tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Pennuujuŋŋâ

Pennuujuŋŋâ ("Cornus suecica") lii šaddo, mii tuáijoo meid muorjijd.
Tobdomeerhah.
Pennuujuŋŋâ lii vyeligis rääsi, mon uážžu ettâđ maaŋgâihásâš toŋâsin. Tot lii ohtâ táválumosijn šaddoin kiedijn já juhâriddoin Säämist. Nuuvtpa tom puáhtá-uv kočodiđ Säämi šaddon, nuuvt uccáá tot kávnoo eres kuávluin maailmist. Taam šado tobdá uccâ liäđáážij stuorrâ já vielgis syejiloostâin, moh láá nelji. Jieš lieđi lii čappâd ruškisfiskis hervâigijn. Pennuujuuŋâ loostah šaddeh vuástáluvâi, nuuvtkočodum täsnihäämist, nelji loostâ ain oovtâ saajeest.
Kevttim.
Pennuujuuŋah kiävttojeh tuše ucánjáhháá ävkkin. Myerjih láá mávuttemeh, masa juo lustottemeh. Toh iä lah varâliih puurrâđ iäge lah mirhâliih.
Tuomâ

Tuomâ ("Prunus padus") lii šaddo, mii tuáijoo meid muorjijd.
Tobdomeerhah.
Tuomâ laddâm myerjih láá uceh já čappâdeh, maaŋgah ain siämmáá haaŋkâst. Vorâsin myerjih iä lah ennust mongin máávust, riččâ já nuuvtkočodum tähtimyerjih vala.
Kevttim.
Carl von Linné lii muštâlâm, et tovle párnááh Tave-Ruotâst purrii tuomâmuorjijd nuhtán, kalvestii ucánjáhháá säälti oolâ! Taan ääigi ulmuuh iä puurâ taid nuhtán, mut ko kiävttá siäháluvâi eres muorjijgijn, te tuomâmyerjih adeleh máávu sappijd já liköörijd. Myerjikeeđgijn lii amygdaliin-nommâsâš mirkkâ, mut tot ij ettii muorjij vuošâmist juhâmuššáid. Tuomâmyerjih láá ovdil kevttum purâstavdâ tipšomân. Ovdilmainâšum amygdaliin vaaikut ulmuu rumâšist čuovjissuvren.
Tuomâst lii eres-uv ano. Párkku lii šiev päinimaamnâs já tast finnee luándulâš ruškis iivnijd. Ko páárhu kääsit vistig pirrâmpeeivi já vuášá kyehti tiijme jieijâs liemâst, te finnee laigijd ruškis pááinu. Tiätulágán jotkâkieđâvuššâmtoimâigijn finnee sierâlágán ruškis iivnijd. Páárhust lii viehâvis haajâ. Jis tuomâ čapis páárhu voojâst teikkâ cyevkkee, te pasta njunán uáli riččâ haajâ. Tom toovvât tuomâ páárhu riččâ šaddo-oljo. Tuomâ eres kevtteeh luándust láá erinomášávt mááđuh já tiätu loddešlaajah poreh tuomâ muorjijd, mut riččâ šaddo-oljoi keežild elleeh iä riävtui peerust tuomâ páárhust.
Vađukkâš

Vađukkâš teikâ vatukkâš teikâ vaađâlm ("Rubus idaeus") lii myerji. Tot kávnoo Säämist uáli uccáá luánduviđá šoddâmsoojijn. Vađukkâš siäilu uáli hyeneeht vorâsin.
Tobdomeerhah.
Vađukkâš saje Säämi luándust lii taggaar, et miestâ lii kale Säämist, mut táválávt tot lii levânâm ulmuu fáárust. Luándulâš šoddâmsajeh láá uccáá, já tot taha-uv vađukkâš ávhástâllâm ucánjáhháá vaigâdin. Nube tááhust luándu vađukkâš lii Säämist já váháš mäddiláá-uv nuuvt härvinâš, et loostâid ij kolgâččii čohhoođ kuittâg stuárráb meereest. Luándust vađukkâš šadda paavtijn, rođoin já njaskâttuvâin. Veddi lii maaŋgâihásâš, mut vesah kuittâg kyevti-ihásiih. Ohtâ vesa lieđđee já myerjee iäskân nube ive. Tot meerhâš tom, et oovtâ miestust láá ain kyevtilágán vesah. Oovtâihásiih iä meiddei lieđđii já kyevti-ihásiih moh lieđđejeh, láá ruánáávielgâdeh. Miestâ šadda suullân meetter alosâžžân.
Vitamineh já kevttim.
Vađukkâš lii vitaminijdis peeleest nuuvtko eres-uv luándumyerjih. C-vitamin lii vađukkáást eenâb ko juuŋâin já soorijn, mut ucceeb ko luámánist. B-6 vitamin pyrioksiin lii vađukkáást uáli ennuv, mut A-vitamin uccáá. Meecist šoddâm vađukkáin láá mittedum tagareh mineraalamnâseh ko kalium, kalsium, magnesium, fosfor já pii viehâ ennuv. Eres luándulâš taarbâšlâš amnâseh láá veški, maŋŋaan, siŋkki, kooboolt, nikkel já alumiin. Loostâin láá vala párkkuamnâseh ennuv, já loostâin kávnoo meid C-vitamin.
Puohlágán tivreh jorešteh viššâlávt vađukkâšmiestuin. Ohtâ suijâ toos lii, ko vatukkâšliäđusijn lii valjeest mietâ. Návt tivreh ávhásteleh šaddoin, já šaddo oppeet ávhástâl tivrijgijn. Ko tivreh kuávjejeh pyereest, te vijđánem lii visásmittum. Muorjijd láá oppeet mááđuh väimileh, já tot ettee ucánjáhháá ulmuu kevttimist myerji. Taa ohtâ raavâ, maht puáhtá piergiittâllâđ máđuigijn: jis tiätá, et muorjijn láá mááđuh, te puáhtá pieijâđ mátulum muorjijd muádi minuttân sälttičáácán, sältti 10 gr/l.
Paattinen

