tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Sámi Grand Prix 2024

Sámi Grand Prix 2024 lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal -servi ornij Kuovdâkiäinust Taažâ peln pessijâšlávurduv njuhčâmáánu 30. peeivi 2024 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi 34. tohe, ko kišto uárnejui. Kuovâmáánu 6. peeivi 2024 kišto uásálisteeh já pitáh almottuvvojii. Njuhčâmáánu 1. peeivi 2024 DAT almostitij ive 2024 nurâldâhskiäru njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Juoigâmuási vuoitij Nils-Ove Kuorak olmoošjuáigusáin "Njeallječalmmát". Lávlumuási vuoitij Bycecilia pittáin "Mannem åajaldahteme".
Formaat.
Kiišton puovtij uásálistiđ tuše uđđâ pitáigijn, moh lijjii monnii sämikielân já moh iä lamaš ovdil almostum. Pitáh oovdânpuáhtojii konsertist pessijâšmarkkânij ääigi pessijâšlávurduv Báktehárji-maaŋgâtooimâhaalist. Siämmást livekonsert čaittui njuolgâ vuolgâttâssân NRK 1:st, NRK TV:st já radio peht. Taan ive livekonsert čaittui njuolgâ vuolgâttâssân meid Ruotâ já Suomâ peln. Vuolgâttâs lâi puáhtám keččâđ já vyeittee lâi puáhtám jienâstiđ kost peri maailmist.
Jođetteijeeh.
Ive 2024 kišto jođetteijen láin sämmiliih Natalie Carrion já Ole Máhtte Hætta Gaup.
Juoigâm- já lávlumuásih.
Ovdebij iivij náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási. 
Áillohaš-muusikpalhâšume.
Ive 2024 Áillohaš-muusikpalhâšume vuoitij Ella Marie Hætta Isaksen.
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2005–2009

Taat lii listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2005–2009. Iivij 2005–2009 paje lâi Sämitige 5. paje.
Sämitiggeairâseh.
Čuávuváá listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 2005 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 44 sämitiggeairâsid 13 vaaljâpirrâduvvâst.
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2009–2013

Taat lii listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2009–2013. Iivij 2009–2013 paje lâi Sämitige 6. paje.
Sämitiggeairâseh.
Čuávuváá listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 2009 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 39 sämitiggeairâsid 7 vaaljâpirrâduvvâst.
Čuávuvááh ulmuuh toimii sämitiggeairâsin iivij 2010–2013:
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2017–2021

Taat lii listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2017–2021. Iivij 2017–2021 paje lâi Sämitige 8. paje.
Sämitiggeairâseh.
Čuávuváá listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 2017 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 39 sämitiggeairâsid 7 vaaljâpirrâduvvâst.
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2013–2017

Taat lii listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2013–2017. Iivij 2013–2017 paje lâi Sämitige 7. paje, já tot lehâstui virgálávt roovvâdmáánu 15. peeivi 2013.
Sämitiggeairâseh.
Čuávuváá listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 2013 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 39 sämitiggeairâsid 7 vaaljâpirrâduvvâst.
Čuávuvááh ulmuuh toimii sämitiggeairâsin iivij 2013–2016:
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2021–2025

Taat lii listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2021–2025. Iivij 2021–2025 paje lâi Sämitige 9. paje, já tot lehâstui virgálávt roovvâdmáánu 20. peeivi 2021.
Sämitiggeairâseh.
Čuávuváá listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 2021 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 39 sämitiggeairâsid 7 vaaljâpirrâduvvâst.
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 1989–1993

Taat lii listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 1989–1993. Iivij 1989–1993 paje lâi Sämitige 1. paje. Taažâ kunâgâs Olav V lehâstij vuosmuu sämitige virgálávt roovvâdmáánu 9. peeivi 1989. Sämitige vuossâmuš saavâjođetteijen tooimâi Ole Henrik Magga já vuossâmuš värisaavâjođetteijen Mary Mikalsen Trollvik.
Sämitiggeairâseh.
Čuávuváá listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 1989 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 39 sämitiggeairâsid 13 vaaljâpirrâduvvâst.
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 1993–1997

Taat lii listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 1993–1997. Iivij 1993–1997 paje lâi Sämitige 2. paje. Taažâ kunâgâs Olav V lehâstij nube sämitige virgálávt roovvâdmáánu 6. peeivi 1993. Ole Henrik Magga joođhij Sämitige saavâjođetteijen. Värisaavâjođetteijen väljejui Ing-Lill Pavall.
Sämitiggeairâseh.
Čuávuváá listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 1993 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 39 sämitiggeairâsid 13 vaaljâpirrâduvvâst.
Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâdâh

Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâdâh (, , , , ) ađâi vaaljâpirrâdâh 1 lii lamaš vaaljâpirrâdâh sämitiggevaaljâin Taažâst ive 2009 rääjist. Ive 2021 sämitiggevaaljâin väljejum 39 sämitiggeairâsist vittâ sämitiggeairâs väljejuvvojii Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâduvvâst.
Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâdâhân kuleh Maadâ-Vaarjâg, Uunjargâ, Čäcisuálui, Várgááh, Båtsfjord, Tiänu, Berlevåg, Lebesby já Gamvik kieldah Finnmarkist. 
Historjá.
Ivveest 1989 ihán 2005 Taažâ sämitiggevaaljâin lijjii 13 vaaljâpirrâdâhhâd, mut taat vuáhádâh nubásmittui ovdil ko ive 2009 sämitiggevaaljah uárnejuvvojii. Ive 2009 rääjist láá lamaš tuše 7 vaaljâpirrâdâhhâd. Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâdâhân kuleh ovdiih Vaarjâg já Tiänu vaaljâpirrâduvah sehe Lebesby Porsaŋg vaaljâpirrâduvvâst.
Jienâvuoigâdvuotâ.
Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâduvvâst jienâvuoigâdvuotâ lii tagarijn ulmuin, kiäh tobbeen ääsih já kiäh láá merkkejum Taažâ sämitige vaaljâluvâttâlmân. Ive 2021 Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâduv vaaljâluvâttâlmân lijjii merkkejum 2 554 olmožid.
Sämitiggevaaljah.
Ive 2009 vaaljah.
Ive 2009 sämitiggevaaljâin Taažâ peln lijjii iävtukkâsah Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:
Sämitiigán väljejum iävtukkâsah.
Čuávuvááh 6 iävtukkâs väljejuvvojii Taažâ sämitiigán täin vaaljâin: 
Ive 2013 vaaljah.
Ive 2013 sämitiggevaaljâin lijjii iävtukkâsah Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:
Sämitiigán väljejum iävtukkâsah.
Čuávuvááh 6 iävtukkâs väljejuvvojii Taažâ sämitiigán täin vaaljâin:
Ive 2017 vaaljah.
Ive 2017 sämitiggevaaljâin lijjii iävtukkâsah Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:
Sämitiigán väljejum iävtukkâsah.
Čuávuvááh 5 iävtukkâs väljejuvvojii Taažâ sämitiigán täin vaaljâin:
Ive 2021 vaaljah.
Ive 2021 sämitiggevaaljâin lijjii iävtukkâsah Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:
Sämitiigán väljejum iävtukkâsah.
Čuávuvááh 5 iävtukkâs väljejuvvojii Taažâ sämitiigán täin vaaljâin:
Staatâliih hävdidmeh

