tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
IEEE-kunneemiitaal

IEEE-kunneemiitaal lii palhâšume, mon IEEE mieđeet jyehi ive. Tot mieđettuvvoo ulmui tâi totkei, kii karrieeris ääigi lii ovdedâm IEEE-suorgijd.
Love olmožid láá vuáittám sehe IEEE-kunneemiitaal já Edison-miitaal: Edwin Howard Armstrong, Ernst Alexanderson, Mihajlo Pupin, Arthur E. Kennelly, Vladimir K. Zworykin, John R. Pierce, Sidney Darlington, Nick Holonyak, Robert H. Dennard, Dave Forney já Kees Schouhamer Immink.
Vyeitteeh.
Ive 1917 rääjist IEEE-kunneemiitaal láá vuáittám čuávuvááh ulmuuh:
Jelsi

Jelsi lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Jelsist ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 28,77 km², já alodâh 580 m. Jelsi naaburkieldah láá Campodipietra, Cercemaggiore, Gildone, Pietracatella, Riccia já Toro.
Siijdah.
Case Sparse, La Carrera, Macchione, Pagliaio di Facco, Piane já Sant'Urbano.
Acquaviva Collecroce

Acquaviva Collecroce lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Acquaviva Collecrocest ääsih 566 olmožid. Ton vijđodâh lii 28,60 km², já alodâh 425 m. Acquaviva Collecroce naaburkieldah láá Castelmauro, Guardialfiera, Palata, San Felice del Molise já Tavenna.
Subjekt

Subjekt lii celkkuujeessân. Subjekt almoot celkkuu tahhee teikkå váldufáádá. 
Subjekt puáhtá kavnâđ celkkust ton jurduin, et tot táválávt västid koččâmuššáid Kii? Kiäh? Mii? Moh? Celkkuu subjekt puáhtá nomâttiđ meid tutkâmáin saanij merhâšuumijd ađai semantik. Vuoluubele tavlustuvvâst láá oovdânpuohtum motomeh subjekt semantliih roolih.
Subjekt semantliih roolah.
Čuávuváin ovdâmeerhâin subjekt lii "kursivistum":
Subjekt säniluokka já häämi.
Čuávuváin ovdâmeerhâin subjekt lii "kursivistum":
1) Nominativhámásâš substantiv teikâ pronomin
"Almai" huksij olssis táálu.&lt;br&gt;
"Sun" huksij táálu.&lt;br&gt;
"Táálu" lii ruopsâd.&lt;br&gt;
Káátu alne láá "lodeh".&lt;br&gt;
"Uccâ kandiih" sierâdeh olgon.&lt;br&gt;
"Ton táálu ulmuuh" kale láá riggáh.
2) Infinitiv
Lii hävski "sierâdiđ" muottust.&lt;br&gt;
Lii suotâs "čäälliđ" reeivâ.
3) Celkkuu formaallâš subjekt "tot"
"Tot" lii pyeri, jis ohtâgin sämikielâ seeilâčij.&lt;br&gt;
"Tot" ij lah pyeri ko tääbbin lii.&lt;br&gt;
"Tot" lii varâlâš muotâääigi luodâ käälliđ ruttâčiävá kuuvl.
4) Uálgiceelhâ
Lii suotâs, "ko poottih".&lt;br&gt;
Ij lah pyeri, "et vuálgáh tääl jo".
Subjektittes celkkuuh.
Motomijn luándutile almotteijee veerbâin ij lah kuássin subjekt. Tagarij veerbâi subjekt nommâ lii nollásubjekt. Ton merkkân puáhtá kevttiđ Ø.
Ø Arva.&lt;br&gt;Ø Piäggá.
Motomin subjekt lii almottum jo predikatveerbâ kiäččusist. Talle celkkust ij lah sierânâs subjektsääni uáinusist.
"Poottim" jieht pááikán.&lt;br&gt;
Kuás "vyelgivetteđ"?
Iäruh anarâškielâst já suomâkielâst.
Stuárráámus iäru subjekt kevttimist suomâkielâ já anarâškielâ kooskâst lii nominaallii subjekt saje. Suomâkielâst tot puáhtá leđe nominativist teikkâ partitivist. Anarâškielâst vist subjekt lii ain nominativist.
Ohtâ iäru lii meiddei tot, et suomâkielâst feerimcelkkuuh já motomeh eres ceelhâtiijpah láá maŋgii subjekittemeh. Anarâškielâst vist feerimcelkkuin-uv lii táválávt subjekt.
Lii mottoomverd tulkkumäšši, láá-uv persovnpronomineh suomâkielâlijn celkkuin subjekteh vâi mohnii eres celkkuujesânijd.
Epimiärálâšvuotâ.
Pihalla on "poro".&lt;br&gt;Šiljoost lii "puásui".
Pihalla on "poroja".&lt;br&gt;Šiljoost láá "poccuuh".
"Juoksijoita" tuli koko ajan maaliin.&lt;br&gt;"Käččeeh" pottii ohtânmaanoost moolân.
Antilla on "hevosia".&lt;br&gt;Aantist láá "hiäppušeh".
Juávulâšvuotâ.
Tässä kannussa on "maitoa".&lt;br&gt;Taan káánust lii "mielkki".
Motomeh ceelhâtiijpah.
"Minun" täytyy lähteä.&lt;br&gt;"Mun" koolgâm vyelgiđ.
"Minua" itkettää.&lt;br&gt;"Mun" čiärustuum.
Objekt

Objekt lii celkkuujeessân. Objekt almoot pargo čuosâttuv ađai tom, moos tekkâ kiäs čujottuvvoo. Objekt puáhtá västidiđ koččâmuššáid Mon? Maid? Kiäm? Kiäid?
Objekt semantliih roolah.
Čuávuváin ovdâmeerhâin objekt lii "kursivistum":
Objekt säniluokka já häämi.
Čuávuváin ovdâmeerhâin objekt lii "kursivistum":
1) Akkusativhámásâš noomin
Mun oinim "kuobžâ".&lt;br&gt;
Mun kavnim ennuu "luámánijd".&lt;br&gt;
Mun kuddim stuorrâ "ráávdu".&lt;br&gt;
Almai kaavnâi lappum "kaandâ".
2) Lokativhámásâš noomin
Puurâ mii "málásist"!&lt;br&gt;
Časkeest váhá "leeibist"!
Lokativhámásii objekt puáhtá tulkkuđ meid ellipslâš celkkun, mast akkusativhámásâš objekt lii kuođđum meddâl: "Puurâ [uási] mii málásist, Časkeest váhá / [uccâ pittáá] leeibist." Nubbe muulsâiävtulâš tulkkum lii, et täin celkkuin "málásist" já "leeibist" láá veerbâi "puurâ" já "časkeest" tievâdâsadverbialeh.
3) Infinitiv
Páárnáš lii oppâm "väzziđ".
4) Uálgiceelhâ
Lam kuullâm, "et sun lii čeppi sárgu"đ.&lt;br&gt;
Orom muštemin, "et suoi kolgáin onne vyelgiđ".&lt;br&gt;
Jiem ibbeerd, "mondiet ulmuuh iä tuostâ sárnuđ sämikielâ".
Objekt iäruh suomâkielâ já anarâškielâ kooskâst.
Suomâkielâst nominallâš objekt puáhtá leđe (genetivhámásii) akkusativist, nominativist teikkâ partitivist. Anarâškielâst nominallâš objekt lii ain akkusativist. Suomâkielâst objekt soojijn puáhtá kuvviđ miärálâšvuođâ, objekt ubânâsvuođâ teikkâ tooimâ koskânorroomvuođâ.
Minä maalaan talon. (Objekt lii miärálâš teikkâ toimâ vaalmâš)&lt;br&gt;
Minä maalaan taloa. (Objekt lii epimiärálâš teikkâ toimâ koskân)
Anarâškielâst objekt soojijn ij pyevti kuvviđ taam iäru; kuábáš-uv ovdebáin celkkuin šodâččij akkusativhámásijn objektáin: 
Mun mááláám táálu.
Epimiärálii já miärálii objekt iäruttem anarâškielâst.
Miärálâšvuođâ tâi epimiärálâšvuođâ puáhtá almottiđ om. pronominijguin teikkâ eres miärusijguin.
Piirit maalasi "talon".&lt;br&gt;Piirit máálái "ubâ táálu".
Syö "kala"!&lt;br&gt;Puurâ "tom kyele"!
Koskânorroomvuođâ almottem anarâškielâst.
Koskân leijee tooimâ teikkâ loopân tohhum tooimâ puáhtá almottiđ om. verbâhäämi teikkâ adverbialij saje muttemáin.
Kirjoitan nyt "kirjeen".&lt;br&gt;Mun čálám tääl "reeivâ".&lt;br&gt;Kirjoitan nyt "kirjettä".&lt;br&gt;Mun lam tääl čälimin "reeivâ".
Maalasin "taloa" kolme päivää.&lt;br&gt;Mun máálájim "táálu" kulmâ peeivi.&lt;br&gt;Maalasin "talon" kolmessa päivässä.&lt;br&gt;Mun máálájim "táálu" kuulmâ peeivist.
Adverbiaal

