tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 1993

Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 1993, UEFA nisonij Euro 1993 teikkâ Euro 1993 lâi 4. kerdi, ko jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh uárnejuvvojii. Kištoh uárnejuvvojii vuossâmuu keerdi Italiast. Italiast spellui meiddei ohtâ spellâ ive 1984 kištoin.
Kištoh algii kesimáánu 29. peeivi, já fiinaal spellui syeinimáánu 4. peeivi 1993 Stadio Dino Manuzzist Cesenast. Taažâ vuoitij euroopmiäštárvuođâ.
Spellâmsajeh.
Speelah spiällojii neelji stadionist:
Juávhuh já spelleeh.
Jyehi juávhust lijjii 16–21 spelled. Italiast, Taažâst já Tanskaast lijjii kyehti moolâvaavtâ. Saksaast vist lijjii kulmâ moolâvaavtâ.
Puátuseh.
Jyehi speelâst eidusâš spellâmäigi lâi 80 minuttid (kyehti 40 miinut kukkosii uási). Jis ton maŋa puáđusin lâi täsispellâ, te spellui jotkâäigi (kyehti 10 miinut kukkosii uási). Jis vyeittee speelân ij kavnum jotkâääigigin, te speelâ koolgâi čuávdiđ ráŋgáštâsčiehčâmijguin.
Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 1991

Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 1991, UEFA nisonij Euro 1991 teikkâ Euro 1991 lâi 3. kerdi, ko jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh uárnejuvvojii. Kištoh uárnejuvvojii vuossâmuu keerdi Tanskaast. Tanskaast spellui meiddei ohtâ spellâ ive 1984 kištoin.
Kištoh algii syeinimáánu 10. peeivi, já fiinaal spellui syeinimáánu 14. peeivi 1991 Aalborg stadionist Aalborgist. Saksa vuoitij euroopmiäštárvuođâ.
Spellâmsajeh.
Speelah spiällojii kuulmâ stadionist:
Juávhuh já spelleeh.
Jyehi juávhust lijjii 16–18 spelled. Italiast lijjii kyehti moolâvaavtâ. Tanskaast, Saksaast já Taažâst vist lâi tuše ohtâ moolâvahtâ.
Puátuseh.
Jyehi speelâst eidusâš spellâmäigi lâi 80 minuttid (kyehti 40 miinut kukkosii uási). Jis ton maŋa puáđusin lâi täsispellâ, te spellui jotkâäigi (kyehti 10 miinut kukkosii uási). Jis vyeittee speelân ij kavnum jotkâääigigin, te speelâ koolgâi čuávdiđ ráŋgáštâsčiehčâmijguin.
Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 1989

Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 1989, UEFA nisonij Euro 1989 teikkâ Euro 1989 lâi 2. kerdi, ko jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh uárnejuvvojii. Kištoh uárnejuvvojii vuossâmuu keerdi Viestâr-Saksaast.
Kištoh algii kesimáánu 28. peeivi, já fiinaal spellui syeinimáánu 2. peeivi 1989 Stadion an der Bremer Brückest Osnabrückist. Viestâr-Saksa vuoitij euroopmiäštárvuođâ.
Spellâmsajeh.
Speelah spiällojii kuulmâ stadionist:
Juávhuh já spelleeh.
Jyehi juávhust lijjii 16–18 spelled. Italiast, Saksaast já Ruotâst lijjii kyehti moolâvaavtâ. Taažâst vist lâi tuše ohtâ moolâvahtâ.
Puátuseh.
Jyehi speelâst eidusâš spellâmäigi lâi 80 minuttid (kyehti 40 miinut kukkosii uási). Jis ton maŋa puáđusin lâi täsispellâ, te spellui jotkâäigi (kyehti 10 miinut kukkosii uási). Jis vyeittee speelân ij kavnum jotkâääigigin, te speelâ koolgâi čuávdiđ ráŋgáštâsčiehčâmijguin.
Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 1987

Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 1987, UEFA nisonij Euro 1987 teikkâ Euro 1987 lâi vuossâmuš kerdi, ko jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh uárnejuvvojii. Kištoh uárnejuvvojii vuossâmuu keerdi Taažâst.
Kištoh algii syeinimáánu 6. peeivi, já fiinaal spellui syeinimáánu 31. peeivi 1987 Ullevaal stadionist Oslost. Taažâ vuoitij euroopmiäštárvuođâ. 
Spellâmsajeh.
Speelah spiällojii kuulmâ stadionist:
Juávhuh já spelleeh.
Jyehi juávhust lijjii 16–17 spelled. Italiast, Taažâst já Ruotâst lijjii kyehti moolâvaavtâ. Eŋlandist vist lâi tuše ohtâ moolâvahtâ.
Puátuseh.
Jyehi speelâst eidusâš spellâmäigi lâi 80 minuttid (kyehti 40 miinut kukkosii uási). Jis ton maŋa puáđusin lâi täsispellâ, te spellui jotkâäigi (kyehti 10 miinut kukkosii uási). Jis vyeittee speelân ij kavnum jotkâääigigin, te speelâ koolgâi čuávdiđ ráŋgáštâsčiehčâmijguin.
Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 1995

Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 1995, UEFA nisonij Euro 1995 teikkâ Euro 1995 lâi 5. kerdi, ko jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh uárnejuvvojii. Kištoh uárnejuvvojii neelji staatâst: Eŋlandist, Ruotâst, Saksaast já Taažâst. Taat lâi vuossâmuu keerdi, ko kištoh uárnejuvvojii Saksaast já Taažâst. Eŋlandist já Ruotâst vuod uárnejuvvojii ive 1984 kištoh-uv. Talle kuohtuin staatâin spiällojii kyehti speelâ.
Kištoh algii juovlâmáánu 11. peeivi 1994, já fiinaal spellui njuhčâmáánu 26. peeivi 1995. Jyehi staatâst spellui ohtâ spellâ, já fiinaal spellui Fritz-Walter-Stadionist Kaiserslauternist Saksaast. Saksa vuoitij euroopmiäštárvuođâ.
Spellâmsajeh.
Speelah spiällojii viiđâ stadionist:
Juávhuh já spelleeh.
Jyehi juávhust lijjii 16–18 spelled. Eŋlandist, Saksaast já Ruotâst lijjii kyehti moolâvaavtâ. Taažâst vist lâi tuše ohtâ moolâvahtâ.
Puátuseh.
Ive 1995 lâi vuossâmuš kerdi, ko euroopmiäštárkištoi speelâi eidusâš spellâmäigi lâi 90 minuttid (kyehti 45 miinut kukkosii uási).
Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 1984

Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 1984, UEFA nisonij Euro 1984 teikkâ Euro 1984 lijjii vuossâmuuh jyelgipáálu euroopmiäštárkištoh nisonáid. Toh iä kuittâg lamaš virgáliih. Kištoh uárnejuvvojii neelji staatâst: Eŋlandist, Italiast, Ruotâst já Tanskaast.
Kištoh algii cuáŋuimáánu 8. peeivi, já fiinaalspeelah spiällojii vyesimáánu 12. já 27. peeivi. Vuossâmuš fiinaalspellâ spellui Ullevist Göteborgist Ruotâst já nubbe Kenilworth Road -stadionist Lutonist Eŋlandist. Ruotâ vuoitij euroopmiäštárvuođâ.
Spellâmsajeh.
Speelah spiällojii kuuđâ stadionist:
Juávhuh já spelleeh.
Jyehi juávhust lijjii 15–19 spelled, kiäin kyevtis láin moolâvaavtah.
Puátuseh.
Jyehi speelâst eidusâš spellâmäigi lâi 80 minuttid (kyehti 40 miinut kukkosii uási). Jis ton maŋa puáđusin lâi täsispellâ, te spellui jotkâäigi (kyehti 10 miinut kukkosii uási). Jis vyeittee speelân ij kavnum jotkâääigigin, te speelâ koolgâi čuávdiđ ráŋgáštâsčiehčâmijguin.
Suomâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku

Suomâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku oovdâst Suomâ nisonij jyelgipáálu aalmugijkoskâsijn eennâmjuávkkukištoin. Eennâmjuávkku tuáimá Suomâ pállulito vuálásâžžân. Suomâkielân eennâmjuávkku kočoduvvoo noomáin "Helmarit".
Historjá.
Vuossâmuš spellâ.
Suomâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku speelâi vuossâmuu speelâs porgemáánu 25. peeivi 1973 Maarianhaminast Ruotâ vuástá. Speelâ loppâpuáđus lâi 0–0.
Tave-enâmij miäštárkištoh.
Suomâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku uásálistij Tave-enâmij miäštárkištoid, moh uárnejuvvojii iivij 1974–1982.
Ulâttâsah.
Stuárráámus vuáittu.
Suomâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku lii vuáittám kuohtii 8–0. Juávkku vuoitij 8–0 Bulgaria Lovechist Bulgariast porgemáánu 21. peeivi 2014 já Uŋgar Larnakast Kyprosist kuovâmáánu 19. peeivi 2023.
Stuárráámus táppu.
Suomâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku táppái Taanskan 0–9 Vejenist Tanskaast syeinimáánu 26. peeivi 1975.
Maailmmiäštárkištoh.
Suomâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku ij lah vala kuássin peessâm fáárun nisonij maailmmiäštárkištoi loppâturnaamân.
Euroopmiäštárkištoh.
Suomâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku peesâi vuossâmuu tove nisonij euroopmiäštárkištoi loppâturnaamân ive 2005, kuás tot peesâi pelifinaláid. Tastmaŋa juávkku peesâi fáárun meiddei iivij 2009, 2013, 2022 já 2025. Ive 2009 tot peesâi niäljádâsfinaláid.
2005.
Spellei ahe lii sii ahe turnam vuossâmuu peeivi. Jis spellee noomâ maŋa lii "(k)", te tot meerhâš tom, et koččâmušâst leijee spellee lii juávhu kapteen.
Välmejeijee: Michael Käld
2009.
Spellei ahe lii sii ahe turnam vuossâmuu peeivi. Jis spellee noomâ maŋa lii "(k)", te tot meerhâš tom, et koččâmušâst leijee spellee lii juávhu kapteen.
Välmejeijee: Michael Käld
2013.
Suomâ spelleeh almottuvvojii kesimáánu 28. peeivi 2013. Spellei ahe lii sii ahe syeinimáánu 10. peeivi 2013 ađai turnam vuossâmuu peeivi. Jis spellee noomâ maŋa lii "(k)", te tot meerhâš tom, et koččâmušâst leijee spellee lii juávhu kapteen. Speelâi já moolâi mereh iä siskeeld ive 2013 euroopmiäštárkištoi speelâid já moolâid.
Välmejeijee: Andrée Jeglertz
2022.
Suomâ spelleeh almottuvvojii kesimáánu 9. peeivi 2022. Spellei ahe lii sii ahe syeinimáánu 6. peeivi 2022 ađai turnam vuossâmuu peeivi. Speelâi já moolâi mereh iä siskeeld ive 2022 euroopmiäštárkištoi speelâid já moolâid.
Välmejeijee: Anna Signeul
2025.
Suomâ spelleeh almottuvvojii kesimáánu 19. peeivi 2025. Syeinimáánu 2. peeivi Adelina Engman kiäsádâđâi kištoin jyelgiváádu keežild, já suu sajan väljejui Anni Hartikainen. Spellei ahe lii sii ahe syeinimáánu 2. peeivi 2025 ađai turnam vuossâmuu peeivi. Speelâi já moolâi mereh iä siskeeld ive 2025 euroopmiäštárkištoi speelâid já moolâid.
Välmejeijee: Marko Saloranta
Sveeici nisonij jyelgipállueennâmjuávkku

Sveeici nisonij jyelgipállueennâmjuávkku oovdâst Sveeici nisonij jyelgipáálu aalmugijkoskâsijn eennâmjuávkkukištoin. Eennâmjuávkku tuáimá Sveeici jyelgipállulito vuálásâžžân.
Eennâmjuávkku kočoduvvoo noomáin "Die Nati" saksakielân, "La Nati" ranskakielân já "La Nati" teikâ "Rossocrociate" italiakielân.
Historjá.
Vuossâmuš spellâ.
Sveeici nisonij jyelgipállueennâmjuávkku speelâi vuossâmuu speelâs vyesimáánu 4. peeivi 1972 Baselist Ranska vuástá. Speelâ loppâpuáđus lâi 2–2.
Ulâttâsah.
Stuárráámus vuáittu.
Sveeici nisonij jyelgipállueennâmjuávkku vuoitij Moldova 15–0 Lausannest Sveeicist čohčâmáánu 6. peeivi 2022.
Stuárráámus táppu.
Sveeici nisonij jyelgipállueennâmjuávkku táppái Saaksan 0–11 Weingartenist Saksaast čohčâmáánu 25. peeivi 1994.
Maailmmiäštárkištoh.
Sveeici nisonij jyelgipállueennâmjuávkku peesâi vuossâmuu tove nisonij maailmmiäštárkištoi loppâturnaamân ive 2015. Tastmaŋa juávkku peesâi fáárun meiddei ive 2023. Tot peesâi kávcádâsfinaláid sehe ive 2015 já ive 2023.
Euroopmiäštárkištoh.
Sveeici nisonij jyelgipállueennâmjuávkku peesâi vuossâmuu tove nisonij euroopmiäštárkištoi loppâturnaamân ive 2017. Tastmaŋa juávkku lii peessâm fáárun meiddei iivij 2022 já 2025. Tot peesâi niäljádâsfinaláid ive 2025.
2017.
Sveeici spelleeh almottuvvojii syeinimáánu 3. peeivi 2017. 
Spellei ahe lii sii ahe syeinimáánu 16. peeivi 2017 ađai turnam vuossâmuu peeivi. Speelâi já moolâi mereh iä siskeeld ive 2017 euroopmiäštárkištoi speelâid já moolâid.
Välmejeijee: Martina Voss-Tecklenburg
2022.
Sveeici spelleeh almottuvvojii kesimáánu 21. peeivi 2022. Kesimáánu 27. peeivi Ella Touon kiäsádâđâi kištoin vuodâttemváádu keežild, já suu sajan väljejui Nadine Riesen.
Spellei ahe lii sii ahe turnam vuossâmuu peeivi. Speelâi já moolâi mereh iä siskeeld ive 2022 euroopmiäštárkištoi speelâid já moolâid.
Välmejeijee: Nils Nielsen
2025.
Sveeici spelleeh almottuvvojii kesimáánu 23. peeivi 2025. Kesimáánu 30. peeivi Luana Bühler kiäsádâđâi kištoin váádu keežild, já suu sajan väljejui Laia Ballesté.
Spellei ahe lii sii ahe turnam vuossâmuu peeivi. Speelâi já moolâi mereh iä siskeeld ive 2025 euroopmiäštárkištoi speelâid já moolâid.
Välmejeijee: Pia Sundhage
Italia nisonij jyelgipállueennâmjuávkku

Italia nisonij jyelgipállueennâmjuávkku oovdâst Italia nisonij jyelgipáálu aalmugijkoskâsijn eennâmjuávkkukištoin. Eennâmjuávkku tuáimá Italia jyelgipállulito vuálásâžžân. 
Italiakielân eennâmjuávkku kočoduvvoo noomáin "Azzurre" ().
Historjá.
Vuossâmuš spellâ.
Italia nisonij jyelgipállueennâmjuávkku speelâi vuossâmuu speelâs kuovâmáánu 23. peeivi 1968 Viareggiost Italiast Tšekkoslovakia vuástá. Speelâ loppâpuáđus lâi 2–1.
Ulâttâsah.
Stuárráámus vuáittu.
Italia nisonij jyelgipállueennâmjuávkku vuoitij Tave-Makedonia 15–0 Vercellist Italiast čohčâmáánu 17. peeivi 2014.
Stuárráámus táppu.
Italia nisonij jyelgipállueennâmjuávkku lii táppám kuohtii 0–6. Tot táppái 0–6 vuossâmuu tove Taanskan Ringstedist Tanskaast vyesimáánu 16. peeivi 1982 já talle Sveeicin Lárnakast Kyprosist njuhčâmáánu 6. peeivi 2017.
Maailmmiäštárkištoh.
Italia nisonij jyelgipállueennâmjuávkku peesâi vuossâmuu tove nisonij maailmmiäštárkištoi loppâturnaamân ive 1991. Tastmaŋa juávkku peesâi fáárun meiddei iivij 1999, 2019 já 2023. Tot peesâi niäljádâsfinaláid iivij 1991 já 2019.
Euroopmiäštárkištoh.
Italia nisonij jyelgipállueennâmjuávkku peesâi vuossâmuu tove nisonij euroopmiäštárkištoi loppâturnaamân ive 1984. Tastmaŋa juávkku lii peessâm fáárun jyehi tove eereeb ive 1995. Tot poođij nubben iivij 1993 já 1997, kuálmádin ive 1987 já niäljádin iivij 1989 já 1991. Ton lasseen juávkku peesâi pelifinaláid iivij 1984 já 2025 sehe niäljádâsfinaláid iivij 2009 já 2013.
Ruotâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku

Ruotâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku () oovdâst Ruotâ nisonij jyelgipáálu aalmugijkoskâsijn eennâmjuávkkukištoin. Eennâmjuávkku tuáimá Ruotâ jyelgipállulito vuálásâžžân. 
Ruotâkielân eennâmjuávkku kočoduvvoo noomáin "Blågult" ().
Historjá.
Vuossâmuš spellâ.
Ruotâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku speelâi vuossâmuu speelâs porgemáánu 25. peeivi 1973 Maarianhaminast Suomâ vuástá. Speelâ loppâpuáđus lâi 0–0.
Ulâttâsah.
Stuárráámus vuáittu.
Ruotâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku vuoitij Azerbaidžan 17–0 Göteborgist Ruotâst kesimáánu 23. peeivi 2010.
Stuárráámus táppu.
Ruotâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku lii táppám neelji moolâ iäroin maŋgii. Vuossâmuš kerdi lâi ko tot táppái Taažân 0–4 Hamarist Taažâst uđđâivemáánu 21. peeivi 1996.
Olympialiih.
Nisonij jyelgipállu lii lamaš olympiašlaajâ ive 1996 rääjist. Ruotâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku lii peessâm fáárun kesiolympialáid jyehi tove eereeb ive 2024. Olympialijn Ruotâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku lii vuáittám siilbâ kuohtii: ive 2016 Rio de Janeirost já ive 2021 Tokiost.
Maailmmiäštárkištoh.
MM-kištoin Ruotâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku vuoitij siilbâ ive 2003 sehe proonsi iivij 1991, 2011, 2019 já 2023.
Euroopmiäštárkištoh.
EM-kištoin Ruotâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku vuoitij kole ive 1984. Ton lasseen tot lii vuáittám siilbâ kulmii: iivij 1987, 1995 já 2001.
Eŋland nisonij jyelgipállueennâmjuávkku

Eŋland nisonij jyelgipállueennâmjuávkku oovdâst Eŋland nisonij jyelgipáálu aalmugijkoskâsijn eennâmjuávkkukištoin. Eennâmjuávkku tuáimá Eŋland jyelgipállulito vuálásâžžân. Eŋgâlâskielân eennâmjuávkku kočoduvvoo noomáin "The Lionesses".
Espanja nisonij jyelgipállueennâmjuávkku

Espanja nisonij jyelgipállueennâmjuávkku oovdâst Espanja nisonij jyelgipáálu aalmugijkoskâsijn eennâmjuávkkukištoin. Eennâmjuávkku tuáimá Espanja kunâgâslii jyelgipállulito (RFEF) vuálásâžžân. Espanjakielân eennâmjuávkku kočoduvvoo noomáin "La Roja" ().
Taažâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku

Taažâ nisonij jyelgipállueennâmjuávkku oovdâst Taažâ nisonij jyelgipáálu aalmugijkoskâsijn eennâmjuávkkukištoin. Eennâmjuávkku tuáimá Taažâ pállulito vuálásâžžân. Eennâmjuávhust ij lah sierânâs kočodemnommâ, mut ive 1995 eennâmjuávkku kočoduvvoo "Gresshoppene", mii meerhâš aččinjijd kirjetárukielân.
Juávkku lii vuáittám oovtâ olympiakole, oovtâ maailmmiäštárvuođâ já kyehti euroopmiäštárvuođâ.
Saksa nisonij jyelgipállueennâmjuávkku

Saksa nisonij jyelgipállueennâmjuávkku () oovdâst Saksa nisonij jyelgipáálu aalmugijkoskâsijn eennâmjuávkkukištoin. Eennâmjuávkku tuáimá Saksa jyelgipállulito vuálásâžžân.
Saksakielân eennâmjuávkku kočoduvvoo noomáin "DFB-Frauenteam" (), "DFB-Frauen" ("Saksa jyelgipáálu nisoneh") já "Die Nationalelf".
Saksa lii tuáistáážân áinoo staatâ, mii lii vuáittám sehe almai já nisonij jyelgipáálu maailmmiäštárvuođâ já eennâmuásimiäštárvuođâ.
Kamtšatka eennâmtuárgástâs 2025

Kamtšatka eennâmtuárgástâs 2025 lii stuorrâ eennâmtuárgástâs, mii tábáhtui Ruošâst Kamtšatka njargâeennâm aldasijn syeinimáánu 30. peeivi 2025 suulân peeli kulmâ Suomâ ääigi. Ovtâstum staatâi geologia tutkâmkuávdáá (USGS) mield eennâmtuárgástâs tábáhtui 19,3 km jieŋŋâlvuođâst já ton magnitud lâi 8,8 Richter ciäkkáduv mield. 
Eennâmtuárgástâs tovâttij tsunamipááruid Kuálhismeerâst. Enâmeh pirrâ Kuálhismeerâ evakuistii ulmuid já adelii tsunamiváruttâsâid, mutâ maŋeláá maaŋgah váruttâsah kiässojii maassâd, tastko pááruh lijjii-uv ucebeh ko ovdil nobdui. Alemuuh pááruh mitteduvvojii Havaijist. Toh lijjii 1,7 meetter alosiih.
Kreml tallaa tieđetteijee Dmitri Peskov mield kihheen ij jáámmám Ruošâst eennâmtuárgástâs ige tsunami keežild. Lammâšum ulmui meereest sun ij muštâlâm. Pááruh tuššâdii Ruošâst kuittâg rakânâsâid. Kamtšatka njargâenâmist rusoškuođij meid Kljutševskoi tullâvääri, já kuárdee laava kuulgâi ton rivte mield. Kljutševskoi lii Euraasia alemus aktiivlâš tullâvääri.
Chief Standing Bear Prize for Courage -palhâšume

Chief Standing Bear Prize for Courage -palhâšume lii palhâšume, mii adeluvvoo ihásávt algâaalmug jesânân, kote čáittá stuorrâ ruokkâdvuođâ pooliitlávt teikâ sosiaallávt. Tom juáhá Chief Standing Bear Project -servi, mii vuáđudui ive 2022. Seervi ulmen lii kunnijâttiđ ponca-aalmug hoovdâ Standing Bear já suu tuáru aalmuglâšvuoigâdvuođâi peeleest. Standing Bear lâi vuossâmuš algâameriklâš, kote tubdâstui olmožin Ovtâstum staatâi laavâ mield.
Palhâšumán kuleh meetterpele kukkosâš pääcis Standing Bear -hoovdâst já 5 000 dollar ruttâpalhâšume.
Vyeitteeh.
Deb Haaland.
Chief Standing Bear Project -servi adelij ive 2025 palhâšume Laguna puebloindiaanáid kullee Haalandân, tastko sun piergij ekonomâlij vaigâdvuođâiguin ohtuuhuolâtteijen, čođâlditij vuoigâdvuođâtiettuu totkos já leehâi luodâ algâaalmugij jesânáid Ovtâstum staatâi politiikist. Haalandist šoodâi vuossâmuš algâameriklâš haldâttâsminister, ko president Joe Biden nomâttij suu sisministerin iivij 2021–2025.
Listo Mosambik vaarijn

Taat lii listo Mosambik vaarijn. Mosambik alemus vääri lii Monte Binga, mii paijaan 2 436 meetter alodâhân.
Listo Mali vaarijn

Taat lii listo Mali vaarijn. Mali alemus vääri lii Mont Hombori, mii paijaan 1 155 meetter alodâhân.
Listo Niger vaarijn

Taat lii listo Niger vaarijn. Niger alemus vääri lii Idoûkâl-n-Taghès, mii paijaan 2 022 meetter alodâhân.
Listo Sudan vaarijn

