tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Glarus kanton

Glarus kanton lii uccâ kantonâš Sveeici nuorttâuásist. Ive 2023 tobbeen assii 42 056 olmožid. Kanton uáivikaavpug lii meiddei Glarus-nommâsâš. Kantonist láá ennuv väärih. Aalpah pirâstiteh leevijd. Stuárráámuu leevist kolgá Linth-juuhâ. Kantonist láá maaŋgah jäävrih, tegu Klöntal-jävri. Tälviv leevi ollâgumos saajeest leijee Klausen-várádâhnjuáski lii toppum jotoluvâst, nuuvt ete Glarus čoođâ mannee maađij lii rasta. Glarus tobdoo eromâšávt hormišis várádâhenâduvinis, ráhtálii historjástis já kievrâs páihálii kulttuurstis. Mađhâšem lii tehálâš iäláttâs, tastko vaarijn puáhtá väzziđ, kuárŋudiđ já tälviv čierâstâllâđ.
Vyesimáánu vuossâmuu pasepeeivi Glarus uáivitorist uárnejuvvoo Landsgemeinde-nommâsâš tábáhtus.
Eennâmtiätu.
Glarus kanton lii Sveeici nuorttâuásist. Ton ránnjákantoneh láá St. Gallen tavveen já nuorttân, Graubünden mäddin já Schwyz viestârist.
Kieldah.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2011 rääjist Glarus kantonist láá kulmâ kieldâ Glarus Nord, Glarus já Glarus Süd.
Historjá.
Glarus kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton ive 1352. Glarusist aalgij stuorrâ tekstiilráhtulâšvuotâ jo 1800-lovvoost, já ive 1870 suulân kuálmádâs kanton ässein porgii tekstiilfabrikijn. 1800-lovvoost Glarus olmoošloho lasanij jotelávt. Fabrikeh já eennâmtááluh iä pastam adeliđ puohháid pargo. Maaŋgah ulmuuh paccii pargottáá, ko mašineh valdii olmoošpargovyeimi saje. Tondiet uási aalmugist meridij varriđ meddâl Sveeicist. Maŋgâseh mađhâšii Amerikân teikâ Ruošân.
Fridolin.
Fridolin lii tehálâš pasealmai Glarusist. Suu kove lii Glarus vaakunist já liipust. Fridolin nommâpeivi juhloo njuhčâmáánu 6. peeivi. Párnááh cokkiitteh talle stuorrâ tuulâid. Taat kočoduvvoo "Fridlisfüür" (Fridolin-tullâ) -ärbivyehhin. Távjá kištottâlloo tast, kiän tullâ puálá kuhemustáá.
Pase Fridolin

Fridolin lâi irlandlâš muŋkki, kote eelij tuođânálásávt 500-lovo aalgâst. Vistig Fridolin poorgâi Poitiersist. Sun kunnijâtij Hilarius, kii lâi hävdidum tohon. Naharist sun uážui pákkum, et sun ferttij juátkiđ määđhis. Sun juuđij Strasbourg já Konstanz peht Churân. Määđhi ääigi sun vuáđudij maaŋgâid kirhoid, moh kočoduvvojii Hilarius-kirkkon. Fridolin vuáđudij Säckingen luostar Rhein-juuvâ suollui. Tobbeen sun tooimâi pappân já levâttij ristâosko.
Fridolin lii tehálâš pasealmai Glarusist. Suu kove lii Glarus vaakunist já liipust. Fridolin nommâpeivi juhloo njuhčâmáánu 6. peeivi. Párnááh cokkiitteh talle stuorrâ tuulâid. Taat kočoduvvoo "Fridlisfüür" (Fridolin-tullâ) -ärbivyehhin. Távjá kištottâlloo tast, kiän tullâ puálá kuhemustáá.
Legend.
Legend mield kuávlust aasáin viiljâkyevtis: nánnáás Urso já hänis Landolf. Urso skeŋkkij Fridolinân stuorrâ kuávlu Glarusist. Maŋeláá, ko Urso lâi jáámmám, Landolf halijdij kuávlu maasâd. Maainâs muštâl, et Fridolin iällááttij Urso. Návt puohháid puovtij čäittiđ, et Urso skeŋkkâ Fridolinân lâi olmâ skeŋkkâ. Landolf palaskij já adelij meiddei jieijâs uási enâmist Fridolinân. Taan maŋa Fridolin vuáđudij lase kirhoid kuávlun.
Klausen-várádâhnjuáski

Klausen-várádâhnjuáski () lii várádâhnjuáski Uri kantonist Sveeicist. Ton alodâh lii 1 948 m merâase paajaabeln.
Historjá.
Klausenrennen.
Klausen-várádâhnjuáski várádâhmaađij lii kevttum jo čuođij ivij ääigi. Algâaalgâst maađij huksejui keeđgijn já čunnust. Huksim lâi uáli vaigâd, tastko väärih láá ciägguseh, keezih já äŋgireh. 1920-lovvoost Klausen-várádâhnjuáski šoodâi pegâlmin autokištottâlmijnis. Vyeijeeh irâttii vyeijiđ várádâhnjuáski nuuvt jotelávt ko máhđulâš. Kištottâllâmrađe lâi 20 kilomeetterid kukke já siskeldij ennuv mokkáás oosijd. Maaŋgah Euroop pegâlmâs vyeijeeh pottii kištottâllâđ taan vaigâdis kiäinun. Kištottâllâm uážui noomâ "Klausenrennen". Torvolâšvuođâ keežild kištottâlmeh uárnejuuškuottii härvibeht, já loopâst toh nuhhii ollásávt. Tääl ennuv maŋeláá puáris já härvinâš autoh vyejih oppeet Klausen-várádâhnjuáskist. Tábáhtusâst láá ennuv keččeeh. Ulmuuh peesih keččâđ historjálijd autoid, kuullâđ puáris moottorij jienâ já ihástâllâđ čuálččáás várádâhenâduvâid.
Glarus já Uri kantonij rääji.
Legend mield tovle Glarus já Uri ässeeh rijdâlii ohtânmaanoost enâmijdis raajijn. Sij meridii čuávdiđ riijdo. Ive kuhemuu peeivi, tállán ko käniores piškoi iđedist, sehe Glarus kanton já Uri kanton vuolgâttii oovtâ kievrâs já hárjánâm käččee Klausen-várádâhnjuáski kulij. Ulmen lâi pieijâđ räjisárgá toho, kogo käččeekyevtis teiváin. Käččeeh väljejuin tárkká. Meiddei känioráseh väljejuvvojii tárkká, tastko toh kolgii piškođ eidu rievtis ääigi. Uri ässeeh purâttâllii käniorásis tuše váhá, tastko sij uskuu, et nelgi já koško uážžuh tom koccáđ tolebáá. Sij tollii käniorráás iärust kaanijn, amas tot hettejuđ. Glarus ässeeh vist väljejii pyeidis käniorráás, vâi tot puávtáččij piškođ korrâsávt.
Ko čuávduspuddâ poođij, ulmuuh kuccii ubâ iijâ já vuordii käniorráás jienâ. Uri käniores Altdorfist koccái tooláá iđedist já piškoi vuossâmužžân. Uri käččee kaččâlij tállán. Siämmáá ääigi Glarus käniores oođij vala, nuuvt ete Glarus käččee kuođâldui. Forgâ meiddei Glarus käniores koccái já piškoi. Taan maŋa Glarus käččee kaččâlij. Sun kaačâi jotelávt pajas vääri kuhes lavhijguin. Forgâ sun huámášij, et Uri käččee poođij jo suu oovdeld. Talle Uri käččee čuárvui: "Täst lii rääji!" Glarus käččee eeđâi sorolâžžân: "Ránnjá, liähu vuoigâlâš já addel munjin vala pitá nijttoost, mon tun lah vuáittám!" Vistig Uri käččee ij miettâm toos, mutâ talle sun ärmittij vaibâm vuástálistes. Sun iävtuttij: "Mun adelâm tunjin nuuvt ennuv ko tun pastah kyeddiđ muu vääri pajas selgistâd." Talle Glarus ruokis käččee vaaldij Uri almaa siälgásis. Sun irâttij kuárŋuđ váárán, mutâ sun luhostui pajaniđ tuše muáddi läävhi. Talle sun ij puáhtám vuoiŋâđ innig pyereest. Sun halijdij juuhâđ kolmâ aijust, mutâ Uri almai tiiptij juuhâđ tuše, jis sun lâi Glarus almaa seelgist. Talle Glarus almai lâi nuuvt vaibâm, et sun jaamij. Vala tááláá ääigi taat aajâ kočoduvvoo räjiaajân. Uri ässeeh ilodii uđđâ enâmist, já Glarus ässeeh lijjii čiävlááh ruokis já vievsâs käččestis.
George Foreman