Adverbiaal lii celkkuujeessân. Adverbial lii veerbâ miärus. Tot almoot pääihi, ääigi, täävi, suujâ teikkâ mere. Adverbiaal västid čuávuváid koččâmuššáid: Kuus? Kost? Kuás? Maht? Moin naalijn? Mane? ~ Mondiet?
Adverbialáid kuleh toh uásih celkkust, moh iä lah subjekteh, objekteh, predikativeh, predikateh, kvanttoreh iäge ceelhâlasattâsah.
Páguliih teikkâ tievâsmittee adverbialeh.
Adverbialeh pyehtih leđe celkkuu merhâšume tááhust páguliih teikkâ tievâsmittee adverbialeh. Páguliih adverbialeh (teikkâ tievâdâsadverbialeh) láá tagareh adverbialeh, moh rähtih celkkust tievâslii celkkuu. Taah adverbialeh kuleh veerbâ valensân já toi kyeđđim meddâl celkkust kuáđá celkkuu vájuvâžžân.
Eeči lii "Avelist".&lt;br&gt;
Heikkâ áásá "Ruávinjaargâst".&lt;br&gt;
Ulmuuh láá "pargoost".
Tievâsmittee adverbialeh láá tagareh, moh iä lah celkkust páguliih mut toh pyehtih celkkui maidnii lasetiäđuid. Ceelhâ lii tievâslâš adverbialttáá-uv.
Almaah ceggejii láávu "riidon".&lt;br&gt;
Eeči moonâi "čuoigân".
Celkkust pyehtih leđe sehe páguliih já tievâsmittee adverbialeh: om. "Eeči moonâi" oro vatâmin tiäđu tast, "kuus" eeči moonâi, mut ij aainâs tom, "maht" moonâi.
Hambur islamlâš kuávdáš

Hambur islamlâš kuávdáš (, ) lii ohtâ Euroop já Saksa puárásumosijn iranlij enâmânvärrejeijei vuáđudem šiialijn moskeijain. 
Historjá.
Hambur islamlâš kuávdáš valmâštui ive 1965.
Piiččus

Piiččus lii Euroop já Aasia taveoosij kalâččeijee.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Piiččus lii 25–28 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 160–220 g. Suájái koskâ lii 53–59 cm. Ton selgipeeli lii čapis- já fiskiskirjáá. Čapis čuávji já seelgi kooskâst lii vielgis säärgis.
Uánihis njune lii čappâd já jyelgih láá čapisránáseh. Piiččus jienâ lii "pyiih"-njuurgâs.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Piiččus pessee Tave-Euroopist já -Ruošâst, Ruánááenâmist sehe Uárji-Aasia taveoosijn. Euroopist pessejeh suulân 460 000 paarrâd já Suomâst áárvu mield 50 000–80 000 paarrâd. Suomâst piiččus pessee tavveen tuodârkuávluin já mäddin eromâšávt Satakunta já Poođâeennâm jeegijn. Varrim ääigi piiččusmuáđih orosteh piälduin já ridoin. Piiččus värree tálvástâllâđ Koskâmeerâ kuávlun já Uárji-Euroopân syeini-roovvâdmáánust já máccá pessiđ Suomân cuáŋui-vyesimáánust.
Lasanem.
Piiččus piervâl lii vyeligis kyeppi, kuus tot mannee vyesimáánust nelji mane. Ores já niŋálâs läälih moonijd 27–29 peivid. Uđâgááh oceh tooláá jieijâs ravâdâs já kirdeškyetih 28 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Piiččus porá čielgitävtittes elleid.
Miähástuvah

Miähástuvah ("Scolopacidae") lii loddehiäimu riddoluudij ("Charadriiformes") lahkoost, kalâččeijei ("Charadrii") vyelilahkoost. Tot lii táválumos jeggiludij hiäimu Suomâst, moos kuleh puoh čevžuuh, tirlihhááš, kárgulodde, njuuvčuálpášširree, čapisčuávjiširree, stuorrâširree, jeggiširree, kuškástâhširree, merâširree, uccâširree, sämiširree, ravgâ, miähástâh, puttâltoidee, lavgâlodde, čapislavgâlodde, puškolodde, kuškástâh, spabbâlâš, rotomiähástâh sehe riddoskirvee ("Xenus cinereus") 7.6.1986 Aanaar markkân hamânist já 22.6.2022 Aanaar hooteel riddoost.
Suuvah.
Miähástuvváid kuleh BirdLife Suomi mield 16 suuhâd:
Kemiallâš merkkâ

Kemiallâš merkkâ lii uánihis, läättinlâš pustavijd kevttee merkkimvyehi algâamnâsáid. Puoh luándu algâamnâsáid láá oovtâ teikkâ kyevti puustav kukkosâš merkkâ, mut motomijn rahtum algâamnâsijn láá koskâpuddâsâš kemiallâš meerhâst kulmâ puustav. Kemiallâš ovtâstuvâi kemiallâš myenster lii rahtum ovtâstuv algâamnâsij kemiallâš meerhâin.
Ko algâamnâs kemiallâš meerhâst láá kyehti puustav, ovdemuš lii stuorrâ- já maajeeb uccâ puustav. Ovdâmerkkân Co lii kooboolt kemiallâš merkkâ, mut CO lii haapi (O) já čiiđâ (C) kemiallâš ovtâstuv čiđđâmonoksid kemiallâš myenster.
Kemiallâš meerhah kiävttojeh uánádâssân já materiaaltekniikâst meetaalsiähusij meetaalkoskâvuođâ olgospyehtimân. Toh kiävttojeh meid reaktio-ovtâlduvâin. Meerhah láá läättinkielâlij noomâi uánádâsah, ovdâmerkkân Au (kolle) puátá läättinkielâ säänist "Aurum". Toh láá tubdum maailmvijđosávt, ko eres kielâin algâamnâsij noomah pyehtih leđe aaibâs ereslágáneh. Ovdâmerkkân natrium já kalium meerhah láá ubâ maailmist Na já K, mut eŋgâlâškielâst toi noomah láá "sodium" já "potassium". 
Algâamnâs kemiallâš merkkâ lii ain siämmáš puoh isotoopáid. Jis isotoopijd ferttee iäruttiđ, tego váimusfyysiikâst, te puáhtá kemiallâš meerhâ oovdân pajeindeksin čäälliđ isotoop massalovo. Ovdâmerkkân 2H meerhâš deuterium ađai vety isotoop, mon massaloho lii 2. Motomin meid algâamnâs oornigloho lii merkkejum massalovo vuálá. Ovdâmerkkân 12H.
Puoh algâamnâsijn ij lah nommâ, mut toh láá finnim koskâpuddâsâš noomâ, mii vuáđuduvá läättinkielâlâš lohosaanijd. Tai algâamnâsij meerhâin láá kulmâ puustav, ovdâmerkkân algâaamnâs, mon oornigloho lii 119 lii ununennium (Uue).
Ravgâ

Ravgâ ("Calidris pugnax", ovdil "Philomachus pugnax") lii miähástuvâi hiäimun kullee kalâččeijee.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Ores lii 31–34 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 168–242 g. Ucceeb niŋálâs lii 46–50 cm kukkosâš já tiäddá 85–126 g. Kiđđuv orásist lii fiijnâ puzzâviergi čiäppát pirrâ já vuoptâtieppi uáivi alne. Orásij puzzâlovduuh láá uáli jieškote-uvlágáneh, kirjááh já maaŋgâivnásiih. Niŋálâs selgipeeli lii tevkiskirjáá já čuávji čuovvâd. Lasanemääigi maŋa ores sulâstit niŋálâs.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Ravgâ pessee Tave-Euroop já Ruošâ jeggikuávluin, Suomâst eromâšávt taveoosij jeegijn já njeešijn. Suomâst pessejeh áárvu mield 5 000–8 000 paarrâd. Ravgâ tálvástâl Koskâmeerâ kuávlust já Afrikist. Oráseh värrejeh kesi-syeinimáánust já niŋálâsah sehe nuorâ lodeh syeini-čohčâmáánust. Ravgâ máccá Suomân pessiđ cuáŋui-vyesimáánust. Nääli lii uccánâm moonnâm iivij ääigi, já ravgâ lii tääl kriittisávt uhkevuálásâš Suomâst.
Lasanem.
Kiđđuv oráseh čokkâneh kiihâmsoojijd já taistâleh koskânis. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust nelji mane já láálá taid 21–24 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo viehâ uccen já kirdeškyetih 23 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Ravgâ porá uccâ čielgitävtittes elleid já raasij oosijd.
Baranello

