tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume

Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume (, , , , , já ) lii ohtâ viiđâ palhâšuumeest, maid Tave-enâmij rääđi mieđeet jyehi ive. Taat palhâšume vuáđudui ive 2013 já mieđettuvvoo taggaar čaabâkirjálii kirján, mii lii čallum párnáid já nuoráid monnii Tave-eennâm kielân.
Palhâšume stuárudâh lii 350 000 Tanska ruvnâd ađai suulân 47 000 eurod.
1513

1513 (MDXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1510-lovo niäljád ihe.
Islandkielâ

Islandkielâ (isl. "íslenska") lii tavegermaanlâš kielâ, mii sárnoo iänááš Islandist. Tom sárnuh suulân 314 000 olmožid, kiäin 300 000 ääsih Islandist, 8 000 Tanskaast, 5 000 Ovtâstum staatâin já paijeel 1 400 Kanadast. 
Islandkielâ pustaveh.
Islandkielâst láá 32 pustavid. Tain 14 láá vokaleh já 18 láá konsonanteh:
Kielâčááitus.
Faðir vor, þú sem er á himnum.
Helgist þitt nafn, til komi þitt ríki,
verði þinn vilji svo á jörðu sem á himni.
Gef oss í dag vort daglegt brauð
og fyrirgef oss vorar skuldir,
svo sem vér og fyrirgefum
vorum skuldunautum.
Eigi leið þú oss í freistni,
heldur frelsa oss frá illu.
Því að þitt er ríkið, mátturinn og dýrðin
að eilífu.
Amen.
1523

1523 (MDXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1520-lovo niäljád ihe.
1533

1533 (MDXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1530-lovo niäljád ihe.
1543

1543 (MDXLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1540-lovo niäljád ihe.
1553

1553 (MDLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1550-lovo niäljád ihe.
1563

1563 (MDLXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1560-lovo niäljád ihe.
1573

1573 (MDLXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1570-lovo niäljád ihe.
1583

1583 (MDLXXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1580-lovo niäljád ihe.
1593

1593 (MDXCIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1590-lovo niäljád ihe.
1599

1599 (MDXCIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1590-lovo majemuš ihe.
1589

1589 (MDLXXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1580-lovo majemuš ihe.
1579

1579 (MDLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1570-lovo majemuš ihe.
1569

1569 (MDLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1560-lovo majemuš ihe.
Piälppáájäävri meccikirkko

Piälppáájäävri meccikirkko () lii suullân 10 kilomeetter keččin Aanaar markkânist, Aanaarjäävri taavaapeln. 
Piälppáájäävri riddoost lâi anarâšâi tovláá tälvisijdâ já Aanaar kuávdáš ovdil ko tááláš Aanaar markkân šodâškuođij Juvduujuuvâ njáálmán. Piälppáájäävri kirkko lâi kiävtust tassaaš ko uđđâ kirkko valmâštui Aanaar markkânân 1800-lovo loopâst.
Onnáá peeivi Piälppáájäävri kirkko lii keessiv pivnohis vihkâmkirkko. Kirhoost uárnejuvvoo meiddei immeelpalvâlus pessijái já jonsahpeeivi. Kirho kuuvl jotá 5-kilomeettersâš luándupäälgis.
Historjá.
Piälppáájäävri vuossâmuš kirkko valmâštui jo 1640-lovvoost. Kirho muččâdvuođâst iä lah siäilum tiäđuh ige tot lamaš stuáruduvâs peeleest (6,9 × 5,5 m) stuárráb ko kappel. Juo tállán valmâštum maŋa tot lâi liijgás ucce anarâšâi tárboid.
Uđđâ kirho huksim šoodâi äigikyevdilin 1700-lovo pelimuddoost, ko puáris kirkko lâi peessâm liäggásiđ masa viirrâmtilán. Piälppáájävri tááláá kirho huksimpargoh algâttuvvojii ive 1752, já tot valmâštui ive 1760. Uđđâ kirkko huksejui vissâ-uv puáris kirho oolâ, nuuvtko tallaa ääigist lâi vyehhin.
Kirkko aitârdui kuhes ääigi merikooskâi, mut 1800-lovo pelimudo maŋa ton hoittám kiäppánij. Kirkko peesâi-uv liäggásiđ nuuvt čuuvtij, et tiivoodmist luoppui viijmâg ollásávt. Uđđâ kirkko meridui huksiđ pyerebij jotteemohtâvuođâi pellâs Juvduu njáálmán, kuus tááláš Aanaar markkân lâi šodâškuáttám. Ko uđđâ kirkko valmâštui ive 1888, te paasij Piälppáájävri kirkko meddâl kiävtust.
Piälppáájävri kirkko valdui uđđâsist kiävtun ive 1940. Aanaar markkân kirkko lâi tuššâm ovdláhháá siämmáá ive tälvisuáđi pommittâsâin, já Avveel rukkoosvisteest lâi rahtum koskâpuddâsâš kirkko. Aanaarliih kuittâg meridii toollâđ jonsahpeivi immeelpalvâlus Piälppáájäävrist. Tast šoodâi ärbivyehi, mii juátkoo ain-uv.
Ive ärbikuávlu.
Piälppáájävri kirkko väljejui ive 2021 ärbikuávlun. Valjim vuáđudui toos, ete Piälppáájäävri kirhoost já kirkkokiedist láá sämmilâš kulttuurhistorjáliih áárvuh já luánduáárvuh. Tot lii väldikodálávt merhâšittee rahtum piirâs. Ton lasseen kirkkokieddi lii väldikodálávt mávsulâš ärbibiotoop já saje lii toovlášmuštolaavâst suojâlum fastâ toovlášpasâttâs.
Häämi.
Kirkko lii häämis peeleest masa täsiverdisâš ristâkirkko. Stuáruduvâs peeleest tot lii tave-mäddisundeest 14 meetterid já nuorttâ- viestârsundeest 13,6 meetterid. Viestârriistâ jotkân huksejui iivij 1760–1766 kiällustaappâl, mon vyeliuási tuáimá kirho viäskárin. Luuptah láá tave- já viestârriistâin. Juovviis kirkkoeennâm pirâstit čeepiht rahtum sibžesäiđi. Kirho aldasijn ij lah hävdieennâm, ko jamižeh hävdiduvvojii piäđui keežild Äijihjoorŋâ Hävdieennâmsuolluid.
1559