George Foreman () lâi ovtâstumstaatâlâš čurmâdâttee já finnodâholmooš.
Eellim já karrieer.
Foreman vuoitij kole ive 1968 kesiolympialijn Meksikost. Lusis tiädduluoka miäštárin sun šoodâi ive 1973, ko sun vuoitij Joe Frazier Kingstonist Jamaikast. Foreman piäluštij miäštárvuođâs kuohtii, mut ive 1974 sun táppái Muhammad Alin historjálii Rumble in the Jungle -čurmâdâttâmkištoost Kinshasast tallaa Zairest, mii lii taan ääigi Kongo demokraatlâš täsiväldi.
Ive 1977 Foreman jooskâi kištottâlmist já porgâškuođij särnideijen Hiärrá Jeesus Kristus kirhoost (eŋg. Church of the Lord Jesus Christ) Texasist. Sun meid vuáđudij nuorâi kuávdáá.
Love ihheed maŋeláá Foreman maacâi kištottâllâđ, vâi sun finniiččij lase ruuđâ jieijâs nuorâikuávdážân. Sun vuoitij miäštárpuáhháá nube keerdi ive 1994 Michael Moorer vuástá 45-ihásâžžân. Návt Foremanist šoodâi puárásumos lusis tiädduluoka miäštár čurmâdâttâm historjást. Foreman kištottâlâi majemuu keerdi ive 1997. Áámmátlii karrieersis ääigi sun vuoitij 76 kištod já táppái vittii.
Cornwall

Cornwall lii Eŋland kreivikodde já mädimus kuávlu aaibâs Atlant väldimeerâ askeest. Tot lii enâmustáá táálunkuávlu, veikkâ vala 1900-lovvoost tobbeen ruukitoimâ lâi ohtâ tehálumosijn ruttâpuáđuin. Cornwallist lii jieijâs kielâ, kornikielâ, mii kulá kelttiláid kieláid. Uáivi-iäláttâs Cornwallist lii mađhâšem eromâšávt riddokuávluin, mii toovât stuorrâ tuáváášiäruid ubâ kreivikoddeest. Seesooŋkmulsâšudmeh láá vuáimáliih, já kuávlu lii kesiääigi peivipaštuu já lieggâ šoŋŋâduv áánsust uáli piivnoh.
Kornikielâ

Kornikielâ lii kielâ, mii kulá kelttiláid kieláid. Tot sárnoo Cornwallist. Kielâ kiergânij jo jäämmiđ 1700-lovo loopâst, mutâ tot lii iäláskittum 1900-lovo loopâ peln. Sárnoi meeri, kiäst kornikielâ lii nubben kiellân, lii šoddâmin, já motomijn perruin kielâ lii sarnum párnáigijn nuuvt, ete sist kornikielâ lii tääl eenikiellân.
Kielâčááitus.
Agan Arludh&lt;br&gt;
Agan Tas ni, eus e’n nev,&lt;br&gt;
benigys re bo dha hanow.&lt;br&gt;
Re dheffo dha wlascor,&lt;br&gt;
Dha vodh re bo gwres e’n nor pecar'a e’n nev.&lt;br&gt;
Ro dhyn ni hedhyw agan bara pub dedh oll,&lt;br&gt;
ha gav dhyn agan cabmweyth&lt;br&gt;
pecar del evyn nyni&lt;br&gt;
dhe’n re na eus ow cabmwul war agan pydn ni;&lt;br&gt;
ha na wra agan gorra en temptashyon,&lt;br&gt;
mes delyrv ni dhort drog.&lt;br&gt;
Rag dhiso che ew an wlascor,&lt;br&gt;
ha’n gallos ha’n gordhyans,&lt;br&gt;
bys vyken ha bynary.&lt;br&gt;
Yndella re bo!&lt;br&gt;
Petteri Laiti

Petteri Laiti ađai Mihku Biehttár (j. njuhčâmáánu 24. peeivi 2025 Aanaar, Suomâ) lâi aanaarlâš sämituáijár já silbârävdee sehe sämityeje ovdedeijee. Sun šoodâi tobdosin silbâ-, čuárvi-, tähti- já päkki- sehe taaiđâtuojijnis. Suu tyejeh uáinojii čáitálduvâin pirrâ Suomâ já pirrâ maailm. Petteri Laiti juovij mielâstis tiäđuidis já mátuidis eres ulmuid já lâi viššâl máttááttiđ nuorâid.
Eellim já pargo.
Ärbivuáváliih sämityejeh šoddii Laitin uápisin jo suu pärnivuođâ pääihist, ko suu eeči tuoijui ärbivuáválijd sämituojijd. Lase Laiti oopâi škoovlâin. Lahti kollečeppiškoovlâst sun valmâštui silbârävden ive 1984.
Laiti lâi fáárust vuáđđudmin tááláá Sámi Duodji -seervi ive 1975 sehe Suomâ Säämi taaiđâseervi (Suoma Sámi Dáiddasearvvi) ive 1992. 1980-lovo pelimuddoost sun vuáđudij Samekki-nommâsii irâttâs já sämityejikäävpi Anarân. Ubâ Suomâ aalmugân Laiti šoodâi tobdosin ive 1992, ko sun lâi fáárust Juhla Mokka -TV-máinusist nijberähten.
Laiti uážui maŋgâ palhâšume pargostis sämityejičeppin. Ovdâmerkkân ive 1989 sun palhâšui Suomâ staatâ taaiđâráhtálâšvuotâpalhâšuumijn, já sun lii uážžum meiddei Aanaar kieldâ kulttuurpalhâšume. Kiđđuv 2019 sun nomâttui Laapi ollâopâttuv kunneetuáhtárin.
Laiti paasij iäláttâhân ive 2015, já čuávuváá ive sunjin mieđettui taidâriäláttâh. Sun jaamij 75-ihásâžžân vuossaargâ njuhčâmáánu 24. peeivi 2025 Aanaar siijdâst jotolâhluhottesvuođâst.
Ive 1971 sämikielâliih kirjeh

Ive 1971 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1971.
Ive 1979 sämikielâliih kirjeh

Ive 1979 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1979.
Epinjuolgâduslâš máánu

Epinjuolgâduslâš máánu lii máánu, mon čoođâmitto lii enâmustáá muáddi kilomeetter, ige tot lah aldagin páálu hámásâš. Epinjuolgâdusliih máánuh láá ohtsis 356 (ive 2025). Tain 250 joreh Saturnus pirrâ. Loopah joreh Jupiter, Uranus já Neptunus pirrâ. Jupiter stuárráámus epinjuolgâduslâš máánu lii Himalia, Saturnus stuárráámus epinjuolgâduslâš máánu lii Phoebe, Uranus stuárráámus epinjuolgâduslâš máánu lii Sycorax já Neptunus stuárráámus epinjuolgâduslâš máánu lii Triton.
Máánu

Máánu lii luándulâš astronomisâš objekt, mii jorá plaaneet pirrâ. Mánudâš lii Eennâmpáálu áinoo máánu.
Stuárudâh.
Planetij totkeeh láá sooppâm, ete tagareh astronomisiih objekteh, mon čoođâmitto lii vuálá kilomeetter, iä finnii jieijâs noomâ. Mutâ taid-uv uážžu vala koččođ máánnun. Taggaar máánu, mon čoođâmitto lii enâmustáá muáddi kilomeetter, kočoduvvoo epinjuolgâduslâžžân máánnun.
Louane (lávloo)

Anne Edwige Maria Peichert (š. skammâmáánu 26. peeivi 1996 Sainte-Catherine, Ranska) lii ranskalâš lávloo já čaittâleijee, kiäm tobdeh artistnoomáin Louane teikkâ noomáin Louane Emera. Sun oovdâst Ranska ive 2025 Euroviisuin Baselist, Sveeicist ranskakielâg pittáin "maman".
Eellim.
Anne Edwige Maria Peichert šoodâi skammâmáánu 26. peeivi 1996 Sainte-Catherinest, Ranskaast já rávásmij Hénin-Beaumontist. Suu eeči lâi ranskalâš Jean-Pierre Peichert já suu eeni lâi brasilialâš-portugallâš Isabel Pinto dos Santos. Sust láá nelji uábi já ohtâ viljâ.
Suomâ kuávluvaaljah

