tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Oliviero Toscani

Oliviero Toscani () lâi italialâš čuovâkovvejeijee. Sun lii tobdos ruokkâdis já vááimun čyeccee kuvijnis italialii Benetton-pivtâsbrändin.
Eellim.
Oliviero Toscani šoodâi Milanost cuáŋuimáánu 28. peeivi 1942. Suu eeči lâi pegâlmâs čuovâkovvejeijee italialii Corriere della Sera -aavisist. Toscani luuvâi taaiđâškoovlâst Zürichist Sveeicist.
Toscani jaamij uđđâivemáánu 13. peeivi 2025. Sust lâi härvinâš tavdâ, amyloidoos, mii vahâgit tehálijd orgaanijd já niärváid. Muáddi peeivi ovdil jäämmim Toscani lâi karttâm Cecina pyecceiviäsun.
Pargo.
Toscani kuvvij máinuskuvijnis tehálijd ohtsâškodálijd teemaid. Suu pargo kieđâvušâi eres lasseen AIDS, rasism, suáđi já jäämmimráŋgáštâs. Toscani kuvvij maaŋgâid kulttuurlijd ikonijd, tegu Andy Warhol, John Lennon já Federico Fellini. Sun poorgâi Benettonân 18 ihheed já raahtij pegâlmâs "United Colours of Benetton" -kampanjaid. Suu koveh lijjii távjá kištâlemvuálásiih. Ovdâmerkkân koveh Bosnia-suáldát ivnáin pihtâsijn, AIDS:ân jämmee almast sehe paapâ já nuná cummeest finnejii stuorrâ huámmášume.
Karrieeris ääigi Toscani poorgâi meiddei maŋgáid muotilostáid, tegu Voguen já GQ:ân.
Varsova

Varsova () lii Puola stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Varsovast ääsih 1 862 402 olmožid, já ton vijđodâh lii 517,24 km².
Sämirääđi kulttuurtorjuuh

Sämirääđi kulttuurtorjuuh láá ruđâliij torjuuh, maid Sämirääđi juáhá jyehi ive. Toi ulmen lii tuárjuđ, iäláskittiđ já ovdediđ ohtâlii sämitaaiđâ- já kulttuursyergi. Torjuu pyehtih uuccâđ ovtâskâs sämmiliih, sämijuávhuh já sämiseervih. Kulttuurtorjuid ruttâd Tave-enâmij ministerrääđi.
Uđđâ toorjâhäämi ive 2025 rääjist.
Sämirääđi almostitij ive 2025 aalgâst uđđâ toorjâhäämi, mon nommâ lii "Dalán-doarjja" (). Uđđâ toorjâhäämi lii uáivildum sämitaaiđâ- já kulttuursyergi vyerdimettum, huápulijn já tiätu äigimiärán čonnum tábáhtusâin. Taggaar tábáhtus puáhtá leđe ovdâmerkkân festivaalân, konsertân, čáitáldâhân, kuursân teikkâ eres taaiđâ- já kulttuursyergi tilálâšvuotân uásálistem, moos ij veltihánnáá lah puáhtám uuccâđ ruttâdem eres saajeest. Torjuu stuárudâh lii enâmustáá 20 000 NOK. Taam išeruuđâ puáhtá uuccâđ kulmii ivveest.
Ive 2025 kulttuurtorjuuh.
Kulttuurtorjuuh juáhhojii ohtsis 1 965 000 NOK. Sämirääđi juovij ihán 2025 ohtsis nelji oovtâ ive kukkosii pargoišeruuđâ. Taid ožžuu Inga-Wiktoria Påve já Lova Lundberg (tyeji), Hildá Länsman (muusik), Cecilia Persson (elleekove) sehe Simon Issát Marainen (kirjálâšvuotâ). Oovtâ pargoišeruuđâ stuárudâh lâi 200 000 NOK.
Oovtâ ive kukkosij pargoišeruuđâi lasseen Sämirääđi juovij kulttuurtorjuu ohtsisi 33 projektân. Ohtâ tain lâi Šuoŋâsuonjâreh-haahâ, mon ulmen lâi rähtiđ já almostittiđ sämikielâg párnáimuusik, mon puáhtá kevttiđ arâšoddâdmist, škoovlâin sehe paaihijn. Sämirääđi mieđettij Šuoŋâsuonjâreh-haahân 34 000 NOK.
Nuorttâmeerâsyemmiliih kielah

Nuorttâmeerâsyemmiliih kielah kuleh uuraallii kielâkode suomâ-ugrâlij kielâi suárgán. Kielâi ärbivuáváliih sárnumkuávluh láá Nuorttâmeerâ tave- já nuorttiibeln Suomâ já Tave-Skandinavia sehe Ruošâ taveviestârkuávluin, Eestienâmist já Latviast. Nuorttâmeerâsyemmiliih kielah láá nuuvt alda nubijdis, ete motomeh kielâsárnooh pyehtih iberdiđ nubijdis njyebžilávt.
Nuorttâmeerâsyemmiliih kielah láá: 
Historjá.
Nuorttâmeerâsyemmiliih kielah lijjii aalgâalgâlávt kuávlukielâi juávkku, mii lii pieđgânâm pooliitlij raajij já varrim tiet eskin koskâääigi. Ruotâ kunâgâskode vijđánem Suomâluovtâ taavaabeln já Saksa kolonistem Baltia kuávlust 1400-lovvoost miäruštâlâi nuorttâraajijd enâmáid, main maŋeláá láá šoddâm Suomâ já Eestieennâm. 
Nuorttâmeerâsyemmilij kielâi almolii vuáđuhäämi puáhtá rekonstruistiđ tárkká. Vuáđunuorttâmeerâsuomâ lâi aldahyelkkikielâ vuáđusämikielân, já lii máhđulâš, ete taah kielah láá ovdánâm ohtâsii sämi-nuorttâmeerâsuomâ vuáđukielâst, mii ärbivuáválávt kočoduvvoo arâvuáđunuorttâmeerâsuomâkiellân. Totkeeh iä lah siämmáá uáivilist tast, et vuáđusämikielâst já vuáđunuorttâmeerâsuomâkielâst ličij lamaš ohtsâš vuáđukielâ. Ohtân suijân toos lii tot, et táváliih, ohtâsiih innovaatioh váiluh.
Anonyymeh Alkoholisteh

Anonyymeh Alkoholisteh ađai AA () lii aalmugijkoskâsâš siärvus, mon jesânij ulmen lii pissoođ juvâhánnáá já išediđ eres alkoholistijd juksâđ čiälgusvuođâ. AA ij lah oskolduvlâš siärvus.
AA lii kyeimiservi, mon jesâneh jyehih koskânis fiäránijdis, vuoimijdis já tuáivuidis, vâi sij pyehtih čuávdiđ ohtsâš vädisvuođâidis sehe išediđ iärásijd tuoibuđ alkoholismist. Áinoo vátámâš peessâđ jesânin lii haalu joskâđ juhâmist.
Vuáđujurduuh.
AA toimâ vuáđuduvá čuávuváid vuáđujurduid:
Historjá.
AA šoodâi Ovtâstum staatâin ive 1935. Newyorklâš almai Bill W. uusâi nube alkoholkevttee, kote halijdij joskâđ juhâmist já pissoođ čiälgusin. Sun kaavnâi Bob (teikâ Dr. Bob). Suái vuáđudáin AA oovtâst ton maŋa ko suái hoksáin, ete viärdásâštoorjâ iššeed pissoođ čiälgusin. Viiđâ vuosmuu ive ääigi toimâ vijđánij hitásávt. Ive 1939 almostui kirje "Alcoholics Anonymous", mon vuosmuuh jesâneh čallii oovtâst. Tast maŋa AA vijđánij jotelubbooht maŋgáid kaavpugáid, já ive 2024 tot kavnui suullân 180 enâmist já jesâneh lijjii paijeel 2 miljovn.
Suomân AA poođij ive 1948, já ive 2024 AA-juávhuh lijjii suullân 600. Ive 2024 puoh tavemus AA-juávkku Suomâst lâi Anarist.
Siärvus pargo.
AA-juávkku.
AA čuákkimijn jesâneh jyehih koskânis fiäránijdis, vuoimijdis já tuáivuidis. Ulmen lii juksâđ čiälgusvuođâ viärdásâštorjuu peht. AA cuákkimij saje já ääigih Suomâst kávnojeh aa.fi-nettisijđoin. Juávhuin iä lah miärádâsah ijge kihheen pyevti páguttiđ kiämmán moossân. Áinoo vátámâš lii, ete čuákkimpeeivi ij uážu juuhâđ alkohol.
Jesânin puáhtá leđe jyehi olmooš, kote tobdá, ete juhâmist lii šoddâm haaldâsmettum, já kote haalijd joskâđ juhâmist. Jyehi olmooš, kote uásálist mottoom čuákkimân já iätá, et lii alkoholist, lii tállán AA jeessân.
12 läävhi ohjelm.
Kyehtnubálov läävhi tuoibumohjelm lii iävtuttâs persovnlii tuoibuumân. Tuoibumohjelm vuáđuduvá AA jesânij fiäránáid.
Kyehtnubáloh lävkkid, moh almostittojii vuosmuu tove "Alcoholics Anonymous" kirjeest, láá:
Heard- já McDonaldsuolluuh