Taat lii listo Sudan vaarijn. Sudan alemus vääri lii Jabal Marrah, mii paijaan 3 042 meetter alodâhân.
Listo staatâin vijđoduv mield

Taat lii listo maailm staatâin vijđoduv mield.
Listo Kamerun vaarijn

Taat lii listo Kamerun vaarijn. Kamerun alemus vääri lii Fako, mii paijaan 4 095 meetter alodâhân.
Merkkâohoh

Merkkâohoh láá ohoh, moh tiättojeh anarâš kalenderist. Merkkâ- já nommâohoh láá teháliih ton suujâst, et toh išedeh nuuvt jiegâlâš, ko eennâmlâš-uv elimist. Toh iä puohâin oosijn toolâ innig tiäivás, ko täälvih láá uánnum já keesih kukkom, mut tiet toovláš okko-oornig lii kuittâg nuuvt riges já tivrâs ärbi sehe tááláid et puátteid-uv anarâš suhâpuolváid, et nommâ- já merkkâokkosysteem kannat siäiluttiđ aainâs kalenderist.
Merkkâohoh.
Merkkâohoh láá puohnâssân 12. Toh älgih juovlâi ääigi já pišteh syeinimáánu loopâkeš. Merkkâohhoin lii maŋgâsist
kiännii ulmuu nommâ. Merkkâohoh láá čuávuvááh:
Nommâohoh

Nommâohoh láá ohoh, moh tiättojeh anarâš kalenderist. Nommâ- já merkkâohoh láá teháliih ton suujâst, et toh išedeh nuuvt jiegâlâš, ko eennâmlâš-uv elimist. Toh iä puohâin oosijn toolâ innig tiäivás, ko täälvih láá uánnum já keesih kukkom, mut tiet toovláš okko-oornig lii kuittâg nuuvt riges já tivrâs ärbi sehe tááláid et puátteid-uv anarâš suhâpuolváid, et nommâ- já merkkâokkosysteem kannat siäiluttiđ aainâs kalenderist.
Nommâohoh.
Nommâohoh láá puohnâssân 10. Toh älgih porgemáánu majemuu ohhoost já jotkâšuveh skammâmáánu aalgân. Nommâohhoin lii maŋgâsist
kiännii ulmuu nommâ. Nommâohoh láá čuávuvááh:
Listo Burkina Faso vaarijn

Taat lii listo Burkina Faso vaarijn. Burkina Faso alemus vääri lii Tena Kourou, mii paijaan 747 meetter alodâhân.
Listo Etiopia vaarijn

Taat lii listo Etiopia vaarijn. Etiopia alemus vääri lii Ras Dejen, mii paijaan m alodâhân.
Paavo Hohti

Paavo Hohti () lâi syemmilâš kulttuurolmooš já klassiklii filologia totkee. Hohti poorgâi maaŋgâ siättusist. Stuorrâ eellimpargoos sun poorgâi Suomâ Kulttuurruttâráájust.
Eellim já pargo.
Hohti čođâlditij luvâttuv Joensuust. Valmâštume maŋa sun joođhij uápuidis Helsig ollâopâttuvâst. Ive 1976 Hohti nágáttâlâi antiik Kreika já Rooma kirjálâšvuođâst já valmâštui filosofia tuáhtárin. Suu náguskirje kieđâvušâi Historjákirje, mon lii čáállám antiikkreikkalâš historjistee Herodotos.
Škovlâääigis 1960-lovo loopâst Hohti vietij kiiđâid 1967 já 1968 Roomast, Villa Lante al Gianicolo -nommâsii huksiittâsâst, kost tuáimá Suomâ Rooma-tieđâlágádâs. Tobbeen sun uásálistij professor Patrick Bruun etruskáid kyeskee pargojuávkun. Ton maŋa Hohti kolliistâlâi Roomast jyehi ive. Italian suu láá tuálvum meid haldâttâs jeessânvuotâ já maŋeláá saavâjođetteijeevuotâ tieđâlágádâs tyehin leijee Institutum Romanum Finlandiae -siättusist.
Iivij 1973–1980 Hohti poorgâi läättinkielâ lehtorin Tampere ollâopâttuvâst.
Ive 1980 Hohti algâttij Suomâ Kulttuurruttârááju äššialmajin. Tobbeen sun poorgâi 24 ihheed. Majemui 14 ive ääigi sun poorgâi pajeäššialmajin. Taan paargon sun lijkkui ennuv. Hohti lii kommentistám pargo návt:”Kulttuurruttârááju lâi uáli jo mielâsâš pargosaje. Pargo lâi tuođâi positiivlâš, tastko tot faalâi tieđâ- já taaiđâulmuid máhđulâšvuođâid kavnâđ uđđâ aašijd. Ton lasseen uážui porgâđ eromâš puorij ulmuiguin já jieškote-uvlágánij suorgij äššitobdeiguin. Aaibâs jieijâs äššin lii lamaš máhđulâšvuotâ uáiniđ ruttârááju skeŋkkejeijei jiegâlii styeresvuođâ.”Bysant tutkâmuš seervist Hohti poorgâi toimâttempargo iivij 1985–1990. Sun tooimâi kuhháá meid seervi saavâjođetteijen.
Hohti lâi WSOY kirjálâšvuotâsiättus haldâttâs jesânin iivij 1991–1999 já talle saavâjođetteijen iivij 2000–2016.
Hohti finnij professor árvunoomâ ive 2003. Eres kunneemeerhah, maid sun finnij, láá Suomâ Vielgis Ruusu riitaarkode (SVR) vuosmuu luoka riitaar, Pase Lábbá riitaarkode (PKR) hovdâ já Kreika kunneeriitaarkode vuosmuu luoka hovdâ.
Rijjâääigis Hohti lijkkui miäcástiđ já kuálástiđ.
Merhâšume anarâššáid.
Suomâ Kulttuurruttârááju pajeäššialmajin Hohti poorgâi eromâš tehálii pargo anarâškielâ kielâpiervâltooimâ oovdân. Suu iššijn Anarâškielâ servi finnij nuuvt stuorrâ išeruuđâ, ete kielâpiervâl puovtij porgâđ toin vittâ ive já čäittiđ kieldân já staatân, ete seervi pargovyehi lii pehtil já tuáimee. Taan lasseen Hohti eelij sárnuttâlmin Aanaar tallaa kieldâhoovdâ tast, maid kolgâččij porgâđ talle viiđâ ive maŋa. Jieijâs 60. šoddâmpeeivi skeeŋkâi saajeest Hohti avžui juhlekuosijd skeŋkkiđ ruttâsume Anarâškielâ siärván. Ruttâ čoggâšui-uv suulân 13 500 eurod.
Anna Koivunen

Anna Koivunen (š. , Turku, Suomâ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee, kote spiällá moolâvahtân.
Karrieer.
Liigakarrieer.
Koivunen algâttij liigakarrieeris ive 2018 Turun Palloseurast. Iivij 2019–2020 sun speelâi Helsingin Jalkapalloklubist. Ive 2019 HJK vuoitij sehe liiga- já cupmiäštárvuođâ. Kuulmâ paje ääigi sun speelâi Liigast ohtsis 44 spellâd.
Ive 2021 Koivunen sirdâšui Ruotâ pel Linköpingân, mii talle speelâi Damallsvenskanist, já speelâi tobbeen oovce liigaspellâd. Sun speelâi Linköpingist meiddei ive 2022. Tastmaŋa Koivunen ovdâstij Ruotâ peln IFK Kalmar ive 2023 (14 liigaspellâd), IF Brommapojkarna ive 2023 loopâst já ive 2024 (35 liigaspellâd) sehe Djurgårdens IF ive 2025 (12 liigaspellâd kesimáánu loopâ räi).
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Koivunen speelâi vuossâmuu speelâs Suomâ nisonij jyelgipállueennâmjuávhust kuovâmáánust 2024. Ive 2025 sun lâi fáárust puoh speelâin, maid Suomâ speelâi jyelgipáálu nisonij EM-kištoin. Ive 2025 syeinimáánu loopâ räi sun lii spellâm ohtsis käävci enâmijkoskâsâžžâd spellâd.
Palhâšumeh.
Suomâ pállulitto palhâšij Koivusii ive 2018 pyeremussân spellen.
Vilma Koivisto

