tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Association of Space Explorers

Association of Space Explorers lii ive 1985 vuáđudum komovuotâservi. Tot lii áinoo astronautij komovuotâservi, mii tuárju komovuotâtutkâm ovdedem falâmáin máhđulâšvuođâid komovuotâsyergi áámmátulmui ohtsâšpaargon almugijkoskâsávt. Servi lii porgâm ohtsâšpargo eres almugijkoskâsij komovuotâsyergi áámmátornidumijgijn, vâi tot puávtáččij vijđediđ savâstâllâm ovdâmerkkân asteroidij tovâttem suoččâmuuhkijn já -vaarâin sehe almugijkoskâsii ohtsâšpargoost, ašij oohtânheivejeijeevuođâst Eennâm juurrâmraađeest, astronautij torvolâšvuođâst, ulmuu piergimnaavcâin já káijumist. ASE sponsorist merikoskâsávt astronautij almugijkoskâsijd savâstâlmijd komovuotâkirdemtooimâin.
Kongreseh.
Servi uárnee jyehi ive kongres, moos uásálisteh jeessânastronauteh já kosmonauteh pirrâ maailm. Oho kukkosâš tábáhtume tuálá sistees teknisijd sessioid, moh kieđâvušeh peividmijd ulmuu tooimâin komovuođâst sehe tieđettemtilálâšvuođâid puátteevuođâ vuáváámijn Eennâm vyeleeb juurrâmraađeest já ton ulguubeln. Astronauteh já kosmonauteh kevttih meid ääigi toos, et sij teivâdeh já inspiristeh puáttee tieđâalmaid, insnerijd já tutkâmmađhâšeijeid kongres iššeedenâmist.
Jesâneh.
Seervi puoh jesâneh láá tagareh astronauteh, kiäh láá kirdám ucemustáá ohtii Eennâmpáálu pirrâ rakettáin Eennâm vyelemuu juurrâmraađeest.
Listo São Tomé já Príncipe vaarijn

Taat lii listo São Tomé já Príncipe vaarijn. São Tomé já Príncipe alemus vääri lii Pico de São Tomé, mii paijaan 2 024 meetter alodâhân. Tot lii meiddei São Tomé suolluu alemus vääri. Principe suolluu alemus vääri vist lii Pico do Príncipe, mii paijaan 948 meetter alodâhân.
Gary Ruvkun

Gary Ruvkun (š. njuhčâmáánu 26. peeivi 1952 Berkeley, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš molekyylbiolog Massachusetts General Hospitalist já genetiik professor Harvard Medical Schoolist Bostonist, Massachusettsist, Ovtâstum staatâin. Ive 2024 sun vuoitij oovtâst Victor Ambrosáin Nobel-fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume pargostis mikroRNAin já posttranskriptionaallijn geenicooggâdmáin.
Victor Ambros

Victor Ambros (š. juovlâmáánu 1. peeivi 1952 Hanover, New Hampshire, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš ovdánembiolog já professor UMass Chan Medical Schoolist Worcesterist, Massachusettsist, Ovtâstum staatâin. Ive 2024 sun vuoitij oovtâst Gary Ruvkunáin Nobel-fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume pargostis mikroRNAin já posttranskriptionaallijn geenicooggâdmáin.
Han Kang

Han Kang (; š. skammâmáánu 27. peeivi 1970 Gwangju, Maadâ-Korea) lii maadâkorealâš kirječällee já kreatiivlii čäällim professor Soul taaiđâinsituutist. Sun čáálá jieijâs eenikielân ađai koreakielân. Han kirjeh iä lah val jurgâlum anarâškielân.
Ive 2024 sun vuoitij Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume. Han Kang lii vuossâmuš maadâkorealâš, kote lii vuáittám Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume.
Eellim.
Han Kang šoodâi skammâmáánu 27. peeivi 1970 Gwangjust, Maadâ-Koreast. Suu eeči lii maadâkorealaš kirječällee Han Seung-won. Hanist lává kyehti viiljâ: stuorrâviljâ Han Dong-rim já uccâviljâ Han Kang-in. Kuohtuuh lává kirječälleeh tegu Han Kang, mutâ uccâviljâ lii meiddei ráiđukoverähtee. Perruu vuossâmuuh kyehti párnáá jaamijn ovdil ko Han šoodâi. Sunnust nubbe lâi uccâ nieidâš, kii jaamij tuše muádi tiijme ahasâžžân. Han čaalij sust ive 2016 almostum kirjestis "흰" ().
Palhâšumeh.
Ive 2016 Han vuoitij Man Booker aalmugijkoskâsii palhâšume eŋgâlâskielâg versiost kirjestis "채식주의자" (), mon brittilâš jurgâleijee Deborah Smith lâi jurgâlâm koreakielâst. Taan kirje áánsust sun šoodâi uápisin lohheid pirrâ maailm. Muáddi ive maŋeláá sun lâi iävtukkâssân siämmáá palhâšumán kirjestis "흰" (), mon lâi jurgâlâm siämmáš jurgâleijee ađai Deborah Smith.
Roovvâdmáánu 10. peeivi 2024 Han Kang vuoitij Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume "intensiivlii, tivtâlii proosast, mii kieđâvuš historjálijd traumaid já puáhtá ulmui háváduvâšvuođâ uáinusân".
Nihon Hidankyō

Jaapaan aatoom- já vetypoomij uuhrij ornijduumij litto () ađai Nihon Hidankyō () lii ive 1956 vuáđudum jaapaanlâš ornijdume. Ton tooimâ ulmen lii taggaar maailm, kost iä lah váimusviärjuh. 
Historjá.
Nihon Hidankyō vuáđudui porgemáánu 10. peeivi 1956.
Palhâšumeh.
Nihon Hidankyō vuoitij Nobel-ráávhupalhâšume vuossâmuu tove ive 2024. Tot lâi jo lamaš iävtukkâssân iivij 1985, 1994 já 2015.
Binna Bánna

Binna Bánna lii Yle Säämi párnái radio-ohjelm sämikielân. Ohjelm puovtij kuullâđ vuossâmuu keerdi vyesimáánu 8. peeivi 2002. Binna Bánnast kullojeh anarâškielâ, nuorttâlâškielâ já pajekielâ. Irene Länsman lii lamaš ohjelm toimâtteijen já läiđejeijen.
Gávcci Jahkejuogu

Gávcci Jahkejuogu – Eight Seasons lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine vuossâmuš studioalbum, mast sun poorgâi oovtâst jazzpianistáin já pyevtitteijein Bugge Wesseltoftáin. Skiäru almostitij Lean roovvâdmáánu 14. peeivi 2002 Euroopist.
Idjagieđas

Idjagieđas – In the hand of the Night lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine studioalbum. Skiäru almostitij Lean cuáŋuimáánu 24. peeivi 2006 Taažâst.
It Ain’t Necessarily Evil

It Ain’t Necessarily Evil – Bodeš bat gal buot biros: Mari Boine Remixed Vol II lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine remix-album. Skiäru almostittii EmArcy Records já Universal ive 2008 Euroopist.
Čuovgga áirras

Čuovgga áirras – Sterna paradisea lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine studioalbum já 9. sooloalbum. Skiäru almostitii Lean, EmArcy já Universal porgemáánu 31. peeivi 2009 Euroopist. 
Ole Jørn Myklebust já Svein Schultz lasseen skiärust láá fáárust meid Madosini Latozi Mpahleni (pitáh 2, 7 já 10) já Abaqondisi Brothers (pitáh 2 já 6).
See the Woman (Mari Boine muusikalbum)

See the Woman lii tavesämmilii musikkár Mari Boine vuossâmuš studioalbum ollásávt eŋgâlâskielân. Skiäru almostitij MPS Records njuhčâmáánu 3. peeivi 2017 Saksaast.
Amame

Amame lii tavesämmilii musikkár Mari Boine já taažâ jazzmusikkár Bugge Wesseltoft studioalbum. Skiäru almostitij By Norse čohčâmáánu 29. peeivi 2023 Taažâst.
Remixed/Ođđa Hámis

Remixed/Ođđa Hámis, motomin Remixed/Oðða Hámis teikkâ tuše Remixed lii tavesämmilii musikkár Mari Boine nurâldâhalbum. Skiäru almostitij Jazzland Recordings uđđâivemáánu 16. peeivi 2001 Euroopist.
Sämikielâ já -kulttuur tutkâmservi

Sämikielâ já -kulttuur tutkâmservi teikâ tuše Tutkâmservi lii ive 2014 vuáđudum tieđâlâš servi. Tot lii maailm vuossâmuš sämikielâlâš tutkâmservi. 
Historjá.
Servi vuáđudui kesimáánu 15. peeivi 2014 Helsigist, Suomâst.
Olgosadelemtoimâ.
Tutkâmservi almostit jieijâs tieđâlii äigičalluu. Vuossâmuš nummeer almostui ive 2017. Loostâst lii viärdásâšárvuštâllâm, já tot lii JUFO-luokkaast 1.
Biru Unjárga

