tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Čuovâuáivi peivikirje – Korrâ tuotâvuotâ

Čuovâuáivi peivikirje – Korrâ tuotâvuotâ ( já ) lii nuorâiroomaan, mon Jeff Kinney lii čáállám já kuvvim. Kirje lii algâalgâlávt čallum eŋgâlâskielân. Eŋgâlâskielâlâš kirje almostui skammâmáánu 9. peeivi 2010. Tot lii viiđâd kirje siämmáánommâsii kirjerááiđust. Fabrizio Brecciaroli lii jurgâlâm kirje anarâškielân, já Anarâškielâ servi lii kuástidâm tom. Anarâškielâš kirje almostui porgemáánust 2025.
Juonâ.
Greg Heffley tiätá, et esken rävisolmožin sun piäsá čäittiđ eromâšvuođâs ubâ maailmân. Mut ko pyeremus skippáár piergee pyereest suuttáá-uv, ko palvâlem pääihist ij tooimâ tegu kolgâččij já ko saavah ovdâsvástádâs jyehimist láá aaibâs liijkás ennuv, te Greg ferttee mutteđ mielâs. Ij äävti ko irâttiđ navdâšiđ nuorâvuođâst nuuvt ennuv ko peri máhđulâš. Piergee-uv Greg ohtuu? Já mii lii korrâ tuotâvuotâ?
Listo Syyria vaarijn

Taat lii listo Syyria vaarijn. Syyria alemus vääri lii Hermon, mii paijaan  m alodâhân.
Listo Jemen vaarijn

Taat lii listo Jemen vaarijn. Jemen alemus vääri lii Jabal an Nabī Shu'ayb, mii paijaan  m alodâhân.
Sámi sohka

Sámi sohka lii tavesämmilii musikkár Kajsa Balto vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Opera Omnia čohčâmáánu 25. peeivi 2017.
Buot eallá

Buot eallá lii tavesämmilii musikkár Kajsa Balto nubbe studioalbum. Tom almostitij DAT vyesimáánu 8. peeivi 2020. Lokkekove lii ráhtám Inga-Wiktoria Påve.
Sámi juovllat

Sámi juovllat lii tavesämmilii musikkár Kajsa Balto kuálmád studioalbum já vuossâmuš juovlâalbum. Tom almostitij DAT skammâmáánu 19. peeivi 2021.
Rájás

Rájás () lii tavesämmilii musikkár Kajsa Balto niäljád studioalbum. Tom almostitij DAT vyesimáánu 17. peeivi 2024. Lokkekove lii ráhtám Britta Marakatt-Labba.
H​á​lde áhkku

Hálde áhkku lii Tundra Electro nubbe studioalbum. Tom almostitij OK By Jazzland roovvâdmáánu 20. peeivi 2023.
Kiärun kaavpugtáálu

Kiärun kaavpugtáálu () teikkâ Kristal () lii iivij 2015–2018 huksejum rakânâs Kiärun uđđâ kuávdáást Kaavpugtáálutorist já Malmvägen pellâst. Tot lii suullân 4 km keččin Kiärun puáris kaavpugtáálust. Kaavpugtáálu lii vuossâmuš rakânâs, mii lii huksejum Kiärun uđđâ kuávdážân.
Historjá.
Porgemáánust 2004 Kiärun kaavpugrääđi meridij sirdeđ ubâ kaavpug suullân 3 km nuortâs, tastko eennâm lâi vuájumin kaavpug vyelni ryevdimalmâruuki LKAB tooimâ keežild. 
Roovvâdmáánust 2012 kulluuttui arkkitehtuurkišto uđđâ kaavpugtáálust. Kišto nuuvâi čohčâmáánust 2013, já tom vuoitij tanskalâš arkkitehttoimâttâh Henning Larsen Architects A/S "Kristallen"-iävtuttâssáin.
Uđđâ kaavpugtáálu huksim aalgij čohčuv 2015 já nuuvâi ive 2018. Kaavpugtáálu viihkâi kiävtun kunâgâs Kaarle XVI Kustaa skammâmáánu 22. peeivi siämmáá ive.
Rakânâs.
Rakânâsâst láá kyehti váldu-uási: aaleeb, almolâš vááimus já ton pirrâ leijee vyeligub riegis, mast láá ei. kaavpug toimâttuvah já jieškote-uvlágáneh haaldâtliih visteh.
Almolâš vááimus lii käävcikiärdásâš, koleivnásâš rakânâs, mon inspiraatiokälden lijjii ruuvki ryevdimalmâmineraalij maaŋgâčievâg häämih. Tot lii áávus puohháid já tuáimá kaavpuglij orroomvisten. Tobbeen láá ei. Kin tááláštaiđuu museo (ovdil "Konstmuseet i Norr") já kähviviäsu.
Kiärun puáris kaavpugtáálu

Kiärun puáris kaavpugtáálu () teikkâ Iglu () lâi haaldâtlâš rakânâs Kiärun puáris kuávdáást. Tot lâi suullân 4 km keččin Kiärun uđđâ kuávdáást já kaavpugtáálust.
Kaavpugtáálu lii vuávám ruátálâš arkkiteht Artur von Schmalensee. Ive 1964 sehe kaavpugtáálu já arkkiteht vuoittii Kasper Salin -palhâšume.
Tomatina

Tomatina lii juhle, mii uárnejuvvoo ain porgemáánu majemuu koskoho Buñol siijdâst Valencia eennâmkoddeest Nuorttâ-Espanjast. Juhleest ulmuuh kaškeh nubijdis tomattijguin oovtâ tiijme. Juhle šoodâi ive 1945, máhđulávt páihálij párnái purrâmušsuáđi tiet.
Tomatina-juhle álgá tijme 11 Palo Jabón -kištoin, mast juhlooh irâtteh kuárŋuđ kuhes stáágu mield pajas já kočâttiđ piärgupitá ton keejist. Stággu lii vuoidum, nuuvt ete ulmuuh kalgeh kuárŋuđ nubijdis oolâ, vâi sij luhostuuččii.
Toomaattuáru álgá tijme 12, kuás kyermiautoh pyehtih tomattijd siijdâ kuávdážân. Kuosijn lii ohtâ tijme äigi ivniđ nubijdis já Buñol kááđuid ruopsâdin. Juhle várás šoddâduvvojeh 120 000 kiillud tomatteh Extremadura jiešhaldâšemkuávlust Uárji-Espanjast. Taah tomatteh iä lah purâtteijeeh.
Maaŋgâ uásálistest láá vuoijâmlaasah teikâ piäivášlaasah čoolmij syeijin. Siijdâ kävppijâsah vist syeijejeh jieijâs kaavpijd stuorrâ lastiksuojijguin. Tuáru maŋa puáluautoh čorgejeh kááđuid čassijn.
Juuhlán tarbâšuvvoo lippu. Liipuh láá vyebdimnáál suulân 22 000 pittád. Kyesih puátih pirrâ Espanja já maailm. Ovdil ive 2013 kyesih sattii leđe paijeel 40 000, mutâ talle Buñol váldustivrâ meridij raijiđ uásálistei mere. Suulân 9 500 ulmuu siijdâst 7 500 lippud láá väridum páiháláid ulmuid.
Ive 2021.
Ive 2021 juhle ij uárnejum koronapandemia keežild.
Ive 2025.
Juhle uárnejui porgemáánu 27. peeivi. Teeman lâi ”tomaterapia”, mii čuujoot ihán 2024, kuás 228 olmožid jammii tuulvijn Valenciast.
3 (loho)

3 (kulmâ) lii luándulâš loho. Ovdil tom lii loho kyehti, já ton maŋa puátá loho nelji. Eres teevstâin ko tieđâlijn teevstâin 3 távjá čálloo pustavijgijn.
Ruopsissellâ