Baranello lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Baranellost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 25,00 km², já alodâh 610 m. Baranello naaburkieldah láá Busso, Colle d'Anchise, Spinete já Vinchiaturo.
Uccâčevžuš

Uccâčevžuš lii miähástuvâi hiäimun kullee uccâ kalâččeijee.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Uccâčevžuš lii 13,5–15 cm kukkosâš já tiäddá 20–31 g. Ton selgipeeli lii ruškis- já räniskirjáá, uáivi já čeve láá ránáseh já čuávji vielgâd. Uánihis njune lii ruškisčappâd. Ton jienâ lii čuojâlâs "kilili, kilili". Uccâčevžuš sulâstit uccâširree, mut lii tevkkâdub já ránásub ko tot.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Uccâčevžuš pessee Tave-Euroop já -Aasia riddokuávluin já Tave-Jieŋâmeerâ ridoin. Suomâst pessejeh suulân 1 000–2 000 paarrâd, iänáážin Iänuduv já Ucjuuvâ kuávluin, mut sierâ populaatio pessee meid Merâpoođâ kuávlust. Uccâčevžuš lii uhkevuálásâš Suomâst. Tot värree tálvástâllâđ Koskâmeerâ kuávlun já Afrikân syeini-roovvâdmáánust já máccá pessiđ Suomân vyesi-kesimáánust.
Lasanem.
Uccâčevžuš mannee vyesi-kesimáánust nelji mane. Niŋálâs kuáđá orráás läälliđ moonijd já parâluvá uđđâsist nubbijn orásáin. Ores láálá moonijd 21–22 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo uccen já kirdeškyetih 15–18 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Uccâčevžuš porá čielgitävtittes elleid.
Oornigloho (kemia)

Oornigloho (Z) uáivild kemiast já fyysiikâst aatoom váimusist leijee protonij lohomere. Ovdâmerkkân haapi oornigloho lii 8, ko haapist láá käävci protonid. Ráiđulâš vuáháduvvâst algâamnâseh láá orniistâllum oorniglovo mieldi.
Historjá.
Dmitri Mendelejev ráiđulâš vuáháduv čuolmân lâi algâamnâsij oornig. Ko algâamnâseh lijjii orniistâllum juávhoid toi kemiallâš jiešvuođâi mieldi, te toh iä kuittâggin lamaš tievâslávt oornigist aatoommassa mieldi. Ovdâmerkkân telluur lâi Mendelejev vuáháduvvâst ovdil jodi. 
Čuolmâ čoovdij Henry Moseley ive 1913. Moseley árvuštâlâi algâamnâsij röntgenspektrij vievâst, ete jyehi atomist lii vuáđustuárus, mii stuáru ko sirdâšuvá ráiđulâš vuáháduv siste algâamnâsist čuávuvâžân. Taat stuárus lii oornigloho, mii čuujoot algâamnâs saje ráiđulâš vuáháduvvâst. Oornigloho lii siämmáá stuárusâš, ko aatoomváimus várádâs. Moseley iskosij mield algâamnâs kemiallâš jiešvuođah iä puáđi aatoommassaast, pic oorniglovvoost.
Laigos (ráiđulâš vuáhádâh)

Algâamnâseh láá ráiđulâš vuáháduvvâst luokattâllum laigosáid ton mield, ete mon aatoomorbitaalist lii kvanttimekaniik njuolgâdusâi vuáđuld puoh tuođânálásumosávt taggaar elektron, mast lii aatoom puoh elektronijn stuárráámus energia. Laigoseh kočoduvvojeh orbitaalij mield pustavijguin "s", "p", "d" já "f". Ovdâmerkkân haapi elektron, mast lii stuárráámus energia, lii p-orbitaalist ađai happi kulá "p"-laigosân. 
Hypoteetlâš "g"-laigos.
Ij lah vala kavnum ohtâgin algâaamnâs, mii ličij "g"-laigosist, mut rekinistmij mield algâaamnâs, mon oornigloho lii 121, puávtáččij leđe tobbeen.
Jeggiširreš

Jeggiširreš lii miähástuvâi hiäimun kullee riddolodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Jeggiširreš lii 15–18 cm kukke já tiäddá 32–34 g. Ton selgi lii čapis- já ruškiskirjáá já čuávji vielgâd. Raddeest láá uccâ čapis tiälhuh. Jeggiširreš sulâstit nuorâ čapisčuávjiširree, mut lii ucceeb ko tot.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Jeggiširreš pessee Fennoskandia já Tave-Ruošâ jeggikuávluin, Suomâst eromâšávt taveoosij jeegijn. Suomâ mädimus tiettumkuávluh láá Oulu já Kuáccám kuávluin. Suomâst pessejeh áárvu mield 25 000–35 000 paarrâd. Nääli lii uccánâm moonnâm iivij eromâšávt tiettumkuávlu maadâoosijn. Jeggiširreš värree tálvástâllâđ Nuorttâ-Afrikân syeini-čohčâmáánust já máccá pessiđ Suomân vyesi-kesimáánust.
Lasanem.
Jeggiširreš mannee kesimáánust nelji mane, já ores já niŋálâs läälih taid 21–22 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo viehâ uccen.
Raavâd.
Jeggiširreš porá čielgitävtittes elleid.
Čapisčuávjiširree

Čapisčuávjiširree lii miähástuvâi hiäimun kullee kalâččeijee.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Čapisčuávjiširree lii 17–21 cm kukkosâš já tiäddá 32–36 g. Ton pyeremus tobdomerkkâ lii noomâs mield čapis čuávjitiälkku, mii lii ereslágán ko eres siämmáástuárusijn kalâččeijein. Selgipeeli lii ruškis- já čapiskirjáá, čeve já radde láá ränissárgááh. Jienâ lii šurijdeijee "dsryy"-njuurgâs.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Čapisčuávjiširree pessee Tave-Amerik, Euroop já Aasia taveoosijn. Suomâst pessejeh kyehti vyelišlaajâ: Säämi tuodârjeegijn pessejeijee alpina já Merâpoođâ kuávlust pessejeijee schinzii. Alpina pessimnääli lii áárvu mield 400 paarrâd já schinzii tuše suulân 50 paarrâd. Schinzii lii-uv kriittisávt uhkevuálásâš Suomâst. Čapisčuávjiširree tálvástâl Uárji- já Maadâ-Euroopist sehe Afrikist já máccá pessiđ Suomân vyesi-kesimáánust. Čohčâvarrim álgá jo kesimáánu loopâst já pištá roovvâdmáánu räi.
Lasanem.
Čapisčuávjiširree mannee kesimáánust nelji mane, já ores já niŋálâs läälih taid 21–24 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo viehâ uccen já kirdeškyetih 18–21 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Čapisčuávjiširree porá čielgitävtittes elleid.
Tárukielâ

Tárukielâ lii tavegermaanlâš kielâ, mon sárnuh iänááš Taažâst.
Tárukielâ pustaveh.
Tárukielâst láá 29 pustavid:
Stuárus