Biru Unjárga lii ive 2024 almostum elleekove. Tot lii vuossâmuš elleekove, mon Egil Pedersen lii stivrim, já vuossâmuš sämmilâš kuhes nuorâielleekove. Elleekove vuosâeehid lâi Toronto International Film Festivalist čohčâmáánu 9. peeivi 2024. Tot almostui Taažâst čohčâmáánu 27. peeivi 2024. Elleekove lâi fáárust ive 2025 Skammâkoveh-festivaalist.
Juonâ.
Elleekove uáivipersovn lii nubálovihásâš Elvira. Ton maŋa ko sunjin muštâluvvoo, et sun šohânij tanskalii heeđâlmlâšvuotâklinik peht, sun kuvâttâl, et suu eeči sáttá leđe tanskalâš Game of Thrones -täsni Nikolaj Coster-Waldau. Talle ko suu eeči paifakkist itá já Elvira uážžu tiettiđ, et sun tuođâi-uv lii sämmilâš, sun vuálgá máátkán kavnâđ jieijâs identiteet.
Almostittemfoorum JUFO

Almostittemfoorum JUFO () lii tieđâlii almostittem kvaliteet árvuštâllâm tuárjoo luokkajyehimsysteem. Luokkajyehimist láá nelji tääsi, moid puoh tieđâsuorgij kuávdáš olgoeennâmliih já päikkieennâmliih almostittemuálih juáhhojeh: vuáđutääsi (tääsi 1), njunoštääsi (tääsi 2), alemus tääsi (tääsi 3) já areenah, moh iä vala teevdi tääsi 1 kriterijd (tääsi 0).
Sämikielâliih almostitmeh.
Suomâ peln lii Sämikielâ já -kulttuur tutkâmseervi äigipajelostâ Dutkansearvvi dieđalaš áigečála já Taažâ peln Sámi dieđalaš áigečaalâ. Kuohtuin loostâin lii viärdásâšárvuštâllâm. Dutkansearvvi dieđalaš áigečála lii JUFO-luokkaast 1 já Sámi dieđalaš áigečaalâ JUFO-luokkaast 3.
Viärdásâšárvuštâllâm

Viärdásâšárvuštâllâm meerhâš tom, et kyehti totkee toimâttâskode ulguubeln árvuštâllâv artikkâl tohálâšvuođâ almostitmân. 
Viärdásâšárvuštâllâm šlaajah.
Viärdásâšárvuštâllâm puáhtá leđe juo-uv "kiddejum" teikkâ "ávus".
Kiddejum viärdásâšárvuštâlmist árvuštâlleekyevtis iävá tieđe čällee, ige čällee tieđe árvuštâllein maiden. Veikkâ lii vaigâd tiettiđ tom, mon syeligâsâst ääši puáhtá árvuštâllâđ ko uáiná čäällimkielâ já tobdá jieijâs syergi ulmuid, prinsiiplávt anonymiteet lii aainâs-uv uksâkozzâsân tähidum. Sämikielâ já -kulttuur tutkâmseervi äigipajelostâ "Dutkansearvvi dieđalaš áigečála" lii ovdâmerkkâ loostâst, mast lii kiddejum viärdásâšárvuštâllâm.
Ávus viärdásâšárvuštâlmist vist čällee tiätá árvuštâllei noomâid, mut árvuštâlleeh iävá tieđe, kii lii čáállám čalluu.
Bjerka junápärtti 2024

Bjerka junápärtti tábáhtui roovvâdmáánu 24. peeivi 2024 suullâm tme 14:15. Parttâšum juná lâi Arctic Circle Express -juná, mii lâi jotemin Ruándimist Bodøn. Junást lijjii 46 mađhâšeijed. 
Luhottesvuotâ tábáhtui Bjerka já Mo i Rana kooskâst Nordland läänist.
Tábáhtusah.
Juná vierâi kiskoin källeepitá keežild, mii juurâi vuálus kiskoi oolâ. Källeepittá vierâi kiskoi oolâ eennâmsirdum keežild, mii máhđulávt tábáhtui korrâ arve keežild tien kuávlust. Juná vierâi motomijd meetterijd vuálus.
Luodah parttâšum juná pirrâsijn kiddejuvvojii luhottesvuođâ tutkâm já raaijâmpargoi tiet. Meiddei moottorkiäinu E6 kiddejui. Junávyeijee jaamij, já neeljis ruásnuluvvii. Sij tuálvojii pyecceiviäsun, já ohtâ sist kaartâi vuosâišán.
Ive 2016 junápärtti.
Siämmáá saajeest lâi jo tábáhtum junápärtti roovvâdmáánu 3. peeivi 2016. Talle 474-juná, mast lijjii 14 mađhâšeijed, vierâi kiskoin. Kyehti ulmuu ruásnuluin.
Saia Stueng

Saia Marilena Stueng (š. uđđâivemáánu 13. peeivi 1993 Kárášjuuhâ) lii tavesämmilâš kirjálâšvuođâ totkee já kirječällee. Sun čáálá orjâlâškielân. 
Eellim.
Saia Marilena Stueng šoodâi uđđâivemáánu 13. peeivi 1993 Kárášjuuvâst, kost sun meiddei rávásmij.
Iivij 2014 já 2016–2018 sun luuvâi ei. sämmilii kirjálâšvuođâ Tromsa ollâopâttuvâst. Iivij 2015–2017 Stueng uásálistij Säämi kirječällei seervi já Säämi taaidârrääđi ornim sämikielâg "Čális fal!" -čäällimkuursân. Čuávuváá ive sun valmâštui Tromsa ollâopâttuvâst maisterin. Ive 2022 sun algâttij náguskirjetotken Säämi ollâškoovlâst.
Karrieer.
Stueng vuossâmuš nuorâikirje, "Hamburgerprinseassa", almostui ive 2017. Vuossâmuš riäntus vuobdui jotelávt loopân. Tot lii uáli jo epitáválâš sämikielâg kirjijd. "Hamburgerprinseassa"-kirjerááiđu nubbe uási, "Eallá dušše oktii", almostui ive 2023. "Eallá dušše oktii" lâi iävtukkâssân ive 2024 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán.
Saia Stueng váldupargon lii totkee pargo, já kirjálâšvuođâ čäällim lii sunjin rähis äigiájánâs.
Pargo.
Tassaažân suu kirjeh láá jurgâlum tárukielân já anarâškielân. Stueng vuossâmuu kirje lii jurgâlâm anarâškielân Neeta Jääskö noomáin "Hamburlâšprinses". Tot almostui kesimáánu 17. peeivi 2025.
Yaakukielâ

Yaakukielâ teikâ yaakuntekielâ lii masa časkâm afroaasialâš kielâ, mii sárnoo Keniast. Tot kulá kuušiláid kieláid. Unesco kielâi maailm atlas mield kielâ lii tuođâlávt uhkevuálásâš, já sárnooh láá tuše oovces.
Historjá.
1900-lovo nubástusah tovâttii tom, ete yaakuntekielâ masa jo lappui ollásávt. Yaakuliih ellii maasailijguin siämmáin kuávluin, já kuáđutteijee-aalmugin maasailiih kiävhášii yaakulâid, kiäin iä lamaš šivetteh. Ko yaakunieidah najâškuottii naaburkuáđutteijeiguin, te vaanhimeh ožžuu šivettijd myersseelonomin. Talle yaaku-eejih algii-uv väättiđ šivettijd miäđušijnkoođij saajeest, mii ovdil lâi lamaš ärbivyehi yaaku-kulttuurist. Nuuvt yaakuliih assimilistojii kuuloold maasailáid já luoppii jieijâs kielâst-uv.
Intervision-lávlumkišto

Intervision-lávlumkišto () lâi aalmugijkoskâsii radio- já televisio-ornijdume ornim aalmugijkoskâsâš lávlumkišto. Tot uárnejui iivij 1965–1968, 1977–1980 já 2008.
Suomâ Intervision-lávlumkištoost.
Sosialistlij enâmij lasseen kistoin lâi fáárust meid Suomâ. Suomâ piergij Intervision-lávlumkištoin uáli pyereest, ko ive 1980 Marion Rung vuoitij pittáin "Hyvästi yö".
Suomâ uásálistem sosialistlii lávlumkiišton onnui tien ääigi luándulâžžân. Suomâ uásálistij sehe Euroviisuid já Intervision-lávlumkiišton, tastko Yle lâi áinoo eurooplâš finnodâh, mii kullui sehe sosialistlij enâmij OIRT-radioliiton já viestârenâmij EBU-almosradiounionân.
Rähisvuotâ