Vilma Koivisto (š. , Ruávinjargâ, Suomâ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Vilma Koivisto väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Ria Öling

Ria Öling (š. , Vaasa, Suomâ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Ria Öling väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Eva Nyström

Eva Nyström (š. ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Eva Nyström väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Emma Koivisto

Emma Koivisto (š. ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Emma Koivisto väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Joanna Tynnilä

Joanna Tynnilä (š. ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Joanna Tynnilä väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Anni Hartikainen

Anni Hartikainen (š. ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Anni Hartikainen väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Olga Ahtinen

Olga Ahtinen (š. , Kokkola, Suomâ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Olga Ahtinen väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Katariina Kosola

Katariina Kosola (š. , Hämeenlinna, Suomâ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Katariina Kosola väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Emmi Siren

Emmi Siren (š. ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Emmi Siren väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Nora Heroum

Nora Heroum (š. ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Nora Heroum väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Anna Tamminen

Anna Tamminen (š. ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Anna Tamminen väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Oona Siren

Oona Siren (š. ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Oona Siren väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Heidi Kollanen

Heidi Kollanen (š. , Tampere, Suomâ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Heidi Kollanen väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Natalia Kuikka

Natalia Kuikka (š. , Kiemâ, Suomâ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Natalia Kuikka väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Nea Lehtola

Nea Lehtola (š. ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Nea Lehtola väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Sanni Franssi

Sanni Franssi (š. ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Sanni Franssi väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Linda Sällström

Linda Sällström (š. , Vantaa, Suomâ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Linda Sällström väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Maaria Roth

Maaria Roth (š. ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Maaria Roth väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Eveliina Summanen

Eveliina Summanen (š. ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Eveliina Summanen väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Oona Sevenius

Oona Sevenius (š. ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Oona Sevenius väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Jutta Rantala

Jutta Rantala (š. , Köyliö, Suomâ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Jutta Rantala väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Tinja-Riikka Korpela

Tinja-Riikka Korpela (š. , Oulu, Suomâ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Tinja-Riikka Korpela väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Cecilía Rán Rúnarsdóttir

Cecilía Rán Rúnarsdóttir (š. ) lii islandlâš jyelgipálluspellee. 
Karrieer.
Aalmugijkoskâsâš karrieer.
Cecilía Rán Rúnarsdóttir väljejui juávkun, mii ovdâstij Island ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.
Almosvalastâllâm vuálá 20-ihásij EM-kištoh 2025

Almosvalastâllâm vuálá 20-ihásij EM-kištoh 2025 uárnejuvvojii porgemáánu 7.–10. peeivi Tamperest Ratina stadionist. 
Enâmustáá mitalijd vuoittii italialiih, kiäh kuoddii pááikán kuttâ kole, kulmâ siilbâ já vittâ proonsi ađai 14 mitalid. Meiddei espanjalij saalâsin lijjii 14 mitalid, mutâ ko tom verdid Italian, te ohtâ kollemiitaal lonottui pronssimitalân. Ovtâstum kunâgâskodde vuoitij 13 mitalid (5+7+1), já Saksa vist vuoitij 10 mitalid (3+6+1). Ohtsis 17 enâmid 25:st finnejii aainâs-uv oovtâ kollemiitaal.
Suomâ valastâlleeh.
Suomâ valastâlleeh vuoittii ohtsis čiččâm mitalid (4 siilbâ já 3 proonsi). Tot lâi eenâb ko kuássin ovdil 2000-lovvoost.
Vástuppeivi 8.10..
Kuulauigâdeijee Aatu Kangasniemi finnij Suomâ vuosmuu miitaal. 20,82 meetter uigâdem puovtij siilbâ. Kolle vuoittui 21,07 meetter uigâdmáin, mon tyehin lâi vuáládâheennâmlâš Jarno van Daalen. Puola Jakub Rodziak vuoitij proonsi (19,38 m). 
Kangasniemi vuoitij nube-uv miitaal, ko sun šlivgij proonsi (74,41 m) já Mico Lampinen vist siilbâ (74,67 m) movgáráin. Uŋgar Armin Szabados kollešlivgim kiirdij joba 82,91 meetterid.
Lávurdâh 9.10..
Rebecca Nelimarkka vuoitij säittišlivgim siilbâ, ko suu viiđâd šlivgim uulâi 54,43 meetterân. Miäštárin šoodâi Kroatia Vita Barbić (55,26 m). Proonsi finnij Liettua Orinta Navikaitė (54,36 m).
Pinja Kärhä vuoitij movgáršlivgim proonsi. Suu pyeremus šlivgim kiirdij 66,07 meetterid. Nubben poođij Ranska Marie Rougetet (67,38 m) já vuosmužžân vist Saksa Nova Kienast (67,93 m).
Pasepeivi 10.10..
Ella Mikkola vuoitij siilbâ alodâhnjuškiimist. Sun njuškij 189 cm aloduv majemuin keččâlmijnis. Kole vuoitij Uŋgar Lilianna Bátori, kote še njuškij 189 cm, mutâ jo nubbijn iirâtmáin. Pronssi moonâi Espanja Ona Bonetân.
Enni Virjonen vuoitij proonsi čiččâmvaldâlmist. Sun čoogij 6 060 čyegisid, mii lâi 200 čyegisid eenâb ko suu ovdebâš ulâttâs. Čiččâmvaldâlmist kole vuoitij Kroatia Jana Koščak (6 293) já siilbâ vuoitij Uŋgar Sarolta Kriszt (6 251).
James Lovell

James Arthur Lovell Jr. ( ; ) lâi ovtâstumstaatâlâš astronaut já legendaarlii epiluhostum Apollo 13 -mánudâšmääđhi komendeijee.
Lovell lâi ohtâ tehelumosijn astronautijn NASA komovuotâohjelmist. Sun lâi fáárust neelji komovuotâmissiost: Gemini 7:st, Gemini 12:st, Apollo 8:st já Apollo 13:st.
Ton maŋa ko Lovell vuolgij NASAst ive 1973, sun poorgâi irâttâsmaailmist já leehâi raavvâdviäsu jieijâs perruin Illinoisist. Lovell kálgu Marilynn, kiäin sun naajâi ive 1952, jaamij ive 2023. Lovellist lijjii nelji párnáá.
Karrieer.
Ive 1962 Lovell tuhhiittui NASA astronautjuávhu 2 jesânin. Sun väljejui Gemini 4:ii värikirden, já loopâloopâst sun kiirdij vuosmuu tove Gemini 7 kirden juovlâmáánu 4. peeivi 1965. Taan missio komendeijen tooimâi Frank Borman. Gemini 7 lâi masa 14-piäivásâš missio, mii kiirdij 9 030 000 kilomeetterid já juurâi 206 kerdid Eennâm pirrâ.
Skammâmáánu 11. peeivi 1966 Jim Lovell mađhâšij uđđâsist komovuotân Gemini 12 komendeijen. Taan missiost suu fáárust kiirdij vuosâkiärdálâžžân kirden Buzz Aldrin.
Eromâšávt kyehti Apollo-kirdem, moid Lovell uásálistij, lijjii merhâšitteeh komovuotâmađhâšem historjást 1960-lovvoost talle ko Ovtâstum staatah já Sovjetlitto kištottâllii komovuođâ hiärrávuođâst.
Apollo 8 -määđhist Lovell kiirdij oovtâst Frank Bormanáin já Willian Andersáin. Lovell väljejui taan mission astronaut Mike Collins sajan, tastko Collins koolgâi čuopâduđ. Apollo 8 -missio lâi vuosmuš, mii kiirdij olgos Eennâm juurrâmraađeest, já tot kiirdij luvvii Mánudáá pirrâ. Apollo 8 kiirdij Mánudáá juurrâmraađeest 20 tijmed, 10 minuttid já 13 sekuntid. Taan kirdemmääđhi keežild Ovtâstum staatah ožžuu čielgâ ovdâmääđhi Sovjetlito mánudâšohjelmáid. Maailmân vuolgâttuvvojii eromâš mučis koveh Enâmist komovuođâst kejâdijn.
Houston, we have a problem.
Pegâlmâs ciälhástâh "Houston, we have a problem" lijjii Jim Lovell säänih Apollo 13 -kirdem ääigi, teikâ jiešalnees sun eeđâi: "Ok, Houston, we've had a problem here." Jim Lovell koolgâi leđe viiđâd olmooš, kote ličij vázzám Mánudáá asseest, mut päärti keežild čielgâi jotelávt, et Apollo 13 ij kuássin siäivuččii Mánudáá asan.
Laasâ mield astronauteh oinii haapi kulgâmin olgos. Sij iberdii, et sist lâi tuođâlâš etitile. Astronauteh kolgii šeštiđ virde, já sij viettii nelji kolmâ peeivi uccâ mánudâšmoduláást, mii tooimâi sii kááijumskiijpân. Sij liijká ferttejii kirdeđ Mánudáá pirrâ, já NASA tiimi poorgâi puoh ton oovdân, et astronauteh loopâloopâst pessii torvolávt enâmân.
Herodotos