Ruopsissellâ ađai erytrosyyt () lii vorrâsellâ, mii joođeet haapi kiäppáin kođosáid vááimu pumppám vorrâkolgos fáárust. Talle tot joođeet čiđđâdioksid kođosijn maasâd kiäppáid. Kiäppáin čiđđâdioksid vuálgá olgosvuoiŋâm ohtâvuođâst.
Ruopsisseelah siskeldeh hemoglobin, mast puátá voorâ ruopsis ivne. Ruopsisselâittáá vorrâ ličij fiskájeijee kolgos.
Historjá.
Vuossâmužžân ruopsisseelâid kuvvij nuorâ hollandlâš biolog Jan Swammerdam ive 1658. Ive 1674 hollandlâš mikrobiolog Antonie van Leeuwenhoek kuvvij ruopsisseelâid pyerebeht. Sun čaalij, et "ruopsisseelah láá 25 000 kerdid ucebeh ko čunoičalme".
Taavdah.
Anemia.
Jis voorâst iä lah tuárvi ruopsisseelah teikâ voorâ ruopsisseelâin ij lah tuárvi hemoglobin, te vorrâ ij paste jođettiđ puoh haapi, mon orgaanvuáhádâh taarbâš. Taat toovât anemia, mon symptoomin láá eres lasseen kuokšâdvuotâ, vaibâmvuotâ já hiäjuvuotâ.
With Teeth

With Teeth (albumlohheest čallum stijláin [WITH_TEETH]) teikkâ Halo 19 lii ovtâstumstaatâlii industrial rock Nine Inch Nails niäljád studioalbum. Tom almostittii maailmvijđosávt Nothing já Interscope vyesimáánu 3. peeivi 2005.
Albumist láá fáárust maaŋgah musikkáreh, ovdâmerkkân Nirvana já Foo Fighters musikkár Dave Grohl, kote čuojât ruumbuid maaŋgâin pittáin, já Atticus Ross, kiäst maŋeláá šoodâi NiN jeessân. 
Album ulâttij oovcád sajan Suomâ virgálii albumlistoost. Almostittem maŋa tot debytistij ovtâstumstaatâlii "Billboard 200" -listo njunošist. Billboard 200 -listoost album lâi ohtsis 43 okkod.
Pitáh.
Trent Reznor lii nuottim, sannim já heiviittâm puoh pittáid.
Ráji ravddas

Ráji ravddas lii tavesämmilii muusikjuávhu Ravggon vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Tuupa Records syeinimáánu 8. peeivi 2016.
Gapmu (Ravggon album)

Ráji ravddas lii tavesämmilii muusikjuávhu Ravggon nubbe studioalbum. Tom almostitij Uksi Productions kuovâmáánu 6. peeivi 2024.
Gapmu

Gapmu puáhtá merhâšiđ čuávuváid aašijd:
Djupvik kirkkotupe

Djupvik kirkkotupe ( já ) lii kuheskirkko Djupvik siijdâst Kaivuonâst, mii lii Tromsa läänist Taažâšt. Tom vuávái arkkitehtfinnodâh Ric. Bjørn A/S. 
Historjá.
Djupvikist lii lamaš kirkkoeennâm jo ive 1930 rääjist, mut kirkko ij lamaš. Ovdil ko kirkkotupe huksejui, kieldâpaapah toimâttii immeelpalvâlusâid Djupvik škoovlâ valastâllâmsalist. Kirkkotuve viihkâi kiävtun roovvâdmáánu 12. peeivi 1980 pispe Arvid H. Nergård.
Huksiittâs.
Kirkkotupe lii vyeligis, vielgis muorâhuksiittâs euroopmaađij E6 pellâst. Tuve alne lii saatuulkáttu, mon alne lii uccâ toornâš váldu-uuvsâ peln. 
Kirkkosali.
Kirkkosalin čäähih 110 olmožid. Muorâpeeŋkâi saajeest láá stoovlih.
Upside Down (Diana Ross laavlâ)

Upside Down lii ovtâstumstaatâlii lávloo Diana Ross laavlâ, mii almostui kesimáánu 18. peeivi 1980.
Pitá vuáđutiäđuh.
"Upside Down" lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávlu ovtâstumstaatâlâš lávloo Diana Ross. Pitá lává ráhtám já pyevtittâm ovtâstumstaatâlii Chic-muusikjuávhu jesâneh Nile Rodgers já Bernard Edwards.
Almostittem.
Motown almostitij lavluu kesimáánu 18. peeivi 1980 uássin Ross 11. studioalbumist "Diana".
Siv Ringdal

Siv Ringdal (š. juovlâmáánu 27. peeivi 1973 Lista, Agder, Taažâ) lii taažâ etnolog, kulttuurhistorjistee já kirječällee. Sun lii čáállám ennuv taažâi enâmistvarriimist Ovtâstum staatáid.
Eellim.
Siv Ringdal šoodâi já rávásmij Lista-nommâsii siijdâst, mii lii Agder läänist Taažâst. Sun luuvâi etnologia Oslo ollâopâttuvvâst, mast sun valmâštui maisterin ("cand.philol.") ive 1999. Siämmáá ollâopâttuvvâst sun nágáttâlâi tuáhtárin kulttuurhistorjást vyesimáánu 26. peeivi 2016. Sun čaalij náguskirjees nuorâ agderlij nisonij roppânubástusâin New Yorkist iivij 1945–1965.
Ringdal parga Taažâ aalmugmuseost.
Palhâšumeh.
Ive 2019 Ringdal finnij Sørlandet kirjálâšvuotâpalhâšume tiätukirjestis "På høye hæler i Amerika".
Parmigiano Reggiano

Parmigiano Reggiano, parmesaan teikkâ parmesaanvuástá lii italialâš korrâ vuástá, mii kopšâduvvoo kuhháá. Tot vyestejuvvoo kusâmielhist, mii ij pastöristuu. Parmesaan kopšâdem pištá šlaajâ mield 12–40 mánuppaijeed. Parmesaaneh láá uáli jo stuárráh já lussâdeh: ohtâ vuástáskiärru puáhtá teddiđ 24–40 kg.
Parmesaanist lii EU syeijejum algâpuáttimnomâttâs ( ađai "SAN"), mondiet parmesaan puáhtá vuostiđ tuše Parma, Reggio Emilia, Modena, Bologna já Mantova eennâmkuudijn.
Parmesaanvuástá kočoduvvoo "vuástá kunâgâssân".
Nommâ.
Parmigiano Reggiano lii finnim noomâs Parma já Reggio Emilia kaavpugijn, moh kuleh ton ärbivuáválii valmâštemkuávlun. "Parmigiano" já "reggiano" láá italiakielâ adjektiiveh, veikkâ Parmigiano Reggiano noomâst sääni "parmigiano" lii-uv substantiiv. "Parmigiano" meerhâš "parmalâš". Tot lii kuittâg puárisáigásâš sääni, mii onnáá peeivi lii aanoost tuše Parmigiano Reggiano noomâst. Tááláá kielâst "parmalâš" lii" parmense". Sääni "reggiano" vist meerhâš "reggioemilialâš". Tom ij koolgâ sehhiđ sáánán "reggino", mii vist meerhâš "reggiocalabrialâš".
Jiešvuođah já kiävttu.
Parmesaan lii tehálâš aamnâs maaŋgâin italialijn purrâmâšâin, eromâšávt pasta alne. Tot lii meiddei njaalgâ pevdivuástá.
The Kick Inside

The Kick Inside lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush vuossâmuš studioalbum. Tom almostittii EMI maaŋgâin staatâin Euroopist já Sonopresse Ranskaast kuovâmáánu 17. peeivi 1978. Njuhčâmáánust Harvest almostitij album Ovtâstum staatâin já Kanadast, já kesimáánust tom almostittii EMI já Jugoton Jugoslaviast. Siämmáá ive Portrait almostitij album Israelist já EMI motomijn eres staatâin.
Planck staađâ

Planck staađâ (tubdâldâh "h") lii almolâš luándustaađâ, mii ovtâstit távjuduv já energia ohtâduvâid nubijdis. Staađâ lii eromâšávt anolâš kvanttâmekanikist.
Miäruštâllâm.
Ive 2019 anon valdum SI-ohtâdâhvuáháduv mield Planck staađâ "h" lii:
formula_1
Historjá.
Staađâ lii finnim noomâs saksalii fysikkár Max Planck mield. Ive 1900 sun noobdij, ete šleđgâmagneetlâš suonjârdem šadda tiätu stuárusâžžân kvanttân, mon energia lii njuolgist viärdálâš suonjârdem távjudâhân: 
formula_2
mast "E" lii kvaantâ ađai footoon energia, "h" Planck staađâ já "f" suonjârdem távjudâh.
Redusistum Planck staađâ.
Maŋgii lii anolub kevttiđ staađâ formula_3 saajeest nk. redusistum Planck staađâ formula_4, mii šadda tast, ko Planck staađâ juáhhoo formula_5:jn:
formula_6
Redusistum Planck staađâ formula_4 koččoo motomin "Dirac staađđân" Paul Dirac mield. 
Ko kiävttoo redusistum Planck staađâ, lii máhđulâš kovediđ footoon energia čuávuvávt:
formula_8
mast formula_9 lii suonjârdem kulmetávjudâh.
Lionheart (Kate Bush album)