Rähisvuotâ lii čieŋâlis kieresvuođâ tobdo, mii seksuaalvuođâ sänikirje mield "puáhtá čyecciđ jieškote-uvlágán aššijd teikkâ ulmuid". Rähisvuođâ tobdo lii čieŋâlub ko lijkkuustem.
Filosofiast.
Kreikkalâš filosof Platon juovij rähisvuođâ kuulmâ šlaajân: eerootlâš rähisvuotâ ("eros"), viljâlâš rähisvuotâ ("filia") já immeellâš rähisvuotâ ("agape"). Maŋeláá ristâoskoost "agape" váldui anon merhâšiđ rähisvuođâ Imelân já Immeel rähisvuođâ ulmui kuáttá.
Oskolduvvâst.
Rámáttist.
Paavvâl kirje Korinti servikoodán sárnoo rähisvuođâst návt:
"Veik mun sárnuččim ulmui já eŋgâlij kielâigijn mut must váiluččij rähisvuotâ, liččim tuše skilkkee veški teikâ skilijdeijee symbaal. Rähisvuotâ lii kierdâvâš, rähisvuotâ lii lääđis. Rähisvuotâ ij kaađâšt, ij räämid, ij rammuustâl, ij kevâttât vyevittemeht, ij uusâ jieijâs oovdâ, ij njunáduu, ij muuštâš kierdum paaid, ij illood puástuvuođâst mut illood tuotâvuođâ vyeitidijn. Puoh tot killáá, puohâst osko, puohâst tuáivu, puoh tot killáá. Rähisvuotâ ij kuássin lappuu."
"Nuuvt pisoh taah kulmâ: osko, tuáivu já rähisvuotâ. Mut stuárráámus tain lii rähisvuotâ."
Shanghaikielâ

Shanghaikielâ lii wu-kiinakielâ kuávlukielâ, mii sárnoo Shanghaist. Kiinakielâ, ađai mandariinkiinakielâ, já wu-kiinakielah iä lah iberdetteeh koskânis.
Historjá.
Ovdil shanghaikielâ vijđánem tot ij lamaš siämmáá tehálâš kielâ ko ton pirrâsist ađai Jiaxingist já Suzhoust sarnum kielah. 1800-lovo loopâst iiđij nk. "kuávdáš-shanghaikielâ", mii muttui jotelávt já maŋeláá šoodâi suzhoukielâ saajeest prestiiskiellân Jangtsejuuvâ njálmáduv kuávlust. Ton ääigi stuárráámus uási Shanghain värrejeijein pottii Jiangsust já Zhejiangist, já eennâmkuudij kuávlukielâin lijjii stuorrâ vaikuttâsah shanghaikielân. Ive 1949 maŋa mandariinkiinakielâst lii meiddei lamaš stuorrâ vaikuttâs shanghaikielân, tastko Kiina haldâttâs lii oovdânpuáhtám tom hirmâd ennuv. 1990-lovo rääjist maŋgâseh láá varrim Shanghain pargo já máttááttâs tiet, já maŋgii sij iä määti páihálii kielâ. Uđđâ ässeeh sárnuh ton saajeest mandariinkiinakielâ, já tondiet shanghaikielâ lii onnáá peeivi lappuumin. Majemui iivij láá kuittâg lamaš viggâmušah siäiluttiđ kielâ, amas tot časkâđ.
Tobdokoortah

Tobdokoortah láá kovekoortah, main láá jieškote-uvlágán tobdoh. Motomin koortâin láá säänih-uv, moh lahtojeh koortâi kuuvijd já tobdoid.
Kevttimtárguttâsah.
Tobdokortâigijn puáhtá uápásmuđ jieškote-uvlágán tobdoid, savâstâllâđ tain já tubdâđ taid. Koortah pyehtih išediđ ulmuid kavnâđ saanijd tobdoi sanniimân. Koortâi puáhtá kevttiđ ohtuunis, parâpargoost teikkâ juávhuin-uv. Koortâi kevttim heivee puohahasáid.
Ive 2024 Ovtâstum staatâi presidentvaaljah

Ive 2024 Ovtâstum staatâi presidentvaaljah láá presidentvaaljah, moh uárnejuvvojii Ovtâstum staatâin skammâmáánu 5. peeivi 2024. Ive 2024 lâi 60. kerdi, ko vaaljah uárnejuvvojii. Vaaljâin väljejuin Ovtâstum staatâi 47. president já 50. väripresident, kiäh te algâttává virgeest uđđâivemáánu 20. peeivi 2025 já lává virgeest uđđâivemáánu 20. peeivi 2029 räi. Siämmáá ääigi uárnejuvvojeh ei. Ovtâstum staatâi seenaatvaaljah. 
Oovdiš president Donald Trump väljejui Ovtâstum staatâi 47. presidentin. Presidentvaaljâin sun vuoitij demokraatpiäláduv iävtukkâs, väripresident Kamala Harris. Trump vuáittu merhâšij tom, et sun maacâi Vielgis táálun, kost sun tooimâi presidentin iivij 2017–2021.
Iävtukkâsah.
Tááláš president Joe Biden almottij algâaalgâst, ete sun lii iävtukkâssân ive 2024 presidentvaaljâin, mut syeinimáánu 21. peeivi 2024 sun almottij aalmugân miärádâsâstis kiäsádâttâđ ive 2024 presidentvaaljâin. 
Puátuseh.
Vaaljah lijjii eromâš täsiveh, já tuše čiččâm uásistaatâst ij lamaš muuneeld tiäđust tot, ete kuábáš vuáitáččij, Trump vâi Harris. Tagareh uásistaatah láá Michigan, Wisconsin, Pennsylvania, Tave-Carolina, Georgia, Arizona já Nevada. Trump vuoitij puoh täin uásistaatâin, mut tuše motomáin tuháttáin jienáin.
Ive 1996 kesiolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1996 kesiolympialijn lijjii fáárust 10 318 valastâlled (6 806 almajid já 3 512 nisonid) 197 enâmist, kiäh kištottâllii 271 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoittii Ovtâstum staatah. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 101 mitalid: 44 kollemitalid, 32 silbâmitalid já 25 pronssimitalid.
Tuberkulos

Tuberkulos lii njuámmootavdâ, mii táválávt väivid kiäppáin. Infektio tovâtteh bakteereh, moh láá ááimust já moh pyehtih njuámmuđ ulmui. Taavdâ puáhtá finniđ pyeccee ulmuu kašnattâllâm teikâ kuorssâm peht. Tuberkulosân puáccám ulmuin táváliih tavdâmeerhah láá tiädu kiäppánem, ijjâpivâstuddâm, vaibâseh já kuorssâm. Jis tuberkulos ij tipšo pyereest, te puáccám olmooš sáttá jäämmiđ taavdân.
Eromâšávt Aasia maadânuorttiibeln já Kuálhismeerâ uárjáábeln ulmuuh fattiideteh tuberkulosân. Ubâ maailmist tuberkulosân iä kuittâg jäämi siämmáá ennuv ulmuuh ko ovdil, já njuámumehkin iä innig lassaan siämmáá jotelávt. Tuberkulos lii máhđulâš pyerediđ talkkâsijgijn.
Tile ive 2023.
Ive 2023 ääigi ubâ maailmist suullân 8 miljovn olmožid puáccájii tuberkulosân, já suullân 1,25 miljovn olmožid jammii toos. Ive 2023 tuberkulos tovâttij kuohtii eenâb jämimijd ko HIV.
Suomâst.
Suomâst THL registeristij ive 2023 ohtsis 178 tavdâtábáhtussâd, mii lâi 11 prosentid ucceeb ko ive 2022. Talle tábáhtusah lijjii 189.
Suomâst tuberkulosân puáccám ulmui koskâahe njeejâi ivij 2000–2023 kooskâst 64 ivveest 51 ihán. Syemmilij puáccám ulmui koskâahe lâi 70 ihheed já olgoeennâmlij ahe 39 ihheed. Taat puátá tai aheluokai uccánmist, kiäi nuorâvuođâst tuberkulos lâi táválâš. Nubben nuorâ enâmânvärrejeijei meeri lii lasanâm. Ive 2023 tuberkulos kavnui kuulmâ párnáást, kiäin ohtâ lâi finnim "Mycobactrium bovis" -njuámmum pastoristhánnáá mielhist.
Ovtâstum staatâi president

Ovtâstum staatâi president lii Ovtâstum staatâi staatâ- já haldâttâshovdâ sehe alemus littovääldi olášuttee virgeomâhâš. Toos lasseen sun lii Ovtâstum staatâi piäluštâsvuoimij pajehovdâ. President toimâpaje pištá nelji ive, já siämmáš olmooš puáhtá väljejuđ presidentin enâmustáá kuohtii.
COP16-luándučuákkim 2024