Staatâliih hävdidmeh láá hävdidmeh, moh uárnejuvvojeh teháláid ulmuid staatâ kuástádâssáin. Stuárráámuu uásist enâmijn staatâliih hävdidmeh uárnejuvvojeh aainâs-uv staatâ hovdáid, mut toh pyehtih uárnejuđ meiddei eres teháláid ulmuid.
Staatâliih hävdidmeh Suomâst.
Suomâst staatâliih hävdidmeh uárnejuvvojeh uđđâ njuolgâdusâi mield tuše presidentáid. Spiekâstuvah láá kuittâg lamaš motomeh. Staatârääđi puáhtá meridiđ staatâlijd hävdidmijd meiddei kuhesáigásâš njunošministeráid, ovdâskode sahâalmaid já ulmuid, kiäin lii lamaš eromâš aalmuglâš merhâšume, tego Nobel-palhâšume uážžoid. Tááláš vyehi lii lamaš vyeimist ive 1989 loopâ rääjist.
Hackney Diamonds

Hackney Diamonds lii eŋlandlâš rockjuávkku The Rolling Stones studioalbum, mon Polydor almostitij roovvâdmáánu 20. peeivi 2023. Taat lii The Rolling Stones 24. studioalbum, mii lii almostum Ovtâstum kunâgâskoddeest, já 26., mii lii almostum Ovtâstum staatâin. Album pyevtittii The Glimmer Twins, Don Was já Andrew Watt. Albumist láá kyessilávlon Elton John, Lady Gaga, Paul McCartney, Stevie Wonder já juávhu oovdiš jeessân Bill Wyman. 
Taat lii vuossâmuš album tast maŋa, ko juávhu rumbal Charlie Watts jaamij ive 2021. Taat lii meid vuossâmuš album, mast láá juávhu jieijâs pitáh, ive 2005 almostum studioalbum maŋa.
Ávjuvääri vaaljâpirrâdâh

Ávjuvääri vaaljâpirrâdâh (, , , , ) ađai vaaljâpirrâdâh 2 lii lamaš vaaljâpirrâdâh sämitiggevaaljâin Taažâst ive 2009 rääjist. Ive 2021 sämitiggevaaljâin väljejum 39 sämitiggeairâsist čiččâm sämitiggeairâsid väljejuvvojii Ávjuvääri vaaljâpirrâduvvâst.
Vaaljâpirrâdâhân kuleh Kárášjuuhâ, Kuovdâkiäinu já Porsaŋg kieldah Finnmarkist.
Historjá.
Ivveest 1989 ihán 2005 Taažâ sämitiggevaaljâin lijjii 13 vaaljâpirrâdâhhâd, mut taat vuáhádâh nubásmittui ovdil ko ive 2009 sämitiggevaaljah uárnejuvvojii. Ive 2009 rääjist láá lamaš tuše 7 vaaljâpirrâdâhhâd. Ávjuvääri vaaljâpirrâdâhân kuleh ovdiih Kárášjuv já Kuovdâkiäinu vaaljâpirrâduvah sehe Porsaŋg kieldâ ovdii Porsaŋg vaaljâpirrâduvvâst.
Jienâvuoigâdvuotâ.
Ávjuvääri vaaljâpirrâduvvâst jienâvuoigâdvuotâ lii tagarijn ulmuin, kiäh tobbeen ääsih já kiäh láá merkkejum Taažâ sämitige vaaljâluvâttâlmân. Ive 2021 Ávjuvääri vaaljâpirrâduv vaaljâluvâttâlmân lijjii merkkejum 3 769 olmožid.
Sämitiggevaaljah.
Ive 2009 vaaljah.
Ive 2009 sämitiggevaaljâin Taažâ peln lijjii iävtukkâsah Ávjuvääri vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:
Sämitiigán väljejum iävtukkâsah.
Čuávuvááh 9 iävtukkâssâd väljejuvvojii Taažâ sämitiigán täin vaaljâin:
Ive 2013 vaaljah.
Ive 2013 sämitiggevaaljâin lijjii iävtukkâsah Ávjuvääri vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:
Sämitiigán väljejum iävtukkâsah.
Čuávuvááh 9 iävtukkâssâd väljejuvvojii Taažâ sämitiigán täin vaaljâin:
Ive 2017 vaaljah.
Ive 2017 sämitiggevaaljâin lijjii iävtukkâsah Ávjuvääri vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:
Sämitiigán väljejum iävtukkâsah.
Čuávuvááh 8 iävtukkâssâd väljejuvvojii Taažâ sämitiigán täin vaaljâin: 
Ive 2021 vaaljah.
Ive 2021 sämitiggevaaljâin lijjii iävtukkâsah Ávjuvääri vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:
Sämitiigán väljejum iävtukkâsah.
Čuávuvááh 7 iävtukkâssâd väljejuvvojii Taažâ sämitiigán täin vaaljâin:
Attoseekunt

Attoseekunt (symbool as) lii ääigi ohtâdâh Aalmugijkoskâsâš ohtâdâhsysteemist. Tot lii siämmáš ko 1×10−18 seekunt. Oovtâ sekuntist láá 1 000 000 000 000 000 000 attosekuntid. Viärdádâllâm tiet puáhtá ettâđ, et siämmáá ennuv láá kuullâm sekunteh tast ko maailmubâlâšvuotâ šoodâi.
Siämmáástuáruduvah.
1 attoseekunt lii siämmáá styeres ko:
Já nubijkulij:
Ive 2023 Nobel-fyysiikpalhâšume.
Pierre Agostin, Ferenc Krausz já Anne L'Huillier finnejii ive 2023 Nobel-fyysiikpalhâšume. Vuáđuštâlmin lijjii totkei iskâdemvyevih, moh puohtii eromâš uánihis attoseekunt kukkosijd čuovâpuulsâid amnâs elektrondynamiik tutkâmân. Totkei pargoniävuiguin puáhtá iberdiđ atomij já molekyylij siste leijee elektronij maailm. Sii pargo áánsust lii máhđulâš mittediđ jotelis prosesijd, main elektroneh lihâdeh teikâ mutteh energia. Attoseekunt kukkosii liihâdmist jurdâččui ovdil, et tom lii máhđuttem aiccâđ. Tondiet ij lamaš tiätu tastkin, maht já mon oornigist molekyyl šadda.
Agostin, Krausz já L'Huillier pargoost láá heiviitmeh maaŋgâin suorgijn. Ovdâmerkkân elektroniikist lii tehelâš iberdiđ já haldâšiđ tom, maht elektroneh raseh materiaalist. Attoseekuntpuulsâid puáhtá kevttiđ meid molekyylij tubdâmân ovdâmerkkân talhâstieđâlii diagnostiikist.
Tavekuávlu vaaljâpirrâdâh