Suomâ kuávluvaaljah láá vaaljah, main väljejuvvojeh airâseh Suomâ pyereestvaijeemkuávlui stivráid, moh merideh pyereestvaijeemkuávlui sosiaal- já tiervâsvuotâpalvâlusâi sehe kááijumtooimâ orniimist. 
Helsigist kuávluvaaljah iä uárnejuu, tastko uáivikaavpugist ij lah pyereestvaijeemkuávlu teikkâ kuávlustivrâ, pic kaavpug västid sosiaal- já tiervâsvuotâpalvâlusâin sehe kááijumtooimâ orniimist. Siämmáá suujâ tiet kuávluvaaljah iä uárnejuu meidgin Åland eennâmkoddeest.
Jienâstemvuoigâdvuotâ.
Kuávluvaaljâin jjienâstemvuoigâdvuotâ lii Suomâ, eres EU-jeessânstaatâi sehe Island já Taažâ aalmugjesânijn, kiäh ääsih pyereestvaijeemkuávlust já kiäh láá tiävdám 18 ihheed majemustáá vaaljâpeeivi. Ton lasseen kuávluvaaljâin uážžuh jienâstiđ tiätu iävtuiguin eres-uv olgoeennâmliiih, kiäh ääsih pyereestvaijeemkuávlust. Helsiglijn já Åland eennâmkode ässein ij lah jienâstemvuoigâdvuotâ.
Historjá.
Ive 2025 ovdâskulij Suomâ kieldâ- já kuávluvaaljah uárnejuvvojeh ain oovtâst jyehi niäljád ive. Jienâsteijee puáhtá jienâstiđ jieijâs päikkikieldâ tâi pyereestvaijeemkuávlu iävtukkâsâid. Iävtukkâs puáhtá leđe iävtukkâssân sehe kuávlu- já kieldâvaaljâin, teikkâ tuše kuávluvaaljâin tâi tuše kieldâvaaljâin. Siämmáá iävtukkâsâst lii kieldâvaaljâin eres iävtukkâsnummeer ko kuávluvaaljâin.
Kuávluvaaljah 2025.
Ive 2025 kuávluvaaljâi munejienâstem aalgij cuáŋuimáánu 2. peeivi. Munejienâstem lâi máhđulâš 2.–8.4.2025 Suomâst já 2.–5.4.2025 olgoenâmijn. Muuneeld puovtij jienâstiđ mon peri munejienâstemsaajeest Suomâst tâi olgoenâmijn. Eidusâš vaaljâpeivi lâi pasepeivi 13. peivi cuáŋuimáánust. Vaaljâpeeivi puovtij jienâstiđ tuše jieijâs jienâstemsaajeest, mii meriduvvoo jienâsteijee aassâmpääihi mield.
Ive 2025 kuávluvaaljâin lijjii suullân 10 000 iävtukkâssâd. Munejienâi rekinistem aalgij vaaljâpeeivi ađai cuáŋuimáánu 13. peeivi tijme 10, já tast västidij kuávdášvaaljâlävdikodde. Vaaljâpeeivi adelum jienâi rekinistem aalgij jienâstemsaajeest tállán ko jienâstemsajeh monnii kiddâ tijme 20. Talle almottuvvojii meid munejienâi puátuseh.
Suomâ kieldâvaaljah

Suomâ kieldâvaaljah láá vaaljah, main väljejuvvojeh airâseh kieldâstivráid, moh merideh ovdâmerkkân škovliimist já arâšoddâdmist, huksimvakšuumist, luodâi paijeentolâmist, kulttuur- já lihâdempalvâlusâin sehe čäci- já pasâttâshuolâttâsâst. 
Jienâstemvuoigâdvuotâ.
Kieldâvaaljâin jjienâstemvuoigâdvuotâ lii Suomâ, eres EU-jeessânstaatâi sehe Island já Taažâ aalmugjesânijn, kiäh ääsih kieldâst já kiäh láá tiävdám 18 ihheed majemustáá vaaljâpeeivi. Ton lasseen kieldâvaaljâin uážžuh jienâstiđ tiätu iävtuiguin eres-uv olgoeennâmliiih, kiäh ääsih kieldâst.
Historjá.
Ive 2025 ovdâskulij Suomâ kieldâ- já kuávluvaaljah uárnejuvvojeh ain oovtâst jyehi niäljád ive. Jienâsteijee puáhtá jienâstiđ jieijâs päikkikieldâ tâi pyereestvaijeemkuávlu iävtukkâsâid. Iävtukkâs puáhtá leđe iävtukkâssân sehe kuávlu- já kieldâvaaljâin, teikkâ tuše kuávluvaaljâin tâi tuše kieldâvaaljâin. Siämmáá iävtukkâsâst lii kieldâvaaljâin eres iävtukkâsnummeer ko kuávluvaaljâin.
Kieldâvaaljah 2025.
Ive 2025 kieldâluvaaljâi munejienâstem aalgij cuáŋuimáánu 2. peeivi. Munejienâstem lâi máhđulâš 2.–8.4.2025 Suomâst já 2.–5.4.2025 olgoenâmijn. Muuneeld puovtij jienâstiđ mon peri munejienâstemsaajeest Suomâst tâi olgoenâmijn. Eidusâš vaaljâpeivi lâi pasepeivi 13. peivi cuáŋuimáánust. Vaaljâpeeivi puovtij jienâstiđ tuše jieijâs jienâstemsaajeest, mii meriduvvoo jienâsteijee aassâmpääihi mield.
Ive 2025 kieldâvaaljâin lijjii suullân 30 000 iävtukkâssâd. Munejienâi rekinistem aalgij vaaljâpeeivi ađai cuáŋuimáánu 13. peeivi tijme 10, já tast västidij kuávdášvaaljâlävdikodde. Vaaljâpeeivi adelum jienâi rekinistem aalgij jienâstemsaajeest tállán ko jienâstemsajeh monnii kiddâ tijme 20. Talle almottuvvojii meid munejienâi puátuseh.
Stinas jojk

Stinas jojk lii ive 2024 almostum ráiđukoveroomaan, mon lii ráhtám Mats Jonsson Ruotâ peln. 
Uáivipersovn já juonâ.
Kirje uáivipersovn lii Stina ađai Kristina Katarina Larsdotter, kote šoodâi puásuituáluperrui Ruotâ Malåst ive 1819. Sust lâi tavdâ, mii tovâttij tom, ete sun ij kuássin joskâm šoddâmist. Stinas jojk muštâl Stina mainâs já kieđâvuš vijđásubbooht fáádáid, moh lohtâseh toos, ovdâmerkkân kolonisaatio, eksotistem já talhâstieđâlâš ávhâstâllâm. Ráiđukoveromanist Stina paijaan uáinusân jieijâs uábi Sara muštoi peht. 
Palhâšumeh já iävtukkâsvuođah.
Matts Jonsson Stinas jojk -ráiđukoveroomaan lii iävtukkâssân ive 2025 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšuumeest.
Kristina Katarina Larsdotter

Kristina Katarina Larsdotter () lâi sämmilâš nissoon, kiäst lâi tavdâ, mii tovâttij tom, ete sun ij kuássin joskâm šoddâmist.
Eellim.
Kristina Katarina Larsdotter šoodâi puásuituáluperrui Ruotâ Malåst ive 1819. Sun lâi mieldi maaŋgâin čáittusijn pirrâ Euroop já pirrâ maailm, kost suu kukkodâh uážui stuorrâ huámmášume – rävisolmožin sun lâi paijeel kyevti meetter kukkosâš. Ulmuuh tubdii Larsdotter tien ääigi Stuorrâ Stinan, Kuhes Laapi nieidân já Laapi jietânâsnieidân. Forgâ suu jäämmim já hävdidem maŋa ive 1853 suu pasâttâsah kuáivojii pajas hävdienâmist já vuolgâttuvvojii Karoliinsii instituutân Tukholman. Kuhháá ulmuuh jurdii, ete toh tuššii instituut pyelimist ive 1892, mut loopâst toh kávnojii. Eskin ive 2024 Stina pasâttâsah macâttuvvojii Malån.
A. Revathi