Paattinen () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Paattisiist assii 1 900 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 58,8 km² (tuše eennâm). Paattisii naaburkieldah lijjii Aura, Lieto, Masku, Mynämäki, Nousiainen, Pöytyä, Rusko, Turku, Vahto já Yläne.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Paattinen lohtui Tuurkun.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1960 já 1970 tiäđui mield Paattiisist ij lamaš ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah.
Alakylä, Auvainen, Auvaismäki, Iskoinen eli Kirkonkylä, Joenperä, Kinnari, Kreivilä, Paavola, Paijula, Poso, Tekkala, Tiipilä, Törmäinen, Ullainen, Uro já Viikkala.
Rautio

Rautio lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Rautiost assii 1 348 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 190,5 km² (tuše eennâm). Rautio naaburkieldah lijjii Alavieska, Kalajoki, Himanka, Kannus, Lohtaja, Sievi já Ylivieska.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Rautio lohtui Kalajokin.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1970 tiäđui mield Rautiost lâi ohtâ čuákkipäikki: Rautio markkân (434 ässed). Ive 1960 markkânist assii 420 olmožid. Ive 1960 tiäđui mield čuákkipääihih lijjii meiddei Alapää (205 ässed) já Käriskylä (211 ässed), moh iä lamaš innig čuákkipääihih ive 1970.
Siijdah.
Alapäänkylä, Kärkisenkylä, Rautionkylä, Typpönkylä já Ylipäänkylä.
Saloinen

Saloinen () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Saloisiist assii 5 914 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 248,8 km² (tuše eennâm). Saloisii naaburkieldah lijjii Raahe, Pyhäjoki já Pattijoki.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Saloinen lohtui Raahen.
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Ive 1912 Pattijokist iäruttui 623 ässee kuávlu, mii lohtui Saloisii kieldân.
Čuákkipääihih.
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Saloisiist lâi ohtâ čuákkipäikki: Saloisii markkân (1 327 ässed ive 1960 já 2 330 ässed ive 1970). Ton lasseen ive 1970 Raahe kuávdáščuákkipäikki lâi uásild Saloisii peln (144 ässed).
Siijdah.
Saloisiist lijjii nelji eennâmregistersiijdâ: Palo, Piehinki, Saloinen ađai Salo já Savolahti. Eres siijdah lijjii Arkkukari, Haapajoki, Honganpalo, Hurnasperä, Aunolanperä, Ketunperä, Koskenkorva, Kultalanperä, Leinoperä, Mattilanperä, Ollinsaari, Peltomaanperä, Romuperä, Satamakangas, Siniluoto, Tarpio, Tokolanperä, Ylipää já Äyrinmäki.
Uccâvarbusâš

Uccâvarbusâš ("Passer montanus") lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Uccâvarbusâš sulâstit ennuv varbusii, mut lii ucceeb ko tot. Uccâvarbusâš lii 12,5–14 cm kukke já tiäddá 22–24 g. Ton uáivičokke lii ruškâd, já vielgis nierâst lii čapis tiälkku. Selgipeeli lii ruškâd já čapiskirjáá, já čuávji lii ränisvielgâd. Ores já niŋálâs láá siämmáá ivnásiih. Uccâvarbusâš sáttá ruossâlistuđ varbusijn.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Uccâvarbusâš lii päikkilodde, mii lii levânâm vijđáht Suomâ aassâmkuávdáid já táálunkuávlun. Ton nääli lii lasanâm maaŋgâkiärdásávt 1990-lovo rääjist, já tot lii tääl maaŋgâ saajeest jo almolub lodde ko varbusâš. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 140 000–200 000 paarrâd.
Lasanem.
Uccâvarbusâš pessee táválávt vuovdâin já rakânâsâi vuáguin. Tot mannee cuáŋui-vyesimáánust 4–8 manneed, maid niŋálâs já ores kuohtuuh läälliv 11–14 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 13–17 peeivi ahasâžžân. Uccâvarbusâš mannee távjá nube piäsáduv kesi-syeinimáánust já motomin kuálmád syeini-porgemáánust.
Raavâd.
Uccâvarbusâš porá siemânijd já čielgitävtittes elleid.
Varbusiih

Varbusiih ("Passeridae") lii varbusluudij laahkon kullee uccâ luudij hiäimu. Varbusiih tiättojeh luándulávt Euroopist, Afrikist já Aasiast. Onnáá peeivi ohtâ šlaajâ, varbusâš, tiättoo meiddei Tave-Amerikist, Australiast já uásist Maadâ-Amerik. Varbusiih láá uccâ, iänáážin ruškis já ränis lodeh. Tain lii uánihis poođâš já kievrâs njune. Varbusiih láá siemmânporreeh, mut motomeh šlaajah poreh meid tiivrijd.
Varbusáid kuleh käävci suuhhâd já 38 šlaaijâd. Stuárráámus suuhâ lii varbusij suuhâ, mast láá 23 šlaaijâd.
Varbusiih (suuhâ)

Varbusiih ("Passer") lii varbusluddijd kullee loddesuuhâ, moos kuleh 23 šlaaijâd. Varbusiih tiättojeh luándulávt Euroopist, Afrikist já Aasiast. Varbusâš lii ulmuu tooimâ tiet levânâm meid Amerikân já Oseanian. Varbusiih láá uccâ teikkâ koskâmatsâš, 10–20 cm kukkosâš lodeh. Toh láá siemmânporreeh já čepis rähteeh, moh piervâldeh vuággoid.
Lavdâm.
Suomâst varbusšlaajâin tiättojeh "varbusâš" ("Passer domesticus", ) já "uccâvarbusâš" ("Passer montanus", suom. "pikkuvarpunen"). "Miestâvarbusâš" lii aiccum Suomâst tuše ohtii vyesimáánu 1. peeivi 1996 Tvärminnest, Hankost.
Kyehti varbusšlaajâ láá tobdoseh meiddei Säämist: "varbusâš" (suom. varpunen) já "uccâvarbusâš" (suom. pikkuvarpunen). Tain loddáin uccâvarbusâš lii čuuvtij ivnáb ko varbusâš. Varbusâš lii tááláá ääigi viehâ táválâš pessimloddááš Säämist, ko vist uccâvarbusâš lii sätišlaajâ. 1980- lovo pelimudo já ive 1999 kooskâst Anarist uáinojii tuše 14 varbusâžžâd.
Nomâttâs já oskomušah.
Ränissiähá varbusâš lii ain onnum midáttes lodden, mii ij kiddii nuuvt ennuv ulmuu huámmášume. Mottoom aalmugmaainâs addel toos čielgiittâs-uv: lodde paasij majemui juávkun luudij sivnedmist, já Imelist nuvâškuottii ivneh. Tondiet tast šoodâi tuše ränissiähá loddááš. Varbusij ores lii kuittâg čuuvtij muččâdub ko niŋálâs, nuuvt et ij taatkin maainâs aaibâs tuotâ tääiđi leđe. Rámáttist varbusâš lii ärbivuáválávt lamaš viärdádâskoválâš nommâ midáttes uccloddáid. Sämikiel jurgâlusâin táágu peht lii kevttum nomâttâs cissááš.
Varbusâš lii esken palij finnim noomâs. Lii aaibâs iberdettee, et puáris kielâst ij lah lamaš nommâ varbusâžân: lodde lii puáttám Sáámán esken fastâ aassâm já eennâmviljâlem mield. Varbusii aassâmkuávlu lii vistig lamaš kukken Säämist, já ton tááhust taat loddááš lii-uv šiev ovdâmerkkâ tast, maht tot aigij mield puáhtá mutteđ eellimvuovijdis toin naalijn, et piergiiškuát uđđâ pirrâsist.
Joráduvvâš