Ovtâstum aalmugij COP16-luándučuákkim 2024 uárnejui Kolumbia Calist. Čuákkim piištij kyehti oho. Tot aalgij roovvâdmáánu 21. peeivi 2024 já nuuvâi skammâmáánu 2. peeivi 2024. Čuákkimân uásálistii ohtsis 20 000 olmožid 196 enâmist. Čuákkim teeman lâi "Ráávhu luándoin" (, ).
Ive 2024 COP16-čuákkim kuávdáš ulmen lâi sooppâđ maailmvijđosij luándumittomeerij tooimânpieijâmist já čuávumist.
Historjá.
Algâaalgâst ulmen lâi orniđ COP16-luándučuákkim Tuurkist, mut syeinimáánu 31. peeivi 2023 turkkiliih uárnejeijeeh almottii, ete taat ij lamaš innig máhđulâš kuovâmáánu 6. peeivi eennâmtuárgástâsâi keežild.
Juovlâmáánu 11. peeivi 2023 Kolumbia pirâs- já kilelis ovdánem minister Susana Muhamad almottij, ete staatâ lâi virgálávt falâdâttâm orniđ COP16-luándučuákkim 21.10.–1.11.2024. Kuovâmáánu 20. peeivi 2024 Kolumbia president Gustavo Petro almottij, ete COP16-luándučuákkim uárnejuvvoo Calist, tastko Valle del Cauca lii biologisávt maaŋgâhámásumos kuávlu ubâ Kolumbiast.
Puátuseh.
Čuákkim voonâi maŋgâ tijme, mut stuárráámus uási tehálijn koččâmušâin paccii ain čuávdihánnáá. Tast ij šoddâm čuávdus, maht enâmeh čuávuh já raportisteh luándumittomerijdis sehe maht luánduhiävu tuástum ruttâduvvoo.
Kyevti áášán vist kavnui čuávdus. Vuossâmužžân luándust kávnojeijee geenitiäđui sajanmáávsuin soppui vuáđđudmáin aalmugijkoskâsii geeniväriruttârááju. Tot máksá sajanmáávsuid siärvusáid, moi kuávluin finnoduvâi kevttim digitaallávt sekvensistum geenitiäđuh láá valdum. Koččâmuš lii miljardijn euroin. Digitaallij geenitiäđuiguin ávhástâlleh ovdâmerkkân talhâsfinnoduvah sehe kosmetiik- já kemiaráhtulâšvuotâ. Taah finnoduvah mäksih uđđâ ruttâráájun oovtâ prooseent vuáituinis teikkâ 0,1 prooseent kävppijoođoost. Taan ruuđâst aainâs-uv peeli mana algâaalmugláid siärváduvváid.
Ton lasseen čuákkimist meridui, ete algâaalmugijn lii pisovâš ovdâstem puáttee luándučuákkimijn. Talle vuáđuduvvoo toimâorgaan, mii parga algâaalmugláid já páiháláid siärváduvváid tehálij aašij oovdân.
COP15-luándučuákkim 2022

Ovtâstum aalmugij COP15-luándučuákkim 2022 uárnejui Kanada Montréalist. Čuákkim piištij kyehti oho. Tot aalgij juovlâmáánu 7. peeivi 2022 já nuuvâi juovlâmáánu 19. peeivi 2022. Čuákkimân uásálistii ohtsis 18 000 olmožid 196 enâmist.
Puátuseh.
Čuákkimist soppui tast, ete enâmeh suojâleh ive 2030 räi 30 prosentid eennâm- já merâkuávluinis, macâtteh ovdii tilán 30 prosentid ekosysteemijnis, kepideh nuáskádâsâid sehe lyepih luándu tuššâdeijee eennâmtuálu- já irâttâstorjuin. Tai tooimâi ulmen lii orostittiđ luándu maaŋgâhámásâšvuođâ hiäjulum ađai luánduhiävu. Šoŋŋâdâhnubástus lasseen tot lii stuorrâ uhke olmooškode já eres iälánij puátteevuotân.
Tile ive 2024.
COP15-luándučuákkimist sooppum luándusuojâlemulmeh lijjii vala kukken ive 2024: eennâmkuávluin já sisčaasijn tuše 17,6 prosentid lijjii suojâlum, já merâ- já riddokuávluin tuše 8,4 prosentid.
Duma Boko

Duma Gideon Boko (š. juovlâmáánu 31. peeivi 1969 Mahalapye, Botswana) lii botswanalâš politikkár já olmoošvuoigâdvuođâi äššivyeijee. Sun lii lamaš Botswana täsivääldi 6. president skammâmáánu 1. peeivi 2024 rääjist. 
Eellim.
Duma Gideon Boko šoodâi juovlâmáánu 31. peeivi 1969 Mahalapyest, Botswanast tuše kulmâ ive ton maŋa ko Botswanast šoodâi jiečânâssân Ovtâstum kunâgâskoddeest. Mahalapye lii uccâ siijdâš suullân 200 km Botswana uáivikaavpugist Gaboronest tavas. Tobbeen Boko rávásmij já juuđij Madiba Secondary School -nommâsii škoovlâ.
Ive 1987 Boko luvâškuođij riehtitiettuu Botswana ollâopâttuvvâst. Ive 1993 valmâštum maŋa sun varrij Ovtâstum staatáid. Tobbeen sun luvâškuođij riehtitiettuu Harvard Law Schoolist, mast sun valmâštui maisterin ive 1995.
Botswana täsivääldi president

Botswana täsivääldi president () lii Botswana staatâ- já haldâttâshovdâ, kii väljejuvvoo Botswana parlamentist epinjuolgâ valjâiguin viiđâ ive kooskâi. Sun lii meid Botswana piäluštâsvuoimij pajehovdâ.
President toimâpaje pištá vittâ ive. Ive 1997 rääjist siämmáš president puáhtá väljejuđ enâmustáá kuohtii maŋaluvâi.
Tivreh

Tivreh ("Insecta") láá kuuđâjuálgásiih, čielgitävtittemes elleeh, moh kuleh lođâsjuálgásáid ("Arthropoda"). Toh láá "Arthropoda"-uáivirááiđu stuárráámus luokka.
Olgohäämi já rááhtus.
Tiivrij tobdosumos tobdomerkkâ lii toi kuulmâuásásâš ruumâš. Rumâšân kuleh uáivi, koskâruumâš já monnjâruumâš (ađai majeruumâš). Uáivist láá viermičalmeh já tobdočuárvih. Koskârumâšân láá kiddejum kulmâ jyelgipaarâ. 
Toos lasseen tiivrijn lii kiitiinkorrâ.
Suomâst tiättojeijee tivreh.
Skammâmáánu 2024 räi Suomâst láá kavnum paijeel 24 500 tivrešlaaijâd. Vittâ stuárráámuu lahko šlajâmere mield láá:
Anna Näkkäläjärvi-Länsman