A. Revathi lii indialâš aktivist, performanstaaidâr já čällee. Sun lii transnissoon já kulá hijra-siärvusân.
Eellim.
A. Revathi šoodâi Duraisami-nommâsâžžân Tamil Nadust Indiast eennâmviljâleijeeperrui. Sun lii nuorâmus perruu viiđâ päärnist: sust láá kulmâ stuorrâ viiljâ já ohtâ uábbi. Sun tuubdâi jo pärnin, ete lii puástu roopâst, já maŋgii sierâdij nieidâigijn já kárvudâđâi eenis pihtâsijd.
Revathi peerâ ij iberdâm tâi kunnijâttám suu nissoonlijd tobdoid, já sun patârij Delhin ive 1985. Tobbeen sun teeivâi ulmuid, kiäh kullii hijra-siärvusân, já sun varrij aassâđ siigijn. Revathin kuittâg čielgâi, mon väädis hijraeellim tuođâi lii, ko sosiaallâš sierrim, viehâväldi já seksuaallâš viehâväldi lijjii liijkás-uv táváliih.
Ko Revathi perrui čielgâi, kost sun lii, te sij viežžii suu pááikán já páguttii suu eelliđ almajin. Mottoom ääigi maŋa Revathi kuittâg varrij Mumbain, kost sun eelij suhâpelemolsomčuopâdâsâst. Tom aneh hijra-siärvusist sirdâšemriittin, mii taha ulmust virgálávt uási hijraid. Čuopâdâs maŋa sun uážui noomâ Revathi hijratáálus gurust.
Maŋeláá Revathi varrij Bengalurun, kost sun vistig poorgâi seksipargen, mutâ ive 1999 sun uážui pargo Sangamast, mii lii India HLBT-vuoigâdvuođâi oovdân taistâleijee ornijdâh. Revathi parga ain-uv HLBT-vuoigâdvuođâi oovdân Indiast.
Ive 2010 sust almostui kirje "The Truth about Me: A Hijra Life Story," mii muštâl suu elimist. Kirje čallui tamilkielân, mutâ tot almostui vistig tuše eŋgâlâskielân, ko Revathi poolâi perruus reaktiost. Eŋgâlâskielân kirje jurgâlij V. Geetha. Maŋeláá tot almostui meid tamilkielân noomáin "Vellai Mozhi," já tot lii jurgâlum meid eres maadâ-India kieláid.
Mats Jonsson

Mats Jonsson (š. kuovâmáánu 12. peeivi 1973 Södertälje, Ruotâ) lii ruátálâš ráiđukoverähtee.
Pargo.
Mats Jonsson lii jo kuhháá lamaš tobdos ráiđukoverähtee Ruotâst. Suu vuossâmuš kirje "Unga norrlänningar" almostui ive 1998. Ive 2021 vist sust almostui "När vi var samer", mast sun tuuđhâi sämimadduidis. Taat kirje lâi vuossâmuš ráiđukoveroomaan, mii lâi iävtukkâssân ruátálii August-palhâšumán čaabâkirjálâšvuotâkategoriast.
Emma Dilemma

Emma Dilemma lii tavesämikielâlâš peivikirjehámásâš nuorâikirje, mon lii čáállám Hanne-Sofie Suongir. Kirje almostitij kirjekuástideijee Iđut ive 2023. Kirje kuuvijd lii ráhtám Nina Marie Andersen. Kuuvij já teevstâ stiijlâ áánsust lohhest lii älkkee luuhâđ já iberdiđ siskáldâs, veikkâ tavesämikielâ ij liččiigin suu eenikielâ.
Uáivipersovn já juonâ.
Kirje uáivipersovn lii 14-ihásâš Emma. Kirjeest kieđâvuššojeh nuorâi háástuh já lusis, mut teháliih fáádáh tego purâdemhemâdâsah, suhâpeli-identiteet, soro já monâttem. Kirje sáttá meid išediđ rävisulmuid iberdiđ nuorâi juurdâmaailm já eellim.
Palhâšumeh já iävtukkâsvuođah.
Emma Dilemma -kirje vuoitij ive 2024 Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume. Palhâšume keigejui vyeittei Göteborg kirjemeesuin 28.9.2024. Kirjálâšvuotâpalhâšume árvuštâllei mield Suongir puovtij kirjijnis uđđâ genre sämmilii kirjálâšvuotân. Árvuštâlleeh onnii tehálâžžân, et 10−15-ihásáid lii čallum eidu sii ahejuávkun uáivildum kirje, mii váldá sii tuođâst.
Kirje lii iävtukkâssân ive 2025 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán.
Hanne-Sofie Suongir

Hanne-Sofie Suongir (ovdil Trosten; š. ) lii tavesämmilâš kirječällee Taažâ peln. Sun lii meddâl Tiänust. Sun lii luuhâm psykologia Romsa ollâopâttuvâst.
Eellim.
Hanne-Sofie Trosten šoodâi syeinimáánu 2. peeivi 1990 Tiänu, Taažâst. Suu eeči lii sämmilâš Nils-Erik Trosten, já suu enni lâi sämmilâš Kirsti-Synnøve Suongir. Porgemáánu 4. peeivi 1990 suu vaanhimeh vihkuin Puálmág kirhoost, já forgâ tastmaŋa Hanne-Sofie kästittui. Hanne-Sofiest láá kyehti viälžá: stuorrâuábbi May-Synnøve já uccâviljâ Issát-Erke. Pääihist sij sarnuu sehe pajekielâ já tárukielâ. Eeči suuhâ sáárnui pajekielâ. Eeni suuhâ vist monâttij kielâs talle ko tot varrij Ruotâst Taažân. Maŋeláá Kirsti-Synnøve meridij molsođ suhânoomâs já kevtiškuođij eeni suuvâ suhânoomâ "Suongir".
Pargo.
Hanne-Sofie Suongir vuossâmuš kirje, párnáikirje "Elle, guohcamanit poastakantuvrras", almostui ive 2020. Sun lii meid čáállám párnáikiirjijd "Buorre idja, Sunnáš", mii almostui ive 2022, já "Pelle mu gigastuorra superskihpár", mii almostui ive 2024. Suu kuálmád kirje, nuorâikirje "Emma Dilemma", almostui ive 2023.
Palhâšumeh já iävtukkâsvuođah.
Emma Dilemma -kirje vuoitij ive 2024 Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume. Palhâšume keigejui vyeittei Göteborg kirjemeesuin 28.9.2024. Kirjálâšvuotâpalhâšume árvuštâllei mield Suongir puovtij kirjijnis uđđâ genre sämmilii kirjálâšvuotân. Árvuštâlleeh onnii tehálâžžân, et 10−15-ihásáid lii čallum eidu sii ahejuávkun uáivildum kirje, mii váldá sii tuođâst.
Emma Dilemma -kirje lii iävtukkâssân ive 2025 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán.
The New York Times -aavis listo ive 2023 enâmustáá vuobdum kiirjijn

Taat lii The New York Times -aavis listo ive 2023 enâmustáá vuobdum kiirjijn. The New York Times -aavis listo enâmustáá vuobdum kiirjijn almostui vuossâmuu tove roovvâdmáánu 12. peeivi 1931. Vuossâmuu listoost váldojii huámmášumán tuše vyebdimeh New York City -kaavpugist. Čuávuváá mánuppaje listo vijđedui käävci kaavpugân, já lâi sierâ listo jyehi kaavpugân. 1940-lovo aalgâst fáárust lijjii 14 kaavpugid. Cuáŋuimáánu 9. peeivi 1942 lâi vuossâmuš tohe, ko listoost lijjii fáárust vyebdimeh ubâ Ovtâstum staatâin.
Fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum fiktiivlijd kiirjijd.
Ij-fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum ij-fiktiivlijd kiirjijd.
The New York Times -aavis listo ive 2024 enâmustáá vuobdum kiirjijn

Taat lii The New York Times -aavis listo ive 2024 enâmustáá vuobdum kiirjijn. The New York Times -aavis listo enâmustáá vuobdum kiirjijn almostui vuossâmuu tove roovvâdmáánu 12. peeivi 1931. Vuossâmuu listoost váldojii huámmášumán tuše vyebdimeh New York City -kaavpugist. Čuávuváá mánuppaje listo vijđedui käävci kaavpugân, já lâi sierâ listo jyehi kaavpugân. 1940-lovo aalgâst fáárust lijjii 14 kaavpugid. Cuáŋuimáánu 9. peeivi 1942 lâi vuossâmuš tohe, ko listoost lijjii fáárust vyebdimeh ubâ Ovtâstum staatâin.
Fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum fiktiivlijd kiirjijd.
Ij-fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum ij-fiktiivlijd kiirjijd.
Aircel Chennai Open 2017 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi 21. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij uđđâivemáánu 2. peeivi já nuuvâi uđđâivemáánu 8. peeivi. 
Finalist Roberto Bautista Agut vuoitij Daniil Medvedev 6–3, 6–4.
Saijejum spelleeh.
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.
Kočâttemspeelah.
Kočâttemspeelâi vyeitteeh.
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:
New Delhi