Lionheart lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush nubbe studioalbum. Tot almostui tuše oovce mánuppaijeed Bush vuosâalbum maŋa. Lionheart almostitij EMI Eŋlandist skammâmáánu 13. peeivi 1978. Maŋeláá siämmáá ive EMI almostitij album meiddei Saksaast, Argentiinast, Japanist, Ovtâstum staatâin já Vuáládâhenâmijn, já Harvest almostitij tom Kanadast.
Vuoptâcissááš

Vuoptâcissááš ("Lophophanes cristatus", syn. "Parus cristatus") lii loddešlaajâ, mii kulá cissái hiäimun ("Paridae").
Stuárudâh já olgohäämi.
Vuoptâcissáá kukkodâh lii 10,5–12 cm, já tot tiäddá 10–14 g. Vuoptâcissáá kääibi vyelni lii čapis tiälkku, já ton nierah já vuoptâuási láá čappâdeh já vielgâdeh. Vuoptâcissáá selgi lii ruškâd já räänis, já čuávjipeeli lii tevkisvielgâd. 
Lavdâm já eellimpiirâs.
Vuoptâcissááš lii hiäjusmum, mut tot lii rávhuidittum luándusuojâlemlaavâ vuáđuld.
Lasanem.
Vuoptâcissááš ráhtá piervâlis muorâ vuágun teikkâ loddevuovdân. Távjá tot jieš kopá vuágu pookán. Vuoptâcissááš ráhtá piervâlis siähtálijn, ulloin, soksâmijn já eevniviermijn. Niŋálâs mannee 4–8 manneed cuáŋui-vyesimáánust. Niŋálâs lällee moonijd ohtuu 13–18 peivid. Uđâgááh láá piervâlist 18–21 peivid.
Raavâd.
Vuoptâcissááš porá tivrijd, siemânijd já čielgitävtittemes elleid.
Čuovjiscissááš

Čuovjiscissááš ("Cyanistes caeruleus", syn. "Parus caeruleus") lii loddešlaajâ, mii kulá cissái hiäimun ("Paridae"). 
Stuárudâh já olgohäämi.
Čuovjiscissááš lii čuuvtij ucceeb ko pyeidicissááš. Ton kukkodâh lii 10,5–12 cm, já tot tiäddá 10–13 g. Čuovjiscissáást lii čuovjis uáivi, já ton nierah já riegis, mii jotá uáivi pirrâ, láá vielgâdeh. Čuovjiscissááš lii seelgi peln ruánáá, já ton čuávjipeeli lii fiskâd. Poođâš já suájáh vist šiälgájeh čuovjâdin.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Čuovjiscissááš piervâld Suomâst lostâ- já siähálâšmeecist. Čuovjiscissááš lii eellimvuáimálâš, mut tot lii rávhuidittum luándusuojâlemlaavâ vuáđuld. Čuovjiscissááš lii levânâm masa ubâ Euroopân sehe Aasia já Tave-Afrik oosijd. Šlaajâ lii Suomâst uuđâs, já tot levânij Suomâ kuávlun eskin 1800-lovvoost. Talle tot lâi tuođâi härvinâš šlaajâ. Ovdil čuovjiscissááš lâi Maadâ-Suomâ lodde, mut tááláá ääigi tom puáhtá uáiniđ meid Tave-Suomâst. Čuovjiscissááš ij varrii máádás, pic tot lii tälviv eres cissáigijn muáđist.
Lasanem.
Čuovjiscissááš ráhtá piervâlis muorâ vuágun teikkâ loddevuovdân. Tot puáhtá motomin kuuppâđ vuágu meid jieš. Čuovjiscissááš ráhtá piervâlis siähtálijn, ulloin, soksâmijn já puuzâin. Niŋálâs mannee 6–14 manneed cuáŋui-vyesimáánust. Niŋálâs lällee 12–15 peivid. Uđâgááh láá peesist 19–20 peivid.
Raavâd.
Čuovjiscissááš porá siemânijd, tiivrijd já čielgitävtittemes elleid. Tälviv tot lii távjá loddelyevdi alne puurâdmin.
Antiikáigásâš Kreikka

Antiikáigásâš Kreikka (s. 1100–30 oKr) lâi ollâkulttuur suulân tááláá Kreika kuávlust. Äigipaje juáhhoo táválávt neelji uásán: sevŋis ääigih (s. 1100–700 oKr), arkaaisâš paje (700–480 oKr), klassiklâš paje (480–323 oKr) já hellenistlâš paje (323–30 oKr). Antiikáigásâš Kreikka lâi tobdos taiđuustis, tiettuustis sehe uđđâ filosofialijn já pooliitlijn jurduinis. Pegâlmiih antiikáigásiih ulmuuh láá ovdâmerkkân filosofeh Aristoteles, Plato já Sokrates, historjistee Herodotos já suátihovdâ Aleksander Styeres.
Äigipajeh.
Sevŋis ääigih (s. 1100–700 oKr).
Ovdil sevŋis aaigij kuávlust lâi mykenelâš kulttuur 1600–1100 oKr, kuás kavpâšem, taaiđâ já kielâ kukkejii. Sierâlágánij tuárui keežild kulttuur kuittâg lappui. Tastmaŋa pottii sevŋis ääigih, moh finnejii noomâs tast, ete ij lah hirmâd pyereest tiäđust, mii talle tábáhtui. Kreikkaliih iä orroom oovdedmin iäge ovdánmin ennustkin taan ääigi. Taaiđâ já kirjálâšvuotâ lappojii, puáris aassâmsajeh eereeb Ateena hilgojii, já ulmui meeri kiäppánij.
Sevŋis aaigij loppâbeln kreikkalij kulttuur iäláskij oppeet. Merkkân täst láá ovdâmerkkân vuossâmuuh olympialiih ive 776 oKr sehe eeppisiih tiivtah Ilias já Odysseia, maid lii čáállám Homeros.
Arkaaisâš paje (700–480 oKr).
Arkaaisii paje ääigi kreikkalâš kulttuur ovdánij já levânij. Šoddii nonnâ kaavpugstaatah tego Ateena, Sparta, Theba já Kooriint tááláá Kreika kuávlust, Syrakusa Sisilia suollust já Miletos tááláá Tuurki kuávlust.
Never for Ever

Never for Ever lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush kuálmád studioalbum. Tom almostitij EMI Euroopist čohčâmáánu 8. peeivi 1980. Siämmáá máánust Harvest almostitij album Kanadast.
The Dreaming

The Dreaming lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush niäljád studioalbum. Tom almostitij EMI Euroopist čohčâmáánu 13. peeivi 1982.
Hounds of Love

Hounds of Love lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush viiđâd studioalbum. Tom almostitij EMI maailmvijđosávt čohčâmáánu 16. peeivi 1985. Kesimáánu 16. peeivi 1997 almostui album uđđâ versio, mast láá kuttâ pitá lase.
The Sensual World

The Sensual World lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush kuuđâd studioalbum. Tom almostitij EMI maailmvijđosávt roovvâdmáánu 17. peeivi 1989.
The Red Shoes (Kate Bush album)

The Red Shoes lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush čiččâd studioalbum. Tom almostitij EMI Japanist roovvâdmáánu 20. peeivi 1993. Columbia almostitij album C-kasettin Ovtâstum staatâin roovvâdmáánu 28. peeivi, já EMI CD-skiärrun Euroopist skammâmáánu 1. peeivi.
Aerial

Aerial lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush káávcád studioalbum. Tublealbum almostitij EMI maailmvijđosávt skammâmáánu 7. peeivi 2005. Ovtâstum staatâin tom almostitij Columbia.
Huomioita.
Pittáást "formula_1" Kate Bush lávlu paijeel čyeti pii desimaalijn. Bush kuldâleijeeh láá kuittâg merkkum, ete pittáást váiluh 22 desimaalid.
Director’s Cut (Kate Bush album)

Director’s Cut lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush oovcád studioalbum. Tom almostitij Fish People vyesimááu 16. peeivi 2011. Album debytistij Suomâ virgálii albumlisto káávcád sajan.
Bakke kirkko