Anna Näkkäläjärvi-Länsman (š. 1979 Aanaar) lii sämmilâš jyeigee, lávloo, šuoŋârähtee, kulttuurpargee, sämimuusik máttáátteijee já náguskirjetotkee. Sun lii tobdos meiddei artistnoomáin Ánnámáret. Anna Näkkäläjärvi-Länsman ráhtá lavluid já juáigusijd orjâlâškielân, já sun lii toimâm Ijâttes ijjâ -muusikfestivaal taiđâlâš jođetteijen jo maŋgâ ive.
Eellim.
Anna Näkkäläjärvi-Länsman šoodâi Anarist ive 1979. Sun uásálistij Säminuorâi taaiđâtábáhtusân 11-ihásâžžân oovtâst eres jyeigeiguin. Tastmaŋa sun kiddiistui muusikist já čuojâtškuođij klarinet Anarist. Suu klarinetmáttáátteijee lâi Marja Mustakallio. Maŋeláá Anna varrij Ruávinjaargân. Tobbeen sun juuđij luvâttuv já siämmást luuvâi klarinetčuojâttem Laapi muusikopâttuvâst, kost suu máttáátteijee lâi Esko Parikka. Luvâttuv maŋa sun varrij Tamperen juátkiđ muusikuápuidis. Tamperest sun valmâštui klarinetmáttáátteijen. Valmâštum maŋa sun varrij Helsigân luuhâđ Sibelius-Akatemiast.
Anna varrij maasâd Ruávinjaargân ive 2008 Hämeenlinnast, kost sun lâi čuojâttâm klarinet Suáldátsuáittukoddeest. Ive 2011 sun naajâi ucjuvlâš puásuialmai já sämipolitikkár Asko Länsmanáin. Sunnust láá kyehti párnáá. Peerâ áásá tääl Njuárgámist Tiänujuuvâ riddoost.
Karrieer.
Muusik.
Anna Näkkäläjärvi-Länsman muusikkarrieer lii lamas maaŋgâpiälálâš. Sun lii čuojâttâm klarinet sehe Suáldátsuáittukoddeest já Laapi káámmárorkesterist, já sun lii meiddei juoigâm oovtâst Laapi káámmárorkesteráin. Ive 2011 Näkkäläjärvi-Länsman almostitij vuosmuu skiäru "Beallječiŋat" oovtâst Ánnámáret Ensemble -muusikjuávhoin. Sun lii almostittám kyehti skiäru oovtâst Ánnámáret Ensemble -muusikjuávhoin, kyehti skiäru já oovtâ single oovtâst Ánnámáret-muusikjuávhoin, já orjâlâškielâlii salmâskiäru oovtâst Raimo Paasoin.
Karrieeris ääigi Anna Näkkäläjärvi-Länsman lii porgâm ohtsâšpargo jieškote-uvlágánij artistijguin. Porgemáánust 2021 sun almostitij oovtâst Ailu Vallein uđđâ versio pittáást "Johtit ain", mii lâi algâaalgâlávt almostum albumist "Nieguid duovdagat". Ive 2022 almostui "Čuovgga urbi" -nommâsâš juovlâlaavlâ, mon Anna Näkkäläjärvi-Länsman raahtij oovtâst Inger-Mari Aikioin. Siämmáá ive almostui meiddei Mimmit-muusikjuávhu juovlâskiärru Puhuri, mii siskeeld meiddei Ánnámáret juáigus. 
Ive 2023 Ánnámáret lâi fáárust WOMEX Worldwide Music Expo -festivaal Showcase-ohjelmist.
Pargo.
Anna Näkkäläjärvi-Länsman pargokarrieer-uv lii lamaš maaŋgâpiälálâš. Sun lii porgâm el. kulttuurčällen Sämitiggeest ive 2010, taidârin Taiđuu ovdedemkuávdáást ivij 2012–2015 sehe proojeekthovdân já muusikmáttáátteijen Säämi muusikakatemiast Ucjuuvâst ive 2016 rääjist.
Riitaarpiäivááloddááh

Riitaarpiäivááloddááh ("Papilionidae") lii piäivááloddái hiäimu, mii kulá peivipiäivááloddái pajehiäimun ("Papilionoidea"). Maailmist tiättojeh paijeel 550 riitaarpiäivááloddái šlaaijâd, main Suomâst tiättojeh nelji.
Olgohäämi já stuárudâh.
Riitaarpiäivááloddááh láá sehe Säämi já maailm stuárráámusah. Toi suájákeejij koskâ puáhtá leđe paijeel 20 senttid, mut Suomâst 7,6–9,3 cm.
Suomâst tiättojeijee šlaajah.
Suomâst tiättojeh nelji riitaarpiäivááloddái šlaajâ kyevti vyelihiäimust:
Riitaarpiäivááloddááš

Riitaarpiäivááloddááš ("Papilio machaon") lii peivipiäivááloddái šlaajâ, mii kulá riitaarpiäivááloddái ("Papilionidae") hiäimun. Tot lii ohtâ Suomâ stuárráámuin peivipiäivááloddáin.
Stuárudâh já olgohäämi.
Riitaarpiäivááloddáá suájákeejij koskâ lii 7,6–9,3 cm. Suájái paajâšpeeli lii iänááš fiskis-čapis kirjáá. Monnjâsuájáin láá čuovjis já ruopsis tiälhuh.
Lavdâm já kirdemäigi.
Riitaarpiäivááloddáá lavdâm lii viijđes. Tot tiättoo iänááš uásist Euroop já Aasia sehe Tave-Afrikist já Tave-Amerik viestâr- já koskâoosijn. Suomâst riitaarpiäivááloddáš tiättoo ubâ enâmist aaibâs tavemuu Laapi räi.
Kuobbâreh

Kuobbâreh ("Fungi") lii iälánij kodde ("regnum") adai váldujuávkku, mii kulá sellâvááimuslij ("Eucarya") pajekoodán ("regio"). Kuobbârist láá vittâ váldurááiđu ("phylum"): "Ascomycota", "Bacidiomycota", "Chytridiomycota", "Entorrhizomycota" já "Zygomycota". Kuobbârij luokittâllâm kuittâg vala peividuvvoo ubâ ääigi.
Kuobbâreh lii uáli maaŋgâhámásâš iäláánjuávkku. Toh láá iänááš uccâ mikrokuobbâreh, moh iä ubâ oinuu išepiergâsijttáá. Kuobbâreh rähtih tijpâlávt maaŋgâsellâsii sáigustuvâid, mutâ te láá meiddei ohtâsellâsiih kuobbâreh. Kuobbârij olmâ šlajâmeeri ij lah tiädust. Arvâlusâi mield šlaajah láá ucemustáá 700 000 já enâmustáá 5,1 miljovn. Tuođâlâš meeri sáttá kuittâg leđe stuárráb-uv.
Apollopiäivááloddááh

Apollopiäivááloddááh ("Parnassiinae") lii piäivááloddái vyelihiäimu, mii kulá riitaarpiäivááloddái hiäimun. Maailmvijđosávt toos kuleh suulân 70 piäivááloddái šlaaijâd, main vááijuv 50 kuleh apolloid.
Suomâst tiättojeijee šlaajah.
Suomâst tiättojeh kyehti apollopiäivááloddái šlaajâ:
Riitaarpiäivááloddááh (vyelihiäimu)

Riitaarpiäivááloddááh ("Papilioninae") lii piäivááloddái vyelihiäimu, mii kulá riitaarpiäivááloddái hiäimun. Maailmvijđosávt toos kuleh suulân 500 piäivááloddái šlaaijâd. Täin stuárráámus suuhâ lii ritareh, moos kuleh vááijuv 200 šlaaijâd.
Suomâst tiättojeijee šlaajah.
Suomâst tiättojeh kyehti riitaarpiäivááloddái šlaajâ:
Stuorrâapollo

Stuorrâapollo ("Parnassius apollo") lii peivipiäivááloddái šlaajâ, mii kulá riitaarpiäivááloddái ("Papilionidae") hiäimun, apollopiäivááloddái ("Parnassiinae") vyelihiäimun já apollopiäivááloddái ("Parnassius") suuhân. Tot lii Suomâ stuárráámus peivipiäivááloddááš. Stuorrâapollo lii finnim noomâs kreikkalii já roomaanlii immeel Apollo mield.
Olgohäämi já stuárudâh.
Stuorrâapollo vuáđuivne lii vielgâd. Jieškođe-uv ovdâsuájást láá 4–5 čapis tiälhu, já jieškođe-uv monnjâsuájást láá kyehti stuorrâ ruopsis tiälhu, main láá čapis robdâ já vielgis vááimus. 
Stuorrâapollo lii uáli stuorrâ piäivááloddááš. Ton suájákeejij koskâ lii 6,2–9,5 cm.
Suovsah.
Stuorrâapollo suovsah láá saameetčappâdeh já fiijnâkuolgâgeh. Ertpeeleest täin láá ooraans tiälhuh. Uáivi lii ucce, juurbâs já čappâd. Osmeterium lii fiskislágán.
Suovsâi kukkodâh lii 34–45 mm. Täi skuáppu lii suullân 25 mm, já ton vuáđuivne lii ruopsisruškâd. Skuápu alne lii čuávjájeijee vielgis "pice".
Lavdâm.
Šlaajâ tiättoo masa ubâ Euroopist sehe stuorrâ uásist Aasia. Suomâst stuorrâapollo tiättoo enâmustáá Maadâviestâr-Suomâ suáluikuávluin já Ålandist (häämist "Parnassius apollo f. geogr. fennoscandicus"). Toos lasseen stuorrâapolloin lii onnáá peeivi noonâ sisâeennâmnääli Uusimaast-uv (häämist "Parnassius apollo f. geogr. finmarchicus"). 
Saimaa suáluikuávlust stuorrâapollonääli lappui 1970–1980-lovoin. Iivij 2010–2011 lâi haahâ, mon ulmen lâi iällááttiđ šlaajâ Saimaa suáluikuávlust, mut tot ij luhostum. Stuorrâapollonääli ("Parnassius apollo f. geogr. carelius") lii lappum Jävri-Suomâst.
Lahâaasâtmist.
Stuorrâapollo mainâšuvvoo Euroop union luándudirektiiv labdosist IV. Suomâst tot lii uáli uhkevuálásâš šlaajâ, já tot lii rávhuidittum nannaam-Suomâst luándusuojâlemasâttâssáin. Uccâapollo já stuorrâapollo rávhuidittojii ive 1976 vuossâmužžân tivrešlaaijân Suomâst.
Uccâapollo