New Delhi ( "Naī Dillī", "Naī Dihlī", "Navī̃ Dillī") lii kaavpug Indiast. Tot lii India uáivikaavpug já staatâ 175. stuárráámus kaavpug.
Luohteniegut

Luohteniegut lii sämmilii muusikjuávhu Áššu nubbe studioalbum. Tom almostitij Nordic Notes kuovâmáánu 21. peeivi 2025 Saksaast.
Aircel Chennai Open 2017 – Niäljásspellâ

Taat lâi 21. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij uđđâivemáánu 2. peeivi já nuuvâi uđđâivemáánu 8. peeivi. 
Finalist Rohan Bopanna já Jeevan Nedunchezhiyan vuoittijn Purav Raja já Divij Sharan 6–3, 6–4.
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Hanna Lantto

Hanna Lantto (š. 1981) lii syemmilâš kielâtotkee, lehtor já kirječällee. 
Škovlim.
Lantto luuvâi espanjalii já portugallii filologia sehe suomâ-ugrâlijd kielâid Helsig ollâopâttuvvâst. Ollâopâttuv peht sun vietij oovtâ ive Bilbaost, kost sun luuvâi baskikielâ Deusto ollâopâttuvâst. Helsig ollâopâttuvvâst sun valmâštui filosofia maisterin ive 2008. Ive 2015 Lantto nágáttâlâi tuáhtárin. Sun čaalij náguskirje koodimolsomist Bilboaldeast.
Karrieer.
Iivij 2005–2015 Lantto máttááttij baskikielâ Helsig ollâopâttuvvâst. Iivij 2016–2019 sun poorgâi Nuorttâ-Suomâ ollâopâttuvvâst tutkâmtuáhtárin. Ive 2019 rääjist Lantto lii porgâm Tuurku ollâopâttuvvâst, kost sun máttát el. espanjakielâ. 
Lantto vuossâmuš roomaan "Bilbao" almostui ive 2025.
Palhâšumeh.
Ive 2022 Biskaja kuávluhaldâttâs mieđettij Laanton Lauaxeta-kunneepalhâšume pargoost baskikielâ pyerrin ollâopâttâhmáttááttâsâst.
Ive 2025 sämikielâliih kirjeh

Ive 2025 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2025.
Aircel Chennai Open 2017

Aircel Chennai Open 2017 lâi 21. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam kuulâi ATP-pajan 2017, já tot spellui seemeentkiedijn SDAT Tennis Stadiumist Chennaist, mii lii Tamil Nadu -nommâsii uásistaatâst Indiast. Turnam aalgij uđđâivemáánu 2. peeivi já nuuvâi uđđâivemáánu 8. peeivi.
Saijejum spelleeh já paarah.
Kuáhtásspellâ.
Käävci pyeremussâd spelled ranking-listo mield lijjii saijejum. Sist nelji pyeremuu algâttii nube kiärdust.
Niäljásspellâ.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Aircel Chennai Open 2016

Aircel Chennai Open 2016 lâi 20. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam kuulâi ATP-pajan 2016, já tot spellui seemeentkiedijn SDAT Tennis Stadiumist Chennaist, mii lii Tamil Nadu -nommâsii uásistaatâst Indiast. Turnam aalgij uđđâivemáánu 4. peeivi já nuuvâi uđđâivemáánu 10. peeivi.
Saijejum spelleeh já paarah.
Kuáhtásspellâ.
Käävci pyeremussâd spelled ranking-listo mield lijjii saijejum. Sist nelji pyeremuu algâttii nube kiärdust.
Niäljásspellâ.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Niels Ovllá Oskal Dunfjell

Niels Ovllá Oskal Dunfjell (š. kuovâmáánu 26. peeivi 1992 Tromssa, Taažâ) lii maadâsämmilâš-tavesämmilâš musikkár, čuovâkovvejeijee já toimâtteijee Kuovdâkiäinust Taažâ peln. Sun lii tobdos meiddei artistnoomáin OSCAAL.
Eellim.
Niels Ovllá Oskal Dunfjell šoodâi kuovâmáánu 26. peeivi 1992 Tromssaast Taažâ peln. Suu eeči lii maadâsämmilâš Alvar Dunfjell já suu enni pajesämmilâš Inger-Marie Oskal.
Karrieer.
Muusik.
Ive 2025 Dunfjell uásálistij Sámi Grand Prix -kišto juoigâmuásán juáigusáin "Sávrrimus". Tot lâi vuossâmuš kerdi, ko sun lávdástij sooloartistin. Finalist sun finnij 22 čyegisid áámmáträäđist já 42 čyegisid telejienâstmist, já nuuvtpa sun vuoitij juoigâmuási.
Chennai Open (ATP)

Chennai Open lâi almai tennisturnam, mii uárnejui seemeentkiedist Chennaist, Indiast iivij 1997–2017. Tot kuulâi ATP World Series -turnamrááiđun ive 1997, ATP International Series -turnamrááiđun iivij 1998–2008 já ATP Tour 250 -turnamrááiđun iivij 2009–2017. Ive 2018 turnam sirdui Punen.
Sveiccilâš spellee Stan Wawrinka vuoitij turnam neljii vistig ive 2011 já talle iivij 2014–2016.
Juhánâsleibimuorâ

Juhánâsleibimuorâ ("Ceratonia siliqua") lii herttâšaddoid kullee šaddo. Tot lii uccâ muorâš tâi miestâš, mast láá tevkisruánáá näähkilágán loostah. Juhánâsleibimuorâ šadda algâalgâlávt uárjáábel Koskâmeerâ kiäđgáás riddoin, mut onnáá peeivi tot tiättoo meiddei Tuurkist já Aldanuorttân. 
Nommâ.
Nommâ puátá muštâlusâst, mon mield Juhánâš Kästee eelij meccikuávlust já puurâi taan muorâ heđâlmijd. 
Kiävttu.
Heđâlmeh kiävttojeh meid käärji fuođârin já jálukeeđgij tiäddumitton (kaaraat). Juhánâsleibimuorâpulver kiävttoo kaakao vástusin já purrâmâškálvui laseamnâsin. Ton lasseen pihtum juhánâsleibimuorâ heđâlmeh kiävttojeh meid käähvi vástusin.
Aircel Chennai Open 2016 – Niäljásspellâ

Taat lâi 20. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij uđđâivemáánu 4. peeivi já nuuvâi uđđâivemáánu 10. peeivi. 
Finalist Oliver Marach já Fabrice Martin vuoittijn Austin Krajicek já Benoît Paire 6–3, 7–5.
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Aircel Chennai Open 2016 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi 20. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij uđđâivemáánu 4. peeivi já nuuvâi uđđâivemáánu 10. peeivi. 
Finalist Stan Wawrinka vuoitij Borna Ćorić 6–3, 7–5.
Saijejum spelleeh.
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.
Kočâttemspeelah.
Kočâttemspeelâi vyeitteeh.
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:
Lucky loser.
Čuávuvâš spellee lii táppám kočâttemspeelâi finalist, mut sun lii peessâm eidusii turnaamân lucky loserin:
Viigunkaktus

Viigunkaktus ("Opuntia ficus-indica") lii meksikolâš šaddo, mast láá säägih. Tot kulá kaktusšaddoid.
Historjá.
Jo talle ko euroopliih pottii Amerikân, páiháliih ulmuuh šoddâdii viigunkaktus ton heđâlmij tiet. Šaddo puohtui Espanjan, kost tot lebbânij Koskâmeerâ kuávlun já tastoo fievridui ovdâskulij Australian já Maadâ-Afrikân. Taan ääigi viigunkaktus kávnoo vildáás šaddon puoh maailm koške já lieggâ kuávluin. Suomân viigunkaktusij heđâlmeh ađai kaktusviiguneh puátih Brasiliast já Italiast. Koskâ-Amerikist porrojeh meid šado stuorrâ, máihláás loostah.
Magnoliah