Joráduvvâš ("Tringa glareola") lii lodde, mii kulá čevžui suuhân já sulâstit-uv vyevdičevžuu. Joráduvvâš lii ohtâ jeggikuávlui táválumosijn loddešlaajâin. Val ive 2010 árvuštâllui, ete joráduvvâš lii eellimvuáimálâš šlaajâ, mut tääl tot annoo čalmeestoonnum šlaaijân.
Puárásumos Suomâst riegistum joráduvvâš lii lamaš 7 ihheed, 6 mánuppaje já 18 peivid puáris. Euroop puárásumos lii lamaš Ruotâst riegistum lodde, mii lii lamaš 11 ihheed já 7 mánuppaijeed puáris.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Joráduvvâš lii čevžuin puoh ucemus, tot lii 21–23 cm kukke, suájákejij koskâ 56–57 cm. Loddeest láá ruánáá jyelgih, já ton nommâ orjâlâškielân ("ruonájuolčoavžžu") já juulevsämikielân ("ruodnájuolgtjoavtjoj") lii-uv 'ruánáájyelgčiävžui'. Šiev tobdomerkkâ lii njune kukkodâh, ko iänááš čevžui njuneh láá kuheh. Joráduvvii njune ij lah kukke, já jis tom verdid veikkâba lode uáivi stuárudâhân, te tot lii suullân siämmáá kukke ko ton uáivi-uv. Eres tobdomeerhah láá ruškis-ränis selgipeeli, mast láá vielgis tiälhuh, já vielgis čuávjipeeli. Tegu eres-uv čevžuuh, tot še stáávrud poođâs ohtânmaanoost, ko lii seivâgist.
Pessim já lasanem.
Joráduvvâš puátá Sáámán vyesimáánust já kiihâm maŋa niŋálâs mannee kesimáánust nelji ruškistiälkkusâš kuovgisruánáá mane piervâlkopán. Motomin vyevdičevžuu náálá joráduvvâš-uv pessee muorân, mut iänááš piervâl lii kuittâg jeggimievtâ alne toŋâsij tâi suoinij kooskâst. Vaanhimeh läälliv monijdis pajeláhháá kulmâ oho já ko uđâgááh láá kočâttâm korâidis já koškettistám, te toh kyeđih tállán piervâl. Eres jeggiloddeniŋálâsâi náálá niŋálâs joráduvvâš-uv kuáđá uđâgái aitârdem orásân já varriistâlškuát tálvástâllâmsojijdis. Mánuppaje keččin uđâgááh kirdeleh, já toh-uv varriistâlškyeteh oovtâst orásijguin Viestâr-Afrikân.
Raavâd.
Joráduvvâš porá tiivrijd, eevnijd, mááđuid já šlieddâelleid.
Muikku