Heard- já McDonaldsuolluuh láá Australia olgoterritorio Antarktis kuávlust India väldimeerâ maadâuásist.
Historjá.
Suolluuh láá lamaš Australia territorio ive 1947 rääjist. Ive 1997 tain šoodâi UNESCO maailmärbičuosâttâh.
Eennâmtiätu.
Heard- já McDonaldsuollui vijđodâh lii 412 km², mast 0 km² lii čääci.
Sajadâh já rääjih.
Heard- já McDonaldsuolluuh láá India väldimeerâ maadâuásist Maadâ-Afrik já Australia kooskâst. Toh láá suullân 4 100 km Perthist maadâviestârân já 1 700 km Antarktisist. Heard- já McDonaldsuolluin iä lah staatârääjih, tastko toh láá suolluuh. Merâriddo lii ohtsis 101,9 km.
Alkoholism

Alkoholism lii fyysilâš já psyykkilâš puácuvuotâ, mast alkohol kevttimist lii šoddâm haldaašmettum. Jis juhhee ij paste joskâđ juhâmist, te suu alkoholism šadda viärráábin. Lii tiäđust tot, ete maht puáhtá tubdâstiđ alkoholism já maht ton vijđánem puáhtá koskâldittiđ. Kuittâg estâdmân ij lah kavnum vyehi. Kihheen ij tieđe, mondiet motomijn alkoholkevttein šadda alkoholist.
Symptoomeh.
Puoh alkoholistijn iä lah siämmááh symptoomeh, muttâ stuárráámuu uásist sist láá aainâs-uv motomeh čuávuváin symptoomijn:
Anonyymeh Alkoholisteh.
Anonyymeh Alkoholisteh lii aalmugijkoskâsâš siärvus, mon jesânij ulmen lii pissoođ juvâhánnáá já išediđ eres alkoholistijd juksâđ čiälgusvuođâ. Ton jesâneh jyehih koskânis fiäránijdis, vuoimijdis já tuáivuidis, vâi sij pyehtih čuávdiđ ohtsâš vädisvuođâidis sehe išediđ iärásijd tuoibuđ alkoholismist. Áinoo vátámâš peessâđ jesânin lii haalu joskâđ juhâmist.
Ođđa áigodat

Ođđa áigodat lii sämmilii muusikjuávhu Solju vuossâmuš studioalbum. Tom almostittii Bafe's Factory já Nordic Notes cuáŋuimáánu 25. peeivi 2018 Suomâst. Skiärru lâi "Ive etno" -palhâšume iävtukkâssân ive 2018 Emma-gaalast, mut ij vuáittám.
Solju

Solju lii ive 2014 vuáđudum sämmilâš muusikjuávkku, moos kuullâv Ulla Pirttijärvi-Länsman já Hildá Länsman. Sunnuu lasseen skiäruin čuojâtteh maaŋgah kyessiartisteh já konsertijn lávdástává meiddei syemmiliih musikkáreh Teho Majamäki já Janne Puurtinen.
Historjá.
Ive 2015 Solju uásálistij UMK-kiišton, mast meriduvvoo, kii oovdâst Suomâ siämmáá ive Euroviisuh-lávlumkištoost. Solju pittá "Hold Your Colours" ulâttij UMK:st niäljád sajan.
Solju vuossâmuš skiärru "Ođđa áigodat" almostui cuáŋuimáánu 25. peeivi 2018. Skiärru vuoitij ive 2019 algâaalmugij muusikpalhâšume "Indigenous Music Awards" -tábáhtusâst Kanadast.
Palhâšumeh já tubdâstâsah.
Ive 2019 Solju palhâšui ive aalmugmuusiktahhen.
Ođđa áigodat (Remixed)

Ođđa áigodat (Remixed) lii sämmilii muusikjuávhu Solju nubbe studioalbum. Tom almostitij Bafe's Factory maailmvijđosávt kesimáánu 5. peeivi 2020.
Uvjamuohta

Uvjamuohta lii sämmilii muusikjuávhu Solju kuálmád studioalbum. Tom almostittii Bafe's Factory já Nordic Notes čohčâmáánu 9. peeivi 2022 Suomâst. Skiärru lâi "Ive etno" -palhâšume iävtukkâssân ive 2022 Emma-gaalast, mut ij vuáittám.
Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 2025

Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 2025, UEFA Nisonij Euro 2025 teikkâ Euro 2025 lâi 14. kerdi, ko jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh uárnejuvvojii. Kištoh uárnejuvvojii vuossâmuu keerdi Sveeicist.
Kištoh algii syeinimáánu 2. peeivi 2025. Fiinaal spellui syeinimáánu 27. peeivi St. Jakob-Park -stadionist Baselist.
Eŋland vuoitij euroopmiäštárvuođâ. Finalist Eŋland vuoitij Espanja 3–1 ráŋgáštâsčiehčâmijn. Jotkâääigi maŋa spellâ lâi 1–1. Ovdil nisonij euroopmiäštárvuotâ lâi čovdâšum ráŋgáštâsčiehčâmijguin tuše ohtii. Tot tábáhtui ive 1984, ko Ruotâ vuoitij Eŋland nisonij vuossâmuin EM-kištoin.
Uásálisteeh.
UEFA 55 jeessânenâmist 51 viggii peessâđ ive 2025 jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoid, mut tuše 16 pessii fáárun. Tain 14 lijjii ovdil uásálistám kištoid. Ive 2022 kištoid uásálistám Nuorttâriijkâ já Tave-Irland iä peessâm ive 2025 euroopmiäštárkištoid. Puola já Wales uásálistii vuossâmuu keerdi.
Spellâmsajeh.
Speelah spiällojii käävci stadionist.
Juávhuh já spelleeh.
Jyehi juávhust lijjii 23 spelled, kiäin kuulmâs lijjii moolâvaavtah. Meripeivi spelleelistoi almootmân lâi 25.6.2025.
Kištoi loppâuási: kočâttemspeelah.
Kočâttemspelláid pessii 8 juávkkud ađai kyehti pyeremuu juávhu jyehi uásáduvâst.
Fiinaal.
Fiinaal spellui syeinimáánu 27. peeivi St. Jakob-Park stadionist Basel kaavpugist Sveeicist 34 203 keččee oovdâst. Finalist Eŋland vuoitij Espanja 3–1 ráŋgáštâsčiehčâmijn. Jotkâääigi maŋa spellâ lâi 1–1. Ovdil nisonij euroopmiäštárvuotâ lâi čovdâšum ráŋgáštâsčiehčâmijguin tuše ohtii. Tot tábáhtui ive 1984, ko Ruotâ vuoitij Eŋland nisonij vuossâmuin EM-kištoin.
&lt;section begin=Final /&gt;&lt;section end=Final /&gt;
Dajan

Dajan lii tavesämmilii musikkár Hildá Länsman já syemmilii musikkár Tuomas Norvio vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Fierran uđđâivemáánu 24. peeivi 2025.
Áibbašeabmi

Áibbašeabmi lii tavesämmilii lávloo já jyeigee Ulla Pirttijärvi niäljád studioalbum. Tom almostitij Vuelie uđđâivemáánu 28. peeivi 2008 Taažâst.
Ruošša eanan

Ruošša eanan lii tavesämmilii lávloo já jyeigee Ulla Pirttijärvi nubbe studioalbum. Tom almostitij Atrium čohčâmáánu 29. peeivi 1998 Ruotâst.
Bálggis

Bálggis lii sämmilii muusikjuávhu Bárut vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Vuelie cuáŋuimáánu 1. peeivi 2011 Taažâst.
Ulda (muusikalbum)

Ulda lii sämmilii muusikjuváhu Ulla Pirttijärvi &amp; Ulda vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Tuupa Records ive 2012 Suomâst. Skiärru lâi "Ive etnoalbum" -palhâšume iävtukkâssân ive 2012 Emma-gaalast, mut ij vuáittám.
Roijk

Roijk lii tavesämmilii muusikjuávhu Ulla Pirttijärvi &amp; Ulda nubbe studioalbum. Tom almostitij Tuupa Records porgemáánu 26. peeivi 2016 Suomâst.
Ima hutkosat