Magnoliah ("Magnolia") láá muorâviärdásiih šadoh, moh láá vuálgus Aasiast já Tave-Amerikist.
Historjá.
Magnoliah kuleh maailm puárásumosij kukkášadoi juávkun. Puárásumoseh fossiilčáittuseh láá 95 miljovn ihheed puáráseh. Lii meid tiäđust, ete magnolialágáneh šadoh láá lamaš jo liiduääigi. Magnoliašadoi lieđikoovjâ fievrideh koppakuorijááh, tastko talle ko šadoh muttojii, iä vala lamaš mietâmiäđušijneh. Tovle magnoliameecih šoddii joba Suomâst. Táálááh magnoliašlaajah láá toi šadoi maajeeldpuátteeh, moh cevzii jieŋâpoojijn já eres luándumuuivijn. Taan ääigi magnolia suuhâ lii levânâm vijđes kuávlun, tropiikist ain liähmus šoŋŋâduv kuávlu várádâhmeccijd Aasia já Amerik eennâmoosijn. Magnoliah láá uáli jo pivnohis muorâkärdišadoh.
Hagia Sofia

Hagia Sofia (, 'Immeellâš vijsesvuotâ') lii historjálâš kirkko, museo já moskeija Istanbulist Tuurkist.
Historjá.
Hagia Sofiast lii kuhes historjá. Algâaalgâst tot valmâštui kirkkon ive 537, mut tot lii lamaš maaŋgânáál aanoost historjás ääigi. Ive 1204 ruossâmáđháliih väldidii Konstantinopol já vuáđudii Läättinlii kiäisárkode, mon ääigi tot nubástittui katolilâžžân kirkkon. Ive 1261 bysantliih väldidii Konstantinopol maassâd, já nuuvt Hagia Sofia macâttui ortodoksisâžžân kirkkon. Tast šoodâi moskeija talle ko turkkiliih väldidii Konstantinopol ive 1453. Talle Hagia Sofia lâi hyenes oornigist, já tot renovistui. Siämmást kirho maaŋgah mosaikeh luávdojii. Moskeijan huksejuvvojii meid kyehti minaret sulttaan Bayezid II miärádâsâst. Maŋeláá sulttaan Selim II huksiittij moskeija uárjáákiäčán vala kyehti minaret lase. Ive 1934 Tuurki täsivääldi jiešváldálâš president Atatürk meridij, et moskeijast šadda museo. Museon tot tooimâi ive 2020 räi, kuás president Erdoğan nubástitij tom vuod moskeijan ton maŋa ko Tuurki alemus haldâttâhriehti lâi nonnim, et nubástitmân iä lah magarehkin estuuh.
Hagia Sofia vihkui anon juovlâmáánu 27. peeivi 537. Kirho stuorrâ kuubool koočâi eennâmtuárgástus ohtâvuođâst ive 557, mut tot huksejui uđđâsist, já kirkko vihkui vuod anon ive 563. Hagia Sofiast šoodâi Konstantinopol já ubâ Bysant väldikode merhâšitteemus kirkko já meid tehelumos bysantlii arkkitehtuurlii stiijlâ ovdâsteijee rakânâs.
Algâaalgâst Hagia Sofia saajeest lâi Constantius II huksiittem kirkko, mii lâi huksejum puáris Apollo temppâl pasâttâsâi sajan. Taat kirkko tuušâi uđđivemáánu 15. peeivi 532 stuime ohtâvuođâst. Kiäisár Justinianus I meridij huksiittiđ puáris sajan uđđâ kirho. Justinianus ulmen lâi huksiittiđ puoh aigij korâdumos kirho, já taat kirkko lâi Hagia Sofia, mii huksejui jotelávt, tuše kuuđâ ivveest ivij 532–537.
537

537 (DXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 530-lovo káávcád ihe.
Ruopsismuorâ

Ruopsismuorâ teikâ jietânâsruopsismuorâ teikâ kaliforniaruopsismuorâ ("Sequoia sempervirens") lii jietânâsmuorâ, mii luándust puáhtá šoddâđ paijeel 100 meetter ollâgin. Tot puáhtá eelliđ meid uáli jo puárisin, joba paijeel 2 000 ihheed.
Nommâ.
Ruopsismuorâi suuvâ tieđâlâš nommâ "Sequoia" puátá cherokee-aalmug hoovdâ Sequoya noomâst.
Historjá.
Šlaajâ lii lamaš Eennâmpáálust aainâs-uv liiduääigi loopâ rääjist ađai suullân 65 miljovn ihheed. Tien ääigi ruopsismuorâ kavnui vijđásávt maailmist, mut tääl tot kávnoo luándust innig Kalifornia riddokuávlust. Ruopsismuorâmeecih tarbâseh-uv suojâlem, tastko muorâ kiävttoo ennuv ton tivrâs muorâamnâs tiet.
Araukariah

Araukariah ("Araucaria") láá algâliih kuácceemuorah, moh šaddeh máddáápiäláá pállupeeleest. Araukariai puárásumos fossiilkávnuseh láá paijeel 200 miljovn ihheed puáráseh. Muorah pyehtih šoddâđ luándust joba 90 meetter stuárusâžžân.
Araukariah kočoduvvojeh távjá ellee fossiilin.
Suuvah já šlaajah.
Taan peeivi räi araukariain láá siäilum kulmâ suuvâ ("Agathis", "Araucaria" já "Wollemia").
Tobdos šlaajâ lii norfolkaraukaria ("Araucaria heterophylla"), mii lii vuálgus Norfolk-suollust Kuálhismeerâst. Suomâst norfolkaraukaria kiävttoo vistešaddon, mii vuábdoo vistekuosâ-noomáin.
Aircel Chennai Open 2015 – Niäljásspellâ

Taat lâi 19. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij uđđâivemáánu 5. peeivi já nuuvâi uđđâivemáánu 11. peeivi. 
Finalist Lu Yen-hsun já Jonathan Marray vuoittijn Raven Klaasen já Leander Paes 6–3, 7–6(7–4).
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Istanbul Open 2017 – Niäljásspellâ

Taat lâi kuálmád tohe, ko Istanbul Open uárnejui. Turnam spellui massakiedijn. Tot aalgij vyesimáánu 1. peeivi já nuuvâi vyesimáánu 7. peeivi. 
Finalist Roman Jebavý já Jiří Veselý vuoittijn Tuna Altuna já Alessandro Motti 6–0, 6–0.
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Istanbul Open 2016 – Niäljásspellâ

Taat lâi nubbe tohe, ko Istanbul Open uárnejui. Turnam spellui massakiedijn. Tot aalgij cuáŋuimáánu 25. peeivi já nuuvâi vyesimáánu 1. peeivi. 
Finalist Flavio Cipolla já Dudi Sela vuoittijn Andrés Molteni já Diego Schwartzman 6–3, 5–7, [10–7].
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Istanbul Open 2015 – Niäljásspellâ

Taat lâi vuossâmuš tohe, ko Istanbul Open uárnejui. Turnam spellui massakiedijn. Tot aalgij cuáŋuimáánu 27. peeivi já nuuvâi vyesimáánu 3. peeivi. 
Finalist Radu Albot já Dušan Lajović vuoittijn Robert Lindstedt já Jürgen Melzer 6–4, 7–6(7–2).
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Aircel Chennai Open 2015

Aircel Chennai Open 2015 lâi 19. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam kuulâi ATP-pajan 2015, já tot spellui seemeentkiedijn SDAT Tennis Stadiumist Chennaist, mii lii Tamil Nadu -nommâsii uásistaatâst Indiast. Turnam aalgij uđđâivemáánu 5. peeivi já nuuvâi uđđâivemáánu 11. peeivi.
Saijejum spelleeh já paarah.
Kuáhtásspellâ.
Käävci pyeremussâd spelled ranking-listo mield lijjii saijejum. Sist nelji pyeremuu algâttii nube kiärdust.
Niäljásspellâ.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Aircel Chennai Open 2015 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi 19. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij uđđâivemáánu 5. peeivi já nuuvâi uđđâivemáánu 11. peeivi. 
Finalist Stan Wawrinka vuoitij Aljaž Bedene 6–4, 6–3.
Saijejum spelleeh.
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.
Kočâttemspeelah.
Kočâttemspeelâi vyeitteeh.
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:
Istanbul Open 2017

