajah láá stuáruduvâs peeleest viehâ uceh.
Listo Suomâst tiättojeijee muocâšlaajâin

Taat lii listo Suomâst tiättojeijee muocâšlaajâin. Listo lii uárnejum vyelihiäimu mield.
Joikuja

Joikuja lii tavesämmilâš jyeigee Nils-Aslak Valkeapää vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Otava LP-skiärrun (OT-LP 50) ive 1968. Tain albumáin Valkeapää algâttij tavesämmilâš juoigâm uđđâ pááru, mast juáigus ovtâstittoo čuojâlditmân.
Pittálisto suomâkielân.
Album pištá 24.02.
The Ladder

The Ladder lii eŋlandlâš Yes-rockjuávhu 18. studioalbum. Tom almostitij Eagle Records čohčâmáánu 20. peeivi 1999. Album muusikšlaajâ lii sehe progressiivlâš já sinfoonlâš rock.
Open Your Eyes

Open Your Eyes lii eŋlandlâš Yes-rockjuávhu 17. studioalbum. Tom almostittii skammâmáánust 1997 Eagle Records Ovtâstum kunâgâskoddeest já Beyond Music Ovtâstum staatâin. Album muusikšlaajâ lii progressiivlâš rock.
Talk

Talk lii eŋlandlâš Yes-rockjuávhu 14. studioalbum já vuossâmuš digitaallávt jienâttum album. Tom almostitij Victory Music njuhčâmáánu 21. peeivi 1994. Album muusikšlaajâ lii progressiivlâš rock. Taan albumist lâi fáárust siämmáš čuojâtteijeejuávkku ko "Big Generator" -albumist. Tot finnij "Union" naalijn negatiivlâš vuástáväldim, já album turnee maŋa Trevor Rabin já Tony Kaye vuolgijn juávhust.
The Fabulous Johnny Cash

The Fabulous Johnny Cash lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash kuálmád studioalbum. Album päddejui ive 1958 já tom almostitij Columbia Records uđđâivemáánust 1959. Album pyevtittáin Al Quaglieri já Don Law. Ive 2002 almostui album uđđâ versio, mast láá kuttâ pitá lase.
Pivtâsmuocâ

Pivtâsmuocâ ("Tineola bisselliella") lii fiskájeijee piäivááloddááš. Suomâst tot tiättoo aainâs-uv maadâ- já koskâoosijn. 
Olgohäämi.
Pivtâsmuosâ roppâ lii 6–7 mm kukkosâš, já ton suájákeejij koskâ lii 9–16 mm (táválávt 12–14 mm).
Eellimkiärdu.
Niŋálâs mannee tärkkilávt väljejum sajan, mii lii rahtum ulloost, čeevđist, ráánust tâi mast peri elleekoddeest vuálgulâš materiaalist. Saje kalga leđe sevŋâd, ko suoksâ ij killáá čuovâ ollágin. Saje kalga leđe meiddei suáijáá, sajestis pissoo já rávhálâš. Tot kalga leđe še uáli tolmiš, ko suoksâ taarbâš valjeest raavvâd tállán šoddâmis maŋa, vâi tot vajaččij panneeđ jieijâs pirrâ syeijejeijee poccee. 
Tobbeen suoksâ lii syejeest čuovâst já piäsá jotteeđ kággást raavâdsááiguid ucâmin. Taat suoksâmuddo lii puoh varâlumos kägisamnâsáid. Suovsâ maŋŋaal pääcih nyevih, viermikođos já poškâpááluh. Toi iivne vuáđuld puáhtá miäruštâllâđ mon ivnásijd amnâsijd tot lii puurrâm.
Ko suoksâ lii tuárvi stäjidâm kägismateriaal, te tot sirdâšuvá čuávvoo hämimolsommuudon ađai skuáppuluvá. Ko puátteš suhâpuolvâ lii šoddâm, te oppeet uáinojeh rävis muosah kiirdâšmin já paarâ ucâmin. Tuákástâllâm já monnim tábáhtuvá siämmáá saajeest nuuvt kuhe ko raavâd keelijd puáttee suhâpuolvân. Tondiet pilletivrij vijđánem uđđâ čuosáttuvváid lii táválávt hiđes.
Greatest!