Stuárus lii monnii tiiŋgâ teikkâ ääši jiešvuotâ, mon puáhtá mittediđ. Stuárrus árvu mitteduvvoo ohtâduvváin, mii lii sooppum meeri tiätu jiešvuođâ. Mittedmist selvâttuvvoo, mon maaŋgâkiärdásâš mittedum árvu lii, jis verdid tom ohtâdâhân. Stuárrus lohoárvu lii taat kiärdoo já tot almottuvvoo taan lohomere já ohtâduv kiärdumrekinistmin.
Vuáđustuárus já suárgusstuárus.
Vuáđustuárus lii stuárus, mon ij pyevti suorgiittiđ monnii eres stuárusist. Stuárráámuu uásist enâmijn sehe tiettust kiävtust leijee SI-vuáháduvvâst vuáđustuáruseh já toi ohtâduvah láá miäruštâllum čuávuvávt:
Suárgusstuárus vuod lii stuárus, mii lii suorgiittum aainâs-uv kyevti eres vuáđu- teikâ suárgustuárusist. Vyelni motomeh suárgusstuáruseh já toi miäruštâlmeh.
Vektor- já skalaarstuárus.
Stuárus puáhtá leđe skalaarstuárus teikâ vektorstuárus. Skalaarstuárusist lii tuše styeresvuotâ, mut vektorstuárusist lii lasseen sunde. Skalaarstuáruseh láá ovdâmerkkân massa, šleđgâvirde sehe energia já vektorstuáruseh ovdâmerkkân vyeimi, liähtu já jođálmemvuotâ. Fysiikâst stuárruseh merkkejuvvoo táválávt tubdâlduvâigijn. Skalaarstuárus merkkejuvvoo táválâš pustavijn, mut vektorstuárrus tubdâlduv paajaapeln lii vijve teikâ nuolâ (ovdâmerkkân liähtu lii formula_1 teikâ formula_2) teikâ puustav puáiduduvoo (liähtu formula_3).
Keđgiplaaneet

Eennâmnálásâš plaaneet adai keđgiplaaneet teikâ terrestrisâš plaaneet () lii Eennâm, Venus, Mars já Merkurius sullâsâš plaaneet, mast lii iänááš-uv ryevdist já mottoom verd meid eres metallijn šoddâm vááimus, keđgiamnâsist šoddâm sudes loovdâ já kiddâdis korrâ. Stuárráámus uási eennâmnálásij planetij amnâsist lii táválávt hämmejum silikaatkeeđgist.
Veikâ nuuvt kočodum supereennâmpááluh tobdojeh-uv jo, te tuáistáážân vises uáinimeh eidusijn eennâmnálásijn planetijn eres piäiváškuudijn iä lah. Kuovâmáánust 2009 almostittum CoRoT-Exo-7b lii kuittâg stuorrâ tuođânálásâšvuođáin vuosmuš tággáár. Uáinimij váilum lii kuittâg iänááš-uv teknisâš čuolmâ: eennâmnálásij planetij smavvâ massa já čoođâmitto taheh toi uáinim meendu vaigâdin. Tilán vuárdojeh nubástuseh uđđâ suhâpuolvâ uuccâmteleskopij keežild.
Miäruštâllâm.
Eennâmnálásâš planettin kočoduvvojeh tagareh planeteh, moh láá Eennâm sullâsiih. Toh láá keđgi- teikâ meetaalplaneteh, moi korrâ lii koorâs. Piäiváškode nelji eennâmnálásii plaaneet láá Eennâm, Mars, Merkurius já Venus. Eksoplanetijn eennâmnálásâžžân kočoduvvojeh toh planeteh, moi suonjâr lii ucemustáá peeli Enâmist já enâmustáá kuohtii Eennâm suonjâr. Stuárráábeh keđgiplaneteh kočoduvvojeh superenâmin.
Eennâmnálásiih planeteh láá uážžum häämis iänááš-uv silikaatkeeđgist teikâ metellijn, mii meid iärut taid kaasuplanetijn. Eennâmnálásij planetij rááhtus lii koskânis siämmáásundásâš. Toi oođâ lii metallisâš, távjá ryevdinálásâš. Tom pirâstit silikaatloovdâ. Korrâ koorâst láá maaŋgâmuđusiih asehäämih, tego kanjoneh, kraattereh já tullâväärih. Eennâmnálásij planetij kaasuriggee lii šoddâm eskin plaaneet hammim maŋa vulkanism teikâ kometij suoččâm puáđusin, ko vist kaasujietânâsâi kaasuriggee lii pasâttâs algâalgâlii täsnimiärhást. 
Eennâmnálásij planetij luokkajyehim várás láá puohtum oovdân maaŋgah kategoriah. Silikaatplaneteh láá Piäiváškode eennâmnálásiih planeteh. Taan lasseen láá maaŋgâmuđusiih teoreetliih plaaneetmyenstereh. Ryevdiplaaneet lii taggaar plaaneet, mii lii šoddâm masaba puohrâkkân ryevdist. Ton saahâdvuotâ lii čielgâsávt stuárráb ko siämmáámassasijn planetijn. Ryevdiplaneteh sättih šoddâđ hirmâd alda kuávdáštääsni, já ovdâmerkkân Merkurius meetaaloođâ västid 60–70 prosenttid ubâ almepitá massaast.
Ođâttes planeteh láá planeteh, main ij lah meetaaloođâ ollágin. Toh láá iänááš silikaatkeeđgist, já toh sättih šoddâđ plaaneetkode roobdâin. Piäiváškoddeet iä lah ođâttes planeteh, mut kondriitmeteoriiteh láá táváliih. Čiđđâplaaneet vist lii teoreetlâš plaaneetluokka, moos kuleh almepitáh, main liimeetaaloođâ já loovdâ, mii lii čokkiistum čiđđâvuáđusijn mineraalijn.
Tirlihhááš

Tirlihhááš lii miähástuvâi hiäimun kullee uceslágán kalâččeijee.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Tirlihhááš lii 18–20,5 cm kukkosâš já tiäddá 41–56 g. Ton selgi lii ränisruškâd, čuávji vielgâd já radde sárgáá. Suájást lii čielgâ vielgis suájásäärgis. Tirlihháá jienâ lii piškelis "ti-vii-viit"-ráiđu.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Tirlihhááš pessee masa ubâ Euroopist já vijđáht meid Aasiast. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist čácáduvâi pirrâ, mut olgosuáluikuávlust já Säämi tuodârkuávluin tot lii härvinâš. Suomâst pessejeh suulân 150 000 paarrâd. Tirlihhááš tálvástâl Maadâ-Euroopist já Afrikist já máccá pessiđ Suomân cuáŋui-vyesimáánust. Čohčâvarrim tábáhtuvá syeini-porgemáánust.
Lasanem.
Tirlihháá piervâl lii vyeligis kyeppi šadolâšvuođâ syejeest. Niŋálâs mannee vyesimáánust nelji mane, já ores já niŋálâs läälih taid 21–24 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo viehâ uccen já kirdeškyetih suulân kuulmâ oho ahasâžžân.
Raavâd.
Tirlihhááš porá čielgitävtittes elleid.
Provvidenti

Provvidenti lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Provvidentist ääsih 107 olmožid. Ton vijđodâh lii 14,03 km², já alodâh 570 m. Provvidenti naaburkieldah láá Casacalenda, Morrone del Sannio já Ripabottoni.
Vyevdiloddááš

Vyevdiloddááš lii piäippáinij hiäimun kullee lodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Vyevdiloddááš lii 14–16 cm kukkosâš já tiäddá 19–28 g. Ton radde lii ooraans, pajepottâ vielgâd já suájást láá kyehti vielgis sárgá. Keessiv orráás uáivi já ovdâčielgi láá čappâdeh, mut čohčuv já tälviv tot lii siävŋusub. Kirjáás niŋálâs ivneh iä lah nuuvt kirkkáseh. Orráás laavlâ lii uánihis "rrrhyh", mii sulâstit ruánáápiäippáin lavluu.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Vyevdiloddááš pessee Fennoskandia já Aasia boreaallii kuácceevyevdistielâsist. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist, mut stuárráámus nääli lii Tave-Suomâst. Vyevdiloddááš iälá sehe kuáccee- ete lostâvyevdist já meiddei laajišvyevdist. Suomâ pessimnääli lii paijeel 1,5 miljovn paarrâd, mut nääli lii uccánâm eromâšávt Maadâ-Suomâst já vyevdiloddááš lii tääl čalmeestoonnum šlaajâ Suomâst. Vyevdiloddááš värree tálvástâllâđ Uárji- já Koskâ-Euroopân sehe Koskâmeerâ kuávlun čohčâ-roovvâdmáánust já máccá pessiđ Suomân njuhčâ-vyesimáánust.
Lasanem.
Vyevdiloddááš ráhtá piervâl muorân teikkâ miestui. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust 3–8 manneed já láálá taid 11–12 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 12–13 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Vyevdiloddááš porá siemânijd já čielgitävtittes elleid. Kiđđuv tot iälá távjá loddeluovdijn. Motomeh lodeh pääcih tálvástâllâđ Suomân já irâtteh rippásiđ loddeluovdij vievâst.
Torella del Sannio