Ima hutkosat lii tavesämmilij musikkárij Niillas Holmberg já Hildá Länsman studioalbum. Tom almostitij DAT uđđâivemáánu 17. peeivi 2011 Taažâst. Inger-Mari Aikio-Arianaick lii sannim album puoh pittáid.
Lååje

Lååje () lii maadâsämmilii musikkár Marja Mortensson já taažâ jazzmusikkár Daniel Herskedal studioalbum. Tom almostitij Vuelie roovvâdmáánu 18. peeivi 2019 Taažâst.
Skiärust Ruándim soloistij tävgikvarteet čuojât čiččâm pittáást.
Mojhtestasse

Mojhtestasse lii maadâsämmilii musikkár Marja Mortensson nubbe studioalbum. Tom almostitij Vuelie njuhčâmáánu 23. peeivi 2018 Taažâst.
Aarehgïjre

Aarehgïjre lii maadâsämmilii musikkár Marja Mortensson vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Vuelie cuáŋuimáánu 7. peeivi 2017 Taažâst.
Raajroe

Raajroe lii maadâsämmilii musikkár Marja Mortensson já taažâi jazzmusikkárij Daniel Herskedal já Jakop Janssønn ohtsâš studioalbum. Tom almostitij Veadta čohčâmáánu 17. peeivi 2021 Taažâst.
Skiärust čuojât Taažâ radio -orkester. Skiärust lii fáárust meiddei vueliekuorâ, mast láá kulmâ jeessân: Frode Fjellheim, Katarina Barruk já Thomas Gælok. Vuelie lii maadâsämmilâš ärbivuáválâš muusik.
Båalmaldahkesne

Båalmaldahkesne lii maadâsämmilii musikkár Marja Mortensson studioalbum. Tom almostitij Veadta kesimáánu 7. peeivi 2024 Taažâst.
Áššu (Áššu muusikalbum)

Áššu lii sämmilii muusikjuávhu Áššu vuossâmuš studioalbum. Tom almostittii Bafe's Factory já Nordic Notes cuáŋuimáánu 4. peeivi 2019 Suomâst.
Vildaluodda

Vildaluodda lii sämmilâš-syemmilâš muusikjuávhu VILDÁ áinoo studioalbum. Tom almostittii Bafe's Factory já Nordic Notes cuáŋuimáánu 4. peeivi 2019 Suomâst.
Roland TB-303

Roland TB-303 Bass Line (tobdoo meid noomáin 303) lii bassosyntetisaattor, mon Roland Corporation almostitij ive 1981 já valmâštij ive 1984 räi.
Historjá.
Roland TB-303 sundáttâlâi Tadao Kikumoto. Tot lii sundáttâllum bassokitarij ađđiistâlmân, mut ton jienâ ij sulâstit ollágin bassokiitaar. Tast lii ohtâ analogâlâš oskillaator (VCO), mii pyevtit jo-uv sááhá- tâi neljihâšpárusignaal. Taan maŋa signaal jotá 24 dB/oktaav jienâsillee (LPF) čoođâ, maid stivree lijnekavregeneraattor. Čuojânist lii meid oovtâkiärdánis sekveensser. Sekveensser ohjelmistem lâi hiđes já vaigâd, já tot ij iššeed, et ruustig fáárust lâi tuše raavâkirje jaapaankiellân. Tai suujâi tiet TB-303 vuobdui hyeneest, já Roland Corporation lopâttij ton valmâštem. Tuše 10 000 pittád valmâštuvvojii. Roland Corporation vuobdij majemuš čuojânâsâid hälbis hodijguin.
1980-lovo aalgâst motomeh artisteh kevttii TB-303. Ovdâmerkkân Charanjit Singh keevtij tom albumist "Ten Ragas to a Disco Beat" (1982), já Orange Juice singlest "Rip It Up" (1983). Sij iä kuittâg lamaš uáli pegâlmeh. 
Chicagolâš artist Phuture almostitij ive 1987 pitá "Acid Tracks". Taat pittá šoddâdij uđđâ muusikstiijlâ: acid house. Taan stiijlâst TB-303 čuojât oovtâkiärdánis já kiärdoo bassokovvoos já jienâšuoŋâ muttoo juurâtmáin jienâsillee távjus () já resonans (eŋg. "resonance") -regulaattorijd. 
Melodia puáhtá iäláskittiđ piejâmáin motomáid nuottáid nanodâs (eŋg. "accent") teikâ snjagottem (eŋg. "slide"). Maaŋgah artisteh keksejii, et čuojânâs siähánij, jis ton pattereh váldojii meddâl. Taan maŋa čuojânist lii šoddâm uđđâ sätihámásâš melodia. Motomin taat melodia lâi pyeri já artist keevtij tom. Távjá jienâ muttoo kevttimáin pehtilitteerustigijd tegu tävismašinijd tâi juármi (eŋg. "distortion"). Távjá TB-303 kiävttoo oovtâst Roland TR-808- tâi Roland TR-909 -rumbumašináin, mon Tadao Kikumoto lii meiddei sundáttâllâm.
Čuojânâsâst šoodâi piivnoh já maaŋgah artisteh kevttii tom uđđâ elektronlii tanssâmuusikist, ovdâmerkkân Derrick May já Jeff Mills (muusikstijlâ "Detroit techno", 1980-lovo loopâst), Hardfloor (album "Acperience", 1992), Josh Wink (pittá "Higher State of Consciousness", 1995) já Daft Punk (pittá "Da Funk", 1996). 
Ive 2011 The Guardian -aavis čaalij, et TB-303 almostittem ive 1981 lii ohtâ 50 tehálumos tábáhtusâin tanssâmuusik historjást.
Tááláá ääigi aalgâlâš Roland TB-303 lii uáli härvinâš já tiivrâs. Tot puáhtá mäksiđ 2 000–5 000 dollarid. Rustigist láá meid muttum versioh, ovdâmerkkân "Devilfish", "Acidlab", "Kenton" já "Borg". Toh láá meid uáli tivrâseh já vaigâdeh kavnâđ. Ton tiet čuojânâsâst láá valmâštum ennuv kopioh, ovdâmerkkân Behringer TD-3 (2019), Roland Aira TB-3 já Roland TB-03. Láá meid ennuv tiätturohjelmeh (ovdâmerkkân ReBirth RB-338, 2005), moh šoddâdeh siämmáálágánijd jienâid ko olmâ Roland TB-303. Toh mäksih ennuv ucceeb ko aalgâlâš Roland TB-303.
Čihkko­juvvon

Čihkkojuvvon lii sämmilii muusikjuávhu Gájanas áinoo studioalbum. Tom almostittii Bafe's Factory já Nordic Notes kuovâmáánu 6. peeivi 2021 Suomâst.
Bárru

Bárru lii tavesämmilii musikkár Wimme studioalbum. Tom almostitij RockAdillo Records njuhčâmáánu 31. peeivi 2003 Suomâst.
Cucuteni–Trypillia-kulttuur