Herodotos (, ; suulân 484–425 oKr.) lâi antiikkreikkalâš historjistee. Herodotos tobdoo eromâšávt kirjestis Historjákirje, mii muštâl historjálijn tábáhtusâin. Sun kočoduvvoo historjá eeččin. Tom noomâ sunjin adelij antiikroomalâš kirječällee, sárnoo já politikkár Cicero, kote eelij 100-lovvoost oKr. Nube tááhust Herodotos kočoduvvoo meid kiälásij eeččin, tastko motomij ulmui mielâst suu teevstah láá tuše keksejum mainâseh.
Eellim.
Herodotos elimist ij tiettuu ennuv. Sun šoodâi Anatolia njargâenâmist Halikarnassos kaavpugist, mii lâi tááláá Bodrum kaavpug saajeest Tuurkist. Herodotos peerâ lâi ušom riges, mon áánsust sun finnij šiev škovlim já poostij mađhâšiđ ennuv. Sun lii máhđulávt palvâlâm hopliittin suátivievâst, tastko sun muštâl tuáruin täärhiht já ain suátialmaa uáinust.
Herodotos peerâ kaartâi vyelgiđ meddâl Halikarnassosist ton epistäđis pooliitlii tile keežild. Tast maŋa Herodotos aasâi Samos suollust.
Majemui ivijdis Herodotos aasâi Maadâ-Italiast Thurioi kaavpugist, kuus kreikkaliih lijjii vuáđudâm sirdokode. Tobbeen sun jaamij suulân 425 oKr. Nube käldee mield sáttá leđe nuuvt-uv, ete sun jaamij Ateenast rooton iivij 425 oKr. já 413 oKr. kooskâst. Maŋgâ kaavpug, tego eidu Ateena já Thurioi, näggejii, ete toh liččii Herodotos jäämmimsaje.
Herodotos mađhâšij ennuv. Ij lah kuittâg vises tiätu tast, eidu kost sun eelij. Motomij käldei mield sun eelij eres lasseen Egyptist, Libyast, Persiast, Syyriast já Babyloniast. Motomij käldei mield vist sun ij jieš iällám ovdâmerkkân Babyloniast, veikâ čaalij-uv kaavpugist toin naalijn, ete sun ličij lamaš tobbeen. Mađhijnis sun ušom poorgâi máttáátteijen já kävppijâssân.
Historjákirje almolávt.
Herodotos lâi tiätuäŋgiris já tärhis olmooš. Sun lâi meid čepis mainâsteijee. Mutâ veikâ Historjákirjeest láá-uv mielâkuvviittâsliih mainâseh sehe feeilah, te tast láá kuittâg rievtis tiäđuh já meid teháliih tiäđuh tallaa maailmist já tallai ulmui jurduin. Herodotos iätá jieš-uv, ete puoh, maid sun lii čáállám, ij lah veltihánnáá tuotâ. "Muu pargon lii čäälliđ tom, maid ulmuuh láá ettâm, mutâ must ij lah mihheen kenigâsvuođâid oskođ taid. Taat kuáská ubâ kiirján", sun čáálá.
Historjákirje lii juohhum oovce uásán kreikkalii mytologia oovce muusa mield.
Historjákirje ovdâsaavâst Herodotos čáálá:Taah láá Herodotos Halikarnassos tutkâmušah, maid sun almostit toin tuoivuin, ete sun návt siäiluttičij ulmui tavoi mušto já iästáččij tom, ete kreikkalij já barbaarij stuorrâ já imâšliih tavoh monâttiččii kunnee, mon toh ánsášeh; já ete sun čáláččij muušton sii riijdoi suujâid.
Herodotos kulttuurist.
Herodotos lii fáárust spellâirâttâs Ubisoft speelâst Assassin’s Creed Odyssey, mii sajaduvá antiikáigásii Kreeikan.
Listo Uganda vaarijn

Taat lii listo Uganda vaarijn. Uganda alemus vääri lii Mount Speke, mii paijaan  m alodâhân. Láá kuittâg meiddei motomeh käldeeh, moi mield Uganda alemus vääri lii Margherita Peak ( m).
Kinttâlpeivi

Kinttâlpeivi lii ristâlâš juhlepeivi, mii viättoo 40 peivid juovlâi maŋa ađai kuovâmáánu 2. peeivi ton mušton, et Jeesus tolvui 40 peeivi ahasâžžân temppâlân já Simeon sivnedij suu.
Anarâš-kalender.
Anarâš-kalenderist kinttâlpeivi lii ain kinttâlpeivoho pasepeeivi. Peivi lii Nieidâ Máárjá nuuvtkočodum putestem. Talle tovlááh sämmiliih peskidii saavzâi tälviulloid meddâl. Tain suulâin tohhii išedeh še Reisvuonmääđhi, veikkâ táválávt talle lijjii korrâ puolâšeh, mut meiddei korrâ puurgah-uv. Kinttâlpeeivi rahttâsškuottii ovdiih anarâšäijiheh tälvikoddepiivdon.
Anarâš-kalenderist kinttâlpeivi lii táválávt kuovâmáánu aalgâst, mut motomin tot lii uđđâivemáánu loopâst:
Listo Tšad vaarijn

Taat lii listo Tšad vaarijn. Tšad alemus vääri lii Emi Koussi, mii paijaan  m alodâhân.
Suomâ Kulttuurruttârááju

Suomâ Kulttuurruttârááju rs lii priivaat siäđus, mii oovded tiettuu, taiđuu já kulttuur Suomâst. Tot vuáđudui kuovâmáánu 27. peeivi 1939. Kulttuurruttâráájun kuleh kuávdášruttârááju já 17 eennâmkodderuttârááijud. Siättus haldâttâsâst láá 12 jesânid.
Ohtâ siättus vuáđudeijein lâi L. A. Puntila. Ive 1937 aalgâst sun čaalij Suomâ Koveloostân artikkâl, mast vuosmuu tove oovdânpuohtui juurdâ Kulttuurruttârááju vuáđđudmist. Čohčuv 1938 Puntila ornij vuáđudemčuággim. Suulân 30 000 aalmugškovlâlâžžâd čoggii 2,7 miljovn märkkid 170 000 syemmiliist. Ton lasseen uárnejui skeŋkkâčuággim várálub skeŋkkejeijeid.
Kulttuurruttârááju tooimân kuleh išeruuđâi já palhâšuumij jyehim, tuáhtár Juhani Kirpilä skeŋkkim Taaiđâpäikki Kirpilä, jyehi kuálmád ive uárnejum Mirjam Helin -laavlâkišto, Mirjam Helin -akatemia, residensohjelm taidâráid já jieškote-uvlágáneh haavah.
Išeruttâ.
Kulttuurruttârááju juáhá ihásávt išeruuđâid. Tast lii nelji uuccâmääigi. Kuávdášruttârááju uuccâmääigih láá njuhčâmáánust, porgemáánust já roovvâdmáánust. Eennâmkodderuttârááju uuccâmäigi lii uđđâive–kuovâmáánust.
Mieđettum išeruuđâi árvu lii lasanâm ucánjáhháá 2020-lovvoost. Ive 2020 tot lâi 45 miljovn eurod. Ive 2024 Kulttuurruttârááju vuástávaaldij 22 000 išeruttâucâmuššâd já mieđettij 2 700 išeruttâd, moi árvu lâi ohtsis 55,2 miljovn eurod. Ive 2024 taiđuu išeruuđâin 31 % juáhhojii kovetaiđui, 23 % nuottâtaiđui, 16 % čaittâlemtaiđui, 10 % kirjálâšvuotân já 20 % eres taiđuid. Tiettuu išeruuđâin vist 26 % juáhhojii humanistlii tiettui, 21 % talhâstiettui, 18 % ohtsâškoddetiettui, 14 % luándutiettui já 21 % eres tiettuid.
Išeruttâ lii mieđettum meid sämikielâi já -kulttuur oovdedmân. Kuhháá Kulttuurruttârááju njunošäššialmajin porgâm Paavo Hohti išedij Anarâškielâ seervi finniđ stuorrâ išeruuđâ, moin servi puovtij orniđ kielâpiervâl vittâ ive. Vorrâsub ovdâmerkkân láá Čyeti čälled anarâškielân -haahâ, mii finnij 90 000 eurod ive 2020 teevstâi kielâtipšomân já toimâtmân, sehe Aalto-ollâopâttuv totkeejuávhu haahâ, mii oovded tahojiermipiergâsijd pajekielân. Tot finnij 200 000 euro išeruuđâ ive 2025.
Eennâmkodderuttâráájuh.
Eennâmkodderuttâráájui ulmen lii kattiđ já ovdediđ eennâmkode kulttuur.
Listo Koskâ-Afrik täsivääldi vaarijn