Muikku teikâ maivâ ("Coregonus albula") lii alda hyelkki šaapšân ("Coregonus lavaretus"). Euroopist tot tiättoo Nuorttâmeerâ pirrâduvâin, Ruošâst já Eŋlandist. Suomâst tot lii aldasáid jyehi saajeest eereeb tavemuu Säämi. Muikku ij kulluu Aanaarjäävri algâalgâlijd kyelinaalijd. Aanaarjáávrán muikku levânij 1960–1970-lovvoost uálgičassijd, ereslasseen Vyelijáávrán toohum ištâdâsâi pehti. Muikku lii uáivádâhkyeli, mii mákkoo pyeremusâht stuorrâ já päljis joorŋâin. Čääsi háárán muikku piivnot puttáid šelgisčááság jaavrijd. Aanaarjävri tiävdá pyereest om. vátámušâid, mut jäävri kolmâsvuotâ já korâsvuotâ algâalgâlii tiettumkuávlu ulguubeln toovvât puáđulâžân meid vuáhádum vaigâdvuođâid.
Ravâdâs já šoddâm.
Muikku porá ubâ avvees mestâba ollásávt elleeplaŋkton. Maaŋgah eres kyelišlaajah iä rävisingin paste kevttiđ siämmáá pehtilávt uccâšaddosii ravâdâs. Aanaarjäävri "puigâässei", muuiku maaŋgâ-uv tááhust sulâstittee riäskán verdiddijn muikku lii latkišub ravâdâsâs kevttimist. Muuiku salâsstuárudâh Aanaarjäävrist lii kooskâin 10–30 senttid pivdus mield. Aanaar muikku lii kuármásub maŋgáid eres muikkujavrijd verdiddijn já liiba jäävrist kuddum 434 grammâsâš muikku-uv. Muikku šadda Aanaarjäävrist vuossâmuu keesis maŋa viehâ jotelávt, kuás tot uulât 7–9 senttisâžžân, já lii kuálmád šoddâmpaajees maŋa kođopiivdost táválávt 15–20 senttid.
Kuuđđâmahe já lasanem.
Muikku šadda kuuđđâmahan táválumosávt nube keesis maŋasâš čoovčâ, Aanaarjäävrist uási nube, uási kuálmád keesis maŋa. Tot kođá muádi meetterist – 10 meetter kieŋŋâlvuotân čunoi – tâi njajâpoonán, ko čääci čuásku 5–7 cekkisâžžân. Aanaarjäävrist kođo tábáhtuvá roovvâdmáánu loopâst skammâmáánu aalgân ađai eidu jäävri jiäŋŋumááigán. Kođo tábáhtuvá uáiváduvâin. Heeđâlmittum meini luáštádât poonán. Kiđđuv jieŋâi suddâm ääigi meeinih kočâtteh korâidis, já tain šaddeh uceh, nyevt 8-millisiih čiivgah. Toh čokijdeh muádi ohhoost cuávis riddočáácán suohis čivgâuáivádâhhân. Aanaarjäävrist tiäđui mield muuiku lasanem luhostuvá tuotâ pyereest peri harvii. Ton tááhust puáđusin láá talle lamaš-uv noonâ muikkušaddoluokah, moid vuáimálâš kyelipivdem 1980-lovo loopâst vuáđudui.
Muikku kyelisiärváduvâst jâ pänikuolij ravâdâssân.
Muikku lii tergâdis salâskyeli maŋgáid pänikuolijd, Aanaarjäävrist kuávžur já jävriluosâ lasseen ráávdun, ränisráávdun, puuškon, njááhán já vuáskunân-uv. Maaŋgah kyelišlaajah poreh muuiku meeinijd já čiivgâid. Muikku lii kievrâs kištodeijee já vaaikut ovdâmerkkân šapšâi piergiimân já šoddâmân. Muuikun lii táválâš stuorrâ nälimulsâšudmeh, mast Aanaarjävri-uv lii šiev ovdâmerkkâ muuiku uánihis historjást peerusthánnáá. Nälimulsâšudmij suijân láá oovdânpuohtum maaŋgah čielgiittâsah šoŋŋâtiilijn ain pänikuolij saalâstmân. Vaarâ toid vaikutteh maaŋgah tahheeh siämmáá-áigásávt. Eresnálásijn jaavrijn jieškote-uv tahheeh finnejeh ereslágán tiädduáárvu.
Pivdem já kevttim.
Muikku pivdoo viermijn, tälvi/kesinuottijn, stuorrâloonijn sehe troolijn. Muikku lii meid aanaarlâš purrâmâštuálust moonnâm riäská lappâd. Steikkimpánnusis maaŋgâs väljejeh mielâstubbooht säävrib, njálgásub já riäskást seegibtávtálii muuiku.
Vollâsâš

Vollâsâš ("Phoxinus phoxinus") lii maailm saivâčäcikuolijn šlajâidis peeleest riggásumos, siergikuolij hiäimu vijđásumosávt levânâm ovdâsteijee. Aanaarjäävrist vollâsâš lii siergikuolij áinoo ovdâsteijee já uces "riddorávdusâžžân" nomâttum vollâsâš kulá ryevdikuáláin já ryevdikuálmiháin ucemustáá tubdum kyelišlaajáid. Tot lii jurdâččum kuávžur tâi luosâ čivgânuv.
Tiettum já eellimpirâsvátámušah.
Suomâst vollâsâš lii šelgis čaasijn Hankost, Nuorttâmeerâ riddoin ain Ucjuv siemin juvvij räi. Vollâsâš lii nomâlâssân putes časij kyeli, ijge tot tuhhit suvrâ já moiváás čääsi. Vollâsâšnäälih láá pááihui Maadâ-Suomâst moonnâm maŋaskulij, ervidmist lijgešoddâm keežild. Vollâsii kuáhtáá Anarist erinomášávt juuvâi já aijui-uv riddoin, aainâs-uv keessiv. Kiđđâjieŋâaln suávviluággoo runneest kejâdijn sáttá kuáhtáđ stuárráid-uv vollâsâšuáiváduvâid korrâ jávráážijn tâi luobbâlijn. Aanaarjäävrist tot oro iälustmin aaibâs riddostielâsist, čäcišadostuv kooskâst já aldasijn. Pänikuolij ravâdâssân vollâsâš ij vaarâ nuuvt älkkest Aanaarjäävrist kaartâ, kuás juo tot ij RKTL čuáličaitusamnâstuvâst tiettuu. Mainâšuvvooba, et vollâsâš kuulgât nähkistis "hirmosamnâsijd" pänikuolij vuástá.
Ravâdâs já šoddâm.
Ucessiähá stuáruduvâs keežild vollâsâš lii ucesravâdâs kevttee. Elleeplaŋkton, ponne-elleeh, tiäpuh, poonán jáámmám amnâstâh, joba liäđuskovjâ sehe eres kuolij meeinih já čiivgah-uv mainâšuvvojeh vollâsii purrâmâšlistoost. Tave-Suomâst stuárráábeh vollâsiih tiäđui mield poreh ereslasseen muuiku sieminčivgijd riddočääsist. Vollâsâšuáivádâh asâiduvá távjá riidon, kuus láá veikkâba suohâd pasâttâsah tâi kyelečuálih leggistum. Stuáruduvâs peeleest vollâsâš páácá táválávt vuálá 8 seenti já vuálá 5 graamâ. Koskâ-Suomâst vollâsâš puáhtá eelliđ 4–5-ihásâžžân, mut Säämist joba 10–12-ihásâžžân-uv.
Kuuđđâmahe já lasanem.
Kuuđđâmahan vollâsâš šadda pajeláhháá viiđâ senttisâžžân, Maadâ-Suomâst tooleeb, Säämist iäskán 5–6-ihásâžžân. Ucjuuvâst mainâšuvvoo vollâsii kuuđđâmäigin kesimáánu loppâ, mut syeinimáánu-uv piälán kuuđđâmäigi uulât. Oresvollâsâš lii kuuđđâmäigin hiärváás ruánáásiijđog já ruápsájeijeečoovjâg. Vollâsâš ij vaađâ kuuđđâmsajasis šadolâšvuođâ. Keđgipoonân cuávis čáácán, mielâstubbooht viirdán vollâsâš kođá. Maŋŋeed korâidis kočâttâm čiivgah iä kiergân meendugin styeresin ovdil talvâm, mut vuálá kyevti senttisiih-uv čiivgah tiäđui mield liččii ciävzám täälvi paijeel.
Kevttim.
Kyeliekonomisâš merhâšume aainâskin uccâ vollâsiist ij lah, sieptâskyellin tot lii kale pááihui kevttum eres kuávlust Suomâ vuáskunân já taveláá suávvilân. Vollâsii puáhtá motomin narriđ uccâvaggesâš tälvivuogân tâi vaagan. Ko uccâ párnááh hárjutteleh kyelipivdem, te vollâsâš lii távjá sii vuossâmuš saalâs. Saksaast lii vollâsâš purrum mottoomlágánin herskun.
Paavola