Torella del Sannio lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Torella del Sanniost ääsih 708 olmožid. Ton vijđodâh lii 16,73 km², já alodâh 837 m. Torella del Sannio naaburkieldah láá Casalciprano, Castropignano, Duronia, Fossalto, Frosolone, Molise já Pietracupa.
Siijdah.
Civita, Colle Bove, Colle Scesce, Macchione, Pozzo Salice já Santo Ianni.
Anarâš mááccuh

Anarâš mááccuh adai sämimááccuh láá kiävttám Aanaarjäävri pirrâ piäđgui-aassâmpaaihijn ässee kuálásteijeesämmiliih. Siäilum kielâ já anarâš mááccuh láá-uv lamaš Aanaar kuávlu sämmilij pyereh tobdomeerhah.
Säämi kuávluin láá jieijâsláván mááccuheh, moh muštâleh, kuus olmooš kulá, já adeleh identiteet. Mááccuh lii tergâdis uási kulttuuräärbist, já tovle mááccuh kevttii eenâb argâpivtâsin, ko te meid čiŋŋâpivtâsin. Taan ääigi sämimááccuh lii ovdâstem- já juhlepiivtâs.
Mááccuhkulttuur ovdánem lii lamaš ohtâvuođâst eellimtaavijd, já nisonij táiđu-tiätu lii lamaš taarbâšlâš káárvui rähtimist, tastko sij láá huolâttâm pihtâsijn. Mááccuh lii lamaš tyejipiivtâs, já pargo lii meridâm, maggaar piivtâs lii kolgâm leđe, lâi-uv te saahâ kesi- teikâ tälvipihtâsist.
Nissoon mááccuh.
Mááccuh siämmáásullâsâšvuotâ kávnoo enâmustáá Taažâ Varjâvuonâ já Suáđigil sämimááccuhijn. Anarâšah iä lah hervim mááccuhijdis čuuvtij ennuv já siilbahkin iä lah lamaš valjeest. Tááláá ääigist láá heervah já siilbah lasanâm já tot uáinoo aanaarsämmilij pihtâsijn. Ivij mield hervâttemtääpi lii uážžum uđđâ uáinuid, kuittâg eres kuávlui ärbihervim lii siäilum. Eeni, suuvâ já kiännii puáris tyejimiäštár tyejeh láá vuárhást minstârin já ovdâmerkkân. Hervâttem lii kevttee suuvâ já tuoivuu mield. Olbe já suájánjaalmij heervah láá lamaš meiddei tađe mield, mon ennuv hervâleđđeeh láá lamaš teikâ mon ennuv jieškote-uv olmooš lii suittám kevttiđ ruuđâ mááccuhamnâsáid. Ella Sarre čáálá: - Mainâstij tovle mottoom eemeed, et sun koolgâi mááccuhamnâsij uástim várás tiänáđ jieš ruuđâ muorjijd nurâmáin: “Naa, tondiet tuon puáris mááccuh heervah iä lahkin nuuvt kubduuh.”
Hervâttemes kukkákovoslâš pumbulmááccuh kevttui leđđeemááccuh vyelni tälviv. Tääl lijneamnâsmááccuh lii argâ- já kesipiivtâs, mast olbe ohtânempääihist lâi ovdil hervâpäddi já tääl kezis leđđeesäärgis já čeverääigist ovdiibeln leđđee. Seelgi peln láá meiddei leđđeesárgáh säävŋi alne. Mááccuhamnâsist máccumáin koorrum olbe lii heelmist. Kesimááccuh heelmi olbe lii meiddei ruopsis leđđest máccumáin koorrum.
Almaa mááccuh.
Mááccuh hervâttem siämmáásullâsâšvuotâ kávnoo enâmustáá Taažâ Varjâvuonâ já Suáđigil sämimáccuhijn. Táválumosávt anarâšmááccuh kiävttoo Aanaarjäävri pirrâsist Aanaar kieldâst. Mááccuh hervâttem lii kevttee suuvâ tâi tuoivuu mield, mahte Aanaarjäävri pirrâsist lii lamaš tääpi.
Mááccuhijn tiättojeh páiháliih vyevih, já kuávloid lii ovdánâm jieijâs hervâttemvyehi. Almaa čevenjunesuárámeh láá motomijn mááccuhijn pajaskulij já motomijn vuáluskulij. Pärttih pele já uásild Aanaar markkân almaamááccuhist lii jieijâs vyehi, mii nuávdit Ucjuuvâ maali.
Párnái mááccuh.
Párnái mááccuh lii siämmáámuđusâš ko nisonij teikâ almai mácuheh. 
Nuorâi mááccuh.
Tááláá ääigist nuorah pyehtih jieijâs uáinuid kárvudâttâmtaavijd, já sij halijdeh ovdediđ jieijâs mielâ mield puáris kárvudâttâmäärbi.
Limosano

Limosano lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Limosanost ääsih 694 olmožid. Ton vijđodâh lii 28,27 km², já alodâh 586 m. Limosano naaburkieldah láá Castropignano, Fossalto, Lucito, Montagano, Petrella Tifernina, Ripalimosani já Sant'Angelo Limosano.
Piäippáin

Piäippáin lii piäippáinij hiäimun kullee varbuslodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Piäippáin lii 14–16 cm kukke já tiäddá 16–30 g. Ton tevkis suájáin láá kyehti vielgis sárgáá, pajepottâ lii ruánáá já jyelgih ruškâdeh. Ores lii ivnáb ko niŋálâs. Orráás uáivičokke lii čuovjisräänis, nierah já radde láá ruškisruopsâdeh já selgi lii ruškâd. Niŋálâs čuávji lii ränisruškâd já uáivičokke ruškâd.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Piäippáin pessee masa ubâ Euroopist já Aasia uárjioosijn. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist, eereeb aaibâs tavemuu kuávluin, já kulá Suomâ almosumosij luudij juávkun. Piäippáin pessee puohlágánijn vuovdijn. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 7–9 miljovn paarrâd. Piäippáin tálvástâl Uárji-Euroopist, mut motomeh lodeh pääcih tálvástâllâđ Suomân. Čohčâvarrim lii čohčâ-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-vyesimáánust.
Lasanem.
Piäippáin piervâld muorân teikkâ miestui. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 3–7 manneed já láálá taid 11–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 10–15 peeivi ahasâžžân já kirdeškyetih kuulmâ oho ahasâžžân. Piäippáin mannee távjá kyehti piäsáduv keessiv.
Raavâd.
Piäippáin porá siemânijd já čielgitävtittes elleid.
Castropignano

Castropignano lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Castropignanost ääsih 863 olmožid. Ton vijđodâh lii 26,96 km², já alodâh 590 m. Castropignano naaburkieldah láá Busso, Campobasso, Casalciprano, Fossalto, Limosano, Oratino, Ripalimosani já Torella del Sannio.
Siijdah.
Markkân lasseen Castropignano kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Roccaspromonte.
Lupara

Lupara lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Luparast ääsih 412 olmožid. Ton vijđodâh lii 25,87 km², já alodâh 505 m. Lupara naaburkieldah láá Casacalenda, Castelbottaccio, Civitacampomarano, Guardialfiera já Morrone del Sannio.
Egypt lippu

Egypt lippu lii Egypt aalmugtubdâldâh vaakun já aalmuglâšlavluu lasseen. Tom valdii kiävtun roovvâdmáánu 4. peeivi 1984. Tot lii muttum maŋgii iivij ääigi. Tááláá Egypt liipust lii symbolin "Saladin kuáskim", mii lii kovvejum meid Egypt vaakunist. Liipu iivnijn ruopsâd kovvee kunâgâs Faruq ääigi, vielgâd ive 1952 Faruq vääldi vuáittám vorâttem väldičovádem já čappâd ávhâstâllâm monarkia já brittilâš kolonialismvääldi vyelni. Egypt liipu iivnijd valdii kiävtun meid Jemen, Syyria já Irak liipun. Tain kiävttojeh kuittâg ereslágán symboleh ko Egypt liipust.
Ruánáápiäippáin