Tavekuávlu vaaljâpirrâdâh (, , , ) ađai vaaljâpirrâdâh 3 lii lamaš vaaljâpirrâdâh sämitiggevaaljâin Taažâst ive 2009 rääjist. Ive 2021 sämitiggevaaljâin väljejum 39 sämitiggeairâsist kuttâ sämitiggeairâs väljejuvvojii Tavekuávlu vaaljâpirrâduvvâst. 
Vaaljâpirrâdâhân kuleh Tavenjargâ, Moseija, Kvalsund, Hammerfest, Alta, Hasvik já Lappea kieldah Finnmarkist sehe Kierua, Návuonâ já Raisi kieldah Tromsist.
Historjá.
Ivveest 1989 ihán 2005 Taažâ sämitiggevaaljâin lijjii 13 vaaljâpirrâdâhhâd, mut taat vuáhádâh nubásmittui ovdil ko ive 2009 sämitiggevaaljah uárnejuvvojii. Ive 2009 rääjist láá lamaš tuše 7 vaaljâpirrâdâhhâd. Tavekuávlu vaaljâpirrâdâhân kuleh oovdiš Alta/Kvalsund vaaljâpirrâdâh, Tavenjargâ já Moseija ovdii Porsaŋg vaaljâpirrâduvvâst já Kierua, Návuonâ já Raisi ovdii Tave-Tromsa vaaljâpirrâduvvâst.
Jienâvuoigâdvuotâ.
Tavekuávlu vaaljâpirrâduvvâst jienâvuoigâdvuotâ lii tagarijn ulmuin, kiäh tobbeen ääsih já kiäh láá merkkejum Taažâ sämitige vaaljâluvâttâlmân. Ive 2021 Tavekuávlu vaaljâpirrâduv vaaljâluvâttâlmân lijjii merkkejum 3 115 olmožid.
Sämitiggevaaljah.
Ive 2009 vaaljah.
Ive 2009 sämitiggevaaljâin Taažâ peln lijjii iävtukkâsah Tavekuávlu vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:
Sämitiigán väljejum iävtukkâsah.
Čuávuvááh 6 iävtukkâs väljejuvvojii Taažâ sämitiigán täin vaaljâin:
Ive 2013 vaaljah.
Ive 2013 sämitiggevaaljâin lijjii iävtukkâsah Tavekuávlu vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:
Ive 2017 vaaljah.
Ive 2017 sämitiggevaaljâin lijjii iävtukkâsah Tavekuávlu vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin
Sämitiigán väljejum iävtukkâsah.
Čuávuvááh 6 iävtukkâs väljejuvvojii Taažâ sämitiigán täin vaaljâin:
Ive 2021 vaaljah.
Ive 2021 sämitiggevaaljâin lijjii iävtukkâsah Tavekuávlu vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2011 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2011.
Ive 2023 Argentiina presidentvaaljah

Ive 2023 Argentiina presidentvaaljah lijjii presidentvaaljah, moh uárnejuvvojii Argentiinast uássin ive 2023 Argentiina almolijd vaaljâid roovvâd- já skammâmáánust 2023. Tááláš president Alberto Fernández almottij cuáŋuimáánust 2023, ete sun ij lamaš iävtukkâssân täin vaaljâin, veikkâ sun lâi vistig valjâtohálâš.
Vaaljâi jienâstemkeerdih.
Vuossâmuš jienâstemkerdi.
Vaaljâi vuossâmuš jienâstemkerdi uárnejui roovvâdmáánu 22. peeivi 2023. Sergio Massa finnij vuossâmuu jienâstmist 9 645 983 jiennâd ađai 36,68 % puoh adelum jienâin. Sun vuoitij jienâstemkeerdi, mii lâi puohháid olâttâs. Javier Milei finnij 7 884 336 jiennâd ađai 29,98 % puoh adelum jienâin já poođij nubben. Uáiviltutkâmušâi já ovdâvaaljâi puátusij vuáđuld Milei lâi kievrâmus vyeitteeiävtukkâs taan jienâstemkeerdist. Kuálmádin poođij Patricia Bullrich (23,83 %), niäljádin Juan Schiaretti (6,78 %) já viđâdin Myriam Bregman (2,70 %).
Nubbe jienâstemkerdi.
Ko iävtukkâsâin ohtâgin ij finnim paijeel 45 % adelum jienâin, ige paijeel 40 % adelum jienâin nuuvt ete nubben puáttám iävtukkâs finnij 10 prooseentohtâdâhhâd ucceeb ko vyeittee iävtukkâs, te vaaljâin uárnejui meid nubbe jienâstemkerdi skammâmáánu 19. peeivi 2023. Taan jienâstmist iävtukkâssân láin Sergio Massa já Javier Milei. 
Milei finnij nube jienâstmist 55,69 % jienâin, já te sun väljejui Argentiina presidentin. Sun algâttij Argentiina president virgeest juovlâmáánu 10. peeivi 2023.
Taažâ Sämitige vaaljâpirrâduvah (ive 2009 rääjist)

Taažâst Sämitige vaaljâpirrâduvah láá lamaš ive 2009 sämitiggevaaljâi rääjist čiččâm. Vaaljâpirrâduvâin jienâvuoigâdvuotâ lii tagarijn ulmuin, kiäh tobbeen ääsih já kiäh láá merkkejum Taažâ sämitige vaaljâluvâttâlmân ton vaaljâpirrâdâhân.
Historjá.
Ivveest 1989 ihán 2005 Taažâ sämitiggevaaljâin lijjii 13 vaaljâpirrâdâhhâd, mut taat vuáhádâh nubásmittui ovdil ko ive 2009 sämitiggevaaljah uárnejuvvojii. Ive 2009 rääjist láá lamaš tuše 7 vaaljâpirrâdâhhâd.
Onnáá peeivi sämitiigán väljejuvvojeh vaaljâin 39 sämitiggeairâsid. Ovdil vuod vaaljâin väljejuvvojii 43 sämitiggeairâsid. Jyehi vaaljâpirrâduvvâst väljejuv sämitiigán kyehti airâs. Tast maŋa loopah 25 mandaatid juáhhojeh koskâvuođâlávt puoh vaaljâpirrâduvâi kooskâst täi olmoošlovo vuáđuld nuuvt, ete Maadâ-Taažâ vaaljâpirrâduvvâst iä väljejuu vaaljâin ohtsis eenâb ko 6 sämitiggeairâs.
Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâdâh.
Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâdâhân ađai vaaljâpirrâdâhân 1 kuleh ohtsis oovce kieldâd Finnmarkist. Toos kuleh tääl ovdii Vaarjâg vaaljâpirrâduv kieldah ađai Maadâ-Vaarjâg, Uunjargâ, Čäcisuálui, Várgááh já Båtsfjord, ovdii Tiänu vaaljâpirrâduv kieldah ađai Tiänu, Berlevåg já Gamvik sehe Lebesby ovdii Porsaŋg vaaljâpirrâduvvâst.
Ávjuvääri vaaljâpirrâdâh.
Ávjuvääri vaaljâpirrâdâhân ađai vaaljâpirrâdâhân 2 kuleh ohtsis kulmâ kieldâ Finnmarkist. Toos kuleh ovdiih Kárášjuv já Kuovdâkiäinu vaaljâpirrâduvah sehe Porsaŋg kieldâ ovdii Porsaŋg vaaljâpirrâduvvâst.
Tavekuávlu vaaljâpirrâdâh.
Tavekuávlu vaaljâpirrâdâhân ađai vaaljâpirrâdâhân 3 kuleh ohtsis 10 kieldâd, čiččâm Finnmarkist já kulmâ Tromsist. Vaaljâpirrâdâhan kuleh oovdii Alta/Kvalsund vaaljâpirrâduv kieldah Kvalsund, Hammerfest, Alta, Hasvik já Lappea, ovdii Porsaŋg vaaljâpirrâduv kieldah Tavenjargâ já Moseija já ovdii Tave-Tromsa vaaljâpirrâduv kieldah Kierua, Návuonâ já Raisi.
Väričokkekuávlu vaaljâpirrâdâh.
Väričokkekuávlu vaaljâpirrâdâhân ađai vaaljâpirrâdâhân 4 kuleh ohtsis 10 kieldâd Tromsist: Kaivuonâ, Omasvuonâ, Yykeä, Kalsa, Tromssa, Paccvuonâ, Målselv, Bardu, Senja já Raisivuonâ. Ovdil ive 2020 vaaljâpirrâdâhân kullii meid Lenvik, Berg, Torsken já Tranøy kieldah.
Viestârmeerâ vaaljâpirrâdâh.
Viestârmeerâ vaaljâpirrâdâhân ađai vaaljâpirrâdâhân 5 kuleh ohtsis 34 kieldâd. Vaaljâpirrâdâhan kuleh ovdii Tave-Tromsa, Koskâ-Tromsa já Maadâ-Tromsa vaaljâpirrâduvâi kieldah eereeb Raisivuonâ, mii kulá Väričokkekuávlu vaaljâpirrâdâhân. 
Maadâ-Säämi vaaljâpirrâdâh.
Maadâ-Säämi vaaljâpirrâdâhân ađai vaaljâpirrâdâhân 6 kuleh puoh ovdii Maadâ-Säämi vaaljâpirrâduv kieldah, moh iä kuulâ vaaljâpirrâdâhân 5 ađai Nordland lääni kieldah, moh láá Ranast já Rødøyst máádás, Trøndelag lääni kieldah sehe Engerdal, Rendalen, Os, Tolga, Tynset já Folldal Innlandet läänist. Täi lasseen ovdii Maadâ-Taažâ vaaljâpirrâduv Surnadal já Sunndal kieldah Møre já Romsdal lääniist kuleh meid tááláá vaaljâpirrâdâhân.
Maadâ-Taažâ vaaljâpirrâdâh.
Maadâ-Taažâ vaaljâpirrâdâhân ađai vaaljâpirrâdâhân 7 kuleh puoh Taažâ kieldah, moh láá Trøndelagist máádás, eereeb Surnadal, Sunndal já Rindal Møre já Romsdalist sehe Rendalen, Os, Tolga, Tynset já Folldal Hedmarkist. Puoh eres kieldah kuleh Maadâ-Säämi vaaljâpirrâdâhân.
Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume

Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume (, , , , , , já ) lii ohtâ viiđâ palhâšuumeest, maid Tave-enâmij rääđi mieđeet jyehi ive. Taat palhâšume vuáđudui ive 1995. Ovdil taan palhâšume nommâ lâi Tave-enâmij rääđi luándu- já pirâspalhâšume.
Ive 2023 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh

Ive 2023 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh láá vittâ palhâšume, maid Tave-enâmij rääđi mieđettij ive 2023: Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume, Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume já Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume. Palhâšumeseremonia uárnejui roovvâdmáánu 31. peeivi 2023 Oslost, Taažâst.
Ive 2023 vittâ sämmilii lijjii iävtukkâssân kyevti Tave-enâmij rääđi palhâšumán. Kirjálâšvuotâpalhâšumán láin iävtukkâssân Anne-Grethe Leine Bientie já Bierna Leine Bientie ive 2021 almostum maadâsämikielâg nooveelčuágálduvástis "Jaememe mijjen luvnie jeala" já Kathrine Nedrejord tárukielâg roomaanstis "Forbryter og straff". Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán láin iävtukkâssân kirječällee Mary Ailonieida Sombán Mari já sárgoo Sissel Horndal orjâlâškielâg párnáikirjestis "Arvedávgeriikii".
Vyeitteeh já iävtukkâsah.
Kirjálâšvuotâpalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2023 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2023 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Elleekovepalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2023 Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Muusikpalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2023 Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin): 
Pirâspalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2023 Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Saharov-palhâšume

Saharov-palhâšume lii juovlâmáánust 1988 vuáđudum palhâšume, mon Euroop parlament mieđeet jyehi ive oovtâ teikkâ maaŋgâ ulmui, juávkun teikkâ ornijdumán pargostis olmoošvuoigâdvuođâi já uáivilrijjâvuođâ oovdân.
Tirana

Tirana ( teikkâ "Tirana") lii Albania stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Ive 2021 Tiranast lijjii 863 694 ässed.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1988 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1988.
Säämi kielâtaho -palhâšume

Säämi kielâtaho -palhâšume lii Säämi kielârääđi mieđettem palhâšume, mon uáivilin lii adeliđ tubdâstâs sämikielâlij palvâlusâi já sämikielâ sajattuv oovdedmist tohhum mávsulii pargoost Suomâst. Sämikieláin uáivilduvvoo tave-, anarâš- já nuorttâlâškielâ. Palhâšume ulmen lii movtijdittiđ palhâšume uážžoo pyerediđ ovdiist sämikielâ pyerrin tohhum pargo já movtijdittiđ puoh virgeomâháid pyerediđ sämikielâ sajattuv. Palhâšume uážžoo pyehtih iävtuttiđ Säämi kielârääđi jesâneh já värijesâneh kielârääđi čuákkimist. Palhâšume mieđettuvvoo ohtii valjâpaajeest Säämi kielârääđi meridem ääigi.
Palhâšume mieđettuvvoo vuosâsajasávt virgeomâháid já siärváduvváid já tuše sierânâs vuáđustâsâiguin priivaatulmui. Säämi kielâtaho -palhâšume lii taaiđâpalhâšume, mii kalga spejâlistiđ sämikielâ já -kulttuur riggoduv já maaŋgânálásâšvuođâ. Palhâšume muttoo jyehi niäljád ive (valjâpoojij mield) já ton vaalmâštmist västid Sámi Duodji ry valjim sämitaaidâr tâi tuáijár.
Vyeitteeh.
Čuávuváá tavlustuvâst láá Säämi kielâtaho -palhâšume vyeitteeh:
Ive 2023 Säämi kielâtaho -palhâšume

Ive 2023 Säämi kielâtaho -palhâšume lii Säämi kielâtaho -palhâšume, mon Sämitige Säämi kielârääđi mieđettij čuákkimstis roovvâdmáánu 3. peeivi 2023 Laapi pyereestvaijeemkuávlun.
Säämi kielârääđi vuáđustâlmeh.
Säämi kielârääđi vuáđustâl miärádâsâs toin naalijn, ete Laapi pyereestvaijeemkuávlu lii aaibâs tooimâs vuáđudem rääjist váldám sämikielâid huámmášumán ornijdumestis já toimâstis sehe tot ain äŋgirávt huksee sämikielâlijd já kulttuurmiäldásijd palvâlusâid jieijâs tooimâ já ornijdume fastâ uássin.
Laapi pyereestvaijeemkuávlu lii ovdil mainâšum uulmij olášuttem várás vuáđudâm sämikielâlij já kulttuurmiäldásij palvâlusâi ovdedemhoovdâ já palvâlemhoovdâ viirgijd. Laapi pyereestvaijeemkuávlu lii meid pieijâm naavcâid sämikieláid pálkkáátmáin nuorttâlâš-, anarâš- já tavesämikielâ kielâpargeid. Ton lasseen Laapi pyereestvaijeemkuávlu sämikielâ lävdikode toimâ tuárju sämikielâi sajattuv já kielâlij vuoigâdvuođâi olášume.
Laapi pyereestvaijeemkuávlu tuáimá pyerrin ovdâmerkkân tast, maht puáhtá já kalga väldiđ sämikielâlijd palvâlusâid ornijdume uássin jo tai vuáđudemmuddoost, kuás sämikielâliih palvâlusah šaddeh ornijdume tooimâ luándulâš já fastâ uássin. Säämi kielâtaho -palhâšume mieđeetmáin Säämi kielârääđi haalijd ain movtijdittiđ Laapi pyereestvaijeemkuávlu ton sämikielâlij já kulttuurmiäldásijd palvâlusâi oovdedmist já naanoodmist.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1989 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1989.
Arvid Genetz

Arvid Oskar Gustaf Genetz (kirječälleenommâ Arvi Jännes; ) lâi syemmilâš tivtâsteijee já kielâtotkee sehe senaattor iivij 1901–1905.
Eellim.
Genetz vaanhimeh láin Carl Johan Garbriel Genetz já Laura Charlotta Ferrin. Šuoŋârähtee Emil Genetz (1852–1930) lâi suu viljâ. Genetz naajâi ive 1877 Julia Eva Maria Arppein. Sunnui šoddii kuttâ párnáá: kaandah Juho, Arvi, Niilo já Paavo sehe nieidâkyevtis Laura já Helvi. Arvid Genetz áijuveh lijjii el. tivtâsteijeeh Saima Harmaja já Arvi Emil Jännes, professor Lauri Jännes, arkkiteht Jussi Jännes, máinusstivrejeijee Martti Jännes já taaiđâgrafikkár Lea Ignatius.
Karrieer.
Arvid Genetz tooimâi suomâ-ugrâlâš kielâi professorin, já sun meid tuuđhâi sämikielâ. Ko sun asâttui professor viirgán, sun toolâi luvâldâllâm sämikielâ lovnâsaanijn kielâhistorjá uáinust. Sun almostitij meid "Kuollan lapin murteiden sanakirja ynnä kielennäytteitä" (1891). Sun tuuđhâi sämikielâi lasseen kärjilkielâ sehe mari-, permjak- já taataarkielâid. Genetz máttááttij sämikielâ ollâopâttuvvâst.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1990 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1990.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1991 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1991.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1992 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1992.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1993 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1993.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1994 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1994.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1996 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1996.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1997 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1997.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1998 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1998.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1999 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1999.
Olaf Eliassen