Taat lii listo Koskâ-Afrik täsiväldi vaarijn. Koskâ-Afrik täsiväldi alemus vääri lii Mont Ngaoui, mii paijaan m alodâhân.
Listo Kongo demokraatlii täsivääldi vaarijn

Taat lii listo Kongo demokraatlii täsivääldi vaarijn. Kongo demokraatlii täsivääldi alemus vääri lii Margherita Peak, mii paijaan  m alodâhân. Nube käldee mield tot paijaan  m alodâhân.
Listo Namibia vaarijn

Taat lii listo Namibia vaarijn. Namibia alemus vääri lii Königstein, mii paijaan m alodâhân.
Maatipeivi

Anarâš-kalenderist Maatipeivi lii kuovâmáánu 24. peeivi. Maatipeivi ij viettum tađe komebeht, mut tot liijká lâi maaŋgâ áášán čyeccee. Maatipeeivi lii täälvi pelimuddoost, já tot uáivild tom, et täälvi čielgi tuáijoo. Talle kuobžâ jurgâlât tälvikuáđistis nube iärtán já toin suulâin älgih Maatipeivi puurgah-uv. Siämmáá ääigi aalgij meid ráávdu juoŋâstem, já tot piištij aaibâs jieŋâi vyelgimân. Talle lâi njähipivdo puoh pyeremuu muddoost já nuuvâi Máárjápeeivi. Maatipeeivi algâttii eehidmáállâš vuoššâm eehidkuoskuu ääigi.
Njuuvčah

Njuuvčah ("Cygnus") láá "Anserinae"-vyelihiäimun kullee loddesuuhâ, moos tääl kuleh 6 šlaajâ. Čapisnjuuvčâ vyelišlaajâ uđđâseelandlâš čapisnjuhčâ ("Cygnus atratus sumnerensis") lii jáámmám suhâjämimân.
Njuuvčah láá čäcilodeh, main lii kuhes čeve já táválávt vielgis puzzâloovdâ.
Aalmugijkoskâsâš fennougristkongres

Aalmugijkoskâsâš fennougristkongres ađai CIFU ("Congressus Internationalis Fenno-Ugristarum") lii vijđásumos aalmugijkoskâsâš suomâ-ugrâlâš kongres, mii puáhtá oohtân čuođijd totkeid sierâ enâmijn. Vuossâmuš kongres uárnejui Budapestist ive 1960, já ton maŋa kongres lii uárnejum jyehi viiđâd ive. Vistig uárnejeijee-enâmin lijjii vuáruluvâi Uŋgar, Suomâ já Sovjetlitto. Ive 1995 rääjist kongres uárnejuuškuođij Eestienâmist-uv. Ive 2020 kongres sirdâšui koronavirus keežild ihán 2022, já tot uárnejui Wien ollâopâttuvâst Nuorttâriijkâst.
CIFU lii uáli jo tehálâš konferens, tastko tot addel kielâtotkeid máhđulâšvuođâ nanosmittiđ oovtâstpargo já uápásmuđ toos, magareh tutkâmušah láá joođoost jieškote-uvlágánijn ollâopâttuvâin pirrâ maailm.
Kongreseh.
XIII kongres ive 2022.
Kulmânubálovváád fennougristkongres uárnejui porgemáánu 22.–26. peeivi 2022 Wien ollâopâttuv kampusist, mii lii ohtâ ollâopâttuv soojijn pirrâ kaavpug. Ovdil tobbeen lâi stuorrâ pyecceiviäsu, mut ton huksiittâsah já rakânâsah váldojii virgálávt ollâopâttuv kiävtun ive 1998.
Fáárust lijjii ennuv anarâškielâ sárnooh, já anarâškielâ lâi korrâsávt uáinusist. Anarâškielân kyeskee sahâvuáruid tollii Márjá-Liisá Olhtuis, Taarna Valtonen, Annika Pasanen, Jukka Mettovaara já Tuomas Koukkari. Olthuis oovdânpuovtij Anarâškielâ seervi tooimâ, Valtonen sáárnui anarâškielâlijn päikkinoomâin, já Pasanen muštâlij sämikielâi iäláskittem puátusijn sehe tast, mon ennuv onnáá peeivi Suomâst sarnum sämikielah sirdâšuveh suhâpuolvâst nuubán. Mettovaara já Kuokkari vuod kieđâvušáin kielâ- já sujâttemopâlijd aašijd.
XIV kongres ive 2025.
Neljinubálovváád fennougristkongres uárnejui Tartto ollâopâttuvvâst Eestienâmist porgemáánu 18.–23. peeivi 2025. Tartto lâi ovdil hovdim CIFU-kongres ive 2000. Lekkâmtábáhtusâst čielgâi, et fáárust lijjii paijeel 300 totked 21 enâmist. Kongres ääigi tuállojii muáddičyet sahâvuárrud puohlágánijn fáádáin, moh kuoskii suomâ-ugrâláid kieláid.
Sämikielâi kielâtiettuu uáinust eromâš mielâkiddiivâš sessio lâi "Uáinuh sämikielân" (eŋg. "Perspectives on Saami"). Taan sessiost tuállojii ohtsis 15 sahâvuárrud sämikielâin. Anarâškielâst tuállojii kuttâ sahâvuáru. Sessio eres sahâvuáruh kuoskii kieldâsämikielân, nuorttâlâškielân, tavesämikielân, maadâsämikielân, kuolasämikielân, juulevsämikielân já sämikielâi máttátmân.
XIV fennougristkongres