Greatest! lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash niäljád album. Tot päddejui iivij 1955–1958 já tom almostitij Sun Records ive 1959. Album pyevtittij Sam Phillips. Vyesimáánu 6. peeivi 2002 almostui album uđđâ versio, mast láá nelji pitá lase.
Johnny Cash Sings Hank Williams

Johnny Cash Sings Hank Williams teikkâ motomin Sings Hank Williams lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash čiččâd muusikalbum. Tot päddejui iivij 1955–1958 já tom almostitij Sun Records čohčâmáánu 15. peeivi 1960. Ive 2003 Varèse Sarabande almostitij album uđđâ versio, mast láá vittâ pitá lase.
Čevđimuocâ

Čevđimuocâ ("Tinea pellionella") lii "Tineidae"-hiäimun kullee piäivááloddááš, mii tiättoo ubâ Suomâst. 
Olgohäämi.
Čevđimuosâ suájákeejij koskâ lii 9–15 mm.
Suoksâ.
Čevđimuosâ suoksâ iälust luudij piervâlijn já piervâlpasâttâsâin purâmáin puuzâid. Tobbeen tot puáhtá rävisin kirdeđ ulmuu vistijd pillediđ čeevđijd já ullopihtsijd. Suoksâ kođá jieijâs pirrâ uánihis poccee, mon tot fievrid ovttuu fárustis. Čevđimuocâ ij kyeđe maŋŋaalsis suátkáás já nuovviis luodâ, pic ton puurrâm rääigih láá stuárráh já robdâidis peeleest šolbâdeh.
Purrâmâšvalje.
Čevđimuosâ purrâmâšvalje lii čuuvtij maaŋgâpiälásub ko pivtâsmuosâ. Tot pilled čeevđijd já ullokággáid luuptâin já museoi kolmâ vuárháin, mut sáttá tot kale puáttiđ siisâ-uv. Čevđimuocâ puáhtá cevziđ kuhháá-uv pivtâsleejeest. Tálvástâllâm kolmâsin kuođđum tuuváást luhostuvá pyereest, jis syeji já raavâd lii tuárvi.
Tuššâdem.
Ko haalijd tuššâdiđ muosâid, te čeevđijd já kággáid kalga cirgottiđ mirkkâaerosoláin, tâi taid puáhtá tuálvuđ tälviv olgos, jis puolâš lii ucemustáá -30 °C já toollâđ taid tobbeen oho ääigi, motomin joba kuhheeb-uv ääigi. Čevđimuocâ lii uáli raše čuovân, nuuvt et koolgah kustiđ já piegguuttiđ tekstiilijd mädigávt.
Johnny Cash Sings the Songs That Made Him Famous

Johnny Cash Sings the Songs That Made Him Famous teikkâ motomin Sings the Songs That Made Him Famous lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash nubbe album. Tom almostitij Sun Records skammâmáánu 13. peeivi 1958. Album pyevtittáin Sam Phillips já Jack Clement. 
Ive 2003 Varèse Sarabande almostitij album uđđâ versio, mast láá nelji pitá lase.
Johnny Cash with His Hot and Blue Guitar

Johnny Cash with His Hot and Blue Guitar teikkâ motomin With His Hot And Blue Guitar lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Sun Records porgemáánu 11. peeivi 1957. Album siskeeld el. tagarijd pittáid ko ”I Walk the Line”, ”Cry Cry Cry”, ”So Doggone Lonesome” já ”Folsom Prison Blues”. Album pyevtittij Sam Phillips.
Syeinimáánu 23. peeivi 2002 Varèse Sarabande almostitij album uđđâ versio, mast láá kyehti uđđâ pitá já kulmâ uđđâ pittáversio lase ađai ohtsis vittâ pitá lase.
Hymns by Johnny Cash