Cucuteni–Trypillia-kulttuur lâi olmoošsiärvádâh, mii eelij suullân 6 000 ihheed tassaaš Čapismeerâ taavaabeln. Sij huksejii stuorrâ aassâmsoojijd tááláin Romania, Moldova já Ukraina kuávluin. Motomijn aassâmsoojijn láá tuhátteh tááluh. Maaŋgah totkeeh aneh täid aassâmsoojijd Euroop vuossâmužžân stuorrâ kaavpugin. Nubeh oppeet suogârdeh, lii-uv koččâmâš olmâ kaavpugijn vâi tuše stuorrâ siijdâin. Jyehi tááhust taah sajeh lijjii uáli epitáváliih Euroop arâhistorjást.
Cucuteni–Trypillia-kulttuur piištij kuhháá, suulân 2 000 ihheed. Talle tot lappui kyeđehánnáá magarijdgin meerhâid. Ovdil maaŋgah tiäđuh taan aalmugist illá huámmášuvvojii, tastko sii aassâmkuávlu lii kukken kuávluin, moh táválávt láá tutkum eenâb, tegu Sumer teikâ toovláš Egypt.
Ohtsâškodde já megasajeh.
Arkeologeh láá kavnâm ennuv keramiik, ađai njaajâst rahtum liitijd. Tain láá mučis čapis kovoseh kuovgis ponneest. Lii olâttittee, et puoh ulmuuh kevttii täid fiijnâ tiiŋgâid, iä tuše riges ulmuuh. Toh láá kavnum táválijn tááluin. Tot sáttá merhâšiđ, et ohtsâškodde lâi viehâ täsiárvusâš. Arkeologeh iä lah kavnâm stuorrâ palacijd teikâ riges ulmui haavdijd, nuuvt ete kenski sist ij lamaš čielgâ jođetteijee tego eres stuorrâ kulttuurijn.
Taah stuorrâ aassâmsajeh kočoduvvojeh motomin "megasaijeen" (). Tain stuárráámuin sattii leđe joba 3 000 táállud. Tááluh lijjii huksejum távjá siämmáánáál, ige kihheen orroom asâmin fijnásubbooht ko iäráseh. Maaŋgâin aassâmsoojijn lâi kaskoo stuorrâ kuárus kuávlu, mast iä lamaš rakânâsah. Kihheen ij tieđe vissásávt, mađe várás tot lâi. Motomeh arvâledeh, et tobbeen puovtij toollâđ ubâ siärvus čuákkimijd já juuhlijd teikâ kuáđuttiđ käärji.
Iivij ääigi uđđâ ääših láá kavnum ovdâmerkkân áimučuovâkuuvijn já magneetmittedmijn. Tááluh puáldojii távjá tátulávt, kenski oskoldâhlij suujâi keežild. Tááluin láá pááccám enâmân puálu meerhah, já arkeologeh pyehtih návt sárguđ káártáid tovláin aassâmsoojijn. Kávnuseh čujotteh toos, et ulmuuh šoddâdii käärji, viljâlii eennâm já rahtii fiijnâ keramiik. Piärgust ij lamaš stuorrâ rooli purrâmâšvááljust, pic sij purrii eenâb valje já palgošaddoid.
Cucuteni–Trypillia-kulttuur eromâš jiešvyehi lii tot, et puoh tááluh lijjii siämmáálágáneh. Tot sáttá muštâliđ täsiáárvust. Nube tááhust moonnâmääigi kávnuseh čujotteh toos, et ohtsâškoddeest aalgij maŋeláá oinuđ monniilágán hierarkia. Motomijn majebijn aassâmsoojijn láá kavnum stuárráábeh rakânâsah, moh kočoduvvojeh "megastruktuurin". Tain sattii leđe ohtâsiih vuárháh teikâ eromâš sajeh, main ulmuuh porgii oovtâst. Motomij totkei mield täin rakânâsâin lijjii jođetteijeeh teikâ paapah.
Lappum.
Loopâst Cucuteni–Trypillia-kulttuur lappui suulân 3400 oKr. Ij lah vises tiätu tast, mondiet sij vuolgii teikâ mondiet sii kulttuur nuuvâi. Motomeh totkeeh oskoh, et šoŋŋâdâhnubástus tovâttij čuolmâid eennâmtuálun. Nubeh jurdeh, et uđđâ noomaadaalmugeh pottii nuorttân já olgoštittii sii. Kenski meddei sisâruossâriijdoh teikâ jo ovdánmin lamaš eresárvusâšvuotâ vaikuttii kulttuur lappuumân.
Saavzâčááná

Saavzâčááná ("Albatrellus ovinus") lii "Russulales"-laahkon kullee kuobâr, mii šadda eromâšávt kuosâmeecijn. 
Suomâst.
Maadâ-Suomâst tot lii uáli táválâš kuobâr, tavveen vist tot lii härvinub. Kuobbâr puáhtá čuággiđ porgemáánust roovvâdmáánu pelimudo räi.
Purrâmâškuobâr.
Saavzâčááná lii eromâš purrâmâškuobâr. Nuorâ kuobbârij smakkâ lii lääivib, ko vist puárásub kuobbâreh láá ucánjáhháá riččâsuboh. Saavzâčááná puáhtá kopšâdiđ nuhtán. Tot suápá puohlágán kuobârpurrâmâššáid, já tom puáhtá meid passeeđ páánust saavzâčáánápihvin. 
Saavzâčááná puáhtá kalmaattiđ tâi kuškâdiđ čáláttâssân. Tast puáhtá meid rähtiđ maaŋgâlágánijd kuobârsiäiluttuvâid. 
Saavzâčáánást lii ennuv sáigu já D-vitamiin. Tot siskeeld meid seeleen sehe mottoom verd kalium.
Käskee

Käskee ("Urtica dioica") lii táválâš šaddo pirrâ Suomâ, eereeb tavemuu Laapist. Tondiet ko käskei čoggâšuvá älkkeht nitraat, šado ij kolgâččii nuurrâđ tagarijn soojijn, mast lii ennuv typpi. Tágáreh sajeh láá ovdâmerkkân kompostij já navittij aldasijn.
Kiävttu.
Käskee loostâid já nuorâ versoid puáhtá kevttiđ vorâsin, kalmaattiđ já kuškâdiđ. Taid puáhtá kevttiđ uáli maaŋgâpiälálávt purrâmušâin, liäibumist, orttâjuhâmušâin já pulverin. Käskee siemânijd puáhtá kevttiđ njaddon purrâmušâin já liäibumist. Ton lasseen käskee kiävttoo kosmetiikist. Käskeečääci lii meid pyeri luándumiäldálâs šaddosuojâlemamnâs já suvle. Käskeesááiguin valmâštuvvojeh tekstiileh. 
Käskest láá eromâš pyereh raavvâdáárvuh. Tot siskeeld ennuv protein já raavvâdsááigu. Käskest láá meid stuorrâ mereh magnesium, kalium, fosfor já ryevdi sehe eromâšávt ennuv kalsium. Tast lii meid ennuv C- já B-vitamiin. Käskee siemânijn lii eereeb iärrás E-vitamiin sehe linolsuvrâ.
Ive 2025 sämitiggevaaljah (Taažâ)

Ive 2025 Taažâ sämitiggevaaljah uárnejuvvojii čohčâmáánu 8. peeivi 2025.
Kymrikielâ muusikpeivi

Kymrikielâ muusikpeivi () lii muusikfestivaal, mon vuáđudij radiolaiđiistellee Huw Stephens. Tot uárnejui vuossâmuu tove kuovâmáánust 2013. Kymrikielâ muusikpeeivi ulmen lii juhlođ puohlágán kymrikielâlii muusik: rock, pop, folk, elektronisii muusik já hiphop, já puoh, mii jo máttá tai genrei kooskân.
Kymrikielâ muusikpeeivi ääigi uárnejuvvojeh maaŋgah kymrikielâliih konserteh jieškote-uvlágánijn muusikgenrein pirrâ Wales sehe eres soojijn Ovtâstum kunâgâskoddeest.
Historjá.
Ko kymrikielâ muusikpeivi juhlui vuossâmuu tove ive 2023, ohjelmist lijjii iänááš tagareh artisteh, kiäin vuossâmuš kielâ lii kymrikielâ. Onnáá peeivi tile lii muttum – ohjelmist kávnojeh tääl ennuv kymrikielâ uáppeeh, kiäh kevttih kymrikielâ jieijâs muusikist.
2025.
Ive 2025 kymrikielâ muusikpeivi uárnejui kuovâmáánu 7. peeivi. Fáárust lijjii eres lasseen čuávuvááh artisteh:
Q'eroh