Bakke kirkko puáhtá merhâšiđ čuávuváid kirhoid Taažâst:
Bakke kirkko (Sira)

Bakke kirkko ( já ) lii ive 1670 huksejum ristâkirkko Sirast Flekkefjord kieldâst Agder läänist Taažâst. 
Kirkko kulá Bakke servikoodán, mii vist kulá Lister já Mandal ruávástkoodán. Lister já Mandal ruávástkodde lii ruávástkodde Agder já Telemark pispekoddeest.
Huksiittâs.
Kirkko lii muorâkirkko.
Kirkkosali.
Kiirkon čäähih siämmáá ääigi 400 olmožid.
Bratsberg kirkko

Bratsberg kirkko lii ive 1850 huksejum ristâkirkko Ruándim kieldâst Trøndelag läänist Taažâst. Kirho vuávái tanskalâš-taažâ arkkiteht Hans Ditlev Franciscus von Linstow.
Huksiittâs.
Kirkko lii muorâkirkko.
Kirkkosali.
Kiirkon čäähih siämmáá ääigi 450 olmožid.
Kirkkoeennâm.
Kirho alda lii kirkkoeennâm.
Ive 2025 Moldova parlamentvaaljah

Ive 2025 Moldova parlamentvaaljah lijjii parlamentvaaljah, moh uárnejuvvojii Moldovast čohčâmáánu 28. peeivi 2025. Vaaljâin väljejuvvojii ohtsis 101 jesânid Moldova parlament iivij 2025–2029 vaaljâpajan.
Vaaljâid vuoitij EU-miäldásâš Toimâm já solidaarlâšvuotâ , mii finnij 50,2 prosentid puoh jienâin. Návt tot meid finnij eenâblovo (55/101 saijeed) parlamentist.
Piäláduv stuárráámussân vuástálisten lâi Ruošâ-miäldásâš Eejieennâmlâš litto , mii finnij 24,2 prosentid jienâin.
Vaaljâi ääigi lâi huolâ tast, ete Ruoššâ siäháničij valjáid. Moldova tallaš president Maia Sandu, kote kulá Toimâm já solidaarlâšvuotâ , eeđâi, ete Ruoššâ irâttij vaiguttiđ valjáid uástimáin jienâid já leevâtmáin perettemes tiäđuid. Meid ovdâmerkkân Ranska, Saksa já Puola jođetteijeeh ettii siämmáá.
Eejieennâmlii lito tallaš jođetteijee já Moldova oovdiš president Igor Dodon vist eeđâi, ete paijeel 200 000 olmožid Transnistriast iä uážžum jienâstiđ. Ukraina rääijid vuástá leijee Transnistria kuávlu lii kulluuttâm jieijâs jiečânâssân Moldovast. Sandu mield Moldova poorgâi puoh, maid tot poostij, ton oovdân, ete ulmuuh Transnistriast puávtáččii jienâstiđ. Suu mield Moldova ij kuittâg puáhtám vaiguttiđ toos, mii tábáhtuvá kuávlust, mii ij tuubdâst Moldova haldâttâs vääldi.
Moldova parlament

Moldova parlament () lii Moldova täsivääldi oovtkáámmársâš parlament já alemus aalmugovdâstemlágádâs. Parlamentist láá 101 aalmugovdâsteijed, kiäh väljejuvvojeh toos koskâvuođâlijn vaaljâvuovvijn. Moldova parlamentvaaljah tuállojeh neelji ive kooskâi.
Moldova parlamentvaaljah

Moldova parlamentvaaljah láá vaaljah, main väljejuvvojeh Moldova parlamentân 101 aalmugovdâsteijed. Parlamentvaaljah uárnejuvvojeh jyehi niäljád ive. 
Vaaljâpirrâdâh.
Moldova parlamentvaaljâin lii tuše ohtâ, stuorrâ vaaljâpirrâdâh, mii kuáská ubâ täsivääldi.
Sämitigge

Sämitigge puáhtá merhâšiđ čuávuváid aašijd:
Guorga (Guorga album)

Guorga lii siämmáánommâsii muusikjuávhu vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij DAT Taažâst roovvâdmáánu 8. peeivi 2021.
Ylva (Ylva album)

Ylva lii siämmáánommâsii muusikjuávhu vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Bone Voyage Recordings Tave-enâmijn vyesimáánu 27. peeivi 2016.
Jane Goodall

Jane Goodall () lâi eŋlandlâš kieđâlij totkee. Sun tobdoo eromâšávt pargostis Tansaniast 1960-lovvoost. Tobbeen Goodall huámmášij, ete simpanseh onnii ävkkin riisijd termiitij nurâmist. Taat lâi merhâšittee káávnus, tastko ovdil tom lâi jurdum, ete tuše ulmuuh aneh ävkkin piergâsijd. Kávnus tiet totkeeh smietâškuottii uđđâ naalijn ellei lattim já tom, maid olmoošvuotâ meerhâš.
Totkee karrieer.
Goodall šoodâi ive 1934 Hampsteadist Lontoost. Ive 1957 sun mađhâšij Kenian, já forgâ tastmaŋa sun algâttij totkee karrieeris. Suu stivrejeijen lâi pegâlmâs kenialâš-brittilâš luándutiettee Louis Leakey. Ive 1960 Goodall tuđhâškuođij simpansij viestâdem já sosiaallii lattim Tansaniast. Sun ij lamaš tuše kukken tárkkojeijee, peic sun uásálistij simpansij aargân já adelij toid noomâid.
Goodall muštâlij pargoos merhâšuumeest uđâstoimâttâh AP sahhiittâlmist ive 1997: ”Simpanseh láá máttááttâm munjin, ete toh láá uáli jo siämmáálágáneh ko mij. Toh láá siävuttâm rääji ulmuu já ellee kooskâst.”
Goodall poorgâi viššâlávt ellei peeleest. Ive 1997 sun vuáđudij Jane Goodall Institute luándusuojâlemlágádâs, mon ulmen lii ovdediđ kieđâlij tutkâm já suojâlem. Sun čaalij meid kiirjijd ellein.
Sun ij kuássin joskâm porgâmist. Ko sun jaamij 91-ihásâžžân, sun lâi lamaš eidu sahârááiđust Ovtâstum staatâin.
Palhâšumeh.
Goodall finnij ennuv tubdâstâs pargostis. Sun palhâšui Jaapaan Kyoto-palhâšuumijn ive 1990, väljejui Ovtâstum aalmugij ráávhutuálvon ive 2002, finnij hoovdâ áárvu Brittilii imperium riitaarkoddeest ive 2004 sehe palhâšui Unesco kollemitalijn já Ranska kunneelegioon kunneemerháin ive 2006. Ive 2024 sun palhâšui Ovtâstum staatâi rijjâvuođâ mitalijn.
Peerâ.
Goodall naajâi vuáládâheennâmlii National Geographic čuovâkovvejeijein Hugo van Lawickáin njuhčâmáánust 1964. Suoi láin teivâm Tansaniast. Ive 1967 sunnui šoodâi alge, Hugo Eric Louis. Sun eelij vuosmuid ivijdis Tansaniast Gombe Stream .
Goodall já Lawick näimilitto piištij love ihheed. Forgâ näimi-iäránem maŋa Goodall naajâi Tansania aalmuglâšmeecij tallain jođetteijein Derek Brycesonáin, kote jaamij ive 1980.
Mary E. Brunkow

Mary E. Brunkow (š. 1961) lii ovtâstumstaatâlâš molekyylbiolog já immunolog. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst Fred Ramsdelláin já Shimon Sakaguchijn Nobel- fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume kávnusijnis, main šoodâi uđđâ syergi: perifeerisâš tolerans.
Eellim já škovlim.
Brunkow šoodâi ive 1961. Sun rávásmij Portlandist Oregonist Ovtâstum staatâin, mast sun juuđij St. Mary's Academyst. Siämmáá luvâttuvvâst sun valmâštui ive 1979.
Brunkow luuvâi molekyyl- já sellâbiologia Washington ollâopâttuvvâst, kost sun valmâštui tiettui kandidaatin ive 1983. Tastmaŋa sun luvâškuođij molekyylbiologia Princeton ollâopâttuvvâst, kost sun valmâštui vuoččin tiettui maisterin já te kanadalii professor Shirley M. Tilghman stivriimist nágáttâlâi tuáhtárin. Suu náguskirje "Expression and function of the H19 gene in transgenic mice" kieđâvuš tom, maht H19-geeni tiättoo já tuáimá säpligijn, moi geeniárbádâh lii muttum.
Fred Ramsdell