Paavola lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Paavolast assii 4 395 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 552,3 km² (tuše eennâm). Paavola naaburkieldah lijjii Liminka, Revonlahti, Pattijoki, Vihanti já Rantsila.
Paavola kirkko vihkui kiävtun ive 1756. Tom vuávái Matti Honka.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Paavola já Revonlahti kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Ruukki kieldâ, mii talle lohtui Siikajokin uđđâivemáánu 1. peeivi 2007.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1970 tiäđui mield Paavolast lijjii kyehti čuákkipääihi: Ruukki (1 148 ässed, kiäin 1 145 Paavola peln) já Paavola markkân (282 ässed). Ive 1960 tiäđui mield meiddei Luohua lâi čuákkipäikki. Tot ij kuittâggin lamaš innig čuákkipäikki ive 1970.
Siijdah.
Hartaanselkä, Lappi (maŋeláá Tuomioja), Luohua, Paavola markkân já Ruukki.
Euroviisuh

Euroviisuh-lávlumkišto (eŋg. "Eurovision Song Context" ađai ESC, ransk. "Concours Eurovision de la chanson" ađai CEC) ađai Euroviisuh lii ihásávt uárnejum lávlumkišto, moos pyehtih uásálistiđ Euroop almosradiounion (EBU) aktiivliih jeessânstaatah.
Jyehi uásálistee staatâ vuolgât kiišton oovtâ lávdástem. Kiišton pyehtih uásálistiđ tuše uđđâ lavluuh, moh iä lah almostum ovdil oovdeb ive čohčâmáánu.
EBU jesâneh láá televisiofinnoduvah, moh väljejeh já vuolgâtteh kiišton jieijâs uásálistee. Puoh jiečânâs Euroop staatah, eereeb Liechtenstein, Vatikaanriijkâ já Kosovo, láá uásálistám kiišton. Euroop ovdijn staatâin kiišton iä lah uásálistám Saksa demokraatlâš täsiväldi, Tšekkoslovakia já Sovjetlitto. Algâihelovoi ääigi Euroviisuh lijjii enâmustáá Uárji-Euroop koskâsâš kišto já Nuorttâ-Euroopist fáárust lâi tuše Jugoslavia. Lávlumkišto šoodâi ubâ Euroop tábáhtussân, ko Nuorttâ-Euroop staatah pessii viijmâg fáárun ive 1994. 
Euroviisuh-lávlumkišto fiinaal keččih paijeel čyeti miljovn olmožid, já tot lii Euroop pivnohumos TV-vuolgâttâs, mii ij lah valastâllâmtábáhtus. Ive 2003 räi kišto lâi oovtâpiäiválâš, mut ive 2004 rääjist kišto lii lamaš kyevtiuáság tábáhtus, mii siskeeld semifiinaal já fiinaal. Ive 2008 rääjist meid semifiinaal lii uárnejum kyevti uásist: vuossâmuš semifiinaal lii majebaargâ já nubbe semifiinaal tuorâstuv ovdil lávurduv fiinaal.
Kapybara

Kapybara ("Hydrochoerus hydrochaeris") lii maailm stuárráámus onnáá peeivi ellee jurssee. 
Stuárudâh já olgohäämi.
Kapybarast lii ruškis turkkâ. Tast láá uánihis jyelgih já peeljih sehe surgástum pieinis. 
Kapybara lii pyereest vuáhádum vuoijâmân. Njune, peeljih já čalmeh láá alleen uáivist, vâi toh iä pääsi čääsi vuálá talle ko kapybara vuájá. Tast láá meid vuoijâmjyelgih. Ovdâjuolgijn láá nelji jyelgisuormâ, monnjâjuolgijn vist kulmâ.
Kapybara puáhtá šoddâđ 100–130 cm kukkosâžžân já teddiđ joba 79 kg. 
Lavdâm já eellimpiirâs.
Kapybara iälá jävri- teikkâ juhâriddoin Maadâ-Amerikist. 
Eellimvyevih já lattim.
Kapybara iälá čurrust, mast láá suullân 10 elled, mut čurrust pyehtih leđe meid joba 30 elled já motomin eenâb-uv.
Kapybara ocá raavvâd táválávt iđedist já ehidist, peiviv tot vuoiŋâst čiähusist rido alda. Ellee lii pyeri vuoijâđ já puohčâđ, já tot paattâr piätuelleid čáácán. 
Raavâd.
Kapybara porá čäcišaddoid, suoinijd já eres šaddoid. 
Lasanem.
Kapybara čuávjum pištá suullân 150 peivid. Ellee čivgá táválávt 3–8 čivgâd. Kapybarast lii ohtâ piäsádâh ivveest. Čiivgah teddih šodâdijnis 1–1,5 kg. Niŋálâs njoomât čivgâidis kulmâ mánuppaje.
Kapybarah šaddeh suhâjuátkimahan 15–18 mánuppaje puárisin. Luándust kapybara puáhtá eelliđ 6–10 ive puárisin.
Ränisrávdu