Hymns by Johnny Cash lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash viiđâd studioalbum já vuossâmuš gospelalbum. Tom almostitij Columbia Records vyesimáánust 1959. Album pyevtittáin Al Quaglieri já Don Law. 
Ive 2002 Columbia almostitij album uđđâsist.
Ceratophaga

Ceratophaga lii piäivááloddái suuhâ, mii kulá "Tineidae"-hiäimu "Tineinae"-vyelihiäimun. 
Raavâd.
"Ceratophaga"-suuhân kullee šlaajah kevttih ravâdin tuše putes keratiin ađai čuárviamnâs, maid toh jursseh jamâ njomâtteijei čoorvijn já mäddiláá meiddei kolbâcuobbui koolbâin. 
Šlaajah.
"Ceratophaga"-suuhân kuleh čuávuvááh šlaajah:
Ride This Train

Ride This Train lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash káávcád studioalbum. Album päddejui kyevti mánuppaje ääigi iivij 1959–1960, já tom almostitij Columbia Records ive 1960. Album pyevtittáin Al Quaglieri já Don Law. Ive 2002 almostui album uđđâ versio, mast láá nelji pitá lase.
Now, There Was a Song!

Now, There Was a Song! lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash oovcád studioalbum. Tom almostitij Columbia Records vyesimáánu 2. peeivi 1960. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law. Ive 2001 Columbia almostitij album uđđâsist.
Pitáh.
Albumist láá eres countrylávloi lavluuh tegu Hank Williams laavlâ "I'm So Lonesome I Could Cry" já George Jones lavluuh "Just One More" já "Seasons of My Heart". Toi lasseen countrylávlooh Kenny Rogers sannij lavluu "I Feel Better All Over" já Ernest Tubbs "I Will Miss You When You Go".
I Walk the Line (ive 1964 album)

I Walk the Line lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash 19. studioalbum. Tom almostitij Columbia Records kesimáánu 22. peeivi 1964. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law. Ive 2006 Payless Entertainment almostitij album uđđâsist.
The Christmas Spirit (Johnny Cash album)

The Christmas Spirit lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash 17. studioalbum. Tom almostitij Columbia Records kesimáánu 22. peeivi 1964. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law. Ive 2006 Payless Entertainment almostitij album uđđâsist.
Erika Aland-Vernik

Erika Margareta Aland-Vernik (cuáŋuimáánu 3. peeivi 1913 Kooraste táálunkieldâ, Võrumaa, Eestieennâm – vyesimáánu 25. peeivi 2001 São Paulo, Brasilia) lâi eestilâš čaaitâlmčällee, tihtâčällee, proosačällee já tekstiiltaaidâr.
Eellim.
Erika Margareta Aland šoodâi cuáŋuimáánu 3. peeivi 1913 Kooraste táálunkieldâst, Kanepi servikoddeest, Eestienâmist Kusto Tamme táálust. Suu eeči lâi milloo já kieldâkonstaabel Johan Alant (meid Aland) já suu enni lâi Johan nube kálgu Miina (teikkâ meid Minna) Alant (j.s. Hindrikson). 
Vuossâmuu näimilittoost šoddii Erika peliuábbi Alvine (maŋeláá Mõts) sehe peliviiljah Nikolai já Hans. Nube näimilittoost šoddii Elisabeth, Jaan, Julius, Erika já Rudolf. Sehe Nikolai já Jaan jaamijn jo vávván.
Erika rávásmij Koorastest, kost sun meid juuđij škoovlâ. Ton lasseen sun juuđij Kanepi škoovlâ. Luvâttuv tiet sun varrij Otepään, kost sun juuđij Otepää Kymnaas. Ive 1932 sun valmâštui luvâttuvvâst árvusaanijn "cum laude".
Siämmáá ive sun eeči jaamij, já tondiet Erika ij puáhtám algâttiđ ollâopâttuvvâst. Porgemáánu 13. peeivi 1938 sun naajâi brasiliaeestilâš Jüri Vernikáin Kanepi kirhoost. Vihkâm maŋa suoi mađhâšáin Eestienâmist Brasilian eelliđ Jüri huolhij kuvlân já passijn toho aassâđ. Sunnui šoodáin kyehti päärni: Jorge já Asta-Margarita.
Karrieer.
Vernik uásálistij aktiivlávt brasiliaeestilij sosiaallâš elimân Brasiliast. Ton vuáđuld sun čaalij ive 1990 almostum eestikielâg roomaan "Kohvipõllu leib", mii muštâl eestilij enâmânvärrejeijei algâääigist uđđâ staatâst ađai Brasiliast.
Sun čaalij tiivtâid já čaitâlmijd-uv. Tiivtah almostuvvii el. tagarijn loostâin já aavisijn ko Meie Tee, Triinu, Eesti Kirik já Teataja. Ton lasseen suu tiivtâid almostittii sehe eesti- já portugalkielâg äigičalluin. 
Vernik kyehti majemuu čaaitâlm jurgâluvvojii eestikielâst portugalkielân. Taah čaittâluvvojii Brasiliast.
Videospellâihe 2015