Frederick J. "Fred" Ramsdell (š. juovlâmáánu 4. peeivi 1960 Elmhurst, Illinois, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš immunolog. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst Mary E. Brunkowáin já Shimon Sakaguchijn Nobel- fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume kávnusijnis, main šoodâi uđđâ syergi: perifeerisâš tolerans.
Shimon Sakaguchi

Shimon Sakaguchi (; š. uđđâivemáánu 19. peeivi 1951 Nagahama, Shiga, Jaapaan) lii jaapaanlâš professor já immunolog. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst Fred Ramsdelláin já Mary E. Brunkowáin Nobel- fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume kávnusijnis, main šoodâi uđđâ syergi: perifeerisâš tolerans.
John Clarke (fysikkár)

John Clarke (š. 1942 Cambridge, Ovtâstum kunâgâskodde) lii brittilâš fysikkár já professor. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst John M. Martinisáin já Michel H. Devoretáin Nobel-fyysiikpalhâšume.
Michel H. Devoret

Michael H. Devoret (š. 1953 Pariisi, Ranska) lii ranskalâš fysikkár já professor. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst John M. Martinisáin já John Clarkein Nobel-fyysiikpalhâšume.
John M. Martinis

John M. Martinis (š. 1958) lii ovtâstumstaatâlâš fysikkár já professor emeritus. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst Michel H. Devoretáin já John Clarkein Nobel-fyysiikpalhâšume.
Susumu Kitagawa

Susumu Kitagawa (; š. syeinimáánu 4. peeivi 1951 Kioto, Jaapaan) lii jaapaanlâš kemist. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst Richard Robsonáin já Omar M. Yaghijn Nobel-kemiapalhâšume meetaalorgaanlij ruŋgoráhtusij oovdedmist.
Richard Robson

Richard Robson (š. kesimáánu 4. peeivi 1937 Glusburn, Ovtâstum kunâgâskodde) lii brittilâš kemist já professor. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst Susumu Kitagawain já Omar M. Yaghijn Nobel-kemiapalhâšume meetaalorgaanlij ruŋgoráhtusij oovdedmist.
Omar M. Yaghi

Omar Mwannes Yaghi ( ; š. kuovâmáánu 9. peeivi 1965 Amman, Jordania) lii palestiinalâš-ovtâstumstaatâlâš-jordanialâš kemist já professor. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst Susumu Kitagawain já Richard Robsonáin Nobel-kemiapalhâšume meetaalorgaanlij ruŋgoráhtusij oovdedmist.
László Krasznahorkai

László Krasznahorkai (š. uđđâivemáánu 5. peeivi 1954 Gyula, Uŋgar) lii uŋgarlâš kirječällee já kietâčällee. Ive 2025 sun vuoitij Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume.
María Corina Machado

María Corina Machado Parisca (š. roovvâdmáánu 7. peeivi 1967) lii venezuelalâš politikkár já ráhtulâšinsner. Ive 2025 sun vuoitij Nobel-ráávhupalhâšume.
Heidi Gauriloff

Heidi Uʹlljan Gauriloff teikkâ Kaissi-Uʹlljan-Mäʹrjj-Uʹlljan (š. 1988) lii nuorttâlâš musikkár, čaittâleijee, taaidâr já tuájár. Gauriloff lii čaittâlâm Jeʹvida nuorâ rävisolmožin uárbimpeelees Katja Gauriloff elleekooveest "Jeʹvida" (2023) sehe lamaš Nisonieidâ jiennân Muumileehi-rááiđu nuorttâlâškielâlâš versiost. Musikkárin sun lii almostittâm eres lasseen leuʹddijd noomáin Uʹlljan, já muusikjuávhoin U'lljan &amp; Saauj Cool Band sust almostui ive 2020 "Oocci"-nommâsâš skiärru. Gauriloff puátá musikkárij suuvâst ko musikkáreh Jaakko Gauriloff já Leo Gauriloff lává kuohtuuh suu ennuuh, já tobdos leu’ddjeijee Kaisa Gauriloff lâi suu madârákku.
Ärbivuáválijd cimccâhtuojijd já kođđeem Gauriloff lii oppâm suu eenist já risteenist, mutâ toos lasseen sun luuvâi timmâtyeje Säämi máttááttâskuávdáást já valmâštui tobbeen sämityeje artesaanin ive 2016. Ive 2017 sun raahtij uđđâlágán nuorttâlâš nisonijkappeer.
Gauriloff lii meid kovečeppi, já ovdâmerkkân párnáikirjeest "Silbbseiʹbb rieʹmjj" (2019) láá suu sárgum koveh.
Sanna-Kaisa Palo

Sanna-Kaisa Palo (š. 25. heinäkuuta 1960 Hämeenlinna) lii syemmilâš čaittâleijee. Sun juuđij Teatterollâopâttuv iivij 1980–1984. Meid suu uábbi Maiju Palo lii čaittâleijee tego lijjii meiddei sunnuu vanhimeh Ritva Valkama já Pertti Palo. Toos lasseen puoh Sanna-Kaisa Palo ááhuh já äijiheh lijjii čaittâleijeeh − suu eeji vanhimeh láin Tauno Palo já Sylvi Sakki, já suu eeni vanhimeh Reino Valkama já Irja Nissinen. Čaittâleijee Emmi Parviainengis lii Sanna-Kaisa Palo nieidâ.
Palo čaittâlij Jeʹvida rävisolmožin Katja Gauriloff elleekooveest "Jeʹvida" (2023). 
Ive 2002 Palo finnij pyeremuu nissoonuálgiroolâ Jussi-palhâšume rolâstis Ellan elleekooveest "Emmauksen tiellä" (2001). Palo lii čaittâlâm ennuv sehe teatterist ete elleekuuvijn já televisiorááiđuin.
Oocci

Oocci lii sämmilii muusikjuávhu Uʹlljan &amp; Saauj Cool Band vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij NCR kesimáánu 22. peeivi 2020.
Moriheapmi

Moriheapmi teikâ Moriheapmi (Awakening) lii tavesämmilii lávloo Sunna Utsi vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Sunna Utsi Music Productions skammâmáánu 1. peeivi 2024.
Sääʹmjânnam rocks!

Sääʹmjânnam rocks! lii nuorttâlii musikkár Tiina Sanila já suu muusikjuávhu vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Tuupa Records ive 2005. Album lii maailm vuossâmuš nuorttâlâškielâg rockskiärru.
Kåʹllkueʹll še måttmešt tålkk

Kåʹllkueʹll še måttmešt tålkk lii nuorttâlii musikkár Tiina Sanila já suu muusikjuávhu nubbe studioalbum. Tom almostitij Tuupa Records vyesimáánu 26. peeivi 2007.
Kuäʹcǩǩem suäjai vuelʹnn

Kuäʹcǩǩem suäjai vuelʹnn (tááláš čäällimvyevi mield Kuäʹcǩǩem suäjai vueʹlnn) lii nuorttâlii musikkár Jaakko Gauriloff da syemmilii muusikjuávhu Pohjantahti studioalbum. Tom almostitij Gauriloff jieš ive 1992.
Kuárvipelikaan

Kuárvipelikaan ("Pelecanus crispus") lii pelikaanluudij hiäimun kullee vielgis lodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Kuárvipelikaan kukkodâh lii 160–180 cm já tot tiäddá 10–13 kg. Kuárvipelikaan suájái njunekoskâ lii 270–320 cm. Tot lii váhá stuárráb ko pelikaan.
Kuárvipelikaan lii vielgis lodde. Nuorâ lodeh láá paajaabeln ränisruškâdeh já vuoluubeln vielgâdeh.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Kuárvipelikaan pessee Nuorttâ-Euroopist sehe Koskâ-Aasiast Montenegrost Mongolian. Euroopist pessee lodeh tálvástâleh Koskâmeerâ nuorttâriddoost, Ruošâ já Koskâ-Aasia Iranist, Irakist já Intia njargâenâmist sehe Mongolia Kiina nuorttâriddoost.
Suomâst kuárvipelikaan lii oinum ohtii, kesimáánust 2025 Ålandist.
Kuárvipelikaan iälust juhânjálmáduvâin, juuvâin já cuávis jaavrijn. Tot pessee suolluin tâi vijđes jävriruáhušaddoduvâin. 
Raavâd.
Kuárvipelikaan porá kuolijd, maid tot pivdá táválávt ohtuu teikkâ kyevti tâi kuulmâ lode juávhuin. Kreikkaast lii oinum, ete tot lii pivdám kuolijd oovtâst skarfâiguin.
Leo Gauriloff