1559 (MDLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1550-lovo majemuš ihe.
1549

1549 (MDXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1540-lovo majemuš ihe.
1539

1539 (MDXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1530-lovo majemuš ihe.
1529

1529 (MDXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1520-lovo majemuš ihe.
1519

1519 (MDXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1510-lovo majemuš ihe.
1509

1509 (MDIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1500-ihelove majemuš ihe.
1499

1499 (MCDXCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1490-lovo majemuš ihe.
Nubbe maailmsuáti

Nubbe maailmsuáti lâi maailmvijđosâš suáti, mii tábáhtui iivij 1939–1945 koskâsâš ääigi. Suáđi uásipeleh lijjii Ovtâstum kunâgâskode, Ranska, Sovjetlito já Ovtâstum staatâi litto sehe akselstaatah ađai Saksa, Italia já Jaapaan. Nubbe maailmsuáti lii stuárráámus suáti maailmhistorjást já stuárráámus uási maailm staatâin lijjii fáárust suáđist. Joba suulân 70 000 000–85 000 000 olmožid jammii suáđi ääigi.
1489

1489 (MCDLXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1480-lovo majemuš ihe.
Siida

Siida lii museo já luándukuávdáš Aanaar markkânist. Siidast tuáimih Säämimuseo sehe Meccihaldâttâs Paje-Laapi luándukuávdáš. Säämimuseo lii Suomâ sämmilij aalmuglâšmuseo já ton hovdâ lii Taina Pieski. Vyesimáánu 4. peeivi 2024 Siida väljejui Ive eurooplâš museon já 24. peeivi Ive syemmilâš museon. 
Siida čáitálduvah muštâleh sämmilâš kulttuurist, historjást sehe Paje-Laapi luándust. Siida-rakânâs vijđedui iivij 2020–2022 já siämmást ton čáitálduvah uđâsmuvvii. 
Historjá.
Sámi Litto – Saamelaisten yhdistys ry vuáđudij Säämimuseo ive 1959 já ive 1963 lekkui olgomuseo, mii oovdânpuáhtá sämmilij huksimärbivyevi. Tááláš museoviäsu valmâštui ive 1998. Siida pirrâsist lâi aassâm jo keđgiääigi 10 000 ihheed tassaaš já arkeologâlâš amnâstuvah láá kavnum ton kuávlust, tondiet tot lii toovlášmuštokuávlu.
Ive eurooplâš museo.
Säämimuseo Siida väljejui ive 2024 eurooplâžžân museon. Palhâšume juohhui vyesimáánu 4. peeivi 2024 Portugalist Portimãost EMYA (European Museum of the Year Award) -konferensist, mon ornij European Museum Forum. Ive eurooplâš museo -palhâšuumeest kištottâllii ohtsis 50 museod 24 enâmist. Palhâšume juohhui vuossâmuu tove ive 1977.
Olgomuseo.
Siida olgomuseost láá masa vittlov viässud já rakânâssâd, moh láá juohhum kulttuurkuávlu tâi kevttimulme miäldásijd juávhoid suullân 800 meetter kukkosâš suoppâinhámásâš pálgá piällás. Čuosâttuvah muštâleh Suomâ kuulmâ sämikulttuur kulttuurärbivyevist, rähtimärbivyevist já iäláttâsâin. 
Olgomuseo lii áávus museo ávusorroomaaigij mield.
1479

1479 (MCDLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1470-lovo majemuš ihe.
1469

1469 (MCDLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1460-lovo majemuš ihe.
1459

1459 (MCDLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1450-lovo majemuš ihe.
1449

1449 (MCDXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1440-lovo majemuš ihe.
Jyelgiäitti

Jyelgiäitti ( já ) lii äitti, mii lii huksejum neelji čuoldâ oolâ. Jis jyelgiäitti lii styeres, te ton vyelni pyehtih leđe neelji čuoldâ saajeest kuttâ čuoldâ.
Jyelgiäitti ovdánij káttusist nuuvt, et hirssâkeerdih lasanii já toh lijjii huolâlubbooht salvum. Meid káttu rahtui pyerebin. Kirjálâš tiäđu mield jyelgiäitti lâi Anarist já Ucjuuvâst kiävtust 1800-lovo aalgâst já tobbeen siäiluttuvvojii ereslasseen purâmušverkki, sehe jyehilágáneh tiiŋgah já káálvuh. Lii kale jurdemist, et ääitih láá lamaš aanoost juo čuođijd iivijd tassaaš Anarist-uv.
1439

1439 (MCDXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1430-lovo majemuš ihe.
1429

1429 (MCDXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1420-lovo majemuš ihe.
1419

1419 (MCDXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1410-lovo majemuš ihe.
1409

1409 (MCDIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1400-ihelove majemuš ihe.
1399

1399 (MCCCXCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1390-lovo majemuš ihe.
1389

1389 (MCCCLXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1380-lovo majemuš ihe.
Johanna Sinisalo

Johanna Sinisalo (š. kesimáánu 22. peeivi 1958, Suáđigil, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee já kietâčällee. Suu vuosmuš roomaan "Ennen päivänlaskua ei voi" (2000) finnij Finlandia-palhâšume. Sinisalo lâi vuosmuš kirječällee, kii finnij Finlandia-palhašume scifi- tâi fantasiaromanáin.
Eellim.
Johanna Sinisalo šoodâi Suáđigilist, mut sun juuđij luvâttuv Tamperest. Luvâttuv maŋa sun luuvâi kirjálâšvuođâtiettuu Tampere ollâopâttuvâst já valmâštui kandidaatin ive 1986.
Pargo.
Johanna Sinisalo vuosmuš roomaan "Ennen päivänlaskua ei voi" almostui ive 2000 já finnij Finlandia-palhâšume sehe Suomen Tolkien-seura (Suomâ Tolkien-servi) Kuvastaja-palhašume siämmáá ive. Ton maŋa sun lii čáállám čiččâm romanid já kyehti nooveelčuágálduv. Sinisalo novelleh láá almostum scifi- já fantasialoostâin jo 1970-lovo rääjist. Sun lii meid porgâm maaŋgâ TV-rááiđu kietâčällen. Suu čalluuh láá jurgâlum 19 kielân.
1379

1379 (MCCCLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1370-lovo majemuš ihe.
1369