Q'ero (meiddei Q'iru tâi Quero) lii algâaalmug Paucartambo eennâmkoddeest, Cusco kuávlust Perust. Sij sárnuh keččuakielâ já tärhibeht Cusco-Collao kuávlukielâ.
Q'eroh kulostuvvii, ko perulâš antropolog Oscar Núñez del Prado Cuzco ollâopâttuvvâst teividij moddijn Q'ero-ulmuin ive 1949 Q'ollorit'i pase juhleest. Kuttâ ive maŋeláá sun jođettij tutkâmušmätkikode Q'eroi siijdân, kost sun paddij siijdâ puárásumosij mainâsijd Q'ero algâaalmugist tain aaigijn ovdil ko Cusco kaavpug lâi ubâ šoddâm.
Eennâmtiätu já historjá.
Q'eroi päikkikuávlu lii Andij váráduvvâst. Siijdah láá tuárispeln ollâgâsâst váráduvvâst, já toh láá 2 100–4 570 meetterid merâtääsi paajaabeln. Kuávlu lii nuuvt sierâlum, ete Hatun Q'ero siijdâin ij tiettum mihheen talle ko ive 1532 espanjaliih konkistadoreh väldidii Cusco. Oovtâ siijdân valmâštui kiäinu esken ive 2017. Várádâhkuávlu lii uáli väniravâduvlâš. Vyeliláá váráduvvâst Q'eroh šoddâdeh eres lasseen potákkijd já maaisâid. Pajeláá sij piemmih laamaid, alpakkaid já vikunjijd, moi timmâ ulloin Q'ero-nisoneh kođeh maaŋgâmuáđusijd pihtâsijd já kággáid, já toi piärgust sij mälisteh purrâmâš.
Q'ero aalmugân kuleh nelji Q'ero-juávhu: Kiku, Hapu, Q'eroh Totorani já Hatun Q'eroh. Q'ero-siijdah láá 14, main 6 láá Hatun Q'ero -siijdah já 5 láá Hapu Q'ero -siijdah. Siijdâin ääsih ohtsis suullân 3 000–4 000 olmožid. Maaŋgah ornijdumeh tuáimih siijdâi pyerrin. Toh čuággih ruuđâid, vâi sijdáid puávtáččij huksiđ škoovlâid, já meid eresnáál pyerediđ siijdâi eellimtiilijd. Lii ettum, ete Q'eroh láá majemuuh Inkai maajeeldpuátteeh, kiäh láá siäiluttâm puigâ Inka-kulttuur já ärbivuovijd.
Oskoldâh já maailmuáinu.
Uási Q'eroi siijdâi ässein láá ristâhâsah, ovdâmerkkân uási Hapu Q’ero-aalmugijn, mutâ puáris ärbivyevih já oskomušah eelih ain nanosávt. Puáris ärbivyevih meid suojâluvvojeh. Ive 2007 Peru aalmuglâš kulttuurinstituut nomâttij Q'ero-aalmug kulttuurlâžžân ärbivyehhin, já Q'ero-aalmug nobdui meid "Last Inka Ayllu of Perun", ađai Q'ero-siärvus lii Peru majemuš Inka-siärvus.
Q'ero vuoiŋâliih ärbivyevih, moh láá nanosávt čonnâsum kuávlu luándun, láá tobdoseh pirrâ maailm. Pachamama () já Apus ("pase väärih"), láá uási Q'eroi maailmuáinust. Paqoh láá Q'ero-aalmug pyeredeijeeh já tietteeh, kiäh išedeh sii siärvusijd. Tááláá ääigi Q'ero paqoh máttáátteh jieijâs vuovijd meid iärásáid ko tuše jieijâs ulmuid.
Kielâ.
Q'eroh sárnuh keččuakielâ ađai "runasimi" teikâ "qheswa simi". Runasimi meerhâš "ulmui kielâ". Perust sárnojeh nelji sierâ keččuakielâtiijpâ, main Q'eroh sárnuh Cusco-Collao-tiijpâ keččuakielâ. Keččuakielâst láá uccáá vokaleh, jo-uv kulmâ teikâ nelji, mutâ konsonantjienâduvah láá ennuv. Nuorâb Q'ero-ulmuuh sárnuh tááláá ääigi meid espanjakielâ.
Inari Saami Wikimedians User Group

Inari Saami Wikimedians User Group lii anarâškielâlij wikimedistei kevtteejuávkku, mon Wikimedia-siäđus tuhhiittij ive kukkosii iskosááigán juovlâmáánu 15. peeivi 2024. Anarâškielâ lii vuossâmuš sämikielâ, mii lii uážžum jieijâs Wikimedia-kevtteejuávhu.
Wikimedia-kevtteejuávkku tuárju anarâškielâlii Wikipedia já eres-uv Wikimedia-projektij ovdedem. Siämmást tot naanood anarâškielâ sajattuv digitaallii maailmist já fáálá pyerebijd máhđulâšvuođâid orniđ škovliimijd, tábáhtusâid já ohtsâšpargohaavâid eres kielâucceeblovoiguin já Wikimedia-projektijguin.
Juávhu vuáđudem tuáváást lii siärváduv kielâiäláskittempargo, vâi anarâškielâ siäiluččij já ličij eenâb uáinimnáál meiddei aalmugijkoskâsii tääsist.
Iskospaje.
Inari Saami Wikimedians User Group -kevtteejuávkku tuhhiittui ive kukkosii iskosááigán juovlâmáánu 15. peeivi 2024. Siämmáá peeivi aalgij meiddei iskospaje. Ton ääigi ulmen lii lasettiđ uđđâ siskáldâs anarâškielâlii Wikipedian, pyerediđ puáris artikkâlijd já hokâttâllâđ fáárun uđđâ čälleid já lohheid.
Ive kukkosii iskosääigi maŋa Wikimedia-siäđus árvuštâl juávhu tooimâ já ton vaikuttâs siärvádâhân já kielâkuávlun. Jis puátuseh láá positiivliih, te Inari Saami Wikimedians User Group -juávkku šadda fastâ Wikimedia-kevtteejuávkkun.
AMK Dropout

AMK Dropout lii syemmilii poplávloo Kasmir vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Universal Music čohčâmáánu 19. peeivi 2014 Suomâst.
Ive 2025 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh

Ive 2025 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh láá vittâ palhâšume, maid Tave-enâmij rääđi mieđettij ive 2025: Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume, Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume já Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume. Palhâšumeseremonia uárnejui roovvâdmáánu 28. peeivi 2025 Tukholmast, Ruotâst.
Ive 2025 lijjii aainâs-uv kulmâ sämmilii iävtukkâs kirjálâšvuotâpalhâšuumijd: Jalvvi Anna-Liissá Niillas ive 2023 almostum orjâlâškielâg romanist "Goatnelle", Hanne-Sofie Suongir ive 2023 almostum orjâlâškielâlii nuorâikirjeest "Emma Dilemma" já Mats Jonsson ive 2024 almostum ráiđukoveromanist "Stinas jojk".
Vyeitteeh já iävtukkâsah.
Kirjálâšvuotâpalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2025 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2025 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Elleekovepalhâšume.
Taan ive elleekovepalhâšumán lijjii iävtukkâssân kulmâ dokumentelleekove já nelji kuhes elleekove. Iävtukkâssân pessii tagareh elleekoveh, moi vuosâeehid lâi syeinimáánu 1. peeivi 2024 já kesimáánu 30. peeivi 2025 kooskâst.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2025 Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Muusikpalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2025 Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Pirâspalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2025 Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Anu Kaaja

Anu Kaaja (š. 1984 Tampere, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee já kietâčällee. Sun čáálá suomâkielân.
Škovlim.
Kaaja valmâštui medianomin Tampere áámmátollâškoovlâst. Tast maŋa sun luvâškuođij elleekuuvij kietâčäällim Salford ollâopâttuvvâst, mast sun maŋeláá valmâštui taiđuu maisterin. Helsigist sun luuvâi kreatiivlii čäällim Kriittisii ollâškoovlâst. Tobbeen sun čäliškuođij vuossâmuu kirjees "Muodonmuuttoilmoitus."
Karrieer.
Kaaja vuossâmuš kirje "Muodonmuuttoilmoitus" lii ive 2015 almostum surrealistisâš nooveelčuágáldâh. Kirje lâi iävtukkâssân siämmáá ive Helsingin Sanomat -kirjálâšvuotâpalhâšumán, mii mieđettuvvoo ive pyeremuu suomâkielâg vuosâkiirján. Kirje poođij nubben já finnij kunneemainâšume. Čuávuváá ive kirje lâi iävtukkâssân Mahdollisen Kirjallisuuden Seura -palhâšumán-uv, mut ij vuáittám. Ive 2017 siämmáš kirje lâi oppeet iävtukkâssân, taan keerdi Jarkko Laine -palhâšumán. Taam palhâšume kirje vuoitij-uv.
Ive 2017 almostui Kaaja nubbe kirje já vuossâmuš roomaan "Leda". Kirje lii peividum versio antiikáigásii kreikkalii "Leda"-mainâsist, mon Kaaja lii sajaldittám antiikáigásii Kreika saajeest 1700-lovo loopâ Raanskan. Roomaan lâi iävtukkâssân sehe ive 2017 Toisinkoinen-palhâšumán já ive 2018 Runeberg-palhâšumán. Kaaja vuoitij Toisinkoinen-palhâšume, mut ij Runeberg-palhâšume.
Gummerus almostitij ive 2017 nooveelčuágálduv "Jatkuu!", mon 10 čälled čallii mainâsijd syemmilii kirjálâšvuođâ klassikkoi vuáđuld. Kaaja maainâs "Toinen talvi" vuáđuduvá Tove Jansson "Tijdâtáálván".
Ive 2020 almostui Kaaja kuálmád kirje "Katie-Kate". Provokatorisii roomaan nommâ čuujoot glamourmalli Katie Pricen já herttuatar Kate Middletonân. Taan kirjeest Kaaja finnij ive 2020 Kalevi Jäntti -palhâšume.
Muáddi ive maŋeláá almostui Kaaja vuossâmuš párnáikirje "Florian &amp; Griselda". Mainâsij kukkâseh láá riimijguin. Kirje lii kuvvim syemmilâš nukketeattertaaidâr Lee Lahikainen.
Kaaja niäljád kirje rävisulmuid, kollaasroomaan "Rusetti", almostui ive 2023. Kuovâmáánu 27. peeivi 2025 Tave-enâmij rääđi almottij, ete Kaaja kollaasroomaan lii ohtâ iävtukkâsâin ive 2025 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšumán.
Lisathe Møller