Olaf Eliassen teikkâ Dánil Elias Olaf (čohčâmáánu 3. peeivi 1949 Goarahat, Porsaŋg, Taažâ – skammâmáánu 5. peeivi 2023) lâi merâsämmilâš politikkár já eennâmviljâleijee. Sun tooimâi Taažâ sämitiggeairâsin kulmii: toimâpoojij 2001–2005, 2005–2009 já 2009–2013. Sämitige lasseen sun uásálistij aktiivlávt kieldâ- já läänipolitiikân.
Eellim.
Dánil Elias Olaf šoodâi čohčâmáánu 3. peeivi 1949 merâsämmilij kuávlust Goarahatist, Porsaŋgist. Suu eeči lâi Ole Elias Eliassen ađai Dánil-Elias (1921–2014).
Ij lah ko vyelgiđ

Ij lah ko vyelgiđ lii Ann-Helén Laestadius roomaan, mii almostui anarâškielân skammâmáánu 28. peeivi 2023. Neeta Jääskö lii jurgâlâm kirje anarâškielân. Algâalgâlâš kirje lii čallum ruotâkielân. Kirje lii luuhâmnáál meiddei tavesämikielân noomáin "Dušše bijadit". Taat roomaan lii čallum älkkees já čielgâ kielân. Celkkuuh láá uánihááh, já toi rááhtus lii oovtkiärdán.
Juonâ.
Kirje muštâl teiniahasii kaandâst, kote haalijd meddâl sämmilijn ärbivuovijn já puásuialmaa elimist já kenigâsvuođâin. Mut siämmást sun imâštâl, kuás kiinii lii tuođâi rijjâ. Johannes lii ovcenubálovihásâš, já sun áásá perruinis Övre Sopperost Ruotâ peln. Sun lii kuáđđám paješkoovlâ, tastko suu vaanhimeh tarbâšává iše poccuiguin. Mut Johannes haalijd maidnii muide. Sun halijdičij uuccâđ mottoom eres pargo teikâ luuhâđ maidnii. Jyehi tááhust sun haalijd varriđ meddâl pääihist. Mut jis sun tom parga, te tot ličij stuorrâ pettâšume ubâ perrui. Talle sun uápásmuvá Minnan. Sun lii taggaar nieidâ, kote parga ain, maid sun haalijd, ige sun tipte kiämmán meridiđ jieijâs peeleest.
Kirječällee suogârd äigikyevdilis teema já paijeed savâstâlmân rašes aašijd nuorâ ulmuu puásuituálu puátteevuođâst.
Publishers Weekly -loostâ listo 1990-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

Taat lii Publishers Weekly -loostâ listo 1990-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin. Listo siskeeld puoh pivnohumos romanijd jyehi ive ivveest 1990 ihán 1999. The Bookman -loostâ almostitij listoid enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin ivveest 1895 ihán 1912. Tastmaŋa listoid lii almostittâm Publishers Weekly -lostâ.
The Bookman -loostâ listo 1890-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

Taat lii The Bookman -loostâ listo 1890-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin. Listo siskeeld puoh pivnohumos romanijd jyehi ive ivveest 1895 ihán 1899. The Bookman -loostâ almostitij listoid enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin ivveest 1895 ihán 1912. Tastmaŋa listoid lii almostittâm Publishers Weekly -lostâ.
The Bookman -loostâ listo 1900-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

Taat lii The Bookman -loostâ listo 1900-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin. Listo siskeeld puoh pivnohumos romanijd jyehi ive ivveest 1900 ihán 1909. The Bookman -loostâ almostitij listoid enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin ivveest 1895 ihán 1912. Tastmaŋa listoid lii almostittâm Publishers Weekly -lostâ.
The Bookman -loostâ já Publishers Weekly -loostâ listo 1910-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

Taat lii The Bookman -loostâ já Publishers Weekly -loostâ listo 1910-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin. Listo siskeeld puoh pivnohumos romanijd jyehi ive ivveest 1910 ihán 1919. The Bookman -loostâ almostitij listoid enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin ivveest 1895 ihán 1912. Tastmaŋa listoid lii almostittâm Publishers Weekly -lostâ.
Publishers Weekly -loostâ listo 1920-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

Taat lii Publishers Weekly -loostâ listo 1920-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin. Listo siskeeld puoh pivnohumos romanijd jyehi ive ivveest 1920 ihán 1929. The Bookman -loostâ almostitij listoid enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin ivveest 1895 ihán 1912. Tastmaŋa listoid lii almostittâm Publishers Weekly -lostâ.
Publishers Weekly -loostâ listo 1930-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

Taat lii Publishers Weekly -loostâ listo 1930-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin. Listo siskeeld puoh pivnohumos romanijd jyehi ive ivveest 1930 ihán 1939. The Bookman -loostâ almostitij listoid enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin ivveest 1895 ihán 1912. Tastmaŋa listoid lii almostittâm Publishers Weekly -lostâ.
Publishers Weekly -loostâ listo 1940-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

Taat lii Publishers Weekly -loostâ listo 1940-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin. Listo siskeeld puoh pivnohumos romanijd jyehi ive ivveest 1940 ihán 1949. The Bookman -loostâ almostitij listoid enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin ivveest 1895 ihán 1912. Tastmaŋa listoid lii almostittâm Publishers Weekly -lostâ.
Publishers Weekly -loostâ listo 1950-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

Taat lii Publishers Weekly -loostâ listo 1950-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin. Listo siskeeld puoh pivnohumos romanijd jyehi ive ivveest 1950 ihán 1959. The Bookman -loostâ almostitij listoid enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin ivveest 1895 ihán 1912. Tastmaŋa listoid lii almostittâm Publishers Weekly -lostâ.
Publishers Weekly -loostâ listo 1960-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

Taat lii Publishers Weekly -loostâ listo 1960-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin. Listo siskeeld puoh pivnohumos romanijd jyehi ive ivveest 1960 ihán 1969. The Bookman -loostâ almostitij listoid enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin ivveest 1895 ihán 1912. Tastmaŋa listoid lii almostittâm Publishers Weekly -lostâ.
Publishers Weekly -loostâ listo 1970-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

Taat lii Publishers Weekly -loostâ listo 1970-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin. Listo siskeeld puoh pivnohumos romanijd jyehi ive ivveest 1970 ihán 1979. The Bookman -loostâ almostitij listoid enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin ivveest 1895 ihán 1912. Tastmaŋa listoid lii almostittâm Publishers Weekly -lostâ.
Publishers Weekly -loostâ listo 1980-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

Taat lii Publishers Weekly -loostâ listo 1980-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin. Listo siskeeld puoh pivnohumos romanijd jyehi ive ivveest 1980 ihán 1989. The Bookman -loostâ almostitij listoid enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin ivveest 1895 ihán 1912. Tastmaŋa listoid lii almostittâm Publishers Weekly -lostâ.
Publishers Weekly -loostâ listo 2000-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