XIV fennougristkongres lii aalmugijkoskâsâš fennougristkongres, mii uárnejui Tartto ollâopâttuvvâst Eestienâmist porgemáánu 18.–23. peeivi 2025. Tartto lâi ovdil hovdim CIFU-kongres ive 2000. Lekkâmtábáhtusâst čielgâi, et fáárust lijjii paijeel 300 totked 21 enâmist. Kongres ääigi tuállojii muáddičyet sahâvuárrud puohlágánijn fáádáin, moh kuoskii suomâ-ugrâláid kieláid.
Sämikielâi kielâtiettuu uáinust eromâš mielâkiddiivâš sessio lâi "Uáinuh sämikielân" (eŋg. "Perspectives on Saami"). Taan sessiost tuállojii ohtsis 15 sahâvuárrud sämikielâin. Anarâškielâst tuállojii kuttâ sahâvuáru. Sessio eres sahâvuáruh kuoskii kieldâsämikielân, nuorttâlâškielân, tavesämikielân, maadâsämikielân, kuolasämikielân, juulevsämikielân já sämikielâi máttátmân.
Sahâvuárhuh anarâškielâst já eres sämikielâin.
Tuomas Koukkari toolâi sahâvuárus impersonaallijn já passiivlijn modalráhtusijn anarâškielâst. Jukka Mettovaara sahâvuáru kieđâvušâi anarâškielâ demonstratiivpronominijd. Merit Niinemägi muštâlij anarâškielâ adjektiivij attribuuthaamij variaatiost.
Marja-Liisa Olthuis já Trond Trosterud saahâ kieđâvušâi anarâškielâ stuárráábij numeraalij ko 10 sujâttemmyensterijd viereskielâlij kielâsárnoi já tiätumaašinheiviittâsâi uáinust.
Bianca Benini-Morottaja sáárnui kielâsiärvusist pajaneijee kielâiäláskitmist. Sun viärdádâlâi anarâškielâ já apurinãkielâ iäláskittemprosesijd. Apurinãkielâ sárnoo suu päikkienâmist Brasiliast.
Sessio loopâst vala Petter Morottaja muštâlij náguskirjefádástis anarâškielâ frekventatiiv- já kontinuatiivveerbâi produktiviteetist já sänirähtimtrendijn čallum kielâ vuáđuld.
Meiddei kuulmâ eres sessiost lâi saahâ sämikielâin:
"Ideologiah ucceeblovokielâi oovdedmist" -sessiost Annika Pasanen sáárnui sämikielâi oovdedmân kyeskee savâstâlmijn pajanâm ruossâlistee ideologiain. Sun keevtij meid anarâškielâ kielâiäláskittem ohtân ovdâmerkkân, já sun pajedij YLE savâstâlmij vuáđuld pajanâm kielâiäláskittemháástuid.
Sini Rasmus sáárnui Uunjaargâ uđđâ kielâsárnoin já kielâsirdemist.
Joshua Wilbur sáárnui "Diakronisiih korpuseh ucceeblovokieláid" -sessiost moonnâm ääigi, puáttee ääigi já onnáá peeivi siskálmitmist pittáámsämikielâ dokumentistemkorpusân. Pittáámsämikielâ taarbâš tääl eromâš tooimâid, tastko kielâ lii časkâmin iäge jur lah totkeeh, kiäh pyehtih kevttiđ ääigi ton iäláskitmân.
"Ovdâhistorjá"-sessiost tuállojii ohtsis kuttâ sämikielân lahtojeijee sahâvuáru sämikielâi historjást, motomijn sahâvuáruin kombinistmáin tom arkeologláid uáinoid.
Motomeh totkeeh kevttii sämikielân kyeskee sessiost sämikielâid-uv išekiellân jieijâs oovdânpyehtimist. Tot onnui sessio loppâsavâstâlmijn pyerrin äššin sämikielâi uáinojeijeevuotân já anon, tastko sämikielah kolgâččii finniđ pyereeb status eidu tiettuu kiellân toin naalijn, et toh kiävttojeh merhâšittee tutkâmareenain.
Listo Lesotho vaarijn

Taat lii listo Lesotho vaarijn. Lesotho alemus vääri lii Thabana Ntlenyana, mii paijaan m alodâhân.
Rautjärvi kirkko

Rautjärvi uđđâ kirkko lii ive 2025 huksejum já kiävtun vihkum luterilâš kirkko Rautjärvist Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Kirho huksiittâs lii suullân 30 m jävriláá Rautjärvi ovdii kirhoost, mii puolij kunnân ive 2022.
Historjá.
Rautjärvi maadâriddoost láá lamaš maaŋgah kappeleh já kirhoh. Täin jo kulmâ láá puállám kunnân. Kirhoi lasseen Rautjärvist láá puállám aainâs-uv kyehti stohvâl iivij 1847 já 1872 já meid pappâl já kirho kirjerááju (ive 1856).
Eennâmkodálávt merhâšittee huksejum kulttuurpirâsin onnum viiđâd kirkko puolij kunnân juovlâmáánu 25. peeivi 2022. Roovvâdmáánu 9. peeivi 2023 Ruokolahti kirkkostivrâ meridij huksiđ uđđâ kirho kunnân puállám kirho sajan. Tot lii kuuđâd kirkko.
Huksiittâs.
Kirhoost láá kulmâ keerdi. Kirkkosalin čäähih 70 olmožid. Kirkkosali vyelni lii servikoddesali.
Kuori.
Álttártavlu.
Kirhoost ij lah táválâš álttártavlu, pic tobbeen lii stuorrâ álttárlasâräigi. Lasârääigi paajaabeln lii kirho ristâ, mii lii rahtum kunnân puállám kirho illâlum hiirsâin. 
Stohvâl.
Uđđâ kirho stohvâl lii ollâ tornâ, mon alne lii stuorrâ ristâ. Tot lii sierânâs rakânâs parkkisaje roobdâst. 
Stohvâl lii stiijlâ tááhust siämmáálágán ko kirkko jieš. Stohvâl julgâsiijđost láá vielgis ciägulyevdih.
Nisonij Ykköspesis-paje 2025 fiinaalráiđu

Nisonij Ykköspesis-paje 2025 fiinaalrááiđust spellii Oulu Lippo Nisoneh já Hamina Palloilijat. Lippo vuoitij fiinaalrááiđu 2–0. Vuáittoin tot pajanij Superpesis-liigan, mii lii pesipáálu alemus liiga.
Fiinaalspeelah.
Vuossâmuš fiinaalspellâ.
Vuossâmuš fiinaalspellâ spellui porgemáánu 23. peeivi Oulust Raksila pesipállustadionist. Speelâ aalgâst Lippo, mii algâttij olgovuárust, oroi lemin jierestum. Muádi feeilâ keežild HP finnij oovtâ kaččâm, já Lippo jieijâs vuosmuš sisvuáru vist nuuvâi uáli jo jotelávt.
Vuosmuu uási niäljád ađai majemuu vuárupaarâ aalgâst HP:st lijjii kyehti kaččâm já Lippost ohtâ kaččâm. Olgokiedist Lippo luhostui pyereest ige adelâm HP:n innig kaččâmijd. Siskiedist-uv juávkku piergij pyereest, veikkâ spelleeh lijjii-uv korrâ tedduu vyelni. Iiris Rautio čooskij já Karoliina Soppela kaačâi Lippo táásá, já Sara Kinnusii časkemist Linda Kemppainen puovtij vuosmuu uási vuáittukaččâm.
Nube uásist Lippo speelâi ložžâsávt 1 628 päikkikeččee oovdâst. Tot finnij 5 kaččâm, vuástálistee vist ij oovtâgin. Nuuvt Lippo vuoitij vuosmuu speelâ 2–0 (3–2, 5–0). Nube uásist kyehti kaččâm čoskijn vildáásčaskeeh Aino Kesti já 16-ihásâš Saana Kälkäjä. Rautio čooskij já puovtij oovtâ kaččâm. Kapteen Tossavainen puovtij kyehti kaččâm, já Soppela já Kemppainen kuohtuuh puovttijn oovtâ kaččâm.
Nubbe fiinaalspellâ.
Nubbe spellâ spellui jo čuávuváá peeivi masa 600 km keččin Haminast Vallikenttä-kiedist. Spellâ lâi uáli jo täässiv. Vuosmuu uásist časkee–kaččee-paarâ Mira Heikkilä – Kiira Yrjänen tuálvoin päikkijuávhu njunošân. Kuálmád vuárupaarâst Lippo kuittâg peesâi njunošân, ko Rautio–Heinula já Kinnunen–Soppela uárnejii Lippon kyehti kaččâm. Eenâb kaččâmeh taan uásist iä oinum.
Nube uásist Kesti–Kemppainen adeláin Lippon tállán oovtâ kaččâm. Nube vuárupaarâst HP finnij kuittâg kyehti kaččâm, main västidii Nea Forsell – Krista Piirainen sehe Riina Hallikainen – Annika Utriainen. Speelâ já fiinaalrááiđu čuávdus šoodâi aaibâs majemuu vuárupaarâst.
Sisvuárust Lippost lijjii jo kyehti puálu ovdilgo Kesti puovtij Heinula päikkipiäsán. Nuuvt uási lâi táásá 2–2, ko HP algâttij jieijâs majemuu sisvuáru. Päikkijuávkku tarbâšij oovtâ kaččâm, vâi spellâ jotkuuččij supervuárupaarân. Lippo pehtilis olgokieddi selvâttij kuittâg HP vollitmijd oovtâi oovtâi, ige HP peessâm ko ohtii kuálmád piäsán. Čuávdee kuálmád puálu šoodâi talle ko HP spellee čooskij ovdâlavâttemes časkem majemuu časkemijnis. Spellâ nuuvâi 0–1 (1–2, 2–2). Tastmaŋa Lippo keevtij Hamina päikkikiedi jieijâs miäštárvuotâjuuhlij várás.