Lisathe Møller Kruse (š. 1973 Maniitsoq, Ruánááeennâm) lii ruánááeennâmlâš terminolog, jurgâleijee, kielâäššitobdee já kirječällee. Sun čáálá kalaallisutkielân. 
Eellim.
Lisathe Møller Kruse šoodâi ive 1973 Maniitsoqist, Ruánááenâmist. Ive 2007 sun valmâštui maisterin (cand.mag.) Ruánááeennâm ollâopâttuv kielâi, kirjálâšvuođâ já media instituutist. Ive 2016 sun máttááttij journalistisii kielâ siämmáá ollâopâttuvvâst ulguupiälásâžžân máttáátteijen. Siämmáá ive Møller uásálistij Ruánááeennâm sovâdâttâmkomissio nooveelkiišton "Den arktiske perle", mon sun vuoitij novelláin "Eqqarsaatit silarsuaat, sittartorlu".
Karrieer.
Ive 2019 Møller vuossâmuš kirje "Qinngusersaarfik" almostui. Kirjeest láá 8 novellid já 44 tihtâd. Vittâ ive maŋeláá suu vuossâmuš roomaan "Qaamarngup taartullu akisugunneri" almostui. Kuovâmáánu 27. peeivi 2025 Tave-enâmij rääđi almottij, ete "Qaamarngup taartullu akisugunneri" lii ohtâ iävtukkâsâin ive 2025 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšumán.
Milja Sarkola

Milja Sarkola (š. njuhčâmáánu 22. peeivi 1975 Helsig, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee, teatterstivrejeijee já čaaitâlmčällee.
Eellim.
Milja Sarkola šoodâi njuhčâmáánu 22. peeivi 1975 Helsigist, Suomâst. Suu eeči lii syemmilâš čaittâleijee já teatterhovdâ Asko Sarkola já suu enni lii syemmilâš kirječällee já jurgâleijee Emelie Enckell.
Karrieer.
Iivij 2009–2013 Sarkola oovtâst Pauliina Feodoroffáin tooimâi Teatteri Takomo taiđâlâžžân hovdân.
Kuovâmáánu 27. peeivi 2025 Tave-enâmij rääđi almottij, ete "Min psykiater" lii ohtâ iävtukkâsâin ive 2025 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšumán.
Vónbjørt Vang

Vónbjørt Vang (š. 1974 Klaksvík, Färsuolluuh) lii färsuolluulâš kirječällee, tihtâčällee já kirjerájutipšoo. 
Eellim.
Vónbjørt Vang šoodâi ive 1974 Klaksvíkist, Färsuolluin. Tobbeen sun meiddei rávásmij.
Karrieer.
Kuovâmáánu 27. peeivi 2025 Tave-enâmij rääđi almottij, ete "Svørt Orkidé" lii ohtâ iävtukkâsâin ive 2025 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšumán.&lt;ref name="kvf-2025/02/27"&gt;&lt;/ref&gt;
Palhâšumeh.
Ive 2024 Vang vuoitij färsuolluulii M. A. Jacobsen -kirjálâšvuotâpalhâšume tihtâkirjestis "Svørt orkidé".&lt;ref name="kvf-2024/10/31"&gt;&lt;/ref&gt; Čuávuváá ive Vang vuoitij siämmáá kirjeest Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume.
CARE-prinsiipeh

CARE-prinsiipeh () láá ravvuuh, moi ulmen lii stivriđ ávus tiäđui haavâid toin naalijn, et haavah váldáččij huámášumán algâaalmugij vuoigâdvuođah já hiäđuh. Taid keksij ive 2019 "International Indigenous Data Sovereignty Interest Group" -juávkku, mii kulá "Research Data Alliance" -viärmádâhân. 
C-puustav puátá eŋgâlâskielâ eđâlduvâst "Collective benefit", adai tiäđu (uđđâsist)kevttim tuárju algâaalmug já puáhtá oovdân siärvus áárvuid. A-puustav puátá eđâlduvâst "Authority to control", adai algâaalmug kolgâččij jieš leđe fáárust miäruštâlmin materiaal kiävtu. R-puustav puátá säänist "Responsibility", adai tot tiädut ovdâsvástádâs. Nuubij sanijguin (ij-)algâaalmugliih instituuteh kalgeh tähidiđ, et tiätu tuárju algâaalmugjuávhu(id). E tiädut eetiik, adai algâaalmug eetiik kolgâččij stivriđ tiäđui kevttim.
Sámi Grand Prix 2025 (album)

Sámi Grand Prix 2025 lii nurâldâhskiärru, mon DAT almostitij njuhčâmáánu 7. peeivi 2025 njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Skiärust láá ive 2025 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei pitáh. Skiäru pitáh 1–6 láá juoigâmuásist, já loopah lávlumuásist.
Zoë Më

Zoë Anina Kressler (š. roovvâdmáánu 6. peeivi 2000 Basel, Sveicci), kiäm tobdeh artistnoomáin Zoë Më, lii sveiccilâš lávloo-laavlârähtee. Sun ovdâstij Sveeici ive 2025 Euroviisuin Baselist, Sveeicist ranskakielâg pittáin "Voyage.
Eellim.
Zoë Anina Kressler šoodâi roovvâdmáánu 6. peeivi 2000 Baselist, Sveeicist. Ive 2003 suu peerâ varrij Saaksan. Ive 2009 sij maccii Sveeicin já asâiduvvii Fribourgân.
Karrieer.
Euroviisuh 2025.
Zoë Më uásálistij Ive 2025 Euroviisuid pitáinis "Voyage" já poođij lovádin. Sun poođij nubben áámmátraađij jienâstmist (214 čyegisid), mut keččei jienâstmist sun ij uážžum oovtâgin čuággá.
Palhâšumeh.
Njuhčâmáánust 2024 Zoë Më väljejui Sveeici ranskakielâg almosradiofinnoduv RTS Radar-artistin. Syeinimáánust 2024 sun finnij Sveeici saksakielâg almosradiofinnoduv SRF 3 Best Talent -palhâšume EP-skiärustis "Dorienne Gris".
Thutmosis II

Thutmosis II lâi Egypt faarao. Sun haldâšij Egypt 18. dynastia ääigi. Thutmosis II lâi Tutankhamon madâreeči.
Eellim.
Thutmosis II haldâšij Egypt 18. dynastia ääigi. Suu muumio kavnui ive 1881 Deir el-Bahri hävdikámárist, mii lii Niili viestârrido peln Luxor kaavpug alda. Thutmosis II kálgu Hatšepsut šoodâi faaraon forgâ kállás jäämmim maŋa.
Hävdi.
Thutmosis II hävdi kavnui Luxor kaavpug já Kunâgâsâi leevi viestârbeln ive 2025. Häävdi siisâjoto já válduvázáttâh kávnojii jo ive 2022. Vistig totkeeh arvâlii, et hävdi kulâččij kiännii faarao káálgun, tastko kávnus alda lijjii faarao Thutmosis III káálgui hävdi sehe kunâgâtâr Hatšepsutân kullee hävdi. Hatšepsut lâi Thutmosis II kálgu já peliuábbi. Tutkâmušâid hettejii meiddei tot, et häävdist lâi tulvâm, sehe tot, et hävdi lâi masa kuárus. Totkeeh liijká kavnii motomijd littepittáid, main lijjii Thutmosis II já Hatšepsut noomah já eres tiäđuh. Toh čujotteh meid toos, ete Hatšepsut toimâttij kállás háávdánsivnedem.
Hatšepsut

Hatšepsut lâi tovláá Egypt ohtâ härvis nissoonfaaraoin, já sun lâi meid ohtâ váldálumosijn faaraoin. 
Eellim.
Hatšepsut šoodâi motomin ive 1505 oKr. já ive 1495 oKr. koskâsii ääigi. Suu eeči lâi faarao Thutmosis I, já suu enni lâi Ahmose. Hatšepsut lâi Thutmosis II kálgu. Sun šoodâi faaraon forgâ kállás jäämmim maŋa. Hatšepsut jaamij ive 1458 oKr. Sun ij lah hävdidum kállás alda orroo háávdán, peic mottoom kilomeetter kiäčán Kunâgâsâi liähán oovtâst ejijnis Thutmosis I:in.
Dansk Melodi Grand Prix 2025