Ruánáápiäippáin lii piäippáinij hiäimun kullee varbuslodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Ruánáápiäippáin lii 14–16 cm kukke já tiäddá 25–35 g. Pyeremuuh tobdomeerhah láá fiskis sárgáh suájáin já pottâšist. Kossâ njune lii kuovgisruopsâd. Ores lii ruánáá já ton sárgáh láá šerisfiskâdeh. Niŋálâs lii ránásub ko ores já ton sárgáh láá kuovgâduboh.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Ruánáápiäippáin iälá masa ubâ Euroopist já meiddei Tave-Afrik já Aldanuortâ kuávluin. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist, eromâšávt kulttuurpirrâsijn. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 170 000–400 000 ohtâgâssâd. Ruánáápiäippáin lii kuittâg uhkevuálásâš Suomâst tondiet, ko ton nääli lii uccánâm Trichomonas gallinae -algâellee tovâttem taavdâ tiet. Ruánáápiäippáin tálvástâl Uárji-Euroopist, mut uási luudijn pääcih pessiđ Suomân. Čohčâvarrim lii čohčâ-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-cuáŋuimáánust.
Lasanem.
Ruánáápiäippáin piervâld muorân teikkâ miestui. Niŋálâs mannee njuhčâ-cuáŋuimáánust 3–7 manneed já láálá taid 13–14 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 18 peeivi ahasâžžân. Ruánáápiäippáin sáttá monniđ joba kulmâ piäsáduv keessiv.
Raavâd.
Ruánáápiäippáin porá raasij siemânijd já iälá távjá loddeluovdijn. Keessiv uđâgááh poreh meiddei tiivrijd.
Oratino

Oratino lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Oratinost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 17,89 km², já alodâh 795 m. Oratino naaburkieldah láá Busso, Campobasso, Castropignano já Ripalimosani.
Trivento

Trivento lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Triventost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 73,70 km², já alodâh 599 m. Trivento naaburkieldah láá Castelguidone, Castelmauro, Civitacampomarano, Lucito, Roccavivara, Salcito, San Biase, Sant'Angelo Limosano já Schiavi di Abruzzo.
Säämi Pride

Säämi Pride (, ) lii sämmilij pridefestivaal, mii uárnejuvvoo jyehi ive kostnii Säämist ive 2014 rääjist. Festivaal ääigi uárnejuvvojeh el. konserteh, klubi, luvâlduvah, pridepaaraat já pargopáájáh. Säämi Pride tárguttâssân lii pajediđ oovdân seksuaal- já suhâpeliucceeblovoi vuoigâdvuođâid, oovtâviärdásâšvuođâ já kulttuur. Ton lasseen festivaal ráhtá fyysilii saje, kost arvetävgisämmiliih pyehtih uápásmuđ eres arvetävgisämmiláid já siämmást sehe leđe sämmiliih já kuullâđ seksuaal- já suhâpeliucceeblohon.
Historjá.
Vuossâmuš festivaal uárnejui roovvâdmáánu 16.–19. peeivi 2014 Kiärunist. Tom ornij Ruotâ peln sämmilâš nuorâiservi Sáminuorra. Festivaal nube peeivi vuáđudui Queer Sámit -servi já Jenni Laiti muštâlij Gállok-mielâčáittusij taiđust. Festivaal prideparatân uásálistii 300 olmožid. Lávurduv lijjii prideparaat, Sofia Jannok konsert já klubi. Pasepeeivi lijjii el. arvetävgimeesuh. 
Čuávuváá ive Säämi Pride lâi vyesimáánu 29.–31. peeivi Kárášjuuvâst. Tom ornij ovdebáá ive vuáđudum Queer Sámit -servi. Taat pridefestivaal lâi vuossâmuš saje, kuus Heidi Lunabba já Ilar Gunilla Perssen rähtim "Pivtâspäddi" -siärvustaaiđâproojeekt sirdâšui ive 2014 Jeppis Pride maŋa. Kárášjuuvâst lijjii pivtâspäädih sehe Prideviäsu já -láávu ulguu- já siskiibeln já meid maaŋgâ saajeest siijdâst. Tai lasseen pridepaaraat uásálisteeh kuoddii nube pivtâspäädi fáárust čoođâ siijdâ.
Suomâ peln Säämi Pride uárnejui vuossâmuu keerdi ive 2017, ko taat uárnejui Anarist. Lâi tárguttâs orniđ tobbeen jo ive 2016 Säämi Pride, mut tot sirdâšui Kuovdâkiäinun protestin tondiet ko Kuovdâkiäinu servikodderääđi meridij kieldiđ seksuaal- já suhâpeliucceeblovoi vihkâm ton kirhoin.
Ive 2020-uv lâi tárguttâs orniđ Säämi Pride Suomâ peln Säämist, tääl Ucjuuvâst, mut koronaviruspandemia tiet pridefestivaal maŋedui ihán 2021. Ive 2021 Säämi Pride Ucjuuvâst uárnejui porgemáánu 5.–8. peeivi.
Castelmauro

Castelmauro lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Castelmaurost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 43,62 km², já alodâh 692 m. Castelmauro naaburkieldah láá Acquaviva Collecroce, Civitacampomarano, Guardialfiera, Montefalcone nel Sannio, Roccavivara, San Felice del Molise já Trivento.
Ráiđu (ráiđulâš vuáhádâh)

Rááiđuh láá kemiast ráiđulâš vuáháduv raddalâsah. Rááiđu nummeer almoot tom, mon ennuv elektronkoorah láá algâamnâs atomist. Ko sirdâšuvá rááiđust čižetpeln uálgispel, te algâamnâs oornigloho ađai protonij meeri stuáru. Siämmáá rááiđu algâamnâsijn láá táválávt viehâ ereslágán jiešvuođah. Ovdâmerkkân siämmáá rááiđu čižetpeln leijee algâamnâseh láá táválávt metalleh já uálgispeln leijee algâamnâseh láá epimetalleh. Siämmáá rááiđu sirdâšemmetalleh já eromâšávt f-laigos siämmáá rááiđu algâamnâseh sulâstiteh kuittâg-uv viehâ ennuv nubijdis.
Amnâsmeeri

Amnâsmeeri (n) lii fysikâst já kemiast kevttum stuárus, mii almoot tarkkum systeem čalmai lohomere. Čalmaah pyehtih leđe ovdâmerkkân atomeh, molekyyleh teikâ ioneh. SI-vuáháduvvâst amnâsmere ohtâdâh lii mooli já ohtâduv tubdâldâh mol. Miäruštâllâm mieldi oovtâ mooli stuárusâš amnâsmeeri lii siämmáš, ko táásá 12 graamâst čiđđâ-12 isotoop láá atomeh. Taat meeri kočoduvvoo Avogadro-staađđân ("N""A") já ton árvu lii (6,02214179 ± 0,00000030)·1023 mol-1. Amnâsmere puáhtá rekinistiđ Avogadro-staađáin já káppálâhmeerijn čuávuvávt:
formula_1, mast n lii amnâsmeeri, N amnâs káppálâhmeeri já NA Avogadro-staađâ.
Jis tiätá amnâs masa sehe moolimasa ađai masa, mii lii oovtâ amnâsmoolist, te puáhtá toin rekinistiđ amnâsmere čuávuvávt:
formula_2, mast n lii amnâsmeeri, m massa já M moolimassa.
Ovdâmerkkân jis ryevditiiŋgâ massa lii 2 500 grammâd já ryevdi moolimassa lii 55,85 g/mol, te ryevdi amnâsmeeri lii:
formula_3
Jo tovláá lâi huámmášum, ete siämmáá amnâsmere siskeldeijee kaasuh tarbâšeh siämmáá teddust já liegâsvuođâst siämmáá saijaavuođâ. Tot lii kiddâ tast, ete kaasust čalmaah láá tommit häärvist, ete ovdâmerkkân čalmaa stuárudâh, massa teikâ šleđgâvárádâs ij vaaigut kaasu olgostuárusáid. Normaaltiileest oovtâ kaasumooli saijaavuotâ ađai moolisaijaavuotâ lii 22,4141 dm³/mol. 
Normaaltiileest ideaalkaasu amnâsmeeri lii kiddâ kaasu saijaavuođâst já standardmoolisaijaavuođâst (Vm):
formula_4
Ideaalkaasu amnâsmeeri lii almolávt
formula_5, mast p lii kaasu teedâ, V saijaavuotâ já T liegâsvuotâ Kelvinciäkkáduvvâst. R lii kaasustaađâ.
Vyeimi (fyysiik)