Istanbul Open 2017 lâi kuálmád tohe, ko Istanbul Open uárnejui. Turnam kuulâi ATP-pajan 2017, já tot spellui massakiedijn Koza World of Sportsist Istanbulist, Tuurkist. Turnam aalgij vyesimáánu 1. peeivi já nuuvâi vyesimáánu 7. peeivi.
Saijejum spelleeh já paarah.
Kuáhtásspellâ.
Käävci pyeremussâd spelled ranking-listo mield lijjii saijejum. Sist nelji pyeremuu algâttii nube kiärdust.
Niäljásspellâ.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Istanbul Open 2016

Istanbul Open 2016 lâi nubbe tohe, ko Istanbul Open uárnejui. Turnam kuulâi ATP-pajan 2016, já tot spellui massakiedijn Koza World of Sportsist Istanbulist, Tuurkist. Turnam aalgij cuáŋuimáánu 25. peeivi já nuuvâi vyesimáánu 1. peeivi.
Saijejum spelleeh já paarah.
Kuáhtásspellâ.
Käävci pyeremussâd spelled ranking-listo mield lijjii saijejum. Sist nelji pyeremuu algâttii nube kiärdust.
Niäljásspellâ.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Droupadi Murmu

Droupadi Murmu (; š. noomáin Durgi Biranchi Tudu kesimáánu 20. peeivi 1958 Uparbeda, Rairangpur, Mayurbhanj pirrâdâhkodde, Odisha, India) lii indialâš politikkár já India 15. president. Sun algâttij virgeest syeinimáánu 25. peeivi 2022. Iivij 2015–2021 Murmu tooimâi Jharkhand kuvernöörin.
Eellim.
Durgi Biranchi Tudu šoodâi kesimáánu 20. peeivi 1958 Uparbeda-siijdâst, Rairangpurist, Mayurbhanj pirrâdâhkoddeest, Odishast, Indiast. Suu eeči lâi saantaallâš eennâmviljâleijee Biranchi Narayan Tudu já suu enni lâi eemeed Singo Tudu.
Messor cephalotes

Messor cephalotes lii kutkâšlaajâ, mii kávnoo tuše Etiopiast, Tansaniast já Keniast. Kuuđhâin lii ruopsislágán ivne, já tondiet toh láá uáli jo siämmáálágáneh ko eres Messor-šlaajah, tegu "Messor barbarus". 
Lattim já syelifievridem.
Messor cephalotes -kuuđhah láá halijdum elleeh čuággei koskâvuođâst taan kutkâsoortâ eromâš lattim keežild. Taah kuuđhah mättih huksiđ muálkkáás siärváduvâid, já tondiet toh láá pivnoheh formikariumijn, moh láá eromâš kutkâakvaarioh. Ton lasseen taat kutkâsorttâ lii eromâš pyeri háittuellei tuástumist ovdâmerkkân šaddoviistijn.
Istanbul Open 2016 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi nubbe tohe, ko Istanbul Open uárnejui. Turnam spellui massakiedijn. Tot aalgij cuáŋuimáánu 25. peeivi já nuuvâi vyesimáánu 1. peeivi. 
Finalist Diego Schwartzman vuoitij Grigor Dimitrov 6–7(5–7), 7–6(7–4), 6–0.
Saijejum spelleeh.
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.
Kočâttemspeelah.
Kočâttemspeelâi vyeitteeh.
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:
Lucky loser.
Čuávuvâš spellee lii táppám kočâttemspeelâi finalist, mut sun lii peessâm eidusii turnaamân lucky loserin:
Istanbul Open 2015 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi vuossâmuš tohe, ko Istanbul Open uárnejui. Turnam spellui massakiedijn. Tot aalgij cuáŋuimáánu 27. peeivi já nuuvâi vyesimáánu 3. peeivi. 
Finalist Roger Federer vuoitij Pablo Cuevas 6–3, 7–6(13–11).
Saijejum spelleeh.
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.
Kočâttemspeelah.
Kočâttemspeelâi vyeitteeh.
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:
Istanbul Open 2015

Istanbul Open 2015 lâi vuossâmuš tohe, ko Istanbul Open uárnejui. Turnam kuulâi ATP-pajan 2015, já tot spellui massakiedijn Koza World of Sportsist Istanbulist, Tuurkist. Turnam aalgij cuáŋuimáánu 27. peeivi já nuuvâi vyesimáánu 3. peeivi.
Saijejum spelleeh já paarah.
Kuáhtásspellâ.
Käävci pyeremussâd spelled ranking-listo mield lijjii saijejum. Sist nelji pyeremuu algâttii nube kiärdust.
Niäljásspellâ.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Antalya Open 2017 – Niäljásspellâ

Taat lâi vuossâmuš tohe, ko Antalya Open uárnejui. Turnam spellui sinokiedijn. Tot aalgij kesimáánu 26. peeivi já nuuvâi syeinimáánu 1. peeivi.
Finalist Robert Lindstedt já Aisam-ul-Haq Qureshi vuoittijn Oliver Marach já Mate Pavić 7–5, 4–1 (luov.).
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Antalya Open 2017

Antalyal Open 2017 lâi vuossâmuš tohe, ko Antalya Open uárnejui. Turnam kuulâi ATP-pajan 2017, já tot spellui sinokiedijn Kaya Palazzo Resortist Antalyast, Tuurkist. Turnam aalgij kesimáánu 25. peeivi já nuuvâi syeinimáánu 1. peeivi.
Saijejum spelleeh já paarah.
Kuáhtásspellâ.
Käävci pyeremussâd spelled ranking-listo mield lijjii saijejum. Sist nelji pyeremuu algâttii nube kiärdust.
Niäljásspellâ.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Paavi

Paavi () lii katolilii kirho hovdâ já Vatikaan staatâhovdâ. Paavi áásá Vatikaanist. Sun haaldâš ubâ maailm katolilii kirho. Tááláš paavi lii Leo XIV, kote väljejui paavin vyesimáánu 8. peeivi 2025.
Uđđâ paavi valjim.
Paavi jäämmim maŋa paavi väldi sirdoo kardinaalkollegion. Uđđâ paavi väljejuvvoo kardinaalij čuákkimist adai koŋklaavist. Tuše kardinaaleh, kiäh iä lam vala tiävdám 80 ihheed paavi jäämmimpeeivi, uážžuh jienâstiđ koŋklaavist. Nyevt 120 kardinaalid jienâsteh toppum uvsâi tyehin, já puohah sist láá vuárnum, et sij aneh jieijâs iävtukkâs syeligâs tiättun. Jienâstmeh tuállojeh tassaažân ko ohtâ iävtukkâs lii finnim kyevti kuálmádâs eenâblovo. Čuávuváá miärádâsâst västideh 138 kardinaalid.
Peeivi ovdil koŋklaav älgim kardinaaleh kiäsádeteh Vatikaan kyessiviistán Casa Santa Martan. Ton puudâ rääjist sij láá sierrejum eres maailmist, amas olgomaailm pyehtiđ vaiguttiđ sii valjiimáid.
Vuosmuu jienâstem maŋa, mii tábáhtuvá koŋklaav vuosmuu eehid, kardinaaleh jienâsteh jyehi iiđeed já ehidispeeivi kuohtii Sikstus kappelist. Paavi valjiimân tarbâšuvvoo kyehti kuálmádâs eenâbloho puoh jienâin.
Sikstus kappelist láá kyehti uuvnâ. Nubbeest puáldojeh jienâstemliipuh jyehi jienâstem maŋa, já nuubán lasettuvvoo čapis teikâ vielgis ivne. Čapis suovâ almoot, et uđđâ paavi ij lah vala väljejum. Vielgis čuovâ vist lii merkkâ uđđâ paavi valjiimist. Suovâmeerhah vuárdojeh piäiválávt suullân koskâpeeivi ääigi já ehidist tijme 19.
Aircel Chennai Open 2014 – Niäljásspellâ

Taat lâi 18. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij juovlâmáánu 30. peeivi 2013 já nuuvâi uđđâivemáánu 5. peeivi 2014. 
Finalist Johan Brunström já Frederik Nielsen vuoittijn Marin Draganja já Mate Pavić 6–2, 4–6, [10–7].
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Aircel Chennai Open 2014