Uccâapollo ("Parnassius mnemosyne") lii peivipiäivááloddái šlaajâ, mii kulá riitaarpiäivááloddái ("Papilionidae") hiäimun, apollopiäivááloddái ("Parnassiinae") vyelihiäimun já apollopiäivááloddái ("Parnassius") suuhân. Uccâapollo lii Suomâst härvinâš, já tot lii rávhuidittum ubâ EU-kuávlust.
Olgohäämi já stuárudâh.
Noomâst huolâhánnáá uccâapollo ij lah aaibâs uccâ piäivááloddááš. Ton suájákeejij koskâ lii 5,5–7,0 cm.
Lahâaasâtmist.
Uccâapollo já stuorrâapollo rávhuidittojii ive 1976 vuossâmužžân tivrešlaaijân Suomâst. Uccâapollo lii rávhuidittum ubâ EU-kuávlust.
Piäivááloddááh

Piäivááloddááh ("Lepidoptera") lii tiivrij lahko. Tot siskeeld paijeel 180 000 šlaaijâd, moh juáhhojeh 127 hiäimun. Suomâst láá pajeláhháá 2 500 šlaaijâd, moh láá ärbivuáválávt juohhum kyevti juávkun: uccâpiäivááloddáid (suullân 1 530 šlaaijâd) já stuorrâpiäivááloddáid (suullân 970 šlaaijâd).
Olgohäämi já rááhtus.
Siämmáánáál ko eres-uv tiivrijn rävis piäivááloddáin lii kuulmâuásásâš ruumâš, moos kuleh uáivi, koskâruumâš já monnjâruumâš (ađai majeruumâš). Koskârumâšân láá kiddejum kulmâ jyelgipaarâ. Uáivist láá viermičalmeh, čyegisčalmeh já tobdočuárvih. 
Suájáh láá piäivááloddái pyeremus tobdomerkkâ.
Tiälkkupiäivááloddááh

Tiälkkupiäivááloddááh ("Nymphalidae") lii peivipiäivááloddái ("Papilionoidea") hiäimu. Toh tiättojeh arktisijn kuávluin troopiik räi. Tobdos šlaajah láá paijeel 6 000, moh láá suullân 11 vyelihiäimust. Hiäimun kuleh maaŋgah tobdos piäivááloddááh, tegu käskeepiäivááloddááš ("Nymphalis urticae"), amiraalpiäivááloddááš ("Vanessa atalanta") já moonaarkpiäivááloddááš ("Danaus plexippus"). 
Olgohäämi já stuárudâh.
Táválávt tiälkkupiäivááloddááh láá koskâstuárusiih tâi stuárráh, mut rävis tiälkkupiäivááloddái ovdâjyelgih láá uánihááh.
Suovsah.
Suovsah láá kuolgiih tâi sággááh.
Lavdâm já kirdemäigi.
Suomâst tiättojeh 62 šlaaijâd viiđâ vyelihiäimust:
Syeinipiäivááloddááh

Syeinipiäivááloddááh ("Satyrinae") lii tiälkkupiäivááloddái vyelihiäimu. Ovdil "Satyrinae" nobdui jieijâs hiäimun. 
Tobdosumos suuhâ táiđá leđe kiepâpiäivááloddááh ("Erebia").
Maailmvijđosávt syeinipiäivááloddái vyelihiäimun kuleh suullân 2 400 šlaaijâd. Suomâst tiättojeh 23 šlaaijâd.
Olgohäämi já stuárudâh.
Vyelihiäimu šlaajáid láá tijpâliih suájái čalmetiälkkukovoseh, moi meeri kuittâg mulsâšud čuuvtij šlaajâst nuubán. Syeinipiäivááloddááh láá táválávt uceh teikâ koskâstuárusiih.
Lavdâm.
Syeinipiäivááloddááh iälusteh ubâ maailmist joba tagarijn tuárispeln leijee kuávluin ko Uđđâ-Seelandist, Uđđâ-Kaledoniast já Fidžist.
Eellimpiirâs já eellimvyevih.
Raavâd.
Noomâs mield maaŋgâ šlaajâ suovsâi raavâdšaddon láá sierâlágán syeinih. Iänááš syeinipiäivááloddááh joteh kukkáin njomâmin mieđâ.
Kirdem.
Syeinipiäivááloddááh láá viehâ čepis kirdeeh, mut toh iä sodâstâl, tegu maaŋgah eres tiälkkupiäivááloddái hiäimu šlaajah taheh. Kirdem lii távjá njuškiistellee já tánssájeijee.
Fiskispiäivááloddááš

Fiskispiäivááloddááš ("Gonepteryx rhamni") lii koskâstuárusâš peivipiäivááloddááš, mii kulá kaalâpiäivááloddái ("Pieridae") hiäimun.
Olgohäämi já stuárudâh.
Fiskispiäivááloddáá suájákeejij koskâ lii suullân 4–5 cm. Šlaajâ lii finnim noomâs tast, et orráás vuáđuivne lii fiskâd. Niŋálâs vuáđuivne vist lii ruonijdeijee vielgâd, motomin liimeetruánáá. Kuávdoo sehe ovdâ- já monnjâsuájái láá ooraans tiälhuh. Nubenáál ko eres "Coliadinae"-vyelihiäimun kullee piäivááloddáin, ovdâsuájáin ij lah ollágin tevkis robdâkovos.
Lavdâm já kirdemäigi.
Fiskispiäivááloddááš tiättoo mestâ ubâ Euroopist. Tot tiättoo uáli harvii teikkâ ij tiettuu ollágin Euroop tavemuin oosijn tegu Islandist, Skotlandist, tave-Fennoskandiast já Ruošâst. Fiskispiäivááloddááš lii lavdâm mestâ ubâ Suomân, já tot lii távjá ohtâ vuossâmuin šlaajâin, moh uáinojeh kiđđuv. Šlaajâ lii uáli táválâš Suomâ maadâoosijn já Ålandist. Koskâ-Suomâst vist ton tiettum mulsâšud, já Tave-Suomâst šlaajâ tiättoo tuše motomin.
Fiskispiäivááloddááš kirdá kyevti suhâpuolvâst: vuossâmuš suhâpuolvâ kiđđuv njuhčâmáánust kesimáánu räi, já nubbe syeinimáánu loopâst roovvâdmáánu räi. Koskâkeesi fiskispiäivááloddááh iä riävtui lah.
Eellimpiirâs já eellimvyevih.
Fiskispiäivááloddááš iälust sehe kulttuurpirrâsijn (om. šiljoin já muorâkaardijn) já tagarijn luándupirrâsijn ko meecij roobdâin.
Raavâd.
Fiskispiäivááloddái suovsah poreh tuše ponjemiestuu ("Rhamnus frangula") já "Rhamnus cathartica" loostâid. Rävis fiskispiäivááloddááh poreh kukái mieđâ.
Kaalâpiäivááloddááh

Kaalâpiäivááloddááh ("Pieridae") lii piäivááloddái hiäimu, mii kulá peivipiäivááloddái pajehiäimun ("Papilionoidea"). Maailmist tiättojeh paijeel 1 000 kaalâpiäivááloddái šlaaijâd, main Euroopist láá paijeel 40 já Suomâst 17.
Olgohäämi já stuárudâh.
Kaalâpiäivááloddááh láá koskâstuárusiih peivipiäivááloddááh. Kaalâpiäivááloddáái suájái vuáđuivne lii vielgâd tâi fiskâd, main láá čapis kovoseh. Suhâpeelij olgohäämi spiekâst masa ovttuu.
Puoh kaalâpiäivááloddái hiäimun kullee piäivááloddáin láá kulmâ jyelgipaarâ.
Suomâst tiättojeijee šlaajah.
Suomâst tiättojeh 17 kaalâpiäivááloddái šlaaijâđ kuulmâ vyelihiäimust:
Viestâr-Afrikist tiättoo vala ohtâ vyelihiäimu:
Eellimvyevih.
Motomij šlaajâi suovsah láá eennâmtuálu paas stäjideijeeh.
Israel Ruong