1369 (MCCCLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1360-lovo majemuš ihe.
1359

1359 (MCCCLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1350-lovo majemuš ihe.
1349

1349 (MCCCXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1340-lovo majemuš ihe.
1339

1339 (MCCCXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1330-lovo majemuš ihe.
1329

1329 (MCCCXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1320-lovo majemuš ihe.
1319

1319 (MCCCXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1310-lovo majemuš ihe.
1309

1309 (MCCCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1300-ihelove majemuš ihe.
1299

1299 (MCCXCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1290-lovo majemuš ihe.
Terry Pratchett

Sir Terence David John Pratchett ađai Terry Pratchett () lâi eŋlandlâš kirječällee. Sun šoodâi tobdosin saatiirlij fantasiakiirjij čällen já eromâšávt suu Discworld-kirjerááiđust.
Eellim.
Terry Pratchett šoodâi Buckinghamshirest. Suu eeči David lâi insiner já enni Eileen poorgâi čällen. Pratchett halijdij toimâtteijen, já ive 1965 sun finnij vuosmuu pargo hárjuttellen páihálii loostâst. Sun poorgâi toimâtteijen 1970- já 1980-lovoin ovdil ko sust šoodâi ubâáigásâš kirječällee ive 1987.
Pargo.
Pratchett lijkkui scifi- já fantasiakirjijd jo nuorâ almajin, já 17-ihásâžžân sun čäliškuođij vuosmuu roomaan, The Carpet People, mii almostui ive 1971. Sun čaalij kiirjijd The Dark Side of the Sun (1976) já Strata (1981) ovdil ko suu vuosmuš Discworld-roomaan, The Colour of Magic, almostui ive 1983. Discworld-kirjeráiđu lâi maailmvijđosâš miänástus. Rááiđust almostuvvii 41 kirjed ive 2015 räi. Majemuš kirje The Shepherd's Crown almostui kirječällee jäämmim maŋa. Discworld-rááiđu lasseen Pratchett čaalij maaŋgâid párnáikiirjijd.
Jäämmim.
Pratchett puáccái Alzheimer taavdân ive 2007. Sun kuittâg joođhij kiirjijd čáállám elimis loopâ räi. Pratchett jaamij päihistis ive 2015.
Kirjeh.
Discworld-ráiđu.
Terry Pratchett čaalij 41 Discworld-kirjed.
Nika Melia

Nikanor (Nika) Melia (; š. juovlâmáánu 21. peeivi 1979, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár.
1289

1289 (MCCLXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1280-lovo majemuš ihe.
Giga Bokeria

Giorgi (Giga) Bokeria (; š. cuáŋuimáánu 20. peeivi 1972, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár.
1279

1279 (MCCLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1270-lovo majemuš ihe.
1269

1269 (MCCLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1260-lovo majemuš ihe.
Sofia Jannok

Sofia Jannok (š. čohčâmáánu 15. peeivi 1982, Vääččir, Ruotâ) lii sämmilâš lávloo, musikkár, čaittâleijee já mediapargee. Jannok ráhtá pop-muusik orjâlâškielân, eŋgâlâskielân já ruotâkielân. Pop-muusik lasseen suu muusikist kullá meid ärbivuáválâš juáigus. Jannok vuossâmuš album "White/Čeaskat" almostui ive 2007. Muusik lasseen sun lii porgâm TV-jođetteijen Unna Junná -párnáiohjelmist.
Sun vuoitij ive 2003 Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási lavluin "Liekkas".
Palhâšumeh.
Ive 2006 Jannok finnij "Rubus arcticus" -stiipeend. Ive 2014 sun vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume. Ive 2016 sun vuoitij Sámi Music Awards -kišto ávus uásist. Roovvâdmáánust 2021 Juulev teknisâš ollâopâttâh nomâttij suu kunneetuáhtárin.
Diskografia.
Sofia Jannok diskografia:
Singleh.
Ive 2016 Jannok lâi kyessilávlon Amoc singlest Kuobârpoolvâ maŋa oovtâst Niillas Holmbergáin.
Mariam Kvrivišvili

Mariam Kvrivišvili (; š. kesimáánu 11. peeivi 1990, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. Sun väljejui Georgia ovdâskoodán skammâmáánust 2020.
Anni Kytömäki

Anni Kytömäki (š. 1980, Ylöjärvi, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee. Sun čáálá historjálijd romanijd, moh kieđâvušeh ulmui já luándu vuáruvaikuttâs. Sun finnij Finlandia-palhâšume ive 2020 romanáin "Margarita. Jo suu vuosmuš roomaan "Kultarinta (2014) lâi iävtukkâssân Finlandia-palhâšume uážžon.
Njuárgám

Njuárgám ( já ) lii sijdâ Ucjuuvâ kieldâst Tiänujuuvâ riddoost. Tot lii Suomâ já Euroop union tavemus sijdâ.
Sofia och Anna

Sofia och Anna, meid Sofia &amp; Anna, lâi ruátálâš-sämmilâš lávlumjuávkku, mast lávloin vääččirliih Sofia Jannok já Anna Kärrstedt.
Ive 1995 lávlumkyevtis uásálistijn tagaráid kišto-ohjelmáid ko Ruotâ TV3 "Juniorchansen" já Italia "Bravo Bravissimo", mast kyevtis peesáin finaalin. Suoi vuoittijn ive 2001 Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási pittáin "Meahci mánná".
1. Du Čalmmit
2. Rievssat
Diskografia.
Eres skiäruh.
Kuáhtásist lii pittá meid čuávuvâš skiärust:
Gigi Ugulava

Giorgi (Gigi) Ugulava (; š. porgemáánu 15. peeivi 1975, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár.
1259

1259 (MCCLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1250-lovo majemuš ihe.
1249

1249 (MCCXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1240-lovo majemuš ihe.
Hildá Länsman