Aircel Chennai Open 2014 lâi 18. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam kuulâi ATP-pajan 2014, já tot spellui seemeentkiedijn SDAT Tennis Stadiumist Chennaist, mii lii Tamil Nadu -nommâsii uásistaatâst Indiast. Turnam aalgij juovlâmáánu 30. peeivi 2013 já nuuvâi uđđâivemáánu 5. peeivi 2014.
Saijejum spelleeh já paarah.
Kuáhtásspellâ.
Käävci pyeremussâd spelled ranking-listo mield lijjii saijejum. Sist nelji pyeremuu algâttii nube kiärdust.
Niäljásspellâ.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
KAJ

KAJ lii ive 2009 vuáđudum suomâruátálâš muusik- já huumorjuávkku Vöyrist, Suomâst. Ive 2025 KAJ vuoitij Melodifestivalen suomâruotâ- já suomâkielâg pitáinis "Bara bada bastu", já nuuvtpa tot ovdâstij Ruotâ ive 2025 Euroviisuin Baselist, Sveeicist.
Karrieer.
Euroviisuh 2025.
KAJ uásálistij Ive 2025 Euroviisuid pitáinis "Bara bada bastu". Tot poođij niäljádin, veikkâ lâi kievrâmus munevyeitteeiävtukkâs KAJ finnij 12 čuággád tuše ohtii. Taid čuággáid tot finnij Islandist. Taažâ, Suomâ já Sveeici áámmáträäđih adelii toos 10 čyegisid.
Kevin Holmström

Kevin Johan Peter Holmström (š. juovlâmáánu 12. peeivi 1993 Komossa, Oravainen, Suomâ) lii suomâruátálâš musikkár, čaittâleijee já komikkár. Holmström lii kuullâm vöyrilii KAJ-huumormuusikjuávkun ive 2009 rääjist oovtâst Axel Åhmanáin já Jakob Norrgårdáin.
Eellim.
Kevin Johan Peter Holmström šoodâi juovlâmáánu 12. peeivi 1993 Komossast, Oravaisiist, Suomâst. Suu eeči lii Hans Holmström, já suu enni lii Siv Holmström.
Karrieer.
KAJ.
Oovtâst KAJ-juávhoin Holmström uásálistij ive 2025 Melodifestivalen-lávlumkiišton ruotâ- já suomâkielâg pittáin "Bara bada bastu". KAJ finnij finalist 164 čyegisid já vuoitij ubâ kišto, mondiet muusikjuávkku oovdâst Ruotâ ive 2025 Euroviisuin vyesimáánust Baselist, Sveeicist.
Jakob Norrgård

Jakob Per Anders Norrgård (š. skammâmáánu 22. peeivi 1993 Maksamaa, Suomâ) lii suomâruátálâš musikkár já komikkár. Norrgård lii kuullâm vöyrilii KAJ-huumormuusikjuávkun ive 2009 rääjist oovtâst Axel Åhmanáin já Kevin Holmströmáin.
Karrieer.
KAJ.
Oovtâst KAJ-juávhoin Norrgård uásálistij ive 2025 Melodifestivalen-lávlumkiišton ruotâ- já suomâkielâg pittáin "Bara bada bastu". KAJ finnij finalist 164 čyegisid já vuoitij ubâ kišto, mondiet muusikjuávkku oovdâst Ruotâ ive 2025 Euroviisuin vyesimáánust Baselist, Sveeicist.
Axel Åhman

Axel Johannes Åhman (š. kuovâmáánu 6. peeivi 1993 Vöyri, Suomâ) lii suomâruátálâš kirječällee, musikkár já komikkár. Åhman lii kuullâm vöyrilii KAJ-huumormuusikjuávkun ive 2009 rääjist oovtâst Kevin Holmströmáin já Jakob Norrgårdáin.
Karrieer.
KAJ.
Oovtâst KAJ-juávhoin Åhman uásálistij ive 2025 Melodifestivalen-lávlumkiišton ruotâ- já suomâkielâg pittáin "Bara bada bastu". KAJ finnij finalist 164 čyegisid já vuoitij ubâ kišto, mondiet muusikjuávkku oovdâst Ruotâ ive 2025 Euroviisuin vyesimáánust Baselist, Sveeicist.
Aircel Chennai Open 2014 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi 18. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij juovlâmáánu 30. peeivi 2013 já nuuvâi uđđâivemáánu 5. peeivi 2014. 
Finalist Stan Wawrinka vuoitij Édouard Roger-Vasselin 7–5, 6–2.
Saijejum spelleeh.
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.
Kočâttemspeelah.
Kočâttemspeelâi vyeitteeh.
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:
Tunturi-Kiekko ry

Tunturi-Kiekko ry () lii avveellâš jieŋâskiärruservi, mii vuáđudui kuovâmáánu 18. peeivi 1983. Tot lii Suomâ tavemus jieŋâskiärruservi. Tu-Ki toimâmkuávlu lii Avveel lasseen Anarist, Kaamâsist, Suáluičielgist, Ucjuuvâst já Kirkkonjaargâst Taažâ peln. Tu-Ki lii Laapi kuálmádin stuárráámus jieŋâskiärruservi Suomâst, já Tu-Ki tooimâ kuávdáást lii eromâšávt nuorâi jieŋâskiärrutoimâ. Tu-Ki lii finnim olssis meiddei “täsniservi”-nomâttâs Suomâ olympiakomiteast, já Tu-Ki lâi vuossâmuš servi Laapist, mii finnij tom. 
Tu-Ki päikkispeelah spiällojeh Avelist Tunturiareenast. Seervist láá maŋgâ spelleejuávhu, nuuvt párnáid ko rävisulmuid. Peerâluistâlmist já jieŋâskiärruškoovlâst máttááttuvvojeh jieŋâskiäru já luistâlem algâuápuh. Juniorahasij spellâmääđhih láá pirrâ Laapi, já määđhih tahhojeh Tu-Ki linjášautoin.
Servi fáálá maaŋgâlágán tooimâ sijjân, kiäh halijdeh uápásmuđ jieŋâskiärun. Meid Avveel ulguubeln lii máhđulâšvuotâ spellâđ jieŋâskiäru olgojieŋâ alne. Almaid uáivildum Tukikepit-juávkku jotá Barents Hockey League -speelâin Suomâ ulguubeln-uv. Ive 2025 Tu-Ki ovdâstemjuávkku speelâi Lappi-liiga III-divisioonast.
Kom ti byin

Kom ti byin lii suomâruátálii muusik- já huumorjuávhu KAJ kuálmád album. Tom almostitij Pjas Productions roovvâdmáánu 8. peeivi 2016 Suomâst.
Lokalproducerat pjas

Lokalproducerat pjas lii suomâruátálii muusik- já huumorjuávhu KAJ nubbe album. Album almostui čohčâmáánu 27. peeivi 2014 Suomâst.
Professionella pjasalappar

Professionella pjasalappar lii suomâruátálii muusik- já huumorjuávhu KAJ vuosâalbum. Album almostui kesimáánu 30. peeivi 2012 Suomâst.
Karar i arbeit

Karar i arbeit lii suomâruátálii muusik- já huumorjuávhu KAJ káávcád album. Album almostui vyesimáánu 10. peeivi 2024 Suomâst.
Düsseldorf Open 2014 – Niäljásspellâ

Taat lâi nubbe tohe, ko Düsseldorf Open uárnejui. Turnam spellui massakiedijn. Tot aalgij vyesimáánu 18. peeivi já nuuvâi vyesimáánu 24. peeivi. 
Finalist Santiago González já Scott Lipsky vuoittijn Martin Emmrich já Christopher Kas 7–5, 4–6, [10–3].
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Malaysian Open 2014 – Niäljásspellâ

Taat lâi kuuđâd tohe, ko Malaysian Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij čohčâmáánu 22. peeivi já nuuvâi čohčâmáánu 28. peeivi. 
Finalist Marcin Matkowski já Leander Paes vuoittijn Jamie Murray já John Peers 3–6, 7–6(7–5), [10–5].
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Gambämark (KAJ album)

Gambämark lii suomâruátálii muusik- já huumorjuávhu KAJ niäljád album. Tot päddejui siämmáánommâsii musikaal ohtâvuođâst. Album almostitij Pjas Productions čohčâmáánu 14. peeivi 2018 maailmvijđosávt.
Malaysian Open 2015 – Niäljásspellâ

Taat lâi čiččâd tohe, ko Malaysian Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij čohčâmáánu 28. peeivi já nuuvâi roovvâdmáánu 4. peeivi. 
Finalist Treat Huey já Henri Kontinen vuoittijn Raven Klaasen já Rajeev Ram 7–6(7–4), 6–2.
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.