Johan Israel Ruong (š. vyesimáánu 26. peeivi 1903 Arjeplog – cuáŋuimáánu 6. peeivi 1986 Uppsala) lâi sämmilâš kielâtotkee já politikkár sehe Uppsala ollâopâttuv sämikielâi já kulttuur professor.
Eellim.
Johan Israel Ruong šoodâi vyesimáánu 26. peeivi 1903 Arjeplogist. Suu eeči lâi pittáámsämmilâš uđđâ ässee já katekeetta Lars Nilsson Ruong (1879–1920), já suu enni lâi sämmilâš katekeetta Sara Kristina Ruong (j.s. Johansdotter; 1865–1920). Ruong lâi sunnui vuossâmuš páárnáš. Suu ennikielâ lâi pittáámsämikielâ.
Ko Ruong lâi 17-ihásâš, kuohtuuh vaanhimeh já kyehti uábi, Inga Kristina (1906–1920) já Sara Matilda (1908–1920), jammii espanjataavdân. Paifakkist sust lâi ovdâsvástádâs ubâ perrust.
Mielâtiervâsvuođâ kuávdášlitto

Mielâtiervâsvuođâ kuávdášlitto (, , já ) lii jiečânâs, väldikodálâš aalmugservi. Ive 2021 loopâst liiton kullii 142 servid já seervij peht suullân 14 000 jesânid pirrâ Suomâ.
Historjá.
Lito vuáđudii mielâtiervâsvuotâvajoiduvveeh, sii aldaulmuuh já mielâtiervâsvuotâáámmátliih Koljonvirta pyecceiviäsust Iisalmist kesimáánu 6. peeivi 1971.
Toimâ.
Ive 1992 rääjist Mielâtiervâsvuođâ kuávdášlitto lii koordinistám oovtâst viärdásâštoorjâornijdume Soropaddijn () kintâltilâlâšvuođâid jiešsorme uuhrij muušton Suomâst. Ive 2024 kintâltilálâšvuođah tuállojii skammâmáánu 17. peeivi paijeel 40 päikkikoddeest pirrâ Suomâ.
Mielâtiervâsvuođâ kuávdášlitto uárnee väldikodálijd Mielâtiervâsvuotâmessuid káidusohtâvuođáin mielâtiervâsvuotâoho ääigi. Messuin puáhtá čuávvuđ maaŋgâlágánijd mielâtiervâsvuotân lohtâseijee seminaarijd já luvâlduvâid. Uási ohjelmist lii nuuvtá, uásán luvâlduvâin vist ferttee uástiđ liipu. Ive 2024 luvâlduvah kieđâvuššii ovdâmerkkân ohtuuvuođâ, ucceeblohostreesi, vuoiŋâštiervâsvuođâ, silloom já seksuaalviehâvääldist tuoibâm.
Euroviisuh-lávlumkišto 2019

Euroviisuh-lávlumkišto 2019 lâi 64. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Tel Avivist, Israelist, tondiet ko Israel ovdâsteijee Netta vuoitij ive 2018 kišto, ko sun finnij finalist 529 čyegisid pitástis "Toy".
Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 14. peeivi já 16. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 18. peeivi 2019. Kiišton uásálistii ohtsis 41 staattâd. Algâaalgâst 42 staattâd lijjii almottâttâm kiišton, mut kuovâmáánu 27. peeivi 2019 Ukraina kiäsádâđâi ive 2019 kištoost.
Vuáládâhenâmij ovdâsteijee Duncan Laurence finnij finalist 498 čyegisid pitástis "Arcade" já vuoitij kišto. Sun finnij aalmugijkoskâsijn raađijn 237 čyegisid já telejienâstmist 261 čyegisid.
Euroviisuh-lávlumkišto 2018

Euroviisuh-lávlumkišto 2018 lâi 63. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Lissabonist, Portugalist, tondiet ko Portugal ovdâsteijee Salvador Sobral vuoitij ive 2017 kišto, ko sun finnij finalist 758 čyegisid pitástis "Amar pelos dois".
Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 8. peeivi já 10. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 12. peeivi 2018. Kiišton uásálistii ohtsis 43 staattâd. 
Israel ovdâsteijee Netta finnij finalist 529 čyegisid pitástis "Toy" já vuoitij kišto. Sun finnij aalmugijkoskâsijn raađijn 212 čyegisid já telejienâstmist 317 čyegisid.
Euroviisuh-lávlumkišto 2017

Euroviisuh-lávlumkišto 2017 lâi 62. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Kiovast, Ukrainast, tondiet ko Ukraina ovdâsteijee Jamala vuoitij ive 2016 kišto, ko sun finnij finalist 534 čyegisid pitástis "1944".
Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 9. peeivi já 11. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 13. peeivi 2017. Taat lâi nubbe kerdi, ko Euroviisuh uárnejuvvojii Ukrainast já Kiovast. Euroviisuh lijjii jo uárnejum tobbeen ive 2005. Kiišton uásálistii ohtsis 42 staattâd. Ruoššâ já Bosnia-Hercegovina kiäsádâttii ive 2017 kištoost.
Portugal ovdâsteijee Salvador Sobral finnij finalist 758 čyegisid pitástis "Amar pelos dois" já vuoitij kišto. Sun finnij aalmugijkoskâsijn raađijn 382 čyegisid já telejienâstmist 376 čyegisid.
Euroviisuh-lávlumkišto 2016

Euroviisuh-lávlumkišto 2016 lâi 61. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Tukholmast, Ruotâst, tondiet ko Ruotâ ovdâsteijee Måns Zelmerlöw vuoitij ive 2015 kišto, ko sun finnij finalist 365 čyegisid pitástis "Heroes".
Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 10. peeivi já 12. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 14. peeivi 2016. Taat lâi kuuđâd kerdi, ko Euroviisuh uárnejuvvojii Ruotâst já kuálmád kerdi, ko toh uárnejuvvojii Tukholmast. Ovdil 2016 Euroviisuh lijjii uárnejum Ruotâst čuávuvávt: Malmöst iivij 1992 já 2013, Tukholmast iivij 1975 já 2000 já Göteborgist ive 1985. Taat lâi jo nubbe kerdi, ko Euroviisuh uárnejuvvojii Globenist.
Kiišton uásálistii ohtsis 42 staattâd. Portugal já Romania iä uásálistám ive 2016 kiišton.
Ukraina ovdâsteijee Jamala finnij finalist 534 čyegisid pitástis "1944" já vuoitij kišto. Sun finnij aalmugijkoskâsijn raađijn 211 čyegisid já telejienâstmist 323 čyegisid.
Euroviisuh-lávlumkišto 2013

Euroviisuh-lávlumkišto 2013 lâi 58. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Malmöst, Ruotâst, tondiet ko Ruotâ ovdâsteijee Loreen vuoitij ive 2012 kišto, ko sun finnij finalist 372 čyegisid pitástis "Euphoria".
Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 14. peeivi já 16. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 18. peeivi 2013. Taat lâi viiđâd kerdi, ko Euroviisuh uárnejuvvojii Ruotâst já nubbe kerdi, ko toh uárnejuvvojii Malmöst. Ovdil 2013 Euroviisuh lijjii uárnejum Ruotâst čuávuvávt: Malmöst iivij 1992, Tukholmast iivij 1975 já 2000 já Göteborgist ive 1985.
Kiišton uásálistii ohtsis 39 staattâd. Armenia lâi kiäsádâttâm ive 2012 kištoost torvolâšvuotâsuujâin Várádâh-Karabah konflikt keežild, mut maacâi ive 2013. Bosnia-Hercegovina, Portugal, Slovakia já Turkki iä uásálistám ive 2013 kiišton.
Tanska ovdâsteijee Emmelie de Forest finnij finalist 281 čyegisid pitástis "Only Teardrops" já vuoitij kišto. 
Tábáhtussaje.
&lt;mapframe width="302" height="280" align="left" zoom=14 text="Kišto semifinalij já fiinaal saje (ruopsis riävnu)"&gt;
 "type":"Feature",
 "geometry":{"type":"Point","coordinates":[12.976111,55.565278]},
 "type":"ExternalData",
 "service":"geoshape","ids":"Q853730",
&lt;/mapframe&gt;
Ive 2013 Euroviisui tábáhtussaijeen lâi maaŋgâtooimâareena Malmö Arena Malmöst, Ruotâst. Malmö Arena lii Ruotâ nubben stuárráámus maaŋgâtooimâareena. Toos čäähih 15 500 olmožid keččâđ Ruotâ jieŋâskiärruliiga juávhu Malmö Redhawks. Siämmáá saajeest uárnejuvvojii meiddei ive 2024 Euroviisuh.
Formaat.
Vuolgâttâsâin västideijee Sveriges Television (SVT) meridij ovdil kišto toohâđ maaŋgâid stuorrâ nubástusâid tegu koloi merhâšittee kepidem já jođetteijei mere čuoppâm, nuuvt ete ive 2013 lâi tuše ohtâ jođetteijee.
Juávhoid jyehim semifinalij várás.
Uásálisteeh juáhhojii viiđâ juávkun uđđâivemáánu 17. peeivi 2013 Malmö kaavpugtáálust. Tanska já Taažâ meddâlistojii jyehimist, tastko kuohtuuh láá Malmö aldasijn já vuordui, ete tanskaliih já taažah šamâččii Malmön, mondiet EBU meridij, ete Tanska uásálistáččij vuossâmuu semifinalân já Taažâ nube semifinalân. Maŋeláá Israel ánuttij uásálistiđ nube semifinalân, tastko vuossâmuš semifiinaal lâi vyesimáánu 14. peeivi, mii lâi talle almolâš juhlepeivi Israelist.
Jyehim vuáđudui ovdebij oovce ive jienâstmáid. Espanja, Italia, Ranska, Saksa Ovtâstum kunâgâskodde já oovdeb ive vyeittee Ruotâ pessii njuolgist finalân.
Euroviisuh-lávlumkišto 2014