Vyeimi (, tubdâldâh F) lii fysikâst vuáruvaikuttâs styeresvuođâ kovvejeijee vektorstuárus. SI-vuáháduvvâst vyeimi ohtâdâh lii Newton já ohtâduv tubdâldâh N. SI-vuáháduv vuáđuohtâdâhhân Newton lii formula_1.
Káppálâhân čyeccee olesvyeimi muttá káppáluv jototile. Newton II laavâ mieldi stađâvyeimi formula_2 addel káppálâhân, mon massa lii formula_3, jođálmittemvuođâ formula_4 nuuvt, ete formula_5.
Puoh vyeimih šaddeh káppáluvâi koskâsâš vuáruvaikuttâsâst. Newton III laavâ mieldi kyevti káppáluv vuáruvaikuttâsâst kuábáš-uv káppálâh čuácá nuubán siämmáá stuorrâ, mut vyestikevâdis vyeimi. Ovdâmerkkân Eennâmpállu čuácá tom alda leijee káppáluvváid tiädduvyeimi, mut puoh káppáluvah čyecih eennâmpáálun siámmáá stuorrâ, mut vyestikevâdis vyeimi. Eennâmpáálu massa lii kuittâg-uv nuuvt styeres, ete toos čyecee vyeimih iä vaaigut tom jototilán. 
Makroskooppisâš káppálâhân vaigutteijee vuoimijd puáhtá jyehiđ kyevti juávkun: kuoskâttâs- já káidusvuoimijd. Kuoskâttâsvyeimih, tego kaco já tuuvdâvyeimih, tiättojeh talle ko káppáluvah kuoskâtteh nubijdis. Káidusvyeimih, ovdâmerkkân tiädduvyeimi sehe šleđgâ- já magneetvyeimih, vuod vaigutteh kukken já toi sirden tuáimih jieškote-uvlágán kiedih. Aatoomfyysiik lii kuittâg-uv čáittám, ete puoh kuoskâttâsvyeimih šaddeh šleđgâmagneetlâš vuáruvaikuttâsâst. 
Vuoimijd puáhtá jyehiđ konservatiivlâš já láppusâš vuoimijd. Ovdâmerkkân tiädduvyeimi lii konservatiivlâš já kaco láppusâš vyeimi. Jis puoh systeemist vaigutteijee vyeimih láá konservatiivliih, te systeem meekaanlâš energia siäilu. Láppusâš vuomij tiet uási tast muttoo liegâsvuottân.
Vuomij ovtâstittem.
Jis káppálâhân vaigutteh maaŋgah vyeimih, já toh vaigutteh káppáluv siämmáá čuogâstâhân, te toi ohtsâšvaikuttâs puáhtá rekinistiđ, jis kieđâvuš vuoimijd vektorin já rekinist taid oohtân. Jis vyeimih čyeccih eres čuogâstuvváid, te toh tovâtteh káppáluv juurrâm já tondiet vuoimijd kalga rekinistiđ taan tábáhtusâst vyeimi momentin.
San Giovanni in Galdo

San Giovanni in Galdo lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Giovanni in Galdost ääsih 518 olmožid. Ton vijđodâh lii 19,45 km², já alodâh 552 m. San Giovanni in Galdo naaburkieldah láá Campobasso, Campodipietra, Campolieto, Matrice, Monacilioni já Toro.
Campolieto

Campolieto lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Campolietost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 24,43 km², já alodâh 735 m. Campolieto naaburkieldah láá Castellino del Biferno, Matrice, Monacilioni, Morrone del Sannio, Ripabottoni já San Giovanni in Galdo.
Lodeh

Lodeh ("Aves") láá mannejeijee, täsilieggâ čielgitávtáliih, main lii puzzâloovdâ. Luudijn láá suájáh já iänááš lodeh kirdeh. Kirdem áánsust lodeh láá lavdâm ubâ maailmân. Maailmist láá onnáá peeivi paijeel 10 400 loddešlaaijâd. Ive 2023 loopâ räi Suomâst láá kavnum ohtsis 489 luánduvárásâš šlaaijâd.
Tiädduvyeimi

Tiädduvyeimi ađai gravitaatio lii almoon, mii tiättoo massalâš káppáluvâi kooskâst. Tiädduvyeimi čuávumuššân massalâš káppáluvah keesih nubijdis piälásis. Tiädduvyeimi tiet ovdâmerkkân planeteh karveh taasnij pirrâ já galakseh pisoh čuákist. Gravitaatio lii ohtâ vuáđuvuáruvaikuttâsâin šleđgâmagneetlâš vuáruvaikuttâs sehe kievrâs- já hiäjus vuáruvaikuttâs lasseen. Čalmai masah láá nuuvt uceh, ete tiädduvyeimist ij lah mikroskooppisâš tääsist ennuvgin merhâšume, tego eres vuáruvaikuttâsâin, mut makroskooppisâš tääsist gravitaatio lii merhâšitteemus vuáruvaikuttâs.
Tiädduvyeimi lii kovvejum Albert Einstein almolâš koskâvuođâlâšvuotâteoriast, mut tot ij lah čalmaašfyysiik standardmyenster uássin, tego eres vuáruvaikuttâsah. Tiädduvyeimi já eres vuáruvaikuttâsâi ovtâstittem siämmáá myensterân lii-uv ohtâ tááláá fyysiik stuárráámušâin čuolmâin. Meid gravitaatio hypoteetlâš tuálvoočalmaaš "graviton" ij lah vala kavnum.
Teoria historjá.
Newton tiädduvyeimilaahâ.
Isaac Newton čaaitij tiädduvyeimi vuáđulaavâ ive 1687 tyejestis "Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica". Ton mieldi maailmubâlâšvuođâ jyehi massalâš čalmaaš toovât nuubán massalâš čalmažân vyeimi, mii lii njuolgist viärdálâš toi masai puátun já jorgolávt viärdálâš toi kooskâ neljihâžân. Taam vyeimi puáhtá čäittiđ čuávuváin ovtâlduvváin:
formula_1
mast formula_2 já formula_3 láá káppáluvâi masah, formula_4 lii káppáluvâi koskâ já formula_5 lii gravitaatiostaađâ. Gravitaatiostaađâ styeresvuotâ lii formula_6
Taan häämist laahâ lii tohálâš, jis káppáluvâi koskâ lii uáli kukke verdiddijn toi stuárudâhân. Jis káppáluvâi koskâ lii uánihâš, te ij pyevti nabdeđ, ete káppáluvah láá čyegislágáneh. Ton keežild vyeimi puáhtá táválávt rekinistiđ tárkká tuše integraal vievâst. Jis káppáluvah liččii pááluh, toi koskâsâš tiädduvyeimi puávtáččij rekinistiđ nuuvt, ete puoh massa ličij kuávdásmum káppáluv koskâčuogâstâhân.
Almolâš koskâvuođâlâšvuotâteoria.
Albert Einstein almolâš koskâvuođâlâšvuotâteoria čielgee tiädduvyeimi äigikomovuođâ tävgilumáin massiivlâš káppáluvâi alda. Tiädduvyeimi ij lah puáhtám selvâttiđ kvantâigijn ijge tot kuulâ standardmyensterân.
Carl Gustaf Emil Mannerheim