Hildá Birget Länsman teikkâ Ánn-Ovllá Káre Jari Hildá (š. 1993) lii sämmilâš jyeigee, lávloo já musikkár. Länsman rávásmij Ucjuuvâst. Suu enni lii sämmilâš musikkár Ulla Pirttijärvi-Länsman. Hildá Länsman lii mieldi Solju, VILDÁ já Gájanas -muusikjuávhuin. Sun ráhtá muusik meiddei oovtâst Tuomas Norvioin.
Karrieer.
Solju.
Ive 2015 Solju, ađai Hildá Länsman já Ulla Pirttijärvi-Länsman muusikjuávkku uásálistij UMK-kiišton, mast meriduvvoo, kii oovdâst Suomâ siämmáá ive Euroviisuh-lávlumkištoost. Solju pittá "Hold Your Colours" ulâttij UMK:st niäljád sajan. Ive 2019 Solju palhâšui ive aalmugmuusiktahhen. Solju vuosmuš skiärru "Ođđa áigodat" almostui cuáŋuimáánust 2018. Skiärru vuoitij ive 2019 algâaalmugij muusikpalhâšume "Indigenous Music Awards" -tábáhtusâst Kanadast.
Gájanas.
Gájanas-muusikjuávhu pittá "Diamántadulvvit" lâi ive 2021 Kanada maailmmuusik TOP 30 listoost vuossâmužžân.
Eres projekteh.
Länsman västidij ive 2022 almostum videospeelâ Skábma – Snowfall muusikist já lâi tast meid jienâčaittâleijen.
Ive 2025 Länsman uážui Sämirääđist oovtâ ive kukkosii pargoišeruuđâ, mon stuárudâh lâi 200 000 NOK (suullân 17 000 eurod). Sun keevtij išeruuđâ jieijâs sooloartistkarrieer oovdedmân sehe uđđâ šuoŋâi já taaiđâtuojij rähtimân.
1239

1239 (MCCXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1230-lovo majemuš ihe.
1229

1229 (MCCXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1220-lovo majemuš ihe.
1219

1219 (MCCXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1210-lovo majemuš ihe.
1209

1209 (MCCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1200-ihelove majemuš ihe.
1199

1199 (MCXCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1190-lovo majemuš ihe.
1189

1189 (MCLXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1180-lovo majemuš ihe.
1179

1179 (MCLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1170-lovo majemuš ihe.
1169

1169 (MCLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1160-lovo majemuš ihe.
1159

1159 (MCLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1150-lovo majemuš ihe.
1149

1149 (MCXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1140-lovo majemuš ihe.
1139

1139 (MCXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1130-lovo majemuš ihe.
1129

1129 (MCXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1120-lovo majemuš ihe.
1119

1119 (MCXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1110-lovo majemuš ihe.
1109

1109 (MCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1100-ihelove majemuš ihe.
Kivijärvi

Kivijärvi lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Kivijärvist ääsih 1 108 olmožid, já ton vijđodâh lii 599,88 km², mast 115,92 km² lii čääci. Kivijärvi naaburkieldah láá Kannonkoski, Karstula, Kinnula, Kyyjärvi, Perho já Viitasaari.
Historjá.
Kivijärvi vuáđudui ive 1868.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kivijärvi markkân.
Siijdah.
Heitjärvi, Hoikanperä, Kivijärvi markkân, Lahdenperä, Lokakylä, Myllyperä, Penttilänkylä, Puralankylä, Risuperä, Saunakylä, Talviaislahti, Tiironkylä já Veitjoki.
Kyyjärvi

Kyyjärvi lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Kyyjärvist ääsih 1 289 olmožid, já ton vijđodâh lii 469,61 km², mast 21,41 km² lii čääci. Kyyjärvi naaburkieldah láá Alajärvi, Karstula, Kivijärvi, Perho já Soini.
Historjá.
Kyyjärvi vuáđudui ive 1929.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kyyjärvi markkân.
Siijdah.
Hokkala, Koskimäki, Huhtala, Kumpula, Noposenaho, Hokkasenaho, Nurmijoki, Oikari, Peuralinna, Pölkki, Kyyjärven Saunakylä já Vehkaperä.
1526

1526 (MDXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1520-lovo čiččâd ihe.
1546

1546 (MDXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1540-lovo čiččâd ihe.
1506

1506 (MDVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1500-ihelove čiččâd ihe.
1516

1516 (MDXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1510-lovo čiččâd ihe.
1536

1536 (MDXXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1530-lovo čiččâd ihe.
1556

1556 (MDLVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1550-lovo čiččâd ihe.
1566

1566 (MDLXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1560-lovo čiččâd ihe.
1576

1576 (MDLXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1570-lovo čiččâd ihe.
1586

1586 (MDLXXXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1580-lovo čiččâd ihe.
1596

1596 (MDXCVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1590-lovo čiččâd ihe.
1544

1544 (MDXLIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1540-lovo viiđâd ihe.
1524

1524 (MDXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1520-lovo viiđâd ihe.
Antoine de Saint-Exupéry

Antoine Marie Jean-Baptiste Roger de Saint-Exupéry () lâi ranskalâš kirdee, čällee já tivtâsteijee. Suu peeggâlmumos kirje "Uccâ priinsâš" (Le Petit Prince, 1943) lii 1900-lovo klassikko, mii lii jurgâlum 300 kielân. Anarâškielâlâš jurgâlus almostui ive 1995, já tom lii jurgâlâm Iisakki Mattus.
Saint-Exupéry kulostui čällen, mut sun lâi meid kirdee Ranska áimuvuoimijn ive 1921 rääjist. Nube maailmsuáđi ääigi sun aasâi Ovtâstum staatâin, mut maacâi Raanskan ive 1943. Suu majemuš kirdem tábáhtui syeinimáánu 31. peeivi 1944. Sun lâi kirdemin Koskâmeerâ paajaabeln, ko suu kirdemmaašin lappui Marseille alda. Kirdemmaašin pittááh kávnojii 2000-lovo aalgâst, mut Saint-Exupéry ruumâš ij lah kuássin kavnum.
1486

1486 (MCDLXXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1480-lovo čiččâd ihe.
1466

1466 (MCDLXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1460-lovo čiččâd ihe.
1446

1446 (MCDXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1440-lovo čiččâd ihe.
1426

1426 (MCDXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1420-lovo čiččâd ihe.
1406

1406 (MCDVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1400-ihelove čiččâd ihe.
1496

1496 (MCDXCVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1490-lovo čiččâd ihe.
1476

1476 (MCDLXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1470-lovo čiččâd ihe.
Urho Kekkonen