Taat lii Publishers Weekly -loostâ listo 2000-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin. Listo siskeeld puoh pivnohumos romanijd jyehi ive ivveest 2000 ihán 2009. The Bookman -loostâ almostitij listoid enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin ivveest 1895 ihán 1912. Tastmaŋa listoid lii almostittâm Publishers Weekly -lostâ.
Publishers Weekly -loostâ listo 2010-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

Taat lii Publishers Weekly -loostâ listo 2010-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin. Listo siskeeld puoh pivnohumos romanijd jyehi ive ivveest 2010 ihán 2019. The Bookman -loostâ almostitij listoid enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin ivveest 1895 ihán 1912. Tastmaŋa listoid lii almostittâm Publishers Weekly -lostâ.
Publishers Weekly -loostâ listo 2020-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

Taat lii Publishers Weekly -loostâ listo 2020-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin. Listo siskeeld puoh pivnohumos romanijd jyehi ive ivveest 2020 ihán 2029. The Bookman -loostâ almostitij listoid enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin ivveest 1895 ihán 1912. Tastmaŋa listoid lii almostittâm Publishers Weekly -lostâ.
Ive kirje (Bonnier)

Ive kirje () lii ruátálâš kirjálâšvuotâpalhâšume, mon Bonnier kirjekerho () mieđeet jyehi ive čohčuv Göteborg kirjemeesui ääigi. Palhâšume lii juohhum ive 2016 rääjist. Vuossâmuu palhâšume vuoitij ruátálâš čaittâleijee já kirječällee Martina Haag kirjestis "Det är något som inte stämmer".
August-palhâšume

August-palhâšume () lii ruátálâš kirjálâšvuotâpalhâšume, mon Ruotâ kuástideijei servi mieđeet Ruotâst almostum kirjijd jyehi ive Tukholmast Augustgalan ääigi skammâmáánu loopâst. Palhâšume lii juohhum ive 1989 rääjist. Palhâšume lii finnim noomâs ruátálâš kirječällee August Strindberg mield. Vyeittee finnee pronssipáccá já 100 000 Ruotâ ruvnâd.
Historjá.
Ko palhâšume vuáđudui ive 1989, lâi tuše ohtâ luokka. Ive 1992 rääjist láá lamaš kulmâ luoka: čaabâkirjálâšvuotâ, tiätukirjálâšvuotâ já párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ.
Rubus arcticus (stiipeend)

Rubus Arcticus lii ive 1995 vuáđudum kulttuurstiipeend, mon Ruotâ Norrbotten lääni juáhá jyehi ive. Stiipeend nommân lii tieđâlâš nommâ mietâmuárján, mii lii Norrbotten läänikukká. Stiipeend puáhtá finniđ taggaar taaidâr, kiäst lii čoonâs Norrbottenân.
Historjá.
Ivveest 1995 ihán 1998 stiipeend juohhui jyehi ive sehe kiđđuv já čohčuv neelji áámmáttaidârân. Ive 1999 rääjist stiipeend lii juohhum ohtii ivveest. Iivij 1999–2000 stiipeend juohhui käävci taidârân, mut ive 2001 rääjist tot lii oppeet juohhum neelji taidârân.
Kielâ, mii ij kuássin jáámmám

Kielâ, mii ij kuássin jáámmám lii Fabrizio Brecciaroli toimâttem anarâškielâg nooveelantologia, mii almostui juovlâmáánu 7. peeivi 2023. Ton novellijd anarâškielâ sárnooh láá čáállám maaŋgâi iivij ääigi. Taat antologia lii jotkâ Matti Morottaja já Ilmari Mattus toimâttem vuosmuu nooveelantologian "Kyelisieidi maccâm já eres novelleh" (2005). Čälleeh láá uásild siämmááh ko vuosmuu antologiast-uv, mut taan tove fáárust láá meid maaŋgâi uđđâ čällei teevstah. Kielâ, mii ij kuássin jáámmám lii omâstum anarâškielân já puoh eres-uv ucceeblovokieláid, moh sárnojeh pirrâ maailm. Antologia kuástidmân Anarâškielâ servi lii finnim išeruuđâ Sämitiggeest.
Nommâ.
Antologia paječaalân lii väljejum Annika Pasasii čäällim nooveel paječaalâ ađai "Kielâ, mii ij kuássin jáámmám". Pasasii nooveel muštâl fiktiivlii čaračkielâst, mii lii iäláskittum 25 ive ääigi kriittisii tiileest ellee já ovdáneijee kiellân. Aaibâs tegu čaračkielâ-uv anarâškielâ lii taggaar kielâ, mii ij kuássin jäämi. 1980-lovo loopâst tot lâi uáli jo kriittisii tiileest. Anarâškielâ mätteeh lijjii iänááš puáráseh teikâ koskâahasiih. Maaŋgâ suuvâst kielâsirdem lâi potkânâm, já eenikielâliih párnááh lijjii innig tuše kyevti perrust. Onnáá peeivi tile lii nubenáál. Kielâ lii finnim torvodum saje siärváduvâst, já ton kevttim já sárnoi meeri láá lassaanmin. Veikkâ anarâškielâ iäláskittem lii moonnâm já mana ain-uv eromâš pyereest, te kielâ lii liijká vala uhkevuálááš. Lii kuittâg suijâ oskođ, et juátkojeijee iäláskittempargo áánsust anarâškielâ iälá ige tot kuássin jäämi.
Siskáldâs.
Antologia siskeeld ohtsis 18 novellid. Vyerdimist láá rähisvuotâmainâseh, science fiction, eeppisiih novelleh já vuosmuu tove meid dekkareh. Novellij kukkodâh mulsâšud muádi siijđost masa 50 siijđon. Fáárust láá sehe fiktiivliih novelleh já novelleh, moh vuáđuduveh tuotâtábáhtussáid. Veikkâ motomijn novellijn láá vuáđđun tuotâtábáhtusah, toh láá kuittâg čallum fiktiivlijn uáinoin. Antologiast novelleh láá uárnejum čällei mield, tastko jieškođe-uv čällest lii jieijâs stijlâ. Čällei juávhust láá sehe eenikielâliih sárnooh já ulmuuh, kiäh sárnuh anarâškielâ viereskiellân. Iänááš čälleid novellij čäällim lii lamaš äigiájánâs, mut motomeh antologian väljejum novelleh láá šoddâm anarâškielâ kuursâi já čäällimpáájái ääigi.
Tempe kirkko

Tempe kirkko () lii ive 1960 tiijlâin huksejum kuheskirkko Ruándimist, Trøndelag läänist, Taažâst. Tot kulá Strinda ruávástkoodán. Kirho vuávái taažâ arkkiteht Roar Tønseth. Kirho pirrâ ij lah kirkkoeennâm. 
Historjá.
Pispe Arne Fjellbu viihkâi kirho kiävtun cuáŋuimáánu 24. peeivi 1960.
Huksiittâs.
Kirkkosali.
Kiirkon čäähih siämmáá ääigi suulân 240 olmožid. Salist láá čuovjis já ruopsis peeŋkah, särnistovli já kaastâcerkki.
Kuori.
Kuori lii muáddi läävhi vyeligub ko kirkkosali. 
Álttártavlu.
Kirhoost ij lah álttártavlu, pic ton sajan lii taažâ koveverree Kristoffer Leirdal rähtim krusifiks. Astrid Botholfsen Walås lâi kuittâg jo kiđđuv 1941 skeŋkkim kiirkon álttártaavlu, mon sun lâi máálám Axel Ender pegâlmâs álttártaavlu "Nisoneh häävdi kuvlân" mield.
Máánu meeci Kaisa