Euroviisuh-lávlumkišto 2014 lâi 59. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Kööbenhamânist, Tanskaast, tondiet ko Tanska ovdâsteijee Emmelie de Forest vuoitij ive 2013 kišto, ko sun finnij finalist 281 čyegisid pitástis "Only Teardrops".
Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 6. peeivi já 8. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 10. peeivi 2014. Taat lâi jo kuálmád kerdi, ko Euroviisuh uárnejuvvojii Tanskaast já Kööbenhamânist. Euroviisuh lijjii jo uárnejum tobbeen iivij 1964 já 2001.
Kiišton uásálistii ohtsis 37 staattâd. Bulgaria, Kroatia, Kypros já Serbia iä uásálistám ive 2014 kiišton.
Nuorttâriijkâ ovdâsteijee Conchita Wurst finnij finalist 290 čyegisid pitástis "Rise Like a Phoenix" já vuoitij kišto. Sun finnij aalmugijkoskâsijn raađijn 224 čyegisid já telejienâstmist 311 čyegisid.
Euroviisuh-lávlumkišto 2015

Euroviisuh-lávlumkišto 2015 lâi 60. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Wienist, Nuorttâriijkâst, tondiet ko Nuorttâriijkâ ovdâsteijee Conchita Wurst vuoitij ive 2014 kišto, ko sun finnij finalist 290 čyegisid pitástis "Rise Like a Phoenix".
Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 19. peeivi já 21. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 23. peeivi 2015. Kiišton uásálistii ohtsis 40 staattâd. Ukraina ij uásálistám ive 2015 kiišton.
Ruotâ ovdâsteijee Måns Zelmerlöw finnij finalist 365 čyegisid pitástis "Heroes" já vuoitij kišto. Sun finnij aalmugijkoskâsijn raađijn 363 čyegisid já telejienâstmist 279 čyegisid.
Murray Sinclair

Murray Sinclair () lâi kanadalâš politikkár, tuámmár já äššivyeijee. Sinclair lâi algâaalmugij vuoigâdvuođâi já sovâdâttâmviggâmušâi piälušteijee. Sun puovtij oovdân Kanada asâttâhškovlâsysteem tuotâvuođâ já uđâsmittij eennâm vuoigâdvuođâvuáháduv.
Murray Sinclair algâaalmuglâš nommâ lâi "Mizhana Gheezhik" ().
Eellim já pargo.
Murray Sinclair šoodâi Selkirkist, Manitobast, Kanadast uđđâivemáánu 24. peeivi 1951. Sust šoodâi Manitoba vuossâmuš algâaalmuglâš tuámmár ive 1988. Suu eellimpargon šoodâi lopâttiđ tagarijd epivuoigâdvuođâid, maid maaŋgah algâaalmugeh kuáhtájeh kolonialismpolitiik keežild. Sun stivrij Kanada tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio, mii selvâttij kuuđâ ive ääigi eennâm asâttâhškoovlâi tábáhtuumijd. Komissio kavnâttij ive 2015, ete Kanada lâi hárjuttâm "kulttuurlii aalmugmorhe" politiik. Loppâraportist árvuštâlloo, ete paijeel 4 100 párnážid jammii tavdáid, kuáridem tiet já jiešsorme peht. Sinclair arvâlij, et tuođâlâš loho saatij leđe joba 15 000. 
Sinclair paasij iäláttâhân ive 2021. Ive 2022 sun uážui Order of Canada -kunneemeerhâ algâaalmugij vuoigâdvuođâi já rijjâvuođâi piäluštmist. Order of Canada lii Kanada alemus kunneemerkkâ, mii mieđettuvvoo Kanada aalmugjesânân, kote lii merhâšitteht ovdedâm kunneemeerhâ läättinkielâlii moto "Desiderantes meliorem patriam" (). 
Murray Sinclair jaamij Winnipegist, Manitobast, Kanadast skammâmáánu 4. peeivi 2024.
Euroviisuh-lávlumkišto 2012

Euroviisuh-lávlumkišto 2012 lâi 57. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Bakust, Azerbaidžanist, tondiet ko Azerbaidžan ovdâsteijeeh Ell já Nikki vuoittijn ive 2011 kišto, ko suoi finnijn finalist 221 čyegisid pitástis "Running Scared".
Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 22. peeivi já 24. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 26. peeivi 2012. Taat lâi vuossâmuš kerdi ko Euroviisuh uárnejuvvojii Azerbaidžanist, já viiđâd kerdi ko Azerbaidžan uásálistij Euroviisuid.
Kiišton uásálistii ohtsis 42 staattâd. Taat lâi vuossâmuš kerdi, ko Montenegro uásálistij lávlumkiišton tast maŋa ko tot kiäsádâđâi ive 2009 lávlumkištoost. Armenia kiäsádâđâi kištoost torvolâšvuotâsuujâin Várádâh-Karabah konflikt keežild. Puola vuod kiäsádâđâi ekonomâlij suujâi keežild.
Ruotâ ovdâsteijee Loreen finnij finalist 372 čyegisid pitástis "Euphoria" já vuoitij kišto. Sun finnij aalmugijkoskâsijn raađijn 296 čyegisid já telejienâstmist 343 čyegisid.
Tábáhtussaje.
&lt;mapframe width="302" height="280" align="left" zoom=12 text="Kišto semifinalij já fiinaal saje (ruopsis riävnu)"&gt;
 "type":"Feature",
 "geometry":{"type":"Point","coordinates":[49.85013329656719,40.34418837145134]},
 "type":"ExternalData",
 "service":"geoshape","ids":"Q618714",
&lt;/mapframe&gt;
Azerbaidžan uážui vuoigâdvuođâ uásálistiđ ive 2012 Euroviisuid, tondiet ko ton ovdâsteijeeh Ell já Nikki vuoittijn ive 2011 kišto pitástis "Running Scared". Tábáhtuskaavpugin väljejui Baku, mii lii Azerbaidžan stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Aalgâst virgeomâhááh lijjii meridâm huksiđ aaibâs uđđâ areena ive 2012 Euroviisui várás, mut maŋeláhháá almottii, ete sehe Tofiq Bəhramov -stadion já Heydər Əliyev valastâllâm- já konsertkompleks lijjii meid iävtukkâssân.
Virgálâš miärádâs poođij esken uđđâivemáánust 2012. Tábáhtussaijeen väljejui uđđâ maaŋgâtooimâareena Bakı Kristal Zalı ađai Baku kristalhalli, mon huksimpargoh lijjii algâttum porgemáánust 2011. Tot lii Aalmuglâšliipu tori aldasijn, Bakust. Areena lâi kolgâđ šoddâđ valmâšin njuhčâmáánu 31. peeivi 2012 räi, mut nievris šooŋâ keežild tot valmâštui esken cuáŋuimáánu 16. peeivi 2012. Azerbaidžan president İlham Əliyev já suu kálgu Mehriban Əliyeva lehâstáin areena vyesimáánu 7. peeivi 2012 tuše muáddi oho ovdil ko ive 2012 Euroviisuh-lávlumkišto aalgij.
Euroviisuh-lávlumkišto 2011

Euroviisuh-lávlumkišto 2011 lâi 56. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Düsseldorfist, Saksaast, tondiet ko Saksa ovdâsteijee Lena vuoitij ive 2010 kišto, ko sun finnij finalist 246 čyegisid pitástis "Satellite".
Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 10. peeivi já 12. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 14. peeivi 2011. Kiišton uásálistii ohtsis 43 staattâd. Ive 2011 nelji staatâ maccii Euroviisuh-lávlumkiišton. Uŋgar lâi uásálistám majemuu tove ive 2008, San Marino ive 2007, Nuorttâriijkâ ive 2006 já Italia ive 1996.
Azerbaidžan ovdâsteijeeh Ell já Nikki finnijn finalist 221 čyegisid pitástis "Running Scared" já vuoittijn kišto. Suoi finnijn aalmugijkoskâsijn raađijn 182 čyegisid já telejienâstmist 223 čyegisid. Taat lâi Azerbaidžan vuossâmuš vuáittu Euroviisuin.