Urho Kaleva Kekkonen () lâi syemmilâš politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 8. presidentin iivij 1956–1982. Sun lii kuhesáigásumos president Suomâ historjást.
Tuávááš.
Urho Kekkonen šoodâi čohčâmáánu 3. peeivi 1900 Pielavesist. Suu eeči Juho Kekkonen lâi reŋgâ já meccipargee, kiäst šoodâi meccipargohovdâ, já suu enni Emilia Pylvänäinen lâi tálulii nieidâ. Urho lâi perruu puárásumos pärni. Eeji pargo keežild peerâ varrij ennuv: sij assii vistig Kuopiost, talle Lapinlahtist já Iisalmist. Ive 1911 peerâ varrij Kajanân. Kekkonen valmâštui Kaajaan luvâttuvâst ive 1919. Luvâttuv maŋa sun čođâlditij viärjukenigâsvuođâ Helsigist já luvâškuođij vuoigâdvuođâtiettuu Helsig ollâopâttuvâst. Sun valmâštui kandidaatin ive 1926. Siämmáá ive Kekkonen naajâi Sylvi Uinoin, já sunnuu kaandâkyevtis Matti já Taneli šoodáin kyehti ive maŋeláá. Kekkonen valmâštui vuoigâdvuođâ tuáhtárin ive 1936.
Valastâllâm.
Kekkonen lâi movtigis valastâllee ubâ elimis. Jo nuorâ almajin Kajanist sun lijkkui almosvalastâlmân, čuoigâmân já jyelgipáálun. Rävisolmožin suu tehálumoseh šlaajah lijjii alodâhnjuškim já kaččâm. Ive 1923 sun vuoitij alodâhnjuškim suomâmiäštárvuođâ. Meid presidentin Kekkonen lâi tobdos tast, ete sun čuoigâi, kuálástij já miäcástij ennuv.
Pooliitlâš karrieer.
Kekkonen seervâi Viljâleijeiliiton ive 1933. Suomâ ovdâskoodán sun väljejui vuossâmuu keerdi ive 1936. Sust šoodâi tállán Kyösti Kallio haldâttâs vuoigâdvuođâminister (1936-1937) já talle sisašijminister A. K. Cajander haldâttâsân (1937–1939). Tälvisuáđi ääigi Kekkonen ij lamaš haldâttâsâst, mut ive 1944 sun väljejui J. K. Paasikivi haldâttâs vuoigâdvuođâministerin. Kekkonen lâi Viljâleijeilito presidentiävtukkâs ive 1950. Paasikivi vuoitij vaaljâid já nomâttij Kekkonen uáiviministerin. Ohtsis Kekkonen lâi uáiviministerin viiđâ haldâttâsâst.
Suomâ presidentin.
Kekkonen väljejui Suomâ täsivääldi presidentin vuossâmuu keerdi ive 1956, ko sun vuoitij vyesti-iävtukkâs K. A. Fagerholm kuovttijn jienáin. Sun šoodâi forgâ tobdosin tast, maht sun maatij hoittáđ Suomâ já Sovjetlito koskâsijd koskâvuođâid. Ton áánsust Kekkonen luhostui čokkiđ vääldi olssis. Ive 1962 vaaljâin suu vyesti-iävtukkâs Olavi Honka luovâi iävtukkâsvuođâst já Kekkonen väljejui uđđâsist presidentin. Kekkonen vuoitij meid ive 1968 presidentvaaljâid, já ovdâskode ive 1973 asâttem spiekâstâhlaavâ áánsust Kekkonen joođhij presidentin ive 1978 räi. Ive 1978 vaaljâi ääigi Kekkonen lâi jo puáris já sust lijjii tiervâsvuotâčuolmah. Sun kuittâg vuoitij vaaljâid já tooimâi presidentin vala ive 1982 räi. Kekkonen jaamij päihistis Tamminiemist, Helsigist porgemáánu 31. peeivi 1986.
1456

1456 (MCDLVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1450-lovo čiččâd ihe.
1436

1436 (MCDXXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1430-lovo čiččâd ihe.
1416

1416 (MCDXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1410-lovo čiččâd ihe.
1396

1396 (MCCCXCVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1390-lovo čiččâd ihe.
1376

1376 (MCCCLXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1370-lovo čiččâd ihe.
1356

1356 (MCCCLVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1350-lovo čiččâd ihe.
1336

1336 (MCCCXXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1330-lovo čiččâd ihe.
Kirsi Kunnas

Kirsi Kunnas () lâi syemmilâš tivtâsteijee, párnáikirječällee, akateemikkár já jurgâleijee. Sun lii šoddâm tobdosin eromâšávt párnáitiivtâi čällen já párnáikiirjij jurgâleijen.
Eellim.
Kunnas šoodâi Helsigist. Suu vaanhimeh, Sylvi já Väinö Kunnas, láin kovetaiđâreh. Eeči Väinö jaamij, ko Kirsi lâi tuše neelji-ihásâš. Tast maŋa enni Sylvi naajâi taaiđâkritijkkár Einari J. Vehmasáin. Kunnas juuđij škoovlâ Helsigist já čaalij tiivtâid jo nuorâ nieidân. Suu vuosmuš tihtâkirje Villiomenapuu almostui ive 1947.
Kirsi Kunnas naajâi kirječällee Jaakko Syrjäin ive 1957. Sunnui šoodáin algekyevtis: musikkár Martti Syrjä šoodâi ive 1957 já musikkár já čaittâleijee Martti Syrjä šoodâi ive 1959.
Pargo.
Kunnas lâi tobdos párnáikirječällen, mut suu vuossâmuuh tihtâkirjeh Villiomenapuu (1947), Uivat saaret (1950), Tuuli nousee (1953) já Vaeltanut (1956) lijjii uáivildum rävisulmuid. Suu karrieer párnáitivtâsteijen aalgij ive 1954, ko sun jurgâlij eŋgâlâskielâlijd tiivtâid suomâkielân. Ive 1956 almostui suu vuosmuš párnáitihtâkirje Tiitiäisen satupuu. Kirje lâi miänástus, já tot lii ain syemmilii párnáikirjálâšvuođâ klassikko. Kunnas čaalij ereslágánijd párnáitiivtâid ko ohtâgin syemmillâš čällee ovdil. Suu tiivtah lijjii uđđâáigásiih já maŋgii saatiirliih. Vuossâmuu párnáikirje maŋa Kunnas čaalij lase párnáitihtâkiirjijd: Puupuu ja käpypoika (1972), Hassut aakkoset (1975), Kani Koipeliinin kuperkeikat (1979), Sirkusjuttuja (1985), Tiitiäisen pippurimylly: ei liian pienille eikä liian isoille vaan kaikille joilla on pippurihylly (1991), Tiitiäisen tuluskukkaro (2000) sehe Tiitiäisen runolelu (2002). 1980-lovvoost sun almostitij vala rävisulmuid uáivildum tihtâkiirjijd: Kuun kuva meissä (1980), Kaunis hallayö (1984) já Valoa kaikki kätketty (1986). Kunnas lii finnim maaŋgâid palhâšuumijd pargostis.
Tim Burton