Máánu meeci Kaisa (, já ) lii Katja Gauriloff stivrim dokumentelleekove, mon vuosâeehid lâi Hot Docs -filmâfestivaalist Torontost, Kanadast vyesimáánu 3. peeivi 2016. Elleekove pyevtittáin Satu Majava já Joonas Berghäll Oktober-nommâsii pyevtittemirâttâsâst.
Juonâ já tuávááš.
Dokumentelleekove muštâl Gauriloff madârááhust Kaisa Gauriloffist sehe Kaisa já sveiccilii kirječällee Robert Crottet ustevvuođâst. Robert Crottet juuđij ovdil maailmsoođij Piäccám Suonikylán. Kaisa vaaldij suu páikkásis aassâđ, já suoi šoddáin ustevin. Nuorâ Robert Crottet lijkkui Kaisa Gauriloff mainâsáid čuuvtij já čaalij maŋeláá Kaisa mainâsij vuáđuld kirje. Máánu mecci -kirje šoodâi uáli jo piivnohin pirrâ Euroop.
The New York Times -aavis listo ive 1931 enâmustáá vuobdum kiirjijn

Taat lii The New York Times -aavis listo ive 1931 enâmustáá vuobdum kiirjijn. The New York Times -aavis listo enâmustáá vuobdum kiirjijn almostui vuossâmuu tove roovvâdmáánu 12. peeivi 1931. Vuossâmuu listoost váldojii huámmášumán tuše vyebdimeh New York City -kaavpugist. Čuávuváá mánuppaje listo vijđedui käävci kaavpugân, já lâi sierâ listo jyehi kaavpugân. 1940-lovo aalgâst fáárust lijjii 14 kaavpugid. Cuáŋuimáánu 9. peeivi 1942 lâi vuossâmuš tohe, ko listoost lijjii fáárust vyebdimeh ubâ Ovtâstum staatâin.
Fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum fiktiivlijd kiirjijd.
Ij-fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum ij-fiktiivlijd kiirjijd.
The New York Times -aavis listo enâmustáá vuobdum kiirjijn

The New York Times listo enâmustáá vuobdum kiirjijn lii listo enâmustáá vuobdum kiirjijn Ovtâstum staatâin. Tot almostuvá jyehi oho The New York Times . Listo juáhhoo kyevti uásán: fiktiivliih kirjeh já ij-fiktiivliih kirjeh, moh onnáá peeivi juáhhojeh vala jieškote-uvlágánáid vyeliluokkaid (korrâ loheh, timmâ loheh já nuuvt ain).
Rähtimprinsiipeh.
Listo rähtimprinsiipeh láá finnodâhsyeligâsvuotâ, mut finnimnáál leijee tiäđui mield vyebdimmereh vuáđudužeh tukkuvyebdimáid. Listo vuolgâttuvvoo kirjesyergi tuáimeid love peivid ovdil ko tot almostuvá aavisist.
Historjá.
Listo almostui vuossâmuu tove roovvâdmáánu 12. peeivi 1931. Vuossâmuš listo siskeldij vittâ fiktiivlii kirje já nelji ij-fiktiivlii kirje, já listoost váldojii huámmášumán tuše vyebdimeh New York City . Čuávuváá mánuppaje listo vijđedui käävci kaavpugân, já lâi sierâ listo jyehi kaavpugân. 1940-lovo aalgâst fáárust lijjii 14 kaavpugid. Cuáŋuimáánu 9. peeivi 1942 lâi vuossâmuš tohe, ko listoost lijjii fáárust vyebdimeh ubâ Ovtâstum staatâin.
Uvjâ

Uvjâ (, ) lii sämmilij psykososiaallâš torjuu ohtâdâh, mii fáálá sämikulttuur miäldásijd mielâtiervâsvuođâpalvâlusâid sämikielân. Uvjâ vuáđudui kiđđuv 2022 tuárjuđ Suomâ staatâ tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissiopargo. Palvâlus kulá Laapi pyereestvaijeemkuávlun mielâtiervâsvuođâ já uáivádâspalvâlusâi vuálá.
Palvâlusah.
Uvjâ fáálá ravvim-, toorjâ- já kriisâpargopalvâlusâid, moh láá älkkeht finnimnáál jieijâs eenikielân. Uuvjân puáhtá väldiđ ohtâvuođâ tave-, anarâš-, nuorttâlâš- teikâ suomâkielân. Uvjâ fáálá toorjâsavâstâlmijd anonyymin. Tot fáálá meiddei vuáđutääsi mielâtiervâsvuođâtipšo. Áámmátulmui várás fálloo konsultaatioiše sämikulttuurist já pargoparâporgâm. Palvâlus lii aalmuglâš palvâlus já nuuvtá äššigâsân.
Pargeeh iberdeh sämikulttuur já siärváduv jiešvuođâid, ijge äššigâs taarbâš kevttiđ navcâidis áámmátulmui máttátmân sämmilij já Säämi elimist. Fáádáh pyehtih leđe ovdâmerkkân huolâ jieijâs vaajoost, huolâ skipárist teikkâ aldaulmust, lusis jurduuh, tobdo ete halijdičij savâstâllâđ áámmátulmuin já nuuvt ain. Uvjâ fáálá meid áámmátulmuid konsultaatio já torjuu porgâđ sämiulmuigijn- teikkâ perruigijn.
Ohtâvuođâväldim.
Uuvjâst lii aalmuglâš puhelinpalvâlus, 040 - 6638882, moos Uvjâ västid argâpeeivij 8.00–16.00. Ton lasseen jyehi pargest lii persovnlâš nummeer, moos puáhtá suáittiđ. Pargeeh pargeh miätá Suomâ, já sii puáhtá teivâdiđ ovdâmerkkân jieškote-uvlágán tábáhtusâin. Pargeid puáhtá povdiđ jieškote-uvlágán tábáhtussáid já teivâdmáid. Teivâdmijd puáhtá orniđ njunáluvâi, puhelin peht teikâ káidusin. Lii meiddei máhđulâš orniđ juávkkuteivâdmijd.
Veikkâ Uvjâ lii vuáđudum, vâi tot puávtáččij tuárjuđ Sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio pargo, ton palvâlusah láá uáivildum puoh sämmiláid, kiäh tarbâšeh psykososiaallii torjuu já tipšom. Nubij sanijguin ohtâvuođâväldimeh iä taarbâš lohtuđ tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio paargon, já ohtâvuođâ pyehtih väldiđ meiddei tagareh ulmuuh, kiäh iä uásálist komissio kulâmáid.
Strinda ruávástkodde

Strinda ruávástkodde () lâi Taažâ kirho palvâlemkuávlu Nidaros pispekoddeest Ruándim nuorttâuásist. Ruávástkoodán kullii vittâ servikode. Ruávástkode uáivikirkko lâi Strinda kirkko.
Breikkam

Breikkam adai breikkitánssám lii tanssâšlaajâ, mii šoodâi pivnohin Ovtâstum staatâin 1990-lovvoost. Tot lii taiđuu, taansâ já muusik siävuttâs. Šlaajâ lii finnim vaiguttâsâid hiphopist. Tánssájeijee paaldâst tiskâjukká suáittá muusik, mon breikkajeijee kalga kevttiđ ävkkin jieijâs lihâstuvâin.
Breikkam kesiolympialijn.
Aalmugijkoskâsâš olympiakomitea (KOK) almottij juovlâmáánust 2020, et breikkam lii tuhhiittum uđđâ olympiašlaaijân, vuossâmuu tove kesiolympialijn 2024 Pariisist. Pariisi kesiolympialiih tuállojeh syeinimáánu 26. peeivist porgemáánu 11. piäiván 2024. Breikkamkištoh uárnejuvvojeh olympialijn Place de la Concordest porgemáánu 9.–10. peeivi.
Kištottâlleeh iä tieđe muuneeld, maggaar muusik sij finnejeh kiišton, adai sij kalgeh pasteđ improvisistiđ. Tuámáreh kiddejeh enâmustáá huámášume kreativiteetân, musikaallâšvuotân, originaliteetân já oovdânpyehtimân.
Uđđâ šlaajâ stuárráámus hástun lâi aalgâst čuággái jyehim: šlaajâ taarbâš taggaar árvuštâllâmciäkkáduv, et tot ij vääldi meddâl artist taiđâlii rijjâvuođâ, mon keežild oovdânpyehtim šadda nuuvt eromâšin.
Kesiolympialiih 2024