Leo Gauriloff (5. roovvâdmáánu 1956 Aanaar – 23. porgemáánu 2019 Tukholma) lâi nuorttâlâš musikkár. Sun raahtij jieijâs muusik nuorttâlâškielân, mutâ toos lasseen sun juuđij Áillohaš mieldi pirrâ maailm čuojâtmin kiitaar já raahtij meid šuoŋâid teatterin. Lasseen Gauriloff lâi máttáátteijen Čevetjäävri škoovlâst já poorgâi nuorttâlâškielâ oovdân.
Leo Gauriloff stuorrâ viljâ lii Jaakko Gauriloff, já Gauriloff lii meid elleekovestivrejeijee Katja Gauriloff já maaŋgâtaaidâr Heidi Gauriloff iänui.
Ensimmäinen

Ensimmäinen puáhtá merhâšiđ čuávuváid aašijd:
Ensimmäinen (Antti Tuisku album)

Ensimmäinen lii syemmilii lávloo Antti Tuisku vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij BMG Finland juovlâmáánu 17. peeivi 2004. Albumist almostui meid "Deluxe"-sierânâsriäntus, kost láá ohtâ uđđâ pittá já DVD-skiärru.
Album listosajaduvah.
"Ensimmäinen" lâi Suomâ virgálii albumlistoost ohtsis 19 okkod, main vuossâmuuh kulmâ oho album lâi listo njunošsaajeest. Tállán ko táválâš skiärru tuápsái listoost, "Deluxe"-skiärru debytistij listo kuálmádin.
Album singleh.
Albumist almostuvvii kyehti single: "En halua tietää" já "Yritä ymmärtää". Vuossâmuš single debytistij Suomâ virgálii singlelisto njunošsaajeest, kost tot lâi kyehti oho. Listoost tot lâi ohtsis 9 okkod. Nubbe single lâi listoost ohtsis 8 okkod, main tot lâi kuálmád saajeest tuše oovtâ oho.
Käldeeh.
Emmauksen tiellä

Emmauksen tiellä lii syemmilâš elleekove, mon Markku Pölönen lii čáállám já stivrim. Elleekooveest lâi vuosâeehid ive 2001. Sanna-Kaisa Palo finnij elleekooveest pyeremuu nissoonuálgiroolâ Jussi-palhâšume ive 2002.
Juonâ.
Rane (Puntti Valtonen) máccá 20 ive maŋa päikkikuávlusis vâi puávtáččij vyebdiđ suu pärnivuođâ táálu. Sun väzzil maađij mield šalde kulij, kost taksivyeijee vuárdá suu oovtâ tiijme já kyehtlov miinuut keččin. Määđhi ääigi sun tiäivá maaŋgâid uápis ulmuid, tego eeči- já ákku-rokkes. Maainâs ovdán ääigi tááhust tego tot tábáhtuččij tääl nuuvt, ete ulmuuh elleekooveest sárnuh tyellittälli njuolgist kameran já loheh kuáhtámijd njuolgist kietâčallust já lávluh puáris lavluid.
Juliaanlâš kalender

Juliaanlâš kalender lii kalender, mii lii lamaš kiävtust Euroopâst antiik ääigi rääjist. Tot finnij noomâs Julius Caesar mield. 1500-lovvoost rahtui täärhib gregoriaanlâš kalender, mon katolilâš enâmeh valdii kiävtun jo 1500-lovvoost, eres enâmeh iänááš 1750-lovvoost já Ruoššâ vääldikomettem ohtâvuođâst ive 1918.
Juliaanlâš kalender ivveest láá koskâmiärálávt 365 já 1/4 pirrâmpeivid nuuvt, ete kalenderivveest láá 365 pirrâmpeivid eereeb jyehi niäljád ive ko pirrâmpeeivih láá 366. Juliaanlâš kalender lii tääl (ive 1900 rääjist) 13 peivid gregoriaanlâš kalender maajaabeln. Ive 2100 iäru lii 14 peivid.
Kalender tärkkivuotâ.
Juliaanlâš kalender vuáđudui rekinistmân, mon mield trooppisâš ivveest láá 365,25 pirrâmpeivid. Tondiet ko tuotâvuođâst trooppisâš ihe lii suulâi 11 minuttid uánihub, juliaanlâš kalenderijn itá ain 128 ivveest ohtâ pirrâmpeivi liijkás ennuv. Koskâääigi huámmášii, ete juliaanlâš kalender ájánij luándulijn iveaaigijn. Tanen ovdâmerkkân kiđđâpeeivijorgáldâh lâi 1500-loho älgidijn sirdâšum njuhčâmáánu 25. peeivist 11. piäiván.
Taan feeilâ tivvoom várás katolilâš enâmeh sirdâšui jo ive 1582 gregoriaanlâš kalenderân. Tast mánuppoojij noomah já kukkoduvah láá eidu siämmááh ko juliaanlâš kalenderist, mutâ toh algii talle 10, tááláá ääigi 13 peivid tolebáá. Ađai talle njuškejii äigilovvoost 10 peeivi paijeel, roovvâdmáánu 4. peeivist njuolgist 15. piäiván. Kuittâg kárgámihenjuolgâdusâin lii iäru: gregoriaanlâš kalenderist tievâ čyetilovvoin tuše 400:n juávuliih láá kárgámiveh. Ton tááhust 10 peeivi iäru lii jo vijđánâm táálááš 13 piäiván.
Kalender Suomâst.
Ruotâst (meid Suomâst) kevttii juliaanlâš kalender kuovâmáánu 28. peeivi 1700 räi já uđđâsist 1. njuhčâmáánu 1712 – 17. kuovâmáánu 1753. Tast kooskâst njuhčâmáánust 1700 kuovâmáánu 30. peeivi 1712 räi kiävtust lâi aaibâs sierâ ruátálâš kalender.
Ruoššâ luovâi juliaanlâš kalenderist ive 1918. Ruošâ vääldi ääigi Suomâst já Ruošâst lijjii kiävtust eres kalendereh, já äššikiirjijd merkkejii ain kyehti peivimere.
Váldu-uási ortodoksilâš kirhoin kiävttá taan-uv peeivi val juliaanlâš kalender. Ruošâst puárisoskosiih sättih kevttiđ oovdeb kalender, mast iivijd rekinistii maailm rähtim rääjist.
Diwali

Diwali adai čuovâ juhle (nommâ puátá sanskritkielâ säänist "dipavali" 'lamppuráiđu') lii ohtâ hindui puoh tehálumosijn juuhlijn. Tom juhloh meid sikhih, jainaliih já iäráseh-uv. Juhle pištá vittâ peeivi já taas kuleh tiätu ärbivyevih, mutâ sierâ siärvusijn já kuávluin láá meiddei jieškote-uvlágáneh täävih. Juhleäigi meriduvvoo hindui kalender mield. Táválávt diwali juhloo roovvâdmáánu já skammâmáánu kooskâst.
Ärbivyevih.
Juhloi ääigi ulmuuh eereeb iärrás cokkiitteh oljolaampuid já hiärvástâllâmrakettijd, ruhâdâleh, hervejeh paihijdis, poreh ärbivuáválijd heerskuid já eres purrâmušâid sehe uástih skeeŋkâid já uđđâ pihtâsijd. Sij rähtih meid rangolijd, fiijnâ kovosijd ivnáás čunnust já riisist.
Juuhlij kuávdáš immeel lii Lakshmi, mii juhloo eromâšávt kuálmád peeivi.
Pirâsvädisvuođah.
Čuovâ juhleest lii meid nubbe peeli: maaŋgah tuhátteh hiärvástâllâmraketteh hiäjusmiteh ááimu kvaliteet, mii lii jo mudoi-uv hyeni Indiast, kost diwali eromâšávt juhloo. Ton keežild rakettijd cokkiittem lii motomij kuávlui kieldum.
Cicero