Videospellâihe 2015 kieđâvuš ive 2015 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
12. peeivi – British Academy Games Awards
12. peeivi – Finnish Game Awards
 16.–18. peeivi – Electronic Entertainment Expo 2015
 5.–9. peeivi – Gamescom
 3. peeivi – The Game Awards
 "Life Is Strange" (Uási 1)
 "Kirby and the Rainbow Paintbrush"
 10. peeivi – ""
 25. peeivi – "Bloodborne"
 26. peeivi – "Pillars of Eternity"
 27. peeivi – "Ride"
 "Xenoblade Chronicles X"
 "
 "Splatoon"
 24. kesimáánu – "MotoGP 15" 
 "Yoshi’s Woolly World"
 21. peeivi – "Journey"
 1. peeivi – ""
 10. peeivi – "Super Mario Maker"
 22. peeivi – "Soma"
 "Fallout 4"
 "Rise of the Tomb Raider"
 "Stardust Galaxy Warriors"
Listo Suomâ enâmustáá vuobdum videospeelâin jyehi oho ive 2015

Listo Suomâ enâmustáá vuobdum videospeelâin jyehi oho ive 2015 vuáđuduvá Figma tiäđoid Suomâ enâmustáá vuobdum videospeelâin oho mield.
Blood, Sweat and Tears

Blood, Sweat and Tears lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash 15. muusikalbum. Tom almostitij Columbia Records uđđâivemáánu 7. peeivi 1963. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law.
All Aboard the Blue Train with Johnny Cash

All Aboard the Blue Train with Johnny Cash lii nurâldâhskiärru ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash lavluin, maid sun lâi paddim ovdâl ko sun sirdui Sun Recordsist Columbia Recordsân. Album lavluuh päddejuvvojii iivij 1954–1958, já skiäru almostitij Sun Records skammâmáánu 15. peeivi 1962. Album pyevtittii Sam Phillips, Jack Clement, Cary E. Mansfield já Bill Dahl. 
Ive 2003 Varèse Sarabande almostitij album uđđâ versio, mast láá kuttâ pitá lase.
Songs of Our Soil

Songs of Our Soil lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash kuuđâd studioalbum. Album lavluuh päddejuvvojii iivij 1958–1959, já album almostitij Columbia Records syeinimáánu 6. peeivi 1959. Album pyevtittáin Al Quaglieri já Don Law. 
Ive 2002 Columbia Records almostitij album uđđâ versio, mast láá kyehti pitá lase.
Now Here's Johnny Cash

Now Here's Johnny Cash lii nurâldâhskiärru ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash lavluin, maid sun lâi paddim ovdâl ko sun sirdui Sun Recordsist Columbia Recordsân. Album lavluuh päddejuvvojii iivij 1954–1958, já skiäru almostitij Sun Records kesimáánu 26. peeivi 1961. Album pyevtittii Sam Phillips, Jack Clement, Cary E. Mansfield já Bill Dahl. 
Syeinimáánu 29. peeivi 2003 Varèse Sarabande almostitij album uđđâ versio, mast láá vittâ pitá lase.
Hymns from the Heart