Carl Gustaf Emil Mannerheim () lâi syemmilâš rijjâhiärrá já Suomâ marsalk. Sun tooimâi Suomâ nubben staatâhovdân iivij 1918–1919 já Suomâ täsivääldi 6. presidentin iivij 1944–1946.
Tuávááš.
Carl Gustaf Emil Mannerheim šoodâi kesimáánu 4. peeivi 1867 Louhisaari lanneest Askaisiist. Suu eeči kreivi Carl Robert Mannerheim kuođij perruus já vuolgij Ranskan já Ovtâstum staatáid. Enni Hélène von Julin jaamij, ko Mannerheim lâi 14-ihásâš. Mannerheim karrieer suáldáttin aalgij, ko sun moonâi Suomâ kaadeetkoodán Haminan 15-ihásâžžân ive 1882, mut sun iäruttui kaadeetškoovlâst ive 1886. Tast maŋa sun luuvâi pajeuáppen Helsigist ive 1887 já vuolgij siämmáá ive čohčâmáánust suáldátškoovlân Pietarin, kost sun miänástui pyereest. Ive 1892 Mannerheim naajâi kenraal nieidâ Anastasie Arapovain já sunnui šoodáin nieidâkyevtis. Suoi kuittâg iäránáin ive 1903, já Anastasie Mannerheim varrij nieidâidiskuin Ranskan.
Suáldátkarrieer.
Ive 1904 Mannerheim uásálistij rijjâtátulâžžân Ruošâ-Jaapaan suátán já sust šoodâi vistig eeveerstluutnant já talle eeveerst. Suáđi maŋa sun lâi aatellâšsiäđu ovdâsteijen staatâpeeivijn 1905–1906. Iivij 1906–1908 Mannerheim mađhâšij Aasiast tutkâmin eromâšávt Kiina várádâhkuávluid. Sun maacâi Pietarin ive 1908 já tooimâi tast maŋa suáldáttin Puolast. Sun uásálistij vuossâmuu maailmsuátán iänáážin Nuorttâriijkâ-Uŋgar radostuvâin já Romaniast. Uđđâivemáánust 1918 jiečânâs Suomâ seenaat nomâttij Mannerheim suojâluskuudij njunošhovdân já Suomâ siskáldâssuáđist sun stivrij vielgis suátivievâ. Suáđi maŋa sust šoodâi Suomâ koskâpuddâsâš staatâhovdâ syeinimáánu 1919 räi. Sun lâi presidentiävtukkâssân ive 1919 vaaljâin, mut K. J. Ståhlberg vuoitij vaaljâid já väljejui jiečânâs Suomâ vuossâmužžân presidentin. Tast maŋa Mannerheim kiäsádâđâi politiikist. Ive 1931 P. E. Svinhufvud nomâttij suu Suomâ suátivievâ njunošhovdân já ive 1933 sun finnij marsalk tittel. Mannerheim tooimâi Suomâ njunošhovdân tälvisuáđi já jotkâsuáđi ääigi juovlâmáánu 31. peeivi 1944 räi.
Suomâ presidentin.
Jotkâsuáđi loopâst porgemáánu 4. peeivi 1944 ovdâskodde valjij Mannerheim Suomâ täsivääldi presidentin, já sun stivrij Suomâ ráávhuráđádâlmijd Sovjetlittoin. Skammâmáánust 1944 Mannerheim nomâttij Paasikivi haldâttâs já kiäsádâđâi talle kuuloold staatâ njunošist tiervâsvuotâčuolmâi tiet. Sun iäránij virgestis njuhčâmáánust 1946 já jaamij Lausannest uđđâivemáánu 1. peeivi 1951.
Guardialfiera

Guardialfiera lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Guardialfierast ääsih 950 olmožid. Ton vijđodâh lii 43,53 km², já alodâh 274 m. Guardialfiera naaburkieldah láá Acquaviva Collecroce, Casacalenda, Castelmauro, Civitacampomarano, Larino, Lupara já Palata.
Guardiaregia

Guardiaregia lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Guardiaregiast ääsih 697 olmožid. Ton vijđodâh lii 43,71 km², já alodâh 730 m. Guardiaregia naaburkieldah láá Campochiaro, Cusano Mutri, Piedimonte Matese, Pietraroja, San Giuliano del Sannio, Sepino já Vinchiaturo.
Busso

Busso lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Bussost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 23,81 km², já alodâh 756 m. Busso naaburkieldah láá Baranello, Campobasso, Casalciprano, Castropignano, Oratino, Spinete já Vinchiaturo.
Koskâvuođâlâšvuotâteoria

Koskâvuođâlâšvuotâteoria lii ohtsâšnomâttâs, mii kiävttoo kyevti Albert Einstein ráhtám fyysiik teoriast. Teoriah láá eromâš koskâvuođâlâšvuotâteoria já almolâš koskâvuođâlâšvuotâteoria.
Tavenna

Tavenna lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Tavennast ääsih 601 olmožid. Ton vijđodâh lii 21,97 km², já alodâh 550 m. Tavenna naaburkieldah láá Acquaviva Collecroce, Mafalda, Montenero di Bisaccia, Palata já San Felice del Molise.
Euro

Euro (symbol €, uánádâs e, aalmugijkoskâsâš vaaluuttubdâldâh EUR) lii Euroop union virgálâš vaaluut já kiävtust ohtsis 20 Euroop union staatâst.
Vielgis-Ruošâ ruble

Vielgis-Ruošâ ruble (, ) lii Vielgis-Ruošâ ruttâohtâdâh. Syeinimáánu 1. peeivi 2016 valdui anon uđđâ Vielgis-Ruošâ ruble, mii poođij ovdii ruble sajan lovoin 1:10 000. Ton aalmugijkoskâsâš vaaluuttubdâldâh lii BYN.
Tufara

Tufara lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Tufarast ääsih 793 olmožid. Ton vijđodâh lii 35,52 km², já alodâh 420 m. Tufara naaburkieldah láá Castelvetere in Val Fortore, Celenza Valfortore, Gambatesa, Riccia, San Bartolomeo in Galdo já San Marco la Catola.
1087

1087 (MLXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1080-lovo káávcád ihe.
1077

1077 (MLXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1070-lovo káávcád ihe.
1067

1067 (MLXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1060-lovo káávcád ihe.
1057

1057 (MLVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1050-lovo káávcád ihe.
Pleistoseen

Pleistoseen lii Eennâmpáálu geolooglâš äigipaje, mii aalgij 2,6 miljovn ihheed tassaaš já nuuvâi suulân 11 500 ihheed tassaaš. Jiešvuođâlâš ääših pleistoseenpaajeest lijjii maaŋgah jieŋâpajeh já ulmuu jotelis evoluutio sehe aaibâs pleistoseenpaje loopâst meid keđgiáigásâš kulttuurovdánem já eennâmviljâlem vuosmuuh aiguuh. 
Jieŋâpaje nuuvâi pleistoseenpaje loopâst já maaŋgah jietânâselleeh, ovdâmerkkân mammut, mastodont, saapeelpänikissá já jietânâslaskijâš jammii suhâjämimân šoŋŋâdâhnubástus tiet já ovdánâm ulmuu miäcástem tiet.
Keđgiäigi

Keđgiäigi lii äigipaje, kuás ulmuuh rahtii pargopiergâsijd keeđgist, muorâst já täävtist, iäge metalleh lamaš almolii kiävtust pargopiergâsijn. Meid njaajâ sehe jieškote-uvlágáneh ellein já šaddoin ožžum materiaaleh lijjii vijđáht kiävtust. 
Keđgiääigi äigipaje lii kuhemus ulmuu kulttuurevoluutio äigipaje. Tot aalgij ko vuosmuš hominid iiđij Afrikân čiččâm miljovn ihheed tassaaš já nuuvâi ko meetaalpargopiergâseh pottii almolii kiävtun. Keđgiäigi nuuvâi eres ääigi eres soojijn maailmist. Vala-uv láá härvis hiäimuh, moh iä keevti meetaalpiergâsijd.
Keđgiääigi tuávádâh.
Keđgiääigi tuávádâh šoodâi 1800-lovvoost tieđâlâš arkeologia algâmuddoost, ko tovlááh tiŋgâkavâaseh juáhhojii valmâštâsmateriaal mield keđgi-, pronssi- já ryevdipaje juávhoid. Veikkâ keđgiáigásâš kulttuurijn tábáhtuvvii eres-uv stuorrâ nubástusah, ovdâmerkkân eennâmviljâlem ovdedem, lii keđgiääigi tuávádâh kuittâg siäilum kiävtust. 
Keđgitiiŋgah láá arkeologiast teháliih, ko motomin toh sättih leđe áinoo kávnusamnâstâh. Stuorrâ uási keđgiáigásâš tiiŋgâin valmâštii kuittâg orgaanlâš materiaalist. Toh láá siäilum pyereest, jis piirâs lii lamaš hiäivulâš. Onnáá peeivi lii máhđulâš miäruštâllâđ kávnus ave luándutieđâlâš vuovijgijn.
1047

1047 (MXLVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1040-lovo káávcád ihe.
Ururi

Ururi lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Ururist ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 31,65 km², já alodâh 262 m. Ururi naaburkieldah láá Larino, Montorio nei Frentani, Rotello já San Martino in Pensilis.
1037

1037 (MXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1030-lovo káávcád ihe.
1027

1027 (MXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1020-lovo káávcád ihe.
1017

1017 (MXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1010-lovo káávcád ihe.
1007

1007 (MVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1000-ihelove káávcád ihe.
Matrice

Matrice lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Matricest ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 20,21 km², já alodâh 690 m. Matrice naaburkieldah láá Campobasso, Campolieto, Castellino del Biferno, Montagano, Petrella Tifernina, Ripalimosani já San Giovanni in Galdo.
Listo maailm staatâin

Taat lii listo maailm staatâin já siskeeld čuávuváid staatâid:
Tai lasseen láá 4 staatâ, moh iä lah Ovtâstum aalmugkuudij jesâneh, mutâ maid láá ucemustáá 20 staattâd tubdâstâm: Kosovo, Viestâr-Sahara, Taiwan (Kiina täsiväldi) já Palestiin.