Marcus Tullius Cicero () lâi antiikroomalâš almai, kote poorgâi eereeb iärrás politikkárin, sárnon, čällen já juristin. Sun čaalij ennuv filosooflijd teevstâid politiik uáinust. Cicero eelij taggaar ääigi, kuás Rooma täsivääldi sajattâh lâi hiäjusmin. Sun irâttij piäluštiđ täsivääldi sajattuv. Antiikroomalâš politikkár Marcus Antonius morheditij Cicero.
Pooliitlâš karrieer.
Cicero ääigi pooliitlijd viirgijd haldâšii váldáliih suuvah.
Halla Tómasdóttir

Halla Tómasdóttir (š. roovvâdmáánu 11. peeivi 1968 Reykjavík Island) lii islandlâš finnodâholmooš já politikkár. Ive 2024 Island presidentvaaljâin Halla finnij 34,3 % jienâin, já te sun väljejui Island presidentin. Sun algâttij virgeest porgemáánu 1. peeivi 2024.
Uđđâ muusik kišto

Uđđâ muusik kišto (uánádâs UMK; já ) lii ive 2012 vuáđudum lávlumkišto, maid Yle uárnee jyehi ive já mon vyeittee piäsá Suomâ ovdâsteijen Euroviisuid. Kišto lii puohháid ávus.
Sämikielâg čielgejeijeeh.
UMK 2022 lâi vuossâmuš kerdi, ko lâi máhđulâš čuávvuđ kišto sehe anarâš- já orjâlâškielân. Ij lah valagin máhđulâš čuávvuđ kišto nuorttâlâškielân.
VÆB TÉKK

VÆB TÉKK lii islandlâš muusikjuávhu VÆB vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij MH-studio čohčâmáánu 8. peeivi 2022.
Söngvakeppnin 2024

Söngvakeppnin 2024 lâi 32. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Söngvakeppninist väljejui Island ovdâsteijee ive 2024 Euroviisuid, moh uárnejuvvojii Malmöst Ruotâst tondiet ko Ruotâ ovdâsteijee Loreen vuoitij ive 2023 kišto, ko sun finnij finalist 583 čyegisid pitástis "Tattoo".
Kištoost lijjii kyehti semifiinaal já fiinaal. Semifinaleh uárnejuvvojii kuovâmáánu 17. peeivi já 24. peeivi 2025 Truenorth Studiost já fiinaal njuhčâmáánu 2. peeivi 2024 Laugardalshöllist. 
Islandlâš lávloo Hera Björk láávlui finalist já superfinalist eŋgâlâskielâg pitástis "Scared of Heights". Sun finnij superfinalist 32 067 jiennâd rääđist já 68 768 jiennâd telejienâstmist ađai ohtsis 100 835 jiennâd já vuoitij lávlumkišto.
Sajadâh.
&lt;mapframe width="302" height="302" align="left" zoom=11 text="Kišto semifinaleh já fiinaal uárnejuvvojii Reykjavíkist"&gt;
 "type":"Feature",
 "geometry":{"type":"Point","coordinates":[-21.87666705976841, 64.14055823184742]},
 "type":"ExternalData",
 "service":"geoshape","ids":"Q1448590",
 "type":"Feature",
 "geometry":{"type":"Point","coordinates":[-21.76805090209734, 64.14327292183809]},
&lt;/mapframe&gt;
Formaat.
Jođetteijeeh já čielgejeijeeh.
Ive 2025 kišto jođetteijen lijjii Ragnhildur Steinunn Jónsdóttir, Sigurður Þorri Gunnarsson já Unnsteinn Manuel Stefánsson.
Ovdil fiinaal.
Occeeh vuolgâttii pitáidis kesimáánu 15.–čohčâmáánu 10. peeivi 2023. 118 pittáást 10 väljejuvvojii semifinalân. Semifinalistij noomâid uđđâivemáánu 27. peeivi 2024:
Reykjavík

Reykjavík lii Island stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Reykjavíkist ääsih 140 000 olmožid.
ÁNTE

ÁNTE lii tavesämmilii muusikjuávhu Ivnniiguin nubbe album. Tom almostitij DAT skammâmáánu 17. peeivi 2017 Taažâst.
Jávrraš

Jávrraš lii tavesämmilii muusikjuávhu Ivnniiguin vuossâmuš album. Tom almostitij Jår'galæd'dji ive 1979 Taažâst.
CASLE-tievâsmittemškovliittâs

CASLE-tievâsmittemškovlim lâi kielâoppâmproojeekt, mii piištij oovtâ luuhâmive (2009-2010). Proojeekt ruttâdij 17 uáppei máhđulâšvuođâ luuhâđ anarâškielâ oovtâ ive ääigi.
Proojeekt jođetteijee lâi Marja-Liisa Olthuis já ton lâi ruttâdâm ee:v Suomâ kulttuurrääđi.
Antti Tuisku (Antti Tuisku album)

Antti Tuisku syemmilii lávloo Antti Tuisku nubbe studioalbum. Tom almostitij BMG Finland vyesimáánu 11. peeivi 2005. 
Album listosajaduvah.
"Antti Tuisku" lâi Suomâ virgálii albumlistoost ohtsis 20 okkod, main vuossâmuuh kyehti oho album lâi listo njunošsaajeest já te uđđâsist oho 23. 
Käldeeh.
Minun jouluni (Antti Tuisku album)

Minun jouluni lii syemmilii lávloo Antti Tuisku kuálmád studioalbum já vuossâmuš juovlâalbum. Tom almostitij BMG Finland skammâmáánu 14. peeivi 2005.
New York (Antti Tuisku album)

New York lii syemmilii lávloo Antti Tuisku niäljád studioalbum. Tom almostitij HMC roovvâdmáánu 4. peeivi 2006 ađai siämmáá peeivi ko suu viiđâd studioalbum Rovaniemi.
Rovaniemi (album)

Rovaniemi lii syemmilii lávloo Antti Tuisku viiđâd studioalbum. Tom almostitij HMC roovvâdmáánu 4. peeivi 2006 ađai siämmáá peeivi ko suu niäljád studioalbum New York.
Hengitän

Hengitän lii Antti Tuisku kuuđâd studioalbum. Tom almostitij HMC čohčâmáánu 21. peeivi 2009.
Čaittâleijee

Čaittâleijee lii olmooš, kote čaittâl ovdâmerkkân televisiost, radiost, elleekuuvijn, teatterist tâi eres čaitâlmijn. Ko čaittâleijee čaittâl roolâid, sun sáttá meid tánssáđ já lávluđ tâi oovdânpyehtiđ tuše jienâinis radiost, dubbajum ohjelmijn tâi animaatioin.
Geävrrie

Geävrrie lii umesämikielâlâš videospellâ, mii almostui roovvâdmáánust 2025. Spellâ lii sarnum ollásávt umesämikielân, já tot lii maailm vuossâmuš umesämikielâg videospellâ.
Spellâ maainâst sämiruumbust, mii lii kavnum Ranskaast. Kuhháá Säämist meddâl lamaš rumbu lii monâttâm vuoimijdis, já spellee pargon lii macâttiđ taid. Siämmást spellee uáppá kielâst já kulttuurist. Speelâ rumbu vuáđuduvá olmâ ruumbun, mii tolvui museon Raanskan 1700-lovvoost. Ive 2024 rumbu luoihâttui Ájtte-museon Ruotâ Juhâmohheest. Speelâ mainâs lává čáállám Anna Nutti Wiandt já Sara Ajnnak.
Geävrrie ovdedui N-LITE-projektist, mii lii ruttâdum Euroop union "Northern Periphery and Arctic" peht. Spellâ lii uási stuárráb speelâst, mon nommâ lii Tale Smiths. Taat spellâ fáálá mainâsijd já fiäránijd, moh vuáđuduveh Suomâ, Ruotâ, Taažâ, Irland já Färsuollui ärbivuovvijd. Tale Smiths almostui nuuvtá tiäturân Steam-palvâlusâst 30.10.2025.
Sämioppuu