Dansk Melodi Grand Prix 2025 lâi 55. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Dansk Melodi Grand Prixist väljejui Tanska ovdâsteijee ive 2025 Euroviisuid, moh uárnejuvvojeh Baselist, Sveeicist tondiet ko Sveeici ovdâsteijee Nemo vuoitij ive 2024 kišto.
Kišto fiinaal uárnejui njuhčâmáánu 1. peeivi 2025 Jyske Bank Boxenist Herningist, Tanskaast. Tegu ive 2024 meiddei ive 2025 kiišton uásálistii 8 artistid. Färsuolluulâš lávloo Sissal finnij finalist 38 % jienâin eŋgâlâskielâg pitástis "Hallucination" já vuoitij ubâ kišto. Vyesimáánust sun oovdâst Tanska ive 2025 Euroviisuin Baselist, Sveeicist.
Sajadâh.
Ive 2025 Dansk MGP tábáhtussaijeen lâi Jyske Bank Boxen Herningist, Tanskaast, kost uárnejuvvojii meiddei iivij 2013, 2017, 2019 já 2022 kištoh.
Formaat.
Jođetteijeeh já čielgejeijeeh.
Ive 2025 kišto jođetteijen láin tanskalâš-ranskalâš toimâtteijee já kirječällee Stéphanie Surrugue já tanskalâš kirječällee já TV-läiđejeijee Sara Bro.
Äššitobdei rääđi.
Äššitobdei rääđi valjij Tanska ovdâsteijee ive 2025 Euroviisui finalist. Rááđán kullii 10 tanskalâžžâd já 10 olgoeennâmlâžžâd euroviisuh-äššitobded:
Tanskalâš toimâtteijee já radioläiđejeijee Ole Tøpholm västidij äššitobdei rääđi jesânij valjiimist.
Jáák’ Irján

Jáák’ Irján teikâ Yrjänä Sarre teikâ puáris kirkkokirje mield Göran Jakob-pärni Sarre (1830‒1918) lâi Uárji-Anarist tobdos almai. Sun lâi vyeimialmai já pegâlmâs mainâsteijee. Jáák’ Irján tooimâi táválij tálupargoi lasseen postâalmajin, kii jođettij poostâ Kittâl já Tuáivunjaargâ kooskâst. Sun lâi hirmâd riskes almai. Ovdâmerkkân ko kiinii lâi tiilám poostâst kyevti meetter kukkosii já käävcikilusii ryevdikaaŋgâ, te tot tuhhij sunjin suábbin. Toi aaigij postâalmai ferttij väldiđ kyevti leeibâšk ađai 15 kiilu verd poostâ häävild, mut Jáák’ Irján vaaldij kale čuuvtij eenâb. Ohtii poostâ lasseen sun tuálvui 40 kilu verd kävppikáálvu Tuáivunjaargâ kävppijâsân. Lijgekiiluin uážui sierâ hade. Sun lâi meid tuođâi sävri, ige sun kuássin vaibâm. Ettui, et mađe lussâdub sust lâi nuáđi, tađe jotelubbooht sun vaazij. Távjá sun juuđij ubâ 40 penâkkullâm määđhi Kittâlist Tuáivunjaargân oovtmano. Sun lâi meid stuorrâ äijih: “ärdeeh nuuvt kubduuh ko čohčâhiäppuš pottâ”. Jáák’ Irján lâi jottáám ennuv stuorrâ maailmist, ovdâmerkkân Taažâst já Ruošâ peln Arkaŋŋel räi.
Jáák' Irján mainâseh.
Jáák’ Irján muštâlij eromâšávt jieijâs omâslijn fiäránijn já tavoin. Suu mainâseh já muštâlâsah lijjii váhá tagareh, ete kullee ij puáhtám leđe vises, ete mii lii tuotâ já mii ij. Taggaar genre puávtáččij kočodiđ fillimmainâsin, veik olmâ teik áinoo ulmen ij lamgin filliđ. Huumor lâi meid ain fáárust suu mainâsijn. Suu mielâ miäldásiih muštâlemteemah lohtâsii piivdon. Suu pivdomuuhijn urruu tábáhtuumin viehâ maaŋgah hitruus fiäráneh, main sun jieš ij ain lam sáŋgár. Tagareh muštâlâsah, main muštâleijee muštâl mahtnii koomisávt teik negatiivlávt jieijâs tavoin, lii anarâš mainâsij eromâš jiešvuotâ. Jáák’ Irján fiäráneh láá muštâlum Anarist kuhháá suu eellimave já vala nube maailmsuáđi maŋa-uv. Taid puáhtá luuhâd ovdâmerkkân "Tovlááh mainâseh" -kirjeest.
Jáák’ Irján aassâmsajeh.
Jáák’ Irján elimist láá pááccám ennuv meerhah Aanaar päikkinoomáid. Sust lijjii maŋgâ aassâmsaje Uárji-Anarist. Suu kesipäikki, Jáák' Irján Kesipäikki -nommâsaš päikki, lâi kaskoo tuoddâr Mudusjäävri viestârbeln, Viermijäävri viestârriddoost, Palgâdluovtâ tavenuorttâriddoost. Sust lijjii muštotiäđui mield kyehti tälvipääihi. Aalgâst, suulân 1800-lovo pelimuddoost, sun aasâi tälviv Irjánmorâstist, suulân 20 kilomeetterid Aŋŋelist tavenuorttân.
Ton pääihi maŋa suu tälvipäikki lâi Riitamaa ađai Ritamaa-nommâsâš táálu Jáák’ Irján Tupeláádu maadâviestârriddoost. Ton láádu virgálâš nommâ lii Muáđhádjävri. Riitamaa ađai Ritamaa táálu lâi algâaalgâst vuáđudâm Eljis Juhháán, Juhani (Johan) Elias-pärni Paltto (šoddâm 1832). Eljis Juhháán varrij ive 1857 Taažân. Talle táálu išedin šoodâi Jáák’ Irján. Jáák’ Irján Kesipääihist já uđđâsub tälvipääihist Ritamaast lii vala-uv čielgâ kieddi. 
Pááđáár maadânuorttiibeln, Pennâgâšjäävri riddoost lii Jáák’ Irján Kuátsaivääri. Taat-uv päikki lohtâs uáli vissásávt eidu taan Jáák’ Irjánân, mut tast ij lah vises tiätu.
Hera Björk Þórhallsdóttir

Hera Björk Þórhallsdóttir (š. njuhčâmáánu 29. peeivi 1972 Reykjavík, Island) lii islandlâš lávloo. Sun lii tobdos meid artistnoomáin Hera Björk. Ive 2024 Björk ovdâstij Island Euroviisuh-lávlumkištoost pittáin "Scared of Heights".
Eellim.
Hera Björk Þórhallsdóttir šoodâi njuhčâmáánu 29. peeivi 1972 Reykjavíkist, Islandist. Suu eeči lii Þórhallur Geirsson já suu enni lii islandlâš lávloo Hjördís Geirsdóttir. Suu stuorrâuábbi lii Reykjavík išepormiäštár Þórdís Lóa Þórhallsdóttir.
Karrieer.
Björk lii ovdâstâm Island maŋgii sehe tuávvášlávlon já solistin. Vuossâmui kerdij sun uásálistij Euroviisuid tuávvášlávlon, ko sun tooimâi Euroband tuávvášlávlon ive 2008 já Yohanna tuávvášlávlon ive 2009. 
Solistin sun uásálistij vuossâmuu keerdi ive 2010 Oslost pittáin "Je ne sais quoi". Semifinalist sun finnij 123 čyegisid já poođij kuálmádin. Finalist vuod sun finnij tuše 41 čyegisid já poođij 19:in. Čuávuváá keerdi sun uásálistij ive 2024 Malmöst pittáin "Scared of Heights". Semifinalist sun finnij tuše 3 čyegisid já poođij 15:in, já tienuuvt sun ij peessâm finalân.
Helga West

Helga Sofia West ađai Biennaš-Jon Jovnna Piera Helga teikkâ Doavtter-Piera Helga (š. 1986 Ucjuuhâ) lii syemmilâš-tavesämmilâš tihtâčällee, esseečällee, toimâtteijee já teolog. Sun čáálá sehe orjâlâškielân já suomâkielân.
Puhu nukke

Puhu nukke lii sämmilii kirječällee Helga West kirje, mii almostui njuhčâmáánu 14. peeivi 2025. Kirje kuástideijee lii Otava. Almostittemtilálâšvuotâ tollui Helsig kuávdáást Oodi-kirjeráájust. Helga West ustev lävditivtâsteijee Emma Leppo sahhiittâlâi suu, já meid kuldâleijein lijjii koččâmušah čällei.
Kirje nommâ.
Kirje nommâ "Puhu nukke" lii oovtâ essee nommâ. Taat čaalâ kieđâvuš fiäránijd nukken lemist já tom, maht eres kejâstuvah pyehtih uáiniđ sämmilâšvuođâ nukij peht.
Kirje kielâ já rááhtus.
Kirje lii čallum suomâkielân, já tast láá kaskoo kirje tavesämikielân já eŋgâlâskielân čallum tiivtah, moh joteh fáárust čoođâ kirje. Helga West lii kiävttám kirjeest ennuv Inger-Mari Aikio tiivtâid. Kirje álgá Inger-Mari Aikio tivttáin: "lean geađgi / ránis / jaguhepmi/ čehpes gieđaide / lihtti / loddi". Kirjeest láá kulmâ uási já 13 essed, main maaŋgah kieđâvušeh nieidâvuođâ, sämmilâžžân nisonin eellim já ennivuođâ.
Sunita Williams