Timothy Walter Burton (š. porgemáánu 25. peeivi 1958, Burbank, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš stivrejeijee, pyevtitteijee, čällee já taaidâr. Sun lii tobdos eromâšávt goottilij fantasiaelleekuuvij stivrejeijen.
Eellim.
Tim Burton šoodâi Burbankist, Kaliforniast. Sun lijkkui elleekuuvijd jo párnážin. Škoovlâ maŋa sun juuđij Kalifornia Institute of the Arts.
Pargo.
Karrieer aalgâst Burton raahtij maaŋgâid uánihisfiilmâid. Sun čaalij já stivrij stuárráámuu uási tain. Suu vuosmuš kuhes elleekove stivrejeijen, Pee-wee's Big Adventure, almostui ive 1985.
1316

1316 (MCCCXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1310-lovo čiččâd ihe.
Peter Jackson

Peter Robert Jackson (š. roovvâdmáánu 31. peeivi 1961, Wellington, Uđđâ-Seeland) lii uđđâseelandlâš stivrejeijee, pyevtitteijee já čällee. Sun šoodâi tobdosin eromâšávt "The Lord of the Rings" já "The Hobbit" elleekuuvij stivrejeijen.
Eellim.
Peter Jackson šoodâi Uđđâ-Seeland uáivikaavpugist Wellingtonist já aasâi pärnivuođâs Pukerua Bay siijdâst. Jackson rähtiškuođij uánihisfiilmâid jo 8-ihásâžžân, ko suu vaanhimeh Bill já Joan skeŋkkijn elleekovekamera sunjin. Oovtâst tain fiilmâin šoodâi suu vuosmuš kuhes elleekove Bad Taste (1987).
1296

1296 (MCCXCVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1290-lovo čiččâd ihe.
1276

1276 (MCCLXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1270-lovo čiččâd ihe.
1256

1256 (MCCLVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1250-lovo čiččâd ihe.
1236

1236 (MCCXXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1230-lovo čiččâd ihe.
1216

1216 (MCCXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1210-lovo čiččâd ihe.
1196

1196 (MCXCVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1190-lovo čiččâd ihe.
1176

1176 (MCLXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1170-lovo čiččâd ihe.
1156

1156 (MCLVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1150-lovo čiččâd ihe.
1136

1136 (MCXXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1130-lovo čiččâd ihe.
1116

1116 (MCXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1110-lovo čiččâd ihe.
Miika Nousiainen

Miika Nousiainen (š. čohčâmáánu 23. peeivi 1973, Säynätsalo, Suomâ) lii syemmilâš toimâtteijee, kirječällee já kietâčällee.
Pargo.
Nousiainen lii porgâm uđâstoimâtteijen televisiost sehe kietâčáállám TV-ohjelmijd Putous, King já Pitääkö olla huolissaan?. Suu vuosmuš roomaan Vadelmavenepakolainen almostui ive 2007. Ton maŋa sun lii čáállám nelji roomaan: Maaninkavaara (2009), Metsäjätti (2011), Juurihoito (2016) já Pintaremontti (2020). Suu kiirjijn láá rahtum kyehti elleekove: Vadelmavenepakoilainen ive 2014 sehe Metsäjätti ive 2020.
1386

1386 (MCCCLXXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1380-lovo čiččâd ihe.
Margaret Atwood

Margaret Eleanor Atwood (š. skammâmáánu 18. peeivi 1939, Ottawa, Ontario, Kanada) lii kanadalâš kirječällee já tivtâsteijee.
Eellim.
Atwood šoodâi Ottawast, Ontariost. Sun lijkkui čäälliđ jo párnážin. Atwood juuđij Toronto ollâopâttuv já talle luuvâi eŋlandlâš kirjálâšvuođâ Radcliffe Collegest. Sun valmâštui maisterin ive 1962. Atwood vuosmuš tihtâkirje Double Persephone almostui ive 1961 já suu vuosmuš roomaan The Edible Woman ive 1969. Suu tobdosumos kirje lii ive 1985 almostum The Handmaid's Tale. Kirjeest rahtum elleekove almostui ive 1990 já TV-ráiđu ive 2017. Atwood lii vuáittám kirjálâšvuođâ Booker-palhašume kuohtii, kirjijgijn The Blind Assassin (2000) já The Testaments (2019).
1366

1366 (MCCCLXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1360-lovo čiččâd ihe.
1346

1346 (MCCCXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1340-lovo čiččâd ihe.
1326

1326 (MCCCXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1320-lovo čiččâd ihe.
1306

1306 (MCCCVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1300-ihelove čiččâd ihe.
1206

1206 (MCCVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1200-ihelove čiččâd ihe.
1106

1106 (MCVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1100-ihelove čiččâd ihe.
1286

1286 (MCCLXXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1280-lovo čiččâd ihe.
1266

1266 (MCCLXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1260-lovo čiččâd ihe.
1246

1246 (MCCXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1240-lovo čiččâd ihe.
1226

1226 (MCCXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1220-lovo čiččâd ihe.
1186

1186 (MCLXXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1180-lovo čiččâd ihe.
1166

1166 (MCLXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1160-lovo čiččâd ihe.
1146

1146 (MCXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1140-lovo čiččâd ihe.
1126

1126 (MCXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1120-lovo čiččâd ihe.
Kyösti Kallio