Hymns from the Heart lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash 11. studioalbum já nubbe gospelalbum. Tom almostitij Columbia Records vyesimáánust 1959. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law. 
Cuáŋuimáánu 16. peeivi 2016 Pan Am Records almostitij album uđđâsist.
The Sound of Johnny Cash

The Sound of Johnny Cash lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash 12. studioalbum. Album lávluuh päddejuvvojii iivij 1961–1962 já tom almostitij Columbia Records kesimáánu 4. peeivi 1962. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law. 
Ive 2013 Hallmark Music &amp; Entertainment almostitij album uđđâsist.
Videospellâihe 2016

Videospellâihe 2016 kieđâvuš ive 2016 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
7. peeivi – British Academy Games Awards
21. peeivi – Finnish Game Awards
14.–16. peeivi – Electronic Entertainment Expo 2016
17.–21. peeivi – Gamescom
4.–6. peeivi – GameXpo
1. peeivi – The Game Awards
 5. peeivi – "XCOM 2"
 2. peeivi – "Clash Royale"
 5. peeivi – "Quantum Break"
 12. peeivi – "Dark Souls III"
 26. peeivi – "Alienation"
 10. peeivi – "" 
 24. peeivi – "Overwatch" 
 7. peeivi – "Mirror’s Edge Catalyst"
 9. peeivi – "" 
 6. peeivi – "Pokémon Go"
 26. peeivi – ""
 7. roovvâdmáánu – "Mafia III"
 21. roovvâdmáánu – "Civilization VI"
 15. peeivi – "Watch Dogs 2"
 7. peeivi – "The Last Guardian"
Stokkespáálváš

Stokkespáálváš (Apus apus) ađai vyevdispáálváš lii piškooluddijd kullee loddešlaajâ. Tot lii Pohjanmaa eennâmkode lodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Stokkespáálváš lii 17–18,5 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 42–54 g. Ton suájákeejij koskâ lii 40–44 cm. Stokkespáálváš lii masa ollásávt tevkis lodde, tuše čuudâ lii vielgâd. Jyelgiruottâsijn láá puuzah, jyelgisuormah láá čapisruškâdeh. Njune lii čappâd.
Stokkespáálváš lii pyereest vuáhádum elimân ááimust. Tot viättá-uv masa ubâ elimis kirden. Lodde kirdá tuáhist korrâ liävttoin (joba 150 km/h) kaavpugij já siijdâi káátui pajalist. Tot puáhtá kirdeđ joba 2,5–3 km aloduvvâst. Stokkespáálváš puurâd, uáđá, norá piervâlmateriaalijd já parâttâl ááimust, enâmist vuod tot ij paste väzziđ. Tuše pessimääigi tot siäivu monniđ já läälliđ.
Nomâstis huolâhánnáá stokkespáálváš ij kuulâ eidusijd spálváid, pic piškooluddijd.
Stokkespálváá jienâ lii piškom ”sviir srrii”.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Stokkespáálváš iälá aassâmkuávdáin já čuovâdâs meecijn ubâ Suomâst. Tot pessee eromâšávt Maadâ- já Koskâ-Suomâ kaavpugij já eres čuákkipaaihij kuávdáin. Olgosuáluikuávlust já Tuodâr-Laapist tot váilu. Mudoi šlaajâ tiettumkuávlu lii masa ubâ Euroop, Tave-Afrik já stuorrâ uási Aasiast. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 14 000–26 000 paarrâd.
Stokkespáálváš tálvástâl trooppisâš Afrikist. Lodde lii peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-čohčâmáánust já kiđđâvarrim vyesi-kesimáánust.
Lasanem.
Stokkespáálváš ráhtá piervâlis puuzâin, vaddâsijn já eres materiaalijn, maid tot tuápu ááimust. Piervâl lii rahtum rakânâsâi kátturääji vuáguin, muorâi vuovdâin já loddeloováin. Niŋálâs mannee kesimáánust 1–3 mane. Sehe ores já niŋálâs läälliv taid 18–26 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 25–49 peeivi ahasâžžân. Piervâlist viettum äigi lii kiddâ ravâdâs tiileest. Stokkespáálváš pessee táválávt siämmáá saajeest siämmáin kuoimijn ivveest nuubán.
Stokkespálváá suhâjuátkimahe lii 2–3 ive. Stokkespáálváš puáhtá eelliđ viehâ kuhháá. Puárásumos Suomâst kavnum stokkespáálváš lâi 15 ive ahasâš. Euroopist láá kavnum muáddi lode, moh ellii muádlov ahasâžžân.
Raavâd.
Stokkespáálváš porá ááimust ellee eevnijd já tiivrijd. Raavâdpááluin, maid vaanhimeh pyehtiv uđâgáidis, sättih leđe 1 500 uccâ teikkâ 150–200 stuárráb tivred. Páálui tiäddu lii suullân ohtâ grammâ.
Stokkespáálváš máttá velttiđ vyeligistedduid já karveđ taid čuođijd kilomeetterijd, tastko arvekuávluin tiivreh iä kirde. Uđâgááh piergejeh joba oho ravâdâsttáá, mon ääigi toh láá oijâgâsâst.
Richard F. Heck