Sunita Lyn "Suni" Williams (j.s. Pandya; ) lii ovtâstumstaatâlâš astronaut já iäláttâhân pááccám Ovtâstum staatâi merâvuoimij upseer.
Eellim.
Sunita Lyn Pandya šoodâi čohčâmáánu 19. peeivi 1965 Euclidist, Ohiost. Suu eeči lâi indialâš-ovtâstumstaatâlâš neuroanatomist Deepak "Dee" N. Pandya (1932–2020), já suu enni lii Ursuline "Bonnie" Pandya (j.s. Zalokar; 1943–). Sunita lii perruu nuorâmus. Sust lii stuorrâviljâ Jay Thomas (1961–) já stuorrâuábbi Dina Annad (1962–).
Komovuotâmätki iivij 2024–2025.
Sunita Williams já Barry Wilmore vuolgijn komovuotâsajattâhân algâalgâlávt tuše käävci piäiván Boing Starliner -rakettáin kesimáánu 5. peeivi 2024. Teknisij vädisvuođâi keežild Starliner ij lamaš innig tuárvi torvolâš maccâmân, nuuvt et NASA miärádâs keežild astronautkyevtis passijn kuhheeb ááigán Aalmugijkoskâsii komovuotâsajattâhân. Sirdum päikkimääđhi keežild suoi oroin komovuotâsajattuvvâst loopâloopâst oovce mánuppaijeed, ohtsis 286 peivid. Taan ääigi suoi juuráin 4 576 kerdid Eennâm pirrâ (16 kerdid pirrâmpeeivist) já porgáin 150 tieđâlii iskosid. Starliner maacâi kuárosin Enâmân.
Porgemáánust 2024 čielgâi, et Williams já Wilmore macâččáin Enâmân Dragon-vuáru astronautijgijn. Dragon-juávkku vuávájui uđđâsist, já Williams já Wilmore šoddáin uássin taan juávhu. Dragon-juávhu rakkeet päčimist kuáđđojii kyehti rijjâ stoovli Williamsân já Wilmoren. Taan miärádâs keežild Williams já Wilmore kolgáin vyerdiđ Enâmân maccâm Juávkku 9 -missio loopâ räi.
Kuhes oromis ääigi Williams já Wilmore vazzijn oovtâst oovtâ komovuotâväzzim Almugijkoskâsii komovuotâsajattuv tivvoomtooimâi keežild. Taat tábáhtui uđđâivemáánu 30. peeivi. Väzzimis ääigi suoi valdijn meid iskospittáid asemateriaalijn Destiny-laboratoriost já Quest áimutoppâmist. Sunnuu komovuotâväzzim piištij kuttâ já peeli tiijme. Sunita Williams vaazij meid astronaut Nick Haguein komovuotâväzzim muáddi oho ovdeláá, uđđivemáánu 16. peeivi, já taat väzzim piištij kuttâ tiijme.
Williams já Wilmore maccáin Enâmân koskoho 19.3. suullân oovtâ ääigi iđedisiijâ Suomâ ääigi.
Jack Lemmon filmografia

Taan artikkâlist lii Jack Lemmon filmografia ađai listo puoh roolâin, maid Jack Lemmon lii čaittâlâm karrieeris ääigi.
Schabziger

Schabziger teikâ Glarner Schabziger lii ruánáá korrâvuástá, mii valmâštuvvoo Glarus kantonist Sveeicist. Tot valmâštuvvoo vuojâttes kusâmielhist já čuovjisčuárviriistâst ("Trigonella caerulea"). 
Historjá.
Schabziger-vuástá historjá lii paijeel 500 ihheed puáris. Tehálâš peivi lâi cuáŋuimáánu 24. peeivi 1463. Talle Glarus aalmugčuákkim ađai Landsgemeinde asâttij laavâ, mii täähid vuástá kvaliteet. Laavâ mieldi jyehi vuástárähtee koolgâi paittuđ čovgâ njuolgâdusâid. Vuástá ferttij millođ, salttiđ já stemppâlistiđ huolâlávt. Jyehi vuástá merkkui pyevtitteijee jieijâs tubdâlduvváin. Návt puohah tiettii, kiäst lâi ovdâsvástádâs vuástást. Pyevtitteijeeh, kiäh pyevtittii hyenes vuástá, finnejii ráŋgáštâssân sááhu. Návt šoodâi pyevtittâsmerkkâ, mii kočoduuškuođij Schabzigerin. Taat onnui Sveeici puárásub pyevtittâsmeerhâ algân.
Ovdil vuástá markkânistem lâi epitáválâš. Maaŋgah kolgokävppijâsah juttii pirrâ Sveeici, já sij kočoduvvojii Zigermannlin. Taah kävppijâsah juttii siiđâst nuubán jorreiguin. Sij hulijdii máinuscelkkuid já muštâlii vuástá tiervâslijn jiešvuođâin. Návt Glarner Schabziger laavdâi kuuloold ubâ staatân meiddei stuorrâ kaavpugáid tego Zürichân já Bernân.
Jiešvuođah já kiävttu.
Schabziger smakkâ já haajâ láá korrâseh. Motomeh ulmuuh rähisteh ton korrâ smaakâ, já nubeh iä lijkkuu toos ollágin. Vuástá kiävttoo távjá määlistmân, ovdâmerkkân leeibi alne. Tom puáhtá meiddei faskođ pasta já salattij siähán. Schabziger lii masaba vuojâttes vuástá. Tot siskeeld šiev mineraalijd já vitaminijd. Motomeh oskoh, et tot iššeed purrâmâšsuddâdmist. Čuávjivoovijn vuástá lii motomin kevttum talhâsin. Tot lii siävuttum ovdâmerkkân teejáin. Tom puáhtá meddei siävuttiđ vuojân já rähtiđ tast taiguu, mii njuáttoo leeibi oolâ. Glarusist tot fálloo meiddei juuhlijn já raavâdviäsuin. Ärbivuáválijn mälistemravvuin kiävttojeh páiháliih njaddošadoh, moh adeleh vuástán ton eromâš smaakâ já ivne. Tastko vuástá lii koškes já vuojâttem, tom lii älkkee siäiluttiđ já fievridiđ.
Čuovjisčuárviristâ

Čuovjisčuárviristâ ("Trigonella caerulea") lii "Trigonella"-suuhân kullee oovtâihásâš, kumarinoopsâg herttâšaddo, mii lieđđee vyesi-kesimáánust.
Kiävttu.
Čuovjisčuárviristâ kiävttoo georgialii "khmeli suneli" -njadossiähusist. Ton lasseen sveiccilâš Schabziger-vuástá valmâštuvvoo vuojâttes kusâmielhist já čuovjisčuárviriistâst. Nuorttâriijkâst čuovjisčuárviristâ kiävttoo Schüttelbrot vaalmâštmist.
Angelina Mango

Angelina Mango (š. cuáŋuimáánu 10. peeivi 2001 Maratea, Italia) lii italialâš lávloo. Sun šoodâi tobdosin tastmaŋa ko suu singleh "Ci pensiamo domani" já "Che t’o dico a fa’" pajanii Italia singlelisto njunošân ive 2023. Ive 2024 Mango vuoitij ive 2024 Sanremo muusikfestivaal já te ovdâstij Italia Euroviisuh-lávlumkištoost pittáin "La noia".
Eellim.
Angelina Mango šoodâi cuáŋuimáánu 10. peeivi 2001 Marateast, Italiast. Suu eeči lâi italialâš lávloo Mango (1954–2014), já suu enni lii italialâš lávloo Laura Valente. Sust lii stuorrâviljâ Filippo (1995–). Mango rávásmij musikaallii perrust Lagonegrost. Perruu keežild sun lávluškuođij já čuojâtškuođij piano já kiitaar jo nuorrân. 5-ihásâžžân Mango puđâldškuođij tánssám já raahtij vuossâmuu pittáás "Mi sono innamorata di me". 
Ko Mango lâi 13-ihásâš, suu eeči jaamij.
Karrieer.
Euroviisuh 2024.
Mango vuoitij ive 2024 Sanremo muusikfestivaal já ovdâstij Italia ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst pittáin "La noia". Euroviisui finalist Mango finnij 268 čyegisid já poođij čiččâdin.