Kyösti Kallio (algâaalgâst Gustaf Kalliokangas, ) lâi syemmilâš politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 4. presidentin iivij 1937–1940.
Tuávááš.
Kyösti Kallio šoodâi cuáŋuimáánu 10. peeivi 1873 Ylivieskast stuorrâ perruu kuálmádin párnážin. Suu vaanhimeh láin eennâmviljâleijee Mikko Kallio já Beata Knuutila. 12-ihásâžžân Kallio varrij eeji uárbimpele, Anttuuna Kangas, kuuvl. Sun valmâštui Raahe koskâškoovlâst já jođeškuođij luvâttuv Oulust. Sun ij kuittâg valmâštum pajeuáppen, pic sust šoodâi Anttuuna Kangas táálui iššeed, já sun poorgâi eennâmtuálust masa ubâ elimis. Kallio naajâi Kaisa Nivalain ive 1902 já sunnui šoddii ohtsis kuttâ párnáá, kyehti alge já nelji nieidâ.
Pooliitlâš karrieer.
Kallio väljejui ovdâsteijen staatâpeivijd ive 1904. Sun tooimâi meid ive 1906 vuáđudum Viljâleijeelito haldâttâsâst. Kallio lâi tergâdis tahhee Suomâ jiečânâsvuođâ tuávváást. Sun tooimâi 15 kerdid ovdâskode sahâalmajin, kulmii eennâmtuáluministerin já neljii uáiviministerin. Kallio väljejui Suomâ täsivääldi presidentin ive 1937. Presidentin sun halijdij ovdediđ tave-eennâmlii ovtâspargo sehe Suomâ já Sovjetlito koskâsijd koskâvuođâid. Tälvisuáđi ääigi já suáđi maŋa Kallio irâttij ruákášiđ aalmug. Suu tiervâsvuotâ kuittâg huánánij jo suáđi ääigi já sun iäránij president tooimâst skammâmáánu 27. peeivi 1940. Ovdâskodde valjij čuávuvâš presidentin Risto Ryti juovlâmáánu 19. peeivi. Kallio finnij váimuinfarkt siämmáá peeivi já jaamij Helsig ryevdirađesajattuvâst.
Risto Ryti

Risto Heikki Ryti () lâi syemmilâš politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 5. presidentin iivij 1940–1944.
Tuávááš.
Risto Ryti šoodâi kuovâmáánu 3. peeivi 1889 Huittisii Loima siijdâst stuorrâ perruu niäljád párnážin. Suu eeči Kaarle Evert Ryti lâi tálulâš já enni Ida Vivika Junttila tálulii nieidâ. Nuorâ almajin Ryti lijkkui kuittâg eenâb luuhâđ ko porgâđ eennâmtuálust. Sun lâi perruu áinoo alge, kii valmâštui pajeuáppen. Sun luuvâi vuoigâdvuođâtiettuu Helsig ollâopâttuvâst já valmâštui ive 1909. Ton maŋa sun poorgâi äššivyeijen Raumast. Sun finnij värituámmár áárvu ive 1912. Ryti oopâi meid Oxfordist Eŋlandist, mut kaartâi maccâđ Suomân vuossâmuu maailmsuáđi älgidijn. Sun naajâi Gerda Serlachiusáin ive 1916 já sunnui šoddii kulmâ párnáá, algekyevtis já ohtâ nieidâ.
Pooliitlâš karrieer.
Ryti väljejui Suomâ ovdâskoodán vuossâmuu keerdi ive 1919. Sun tooimâi staatâvarijministerin J. H. Vennola haldâttâsâst ive 1921 já Kyösti Kallio haldâttâsâst iivij 1922–1924. Ive 1922 president K. J. Ståhlberg nomâttij Ryti Suomâ Paaŋki uáivihovdân. Ryti lâi presidentiävtukkâssân jo ive 1925 vaaljâin, tuše 36-ihásâžžân. Presidentin väljejui kuittâg Lauri Kristian Relander. Ryti poorgâi uáivihovdân 1930-lovo ääigi já maacâi haldâttâspaargon esken ive 1939, ko sust šoodâi Suomâ uáiviminister. Sun tooimâi uáiviministerin Suomâ tälvisuáđi ääigi já vuáláčaalij Moskova ráávhusopâmuš njuhčâmáánu 13. peeivi 1940.
Suomâ presidentin.
Suomâ ovdâskodde valjij Ryti Suomâ täsivääldi presidentin spiekâstâhlavváin ton maŋa, ko president Kyösti Kallio iäránij virgestis skammâmáánu 27. peeivi 1940 puácuvuođâ keežild. Rytist šoodâi president juovlâmáánu 19. peeivi 1940. Sun väljejui presidentin uđđâsist ive 1943 vaaljâin. Ryti tooimâi presidentin vaigâdis tiileest Suomâ jotkâsuáđi ääigi. Kesimáánust 1944 Ryti čaalij Saksa olgominister Ribbentropân reeivâ, mast sun lopedij, ete Suomâ ij räähti ráávhu Sovjetlittoin Saksa lovettáá. Taan Ryti-Ribbentrop-sopâmuš áánsust Suomâ finnij Saksa iše suáđist. Ryti iäránij president virgeest forgâ ton maŋa.C. G. E. Mannerheimist šoodâi president ive 1944 porgemáánust ige Ryti vuáláčäällim sopâmuš lamaš innig vyeimist. Suáđi maŋa Sovjetlitto vaađâi, ete Suomâ tyemmee suátisujâlijd. Meid Ryti tyemmejui suátisujâlâžžân já sun vietij kulmâ ive faŋgâlist, ovdil ko president Paasikivi ärmittij suu vyesimáánust 1949. Ryti jaamij ive 1956 67-ihásâžžân.
1594

1594 (MDXCIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1590-lovo viiđâd ihe.
1584

1584 (MDLXXXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1580-lovo viiđâd ihe.
1574

1574 (MDLXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1570-lovo viiđâd ihe.
1554

1554 (MDLIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1550-lovo viiđâd ihe.
1534

1534 (MDXXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1530-lovo viiđâd ihe.
1514

1514 (MDXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1510-lovo viiđâd ihe.
1504

1504 (MDIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1500-ihelove viiđâd ihe.
1404

1404 (MCDIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1400-ihelove viiđâd ihe.
1304

1304 (MCCCIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1300-ihelove viiđâd ihe.
1204

1204 (MCCIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1200-ihelove viiđâd ihe.
1104

1104 (MCIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1100-ihelove viiđâd ihe.
1494

1494 (MCDXCIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1490-lovo viiđâd ihe.
1474

1474 (MCDLXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1470-lovo viiđâd ihe.
1454

1454 (MCDLIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1450-lovo viiđâd ihe.
1434