Ive 2024 kesiolympialiih ( ađai virgálávt "Jeux de la XXXIIIe Olympiade") lâi 33. kerdi ko kesiolympialiih uárnejuvvojii já kuálmád kerdi ko toh uárnejuvvojii Pariisist, Ranskaast. Kesiolympialiih algii syeinimáánu 26. peeivi já nuhhii porgemáánu 11. peeivi. Fáárust lijjii nelji uđđâ olympiašlaajâ, maid Aalmugijkoskâsâš olympiakomitea (AOK) almottij juovlâmáánust 2020: kuárŋudem, surffam, skeittam já breikkam.
Historjá.
Ive 2024 lâi kuálmád kerdi ko kesiolympialiih uárnejuvvojii Pariisist. Toh uárnejuvvojii tobbeen meid iivij 1900 já 1924. Kesiolympialij lasseen Ranskaast láá uárnejum meid tälviolympialiih kulmii: iivij 1924 Chamonixist, 1968 Grenoblest já 1992 Albertvillest.
Suomâ kesiolympialijn 2024.
Syemmiliih valastâlleeh iä finnim oovtâgin miitaal. Pyeremustáá syemmilijn piergejii kuulmâs: Nisonij movgárist Silja Kosonen šoodâi viđâdin já Krista Tervo kuđâdin. Sunnuu lasseen stávránjuškejeijee Wilma Murto šoodâi finalist kuđâdin.
Mitaleh.
Ruttâpáájá Monnaie de Paris valmâštij Pariisi olympialij já paralympialij várás 5 084 mitalid. Jyehi olympiamiitaal 2024 siskeeld Eiffel-toornâst nurrum skuottâmeetaal. Kollemitalijn lii ucemustáá kuttâ graamâ 24 kaaraat kollepiddedâs, loppâ lii silbâ. Silbâmitaleh láá rahtum siilbâst.
Ive 2025 aalgâ räi jo paijeel čyeti valastâlled, kiäh ožžuu ive 2024 Pariisi olympialijn tâi paralympialijn pronssimiitaal, lijjii macâttâm mitalis. Suijân toos lii tot, ete veeškist, siiŋkist já taaneest rahtum pronssimitaleh lijjii ruástuškuáttám. Vuossâmuuh valastâlleeh vaidâlii miitaalstis jo olympiakištoi ääigi.
Monnaie de Paris molsoi puoh vahadum mitalijd uđđâ mitaláid valastâllee táttumist.
The New York Times -aavis listo ive 1932 enâmustáá vuobdum kiirjijn

Taat lii The New York Times -aavis listo ive 1932 enâmustáá vuobdum kiirjijn. The New York Times -aavis listo enâmustáá vuobdum kiirjijn almostui vuossâmuu tove roovvâdmáánu 12. peeivi 1931. Vuossâmuu listoost váldojii huámmášumán tuše vyebdimeh New York City -kaavpugist. Čuávuváá mánuppaje listo vijđedui käävci kaavpugân, já lâi sierâ listo jyehi kaavpugân. 1940-lovo aalgâst fáárust lijjii 14 kaavpugid. Cuáŋuimáánu 9. peeivi 1942 lâi vuossâmuš tohe, ko listoost lijjii fáárust vyebdimeh ubâ Ovtâstum staatâin.
Fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum fiktiivlijd kiirjijd.
Ij-fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum ij-fiktiivlijd kiirjijd.
The New York Times -aavis listo ive 1933 enâmustáá vuobdum kiirjijn

Taat lii The New York Times -aavis listo ive 1933 enâmustáá vuobdum kiirjijn. The New York Times -aavis listo enâmustáá vuobdum kiirjijn almostui vuossâmuu tove roovvâdmáánu 12. peeivi 1931. Vuossâmuu listoost váldojii huámmášumán tuše vyebdimeh New York City -kaavpugist. Čuávuváá mánuppaje listo vijđedui käävci kaavpugân, já lâi sierâ listo jyehi kaavpugân. 1940-lovo aalgâst fáárust lijjii 14 kaavpugid. Cuáŋuimáánu 9. peeivi 1942 lâi vuossâmuš tohe, ko listoost lijjii fáárust vyebdimeh ubâ Ovtâstum staatâin.
Fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum fiktiivlijd kiirjijd.
Ij-fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum ij-fiktiivlijd kiirjijd.
The New York Times -aavis listo ive 1934 enâmustáá vuobdum kiirjijn

Taat lii The New York Times -aavis listo ive 1934 enâmustáá vuobdum kiirjijn. The New York Times -aavis listo enâmustáá vuobdum kiirjijn almostui vuossâmuu tove roovvâdmáánu 12. peeivi 1931. Vuossâmuu listoost váldojii huámmášumán tuše vyebdimeh New York City -kaavpugist. Čuávuváá mánuppaje listo vijđedui käävci kaavpugân, já lâi sierâ listo jyehi kaavpugân. 1940-lovo aalgâst fáárust lijjii 14 kaavpugid. Cuáŋuimáánu 9. peeivi 1942 lâi vuossâmuš tohe, ko listoost lijjii fáárust vyebdimeh ubâ Ovtâstum staatâin.
Fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum fiktiivlijd kiirjijd.
Ij-fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum ij-fiktiivlijd kiirjijd.
The New York Times -aavis listo ive 1935 enâmustáá vuobdum kiirjijn

Taat lii The New York Times -aavis listo ive 1935 enâmustáá vuobdum kiirjijn. The New York Times -aavis listo enâmustáá vuobdum kiirjijn almostui vuossâmuu tove roovvâdmáánu 12. peeivi 1931. Vuossâmuu listoost váldojii huámmášumán tuše vyebdimeh New York City -kaavpugist. Čuávuváá mánuppaje listo vijđedui käävci kaavpugân, já lâi sierâ listo jyehi kaavpugân. 1940-lovo aalgâst fáárust lijjii 14 kaavpugid. Cuáŋuimáánu 9. peeivi 1942 lâi vuossâmuš tohe, ko listoost lijjii fáárust vyebdimeh ubâ Ovtâstum staatâin.
Fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum fiktiivlijd kiirjijd.
Ij-fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum ij-fiktiivlijd kiirjijd.
The New York Times -aavis listo ive 1936 enâmustáá vuobdum kiirjijn

Taat lii The New York Times -aavis listo ive 1936 enâmustáá vuobdum kiirjijn. The New York Times -aavis listo enâmustáá vuobdum kiirjijn almostui vuossâmuu tove roovvâdmáánu 12. peeivi 1931. Vuossâmuu listoost váldojii huámmášumán tuše vyebdimeh New York City -kaavpugist. Čuávuváá mánuppaje listo vijđedui käävci kaavpugân, já lâi sierâ listo jyehi kaavpugân. 1940-lovo aalgâst fáárust lijjii 14 kaavpugid. Cuáŋuimáánu 9. peeivi 1942 lâi vuossâmuš tohe, ko listoost lijjii fáárust vyebdimeh ubâ Ovtâstum staatâin.
Fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum fiktiivlijd kiirjijd.
Ij-fiktiivliih kirjeh.
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum ij-fiktiivlijd kiirjijd.