Richard F. Heck (porgemáánu 15. peeivi 1931 Springfield, Massachusetts, Ovtâstum staatah – roovvâdmáánu 10. peeivi 2015 Quezon City, Filippiineh) lâi ovtâstumstaatâlâš kemist. Ive 2010 sun vuoitij oovtâst Akira Suzukijn já Eiichi Negishijn Nobel-kemiapalhâšume pargostis palladium kevttimist ruossâdlabdemreaktioi katalyytin orgaanlâš synteesist.
Eellim já oppâm.
Richard Frederick Heck šoodâi porgemáánu 15. peeivi 1931 Springfieldist, Massachusettsist, Ovtâstum staatâin. Ko Heck lâi 8-ihásâš, te suu peerâ varrij Los Angelesân.
Luvâttuv maŋa sun luvâškuođij kemia Kalifornia ollâopâttuvvâst Los Angelesist (UCLA). Heck valmâštui tiettui kandidaatin ive 1952. Valmâštum maŋa sun joođhij ollâopâttuv totken professor Saul Winstein -tutkâmjuávhust. Heck tuuđhâi el. aryylsulfonaatij solvolyys, mast sun nágáttâlâi tuáhtárin ive 1954.
Karrieer.
Tuáhtárin valmâštum maŋa Heck varrij Zürichân, Sveeicin, ko sun finnij Ovtâstum staatâi aalmuglâš tieđâsiättusist stiipeend tutkâm várás. Tobbeen-uv sun tuuđhâi aryylsulfonaatij solvolyys, taan keerdi professor Vladimir Prelogáin ETH Zürichist. Ive 1955 sun maacâi UCLA:n, kost sun joođhij naaburjuávhu uásálistem tutkâm.
Ive 1956 sun sirdui Wilmingtonân, Delawaren porgâđ Hercules Powder tutkâmkuávdáást. Tobbeen sun tuuđhâi polymeerkemia ennuv. Suu ovdâolmooš David Breslow iävtuttij, ete Heck puávtáččij vuáijuđ sirdâšemmetalláid.
Ive 1971 Heck sirdui Hercules Powder tutkâmkuávdáást Delaware ollâopâttâhân. Ollâopâttuvvâst sun tuuđhâi jieškote-uvlágán palladium kevttimist ruossâdlabdemreaktioi katalyytin orgaanlâš synteesist. Täin reaktioin merhâšitteemus lâi alkeen já aryylhaaliid labdemreaktio. Heck pargo tiet eres totkeeh-uv postii ovdediđ jieškote-uvlágán palladiumkatalysistum reaktioid. Ive 1989 Heck paasij iäláttâhân ollâopâttuvvâst.
Palhâšumeh.
Pargostis Heck vuoitij maaŋgâlágán palhâšuumijd. Ive 2005 sun finnij Wallace H. Carothers -palhâšume. Ive 2006 Ovtâstum staatâi kemiaservi keigij sunjin Herbert C. Brown -palhâšume, tondiet ko sun tuuđhâi synteetlâš vuovijd kreatiivlávt. 
Roovvâdmáánu 6. peeivi 2010 Heck, Akira Suzuki já Eiichi Negishi finnejii Nobel-kemiapalhâšume pargostis palladium kevttimist ruossâdlabdemreaktioi katalyytin orgaanlâš synteesist. Siämmáá ive Uppsala ollâopâttâh nomâttij Heck kunneetuáhtárin.
Ive 2011 Heck finnij meid Glenn T. Seaborg -miitaal pargostis.
Priivaateellim.
Ive 1979 Heck lâi Manilast määđhist, ko sun teividij filippiinlâs Socorro Nardo. Muáddi ive tast maŋa suoi naajáin. Ive 2006 suoi varrijn Filippiináid. Socorro Nardo-Heck jaamij ive 2012, já Heck jaamij muáddi ive maŋeláá roovvâdmáánu 9. peeivi 2015. Sunnust iä lamaš párnááh.
Videospellâihe 2017