Ränisrávdu ("Salvelinus Namaycush") lii taveameriklâš rávdusuuvâ luosâkyelišlaajâ.
Nääli já olgohäämi.
Rávdui jálus suuhân kullojeijee ränisrávdu lii šeris, kolmâ časij piätukyeli. Tot ij kulluu Suomâ puigâ kyelišlaajáid ijge to lassaan tääbbin luándulávt. Vissásumosávt tom kuáhtáá Aanaarjäävrist.
Ränisráávdu almosivne mulsâšud aldasáid siilbâiivnest ruánáá- tâi ruškisránásân. Mestâba ubâ roppâ lii tievâ stuorrâsiähá, fiskájeijee tiälhuin. Tiälhuh, siämmáá ko čuávjipeeli, iä lah ruopsâdeh, tegu ráávdust.
Siirdolâžžân Suomâst.
Ränisrávdu lii vuálgus Tave-Amerika taveoosijn. Šlaajâ pyevtittui Suomân ive 1955, ko konsul Alex Kyyhkynen vuolgâttij teehi meeinijd. Čiivgah ištâduvvojii 1950- já 1960-lovvoost miätá Suomâ, meid Tavemeerâpootân já Suomâluohtân, mut puátuseh eereeb Pallasjäävri iä lamaš lopedeijeeh. Tááláá ääigist šlaajâ ištâduvvoo mestâba iänááš Aanaarjáávrán.
Hortterávdu lii noomâs viärdásâš.
Aanaarjäävri kyelipivdei ränisráávdun adelâm nommâ "hortterávdu" kovvee šlaajâ ravâdâskevttim. Tot lii snielâhis piätu, mii sirdoo iäláánplaŋktonist já ponneellein kuolij porren juo 20 cm kukkosâžžân. Hortterávdu ij purrâmâšâs peeleest rantustâl: muádi kiilu kyele čuávjist pyehtih kavnuđ veikkâba kyehti 30-senttisii kuávžur tâi tuusinpeeli kuárttil kukkosiih njávvááh. Kanadast li huámášum, et ränisrávdu porá joba uccânjižálijd-uv.
Kieŋâlis čaasijn stuorrâ kyeleh.
Ränisrávdu mákkoo stuorrâ, kolmâ já šelgisčááság jaavrijn. Tot iälust iänááš kieŋâlâsâst. Kieŋâlâsorrâ (suom. syvätakila), tâi ucemustáá kieŋâlittee () láá uštei velttidmettumeh. Aanaarjäävrist láá škajâmittárááicuh 50–60 meetter kieŋŋâlvuođâst vuojâdeijee tuotâ stuorrâ kuolijn, moh viehâ vissásávt láá ränisráávduh.
Ränisráávdu šoddâm lii hiđes, mut vises. Merkkiimij mield 25–30 senttisâžžân ištâdum kyeli uulât meetterpele kukkosâžžân 4–5 jävri-ive maŋa. Táválumos salâsstuárudâh Aanaarjäävrist lii 0,7–2 kiilu, mut paijeel 7 kiilu kyeleh-uv láá kuddum. Mon stuárráh ležehkin toh kieŋâlâsâi syelimâs piäđuh. Kanada Athbascajäävrist kuddui 1960-lovvoost 46,5 kilusâš ränisrávdu.
Nyevt kiilust pajaskulij ränisráávdu cuoppâ lii tevkis ruopsâd já uáli njäälgis. Kannat iskâstiđ nomâlâssân lahciis kyelimäälist tâi suovâstum häämist.
Kanariasuolluuh

Kanariasuolluuh () lii jiešhaaldâtlâš suáluijuávkku Atlant väldimeerâst Afrik rido alda. Kanariasuolluuh kuleh Espanjan. Kanariasuolluid kuleh käävci aassum suollud. Ohtsis Kanariasuolluin ääsih 2 172 944 olmožid (ive 2021).
Viestârist nuortâs Kanariasuolluuh láá El Hierro, La Palma, La Gomera, Tenerife, Gran Canaria, Fuerteventura, Lanzarote já La Graciosa.
El Hierro

El Hierro lii nubben ucemus suálui aassum Kanariasuolluin La Graciosa maŋa. Suollust ääsih 11 298 olmožid (ive 2021), já ton vijđodâh lii 268,71 km². El Hierro stuárráámus kaavpug lii Valverde, mii lii meid suolluu haaldâtlâš kuávdáš.
La Graciosa

La Graciosa lii ucemus suálui aassum Kanariasuolluin. Ton sajadâh lii Lanzarote-suolluu taavaakeččin. La Graciosast ääsih 725 olmožid (ive 2021), já ton vijđodâh lii 29,05 km². Suolluu stuárráámus aassâmkuávdáš lii Caleta del Sebo.
La Palma

La Palma lii Kanariasuolluid kullee suálui. Suollust láá 83 380 ässed (ive 2021), já ton vijđodâh lii 708,32 km². La Palma uáivikaavpug lii Santa Cruz de La Palma.
Roque de los Muchachos.
Roque de los Muchachos lii La Palma -suolluu alemus saje (2 426 meetterid). Väärist lii meid täsnitieđâlâš observatorio.
La Gomera

La Gomera lii Kanariasuolluid kullee suálui. Suollust láá 21 734 ässed (ive 2021), já ton vijđodâh lii 369,76 km². La Gomera uáivikaavpug lii San Sebastián de la Gomera.
Silbo Gomero.
La Gomerast kiävttoo Silbo Gomero, mii lii kielâ, mon viestâdem tábáhtuvá njurgiitmáin. Njurgum kielâin Silbo Gomerost láá enâmustáá kevtteeh maailmist. Ive 1999 rääjist Silbo Gomero lii lamaš págulâš aamnâs puoh škoovlâin La Gomerast.
Flagstaff

Flagstaff lii kaavpug Arizona uásistaatâ taveuásist, Ovtâstum staatâin. Tot lii ohtâ Ovtâstum staatâi sehe muottiimuin já piäiváámuin kaavpugijn. Ive 2020 viehâdâhlyeštim mield kaavpugist ääsih 76 831 olmožid.
Kaavpug alda láá Grand Canyon aalmuglâšmecci já Navajoeennâm, mii lii Ovtâstum staatâi vijđásumos algâaalmugreservaat. Flagstaff kaavpug nommâ navajokielân lii "Kinłání Dookʼoʼoosłííd Biyaagi", mii meerhâš "kaavpug sudâmettum väričohe vyelni".
Tenerife

Tenerife lii stuárráámus suálui Kanariasuolluin. Suollust láá 927 993 ässed (ive 2021), já ton vijđodâh lii 2 034,38 km². Tenerife uáivikaavpug lii Santa Cruz de Tenerife, kost ääsih 1 044 405 olmožid (ive 2021).
Pico del Teide já El Teide -aalmuglâšmecci.
Tenerife-suollust lii Espanja alemus vääri, Pico del Teide, mii lii 3 715 meetterid olluv (mittedum merâtääsist). Merâponneest tot paijaan 7 500 meetterid, mii meerhâš tom, et Pico del Teide lii maailm kuálmádin alemus tullâvääri. Tot rusoi majemustáá ive 1909. Pico del Teide -vääri kulá Teide-aalmuglâšmiäcán, mii vuáđudui ive 1954. Aalmuglâšmecci uážui Unesco kulttuurärbi-staatus ive 2007.
Gran Canaria