1434 (MCDXXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1430-lovo viiđâd ihe.
1414

1414 (MCDXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1410-lovo viiđâd ihe.
1394

1394 (MCCCXCIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1390-lovo viiđâd ihe.
1374

1374 (MCCCLXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1370-lovo viiđâd ihe.
1354

1354 (MCCCLIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1350-lovo viiđâd ihe.
1334

1334 (MCCCXXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1330-lovo viiđâd ihe.
1314

1314 (MCCCXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1310-lovo viiđâd ihe.
1294

1294 (MCCXCIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1290-lovo viiđâd ihe.
1274

1274 (MCCLXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1270-lovo viiđâd ihe.
1254

1254 (MCCLIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1250-lovo viiđâd ihe.
1234

1234 (MCCXXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1230-lovo viiđâd ihe.
1214

1214 (MCCXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1210-lovo viiđâd ihe.
1194

1194 (MCXCIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1190-lovo viiđâd ihe.
1174

1174 (MCLXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1170-lovo viiđâd ihe.
1154

1154 (MCLIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1150-lovo viiđâd ihe.
1134

1134 (MCXXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1130-lovo viiđâd ihe.
1114

1114 (MCXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1110-lovo viiđâd ihe.
1484

1484 (MCDLXXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1480-lovo viiđâd ihe.
1464

1464 (MCDLXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1460-lovo viiđâd ihe.
1444

1444 (MCDXLIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1440-lovo viiđâd ihe.
1424

1424 (MCDXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1420-lovo viiđâd ihe.
1384

1384 (MCCCLXXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1380-lovo viiđâd ihe.
1364

1364 (MCCCLXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1360-lovo viiđâd ihe.
1344

1344 (MCCCXLIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1340-lovo viiđâd ihe.
1324

1324 (MCCCXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1320-lovo viiđâd ihe.
1284

1284 (MCCLXXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1280-lovo viiđâd ihe.
1264

1264 (MCCLXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1260-lovo viiđâd ihe.
1244

1244 (MCCLXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1240-lovo viiđâd ihe.
1224

1224 (MCCXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1220-lovo viiđâd ihe.
1184

1184 (MCLXXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1180-lovo viiđâd ihe.
1164

1164 (MCLXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1160-lovo viiđâd ihe.
1144

1144 (MCXLIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1140-lovo viiđâd ihe.
1124

1124 (MCXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1140-lovo viiđâd ihe.
1598

1598 (MDXCVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1590-lovo oovcád ihe.
1588

1588 (MDLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1580-lovo oovcád ihe.
1578

1578 (MDLXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1570-lovo oovcád ihe.
1558

1558 (MDLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1550-lovo oovcád ihe.
1538

1538 (MDXXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1530-lovo oovcád ihe.
1518

1518 (MDXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1510-lovo oovcád ihe.
1498

1498 (MCDXCVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1490-lovo oovcád ihe.
Azerbaidžan president

Azerbaidžan president () lii Azerbaidžan staatâhovdâ. Vuáđulaavâ artikla 101 mield aalmug väljee president njuolgâ valjâiguin čiččâm ive kooskâi. Enâmustáá jienâid uážžum iävtukkâs šadda presidentin. Táárbu mield uárnejuvvoo nubbe jienâstemkerdi.
Tohálâšvuotâiävtuh.
Iävtukkâs kalga leđe Azerbaidžan aalmugjeessân, mut ij uážu kuittâggin leđe siämmáá ääigi nube staatâ aalmugjeessân. Ton lasseen iävtukkâs kalga leđe aassâm Azerbaidžanist ucemustáá 10 ihheed, ige uážu leđe tyemmejum tuođâlii rikosääšist.
Virgepaje.
Ovdil ive 2009 paje piištij vittâ ive já siämmáš olmooš puovtij leđe presidentin tuše kyevti pajan. Ive 2009 uárnejum aalmugjienâstem tiet pajeraijiittâs komettui já meddâlistui. Nubbe aalmugjienâstem ive 2016 kuhedij paje viiđâ ivveest čiččâm ihán. 
Azerbaidžan presidenteh.
Presidentij virgepajeh
Baku

Baku () lii kaavpug Azerbaidžanist. Tot lii staatâ stuárráámus kaavpug já vuáđulaavâ artikla 22 mield Azerbaidžan uáivikaavpug. Tot lii Apšeronnjaargâ maadâuásist Kaspiameerâ riddoost.
1478

1478 (MCDLXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1470-lovo oovcád ihe.
1458

1458 (MCDLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1450-lovo oovcád ihe.
1438

1438 (MCDXXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1430-lovo oovcád ihe.
1418

1418 (MCDXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1410-lovo oovcád ihe.
1398

1398 (MCCCXCVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1390-lovo oovcád ihe.
Azerbaidžan vuáđulaahâ

Azerbaidžan vuáđulaahâ () lii jiečânâs Azerbaidžan vuossâmuš já tassaažân áinoo vuáđulaahâ. Aalmugjienâstem maŋa tot tuhhiittui já poođij vuáimán skammâmáánu 12. peeivi 1995.
Laavâ rááhtus.
Tääl vuáđulaavâst láá 147 cekkid 12 lovvoost já 5 uásist. 
Virgálâš kielâ já eres kielah.
Azerbaidžan vuáđulaavâ artikla 21(1) mield riijkâst lii tuše ohtâ virgálâš kielâ ađai azerbaidžankielâ, mon sárnuh ive 2009 aalmugrekinistem mield 92,5 % azerbaidžanlijn eenikielânis. Siämmáá laavâ mield jis azerbaidžanliih sárnuh eres kielâid, te sist lii meid vuoigâdvuotâ kevttiđ já ovdediđ jieijâs kielâ.
Uáivikaavpug.
Vuáđulaavâ artikla 22 mield Azerbaidžan uáivikaavpug lii Baku.
President.
Vuáđulaavâ artikla 101 mield aalmug väljee president njuolgâ valjâiguin čiččâm ive kooskâi.
1378

1378 (MCCCLXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1370-lovo oovcád ihe.
1358

1358 (MCCCLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1350-lovo oovcád ihe.
1338

1338 (MCCCXXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1330-lovo oovcád ihe.
1318

1318 (MCCCXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1310-lovo oovcád ihe.
1298

1298 (MCCXCVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1290-lovo oovcád ihe.