Videospellâihe 2017 kieđâvuš ive 2017 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
21.–23. peeivi – D.I.C.E. Summit 2017
 27. kuovâmáánu – 3. njuhčâmáánu – Game Developers Conference 2017
6. peeivi – British Academy Games Awards
27. peeivi – Finnish Game Awards
10.–15. peeivi – Electronic Entertainment Expo 2017
22.–26. peeivi – Gamescom
21.–24. peeivi – Tokyo Game Show
1.–5. peeivi – Paris Games Week 2017
3.–5. peeivi – GameXpo
 "" (PS4)
 "Kingdom Hearts HD 2.8 Final Chapter Prologue"
 "
 "Yakuza 0"
 "Fire Emblem Heroes"
 "Nioh"
 "Horizon Zero Dawn"
 "
 "Has-Been Heroes"
 "Persona 5"
 "Syberia III"
 "Mario Kart 8 Deluxe"
 "Prey"
 "Black Desert Online"
 2. peeivi – "Tekken 7"
 6. peeivi – "Dirt 4"
 20. peeivi – "Nex Machina"
 30. peeivi – "Crash Bandicoot N. Sane Trilogy"
 21. peeivi – "Splatoon 2"
 29. peeivi – "Dragon Quest XI"
 8. peeivi – ""
 15. peeivi – "Matterfall"
 15. peeivi – "Sonic Mania"
 22. peeivi – ""
 29. peeivi – "Yakuza Kiwami"
 29. peeivi – "Mario + Rabbids Kingdom Battle"
 5. peeivi – "Knack II"
 6. peeivi – "Destiny 2"
 15. peeivi – ""
 22. peeivi – "Doki Doki Literature Club!"
 22. peeivi – "Project CARS 2"
 28. peeivi – ""
 6. peeivi – "Getting Over It with Bennett Foddy"
 10. peeivi – "
 17. peeivi – "
 17. peeivi – "Gran Turismo Sport"
 27. peeivi – ""
 27. peeivi – "Super Mario Odyssey"
 27. peeivi – "Assassin’s Creed Origins"
 1. peeivi – "Xenoblade Chronicles 2"
 5. peeivi – "Nine Parchments"
 7. peeivi – "SpellForce 3"
Serie B 1950–1951

Serie B 1950–1951 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 19. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 10. peeivi 1950 já nuuvâi kesimáánu 24. peeivi 1951.
Juávhuh.
Fáárust lijjii ohtsis 21 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 4 juávhu Venetost, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 3 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Toscanast, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Campaniast já 1 juávkku Apuliast.
Lopâlâš tavlustâh.
Ivneh:
      Serie A 1951–1952
      Serie C 1951–1952
Čuággáh:
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)