Gran Canaria lii kuálmádin stuárráámus suálui Kanariasuolluin Tenerife já Fuerteventura maŋa. Suollust láá 852 688 ässed (ive 2021), já ton vijđodâh lii 1 560,10 km². Gran Canaria uáivikaavpug lii Las Palmas de Gran Canaria.
Navajokielâ

Navajokielâ (navajokielân "Diné bizaad") lii ohtâ Amerik algâaalmugij kielâin. Tot kulá na-dene-kielâkoodán. Ovtâstum staatâi aalmugluuhâm áárvu mield kielâst lijjii ive 2018 suullân 169 000 sárnod. Iänááš uási navajokielâ sárnoin ääsih Arizona, Colorado, New Mexico já Utah uásistaatâin.
Koodikiellân.
Nube maailmsuáđist Ovtâstum staatâi merâvyeimih kevttii syeliviestâdemstis koodikielâ, mii lâi rahtum navajokielâ vuáđuld.
Idea kevttiđ navajokielâ syeliviestâdmân poođij vuossâmuu maailmsuáđi veteraan Philip Johnstonist, kii lâi oppâm kielâ jo uccen vuolgâttâssärnideijee pärnin Navajo reservaatist. Navajokielâ lii muálkkáá, ige tast lamaš čäällimvyehi tien ääigi. Tuše suullân kulmâlov ij-navajolâžžâd iberdii kielâ nube maailmsuáđi aalgâst.
Funktio

Funktio lii myenster, mii kovvee matemaatlâš tiiŋgâi koskâvuođâid.
Formaallávt funktio formula_1 juávhust formula_2 juávkun formula_3 lii njuolgâdus, mii lahta jyehi juávhu formula_2 algâdâhân eidu oovtâ juávhu formula_3 algâduv. Funktio merkkejeh táválávt formula_6. 
Funktion formula_6 lahtojeijee juávhuh kočoduvvojeh funktio formula_1 vuolgâ- ađai miäruštâllâmjuávkkun (formula_2) já molâjuávkkun (formula_3). Miäruštâllâmjuávhu algâduvah kočoduvvojeh maŋgii funktio "argumentin". Tom, ete formula_1 argumentân formula_12 lahtem árvu lii formula_13, merkkejeh táválávt formula_14.
Fuerteventura

Fuerteventura lii nubben stuárráámus suálui Kanariasuolluin Tenerife maŋa. Suollust láá 119 662 ässed (ive 2021), já ton vijđodâh lii 1 659,74 km². Fuerteventura uáivikaavpug lii Puerto del Rosario.
Lanzarote

Lanzarote lii suálui Kanariasuolluin. Suollust láá 156 189 ässed (ive 2021), já ton vijđodâh lii 845,94 km². Lanzarote uáivikaavpug lii Arrecife.
Spabbâlâš

Spabbâlâš ("Phalaropus lobatus") lii jeggiloddááš, mon kuáhtáá tävjimustáá cuávis čääsist tuohuteehi vuojâdmin já uáivis nivkkomin. 
Tobdomeerhah.
Spabbâlâš lii 18–19 cm kukke já tiäddá 20–48 g. Ton suájákejij koskâ lii 39–43 cm. Kivkked spabbâlâš jurâškuát pirrâppirrâ já uážžu toin naalijn ááigán taggaar čäcijorree, mii loptee čäcitiivrijd já toi suovsâid loddáá njune ooláádmuudon. Tot ij lah uccâloddáást stuárráb ennust ollágin. Ko loddáá uáiná čääsist jooreeštmin tegu korkkâ, te nabdaččij tast lemin siämmáálágánijd ko jeggiluudijn iänááš.
Puárásumos Suomâst riegistum spabbâlâš lii lamaš 5 ive já 14 peivid puáris. Euroop puárásumos lii lamaš 9 ihheed já 11 mánuppaijeed puáris islandlâš lodde.
Spabbâliist lii čuhâlis čapis njune já kuhessiähá poođâš. Paajeeld já siijđoin loddááš lii fiskiskirjáá räänis, já radde sehe njunevuálááš láá vielgâdeh. Čeve já niekki láá ooraansivnásiih. Čoovčâ kulij monâdijn spabbâlii ivne kuávgudškuát já nuorâ loddááh sulâstitškyeteh rävis luudijd, mut láá váhá tevkkâduboh.
Lasanem.
Spabbâlâš spiekâst ton-uv tááhust eres loddáin, et niŋálâs lii čuuvtij ivnáb já aktiivlub kiihâmhommáin ko ores. Spabbâlâš pessee härvinâžžân ollâpolsâjeegij uccâ laddui, siemin tuodârladdui, mut meid pecivyevdiladdui riddoin, ovdâmerkkân Kosseennâm Tupeladduu riddoost, mast tovle pessejii čyeđeh spabbâliih, mut tááláá ääigi innig loveh spabbâliih. Spabbâlii piervâl lii táválávt suoinij kooskâst siemin lássáást tâi ládduriddoost. Piervâl lii skođâstum koške suoinijguin. Kesimáánust tábáhtuvvee monnim maŋa niŋálâs hilgo piervâlis já monijdis, maid tot kuáđá orráás läällimnáál. Tast maŋa niŋálâs ocá uđđâ orráás já mannee tooskis moonijd läällimnáál. Nuorâbij loddái tevkis čielgist láá kyehti fiskissiähá sárgá kukkodkulij, já uáivipaajaaš lii čappâd. Niŋálâs kiihâmjienâ lii pastelissiähá "vit-vit-it-it".
Säämist kesijdis viettee spabbâliih värrejeh Arabiameerâaavijd syeini-porgemáánust, mut niŋálâsah varriistâlškyeteh jo kesimáánu loopâst ovdâskulij já mäccih Sáámán vyesi-kesimáánust. Maadâ-Suomâst spabbâlijd láá kuáhtám čoođâvärrejeijee šlaaijân, mut peessim ij lah tobbeen nabdemist tábáhtum. Säämi spabbâliist lii "stuorrâviljâ" ađai stuorrâspabbâlâš ("Phalaropus fulicaria"), mii lii uáli härvinâš Säämist.
Reaalloho