Sämioppuu ađai ränisoppuu ("Strix nebulosa") lii oppuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Sämioppuu lii stuorrâ, 59–68 cm kukkosâš oppuu, mon suájákeejij koskâ lii 128–148 cm. Ores tiäddá 0,65–1,1 kg já stuárráb niŋálâs 1–1,9 kg. Sämioppuu ađai ränisoppuu lii noomâs mield räniskirjáás lodde. Ton uáivi lii styeres, näämi lii sárgáá já njune sehe uccâ čalmeh láá fiskâdeh. Čoolmij paajaabeln láá vielgis sárgáh tego čalmekulmesoksâmeh. Kuhes pottâš keeči lii tevkkâd.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Sämioppuu iälá Euroop, Aasia já Amerik taveoosijn. Suomâst tot pessee iänáážin Joensuu já Kokkola taavaabeln, mut pyeri säpligive lavdâm lii stuárráb meiddei Maadâ-Suomâst. Sämioppuu lii puáris kuáccee- já siähálâsvuovdij lodde. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 300–2 000 paarrâd. Sämioppuu lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld ravâdâs usâdijnis.
Lasanem.
Niŋálâs mannee njuhčâ-cuáŋuimáánust 4–7 manneed já láálá taid mánuppaje. Uđâgááh vyelgih piervâlist suullân kuulmâ oho ahasâžžân, jo kuhháá ovdil ko toh mättih kirdeđ.
Raavâd.
Sämioppuu porá iänáážin uccâ jursseid. Tärhis kuloááicu áánsust tot puáhtá kavnâđ taid meiddei tälviv muottuu vyelni.
Tarvasjoki

Tarvasjoki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Lieto kieldân ive 2016 aalgâst. Ive 2015 loopâst Tarvasjokist assii 1 968 olmožid, já ton vijđodâh lâi 102,40 km², mast 0,44 km² lâi čääci. Tarvasjoki naaburkieldah lijjii Aura, Lieto, Marttila, Paimio já Pöytyä.
Siijdah.
Eura, Horinen (virgálávt Horrinen), Hungerla, Jauhola, Juva, Kallela, Karhula (virgálávt Karhula já Tuomarla), Killala, Kättylä, Liedonperä, Liiparla, Mäentaka, Satopää, Seppälä, Suitsula, Suurila, Tarvasjoki markkân, Tiensuu, Tuomarla (virgálávt Karhula já Tuomarla), Tuorila, Tyllilä já Yrjänkylä (virgálávt Yrjäntilä).
Uccâoppuš

Uccâoppuš ("Glaucidium passerinum") lii Euroop ucemus oppuu.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Uccâoppuš lii suullân ruopsisryeivil matsâš, 15–19 cm kukkosâš oppuu, mii tiäddá 47–70 g. Ton suájákeejij koskâ lii 32–39 cm. Ruškis selgipeeleest láá vielgis tiälhuh, já kuovgis čuávji lii ruškissárgáá. Lode uáivi lii ucce já poođâš uánihâš, čalmeh já njune láá fiskâdeh. Uccâoppuužii kiihâmjienâ lii ruopsisryeivil jienâ sulâstittee, kiärdoo njuurgâs.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Uccâoppuš lii Koskâ- já Tave-Euroop sehe Aasia kuácceevuovdij lodde. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist, iänáážin Oulu maadâpeln. Pessimnääli mulsâšud ihásávt säplignääli mield. Suomâst pessejeh áárvu mield 3 500–6 000 paarrâd. Uccâoppuš lii päikkilodde, mut vaajâld motomin uánihis maađhijd.
Lasanem.
Uccâoppuš piervâld táválávt muorâvuovdân. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 3–8 manneed já láálá taid 28 peivid. Uđâgááh kirdeleh 30 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Uccâoppuš porá uccâ jursseid já luudijd.
Elleekodde

Elleekodde lii vijđes taksonomisâš kodde, mii siskeeld maaŋgâsellâsijd sellâvááimuslijd iälánijd. Elleeh hämmejeh uáli maaŋgâhámásâš juávhu, moos kuleh jieškote-uvlágánijn pirrâsijn mákkojeijee iäláneh. Ellein jiešvuođâlâš lii heterotrofia, mii meerhâš tom, ete toh iä pyevti pyevtittiđ energia jieš, tego šadoh fotosyntees vievâst, peic toh ferttejeh kevttiđ eres iälánijd ravâdin. Maaŋgah elleeh pyehtih lihâdiđ jiešráđálávt ađai tain láá teehih já jieijâs niärvádâh – spiekâstâhhân kuobârellei vyelikodde. Ellein láá táválávt monniilágáneh aiccâmorgaaneh, moigijn toh pyehtih reagistiđ pirrâssis. Ton lasseen elleeh iärrán toos, ete elleeseelâin ij lah sellâseini.
Savosuonâsiih

Savosuonâsiih ("Chordata") lii elleekoodán kullee uáiviráiđu. Savosuonâsiih láá iäláneh, main lii lamaš selgisuonâ aainâs-uv toi ovdánem monnii muddoost. 
Taksonomia.
Savosuonâsij kulmâ uáivirááiđu láá loovdâelleeh ("Tunicata" teikkâ "Urochordata"), puicce-elleeh ("Cephalochordata") já čielgitávtáliih ("Vertebrata"). Elleeh, moi selgisuonâ lii juáhásâm lođâstavttijd, hämmejeh čielgitávtálij uáivirááiđu.
Čielgitávtáliih

Čielgitávtáliih ("Vertebrata") lii ohtâ kuulmâ savosuonâsij ellei vyelirááiđust. Toid jiešvuođâlâš jiešvyevih láá selgisuonâ pirrâ leijee čielgioođâ já eromâš ovdánâm vuoiŋâšeh. Čielgitávtáliih elleeh hämmejeh tuše 3 % ubâ elleekoddeest. Loopah láá čielgitävtittes elleeh.
Njomâtteijeeh

Njomâtteijeeh ("Mammalia") láá täsiliegâsliih já čielgitávtáliih elleeh, moh táválávt čivgeh ellee čiivgâid. Eenih piemmih čiivgâid mielhijn, mii puátá njiižijn. Njomâtteijei jiešvyehi lii meid tot, ete čuávjiääigi eeni orgaanvuáháduvâst sirdâšuveh happi já raavâdamnâseh šohânâsân vuosâmadduu peht. Eres jiešvuođâlâš jiešvyevih láá pivâstâhráávsáh, soksâmeh, kulmâ kuávdášpeelji täävti (veeččir, peljistäđđee já jyelgi), nelji ryevji já oovtâ täävtist hämmejum uálul.
Lohtaja

Lohtaja () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kokkola kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Lohtajast assii 2 791 olmožid, já ton vijđodâh lâi 807,95 km², mast 519,38 km² lâi čääci. Lohtaja naaburkieldah lijjii Himanka, Kannus já Kälviä.
Kieldâlahtem.
Lohtaja, Kälviä já Ullava váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Kokkolain juovlâmáánu 3. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Kokkolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 45 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Kokkola. Ton vaakunin šoodâi Kokkola tááláš vaakun.
Tastko Lohtaja, Kälviä já Ullava lijjii suomâkielâliih kieldah já Kokkola lâi kyevtkielâlâš (suomâkielâ eenâblovokiellân), te Kokkola ruotâkielâlij ässei meeri kiäppánij mottoom verd, mut kieldâ pisoi kuittâg kyevtkielâlâžžân. Kokkola lii Suomâ tavemus kyevtkielâlâš kieldâ.
Siijdah.
Ive 1925 Lohtajast lijjii 5 siijdâ: Alaviirre, Karhi, Lohtaja (markkân), Marinkainen já Väliviirre.
Ullava

Ullava lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kokkola kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Ullavast assii 1 003 olmožid, já ton vijđodâh lâi 176,90 km², mast 14,40 km² lâi čääci. Ullava naaburkieldah lijjii Halsua, Kaustinen já Kälviä.
Kieldâlahtem.
Lohtaja, Kälviä já Ullava váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Kokkolain juovlâmáánu 3. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Kokkolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 45 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Kokkola. Ton vaakunin šoodâi Kokkola tááláš vaakun.
Tastko Lohtaja, Kälviä já Ullava lijjii suomâkielâliih kieldah já Kokkola lâi kyevtkielâlâš (suomâkielâ eenâblovokiellân), te Kokkola ruotâkielâlij ässei meeri kiäppánij mottoom verd, mut kieldâ pisoi kuittâg kyevtkielâlâžžân. Kokkola lii Suomâ tavemus kyevtkielâlâš kieldâ.
Siijdah.
Alikylä, Haapasalo, Haapala, Hanhisalo, Herlevi, Honkala, Jääskä, Kallinki, Korpi, Länttä, Neverbacka, Norppa, Rahkonen, Sepänkylä, Törbacka, Ullava markkân já Viitasalo.