Reaallovoh (formula_1) lii lohojuávkku, mon puáhtá miäruštâllâđ maŋgáin vuovvijn. Reaallovvoid kuleh rationaallovoh (ovdâmerkkân 2 já 2/3) já irrationaallovoh (ovdâmerkkân formula_2 já formula_3). Reaallovoid puáhtá meid oovdânpyehtiđ lohonjuálgusist leijee čuággáiguin.
Revonlahti

Revonlahti () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Revonlahtist assii 956 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 214,0 km² (tuše eennâm). Revonlahti naaburkieldah lijjii Pattijoki, Siikajoki, Lumijoki, Paavola já Liminka.
Revonlahti kirkko valmâštui ive 1775.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Paavola já Revonlahti kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Ruukki kieldâ, mii talle lohtui Siikajokin uđđâivemáánu 1. peeivi 2007.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Revonlahtist ij lamaš ohtâgin čuákkipäikki, mut Ruukki čuákkipäikki lâi uásild (3 ässee verd) Revonlahti peln.
Siijdah.
Alapää, Keskikylä, Lahtiranta, Relletti já Ylipää.
Stuorrâspabbâlâš

Stuorrâspabbâlâš ("Phalaropus fulicaria") lii kalâččeijeelodde já spabbâlâš suuvâ lodde. 
Tobdomeerhah.
Stuorrâspabbâlâš lii 20–24 cm kukke já tiäddá 35–70 g. Ton suájákejij koskâ lii 40–44 cm. Stuorrâspabbâlâš lii uáli härvinâš Säämist, mut tom láá kuáhtám kuohtii Ucjuv pelni, ive 1968 Luomâšjuvjeegist já ive 2005 Maadâjäävri riddoost. 
Lavdâm.
Stuorrâspabbâlii eellimpirâsin láá Atlant väldimeerâ suolluuh, tegu ovdâmerkkân Island, mut tain-uv saivâčäcikuávluh.
Lasanem.
Stuorrâspabbâlâš niŋálâs lii stuárráb ko ores, já ton kiihâmlattim lii siämmáálágán ko spabbâliist. Niŋálâs kuássu, já ores láálá moonijd.
Grand Canyon aalmuglâšmecci

Grand Canyon aalmuglâšmecci lii aalmuglâšmecci Ovtâstum staatâin, Arizona uásistaatâ taveuásist. Ton vijđodâh lii 4 926 km². Aalmuglâšmeeci merhâšitteemus uási lii Grand Canyon ađai Stuorrâävži.
Kompleksloho

Komplekslovoi juávkku formula_1 lii reaallovoi juávhu vijđedem.
Komplekslovvoost z lii čuávuvâš häämi:
formula_2
mast x já y láá reaallovoh já i "imaginaarohtâdâh", mon puáhtá merkkiđ formula_3. Lovo x kočodeh komplekslovo "reaaluássin" (Re(z)) já y ton "imaginaaruássin" (Im(z)). Reaallovoi juávkku lii komplekslovoi uásijuávkku, mon finnee talle ko imaginaaruási y = 0. Jis x = 0, te kompleksloho lii "puttásávt imaginaarisâš". 
Algebra vuáđucelkkuu mieldi jyehi polynomovtâlduvâst láá ton ceehi västideijee čuávdusmereh. Čuávduseh iä veltihánnáá lah koskânis eresstuárusiih. Algâalgâlávt komplekslovoh váldojii kiävtun eidu tondiet, ete stuárráb uási polynomovtâduvâin puávtáččij čuávdiđ. Ovdâmerkkân ovtâlduvâst formula_4 iä lah reaalčuávduseh, tastko formula_5 lii positiivlâš puoh reaallovoin. Komplekslovoi juávhust ovtâldâhân kávnojeh kuittâg kyehti čuávdus: formula_6 já formula_7.
Äijihsuálui

Äijihsuálui, Äijih tâi Äijihkeđgi lii suullân 30 meetter alosâš suálui Aanaarjäävri Äijihjoorŋâst. Tot lii 11 km keččin Aanaar markkânist. Suálui lii tovlái anarâšâi uhredemsuálui já kulá Aanaarjäävri kuulmâ Äijihsuolluu juávkun.
Historjá.
Ilmari Itkosii tiäđu mield Uáđđivei njäälmist aassâm Sárá Vuolli (Saijets) lâi uhredâm Äijihân moonijd 1800-lovo peln. Meid mottoom hosmiäštár ličij maka kiivšás uhredâm määrhi Äijihân, mut lâi puosâškuáttám tast maŋa.
Ive 1873 kaavnâi 22-ihásâš eŋlandlâš arkeolog Arthur Evans Äijihsuolluu uhrekuovđâšmist silbâčiiŋâ (kiäđáášrieggee), mii lâš vuálgus Nuorttâ-Ruosâ Kumajuuvâ kuávlust já rahtum 1100-lovo suulâin. Kiäđáášrieggee lâi pieijum rieggee háámán tiällájum poldum taavtij oolâ, moh lijjii Arthur Evans mield poccuu, kuobžâ, kuumpi, keeđhi já lode täävtih. Taat silbâčiŋŋâ lii lamaš Säämimuseost Anarist luoihâsin já uáinimnáálá.
Oulu ollâopâttuv Giellagas-instituut, Meccihaldâttâs já Säämimuseo keessiv 2007 toohâm arkeologlâš tutkâmušâi mield suollust kavnum amnâstâh lâi kuittâg čuuvtij ereslágán, ko tain iä kavnum piäđui täävtih ollágin. Tähtipittáhivvâduvâst, mon stuárudâh lâi 693 tähtipittád, kávnojii kale kode/poccuu čuárvih já täävtih (uhredum 1457–1635), saavzâ/kaaicâ (uhredum 1316–1437) já čuuvčâ/kuáppil (uhredum 1403–1450) täävtih, mut kyele já čäcilode täävtih iä kavnum ollágin. Tast puáhtá miäruštâllâđ, et Äijihsuálui ij lah lamaš aainâskin kyelisieidi. Puárásumoseh täävtih radiočiđđâäigidmáin mitteddijn sajaduvvii iivij 1316–1437 kooskân. Mielâkiddiivâš äšši Äijihsuolluu já meiddei Äijihjäävri Äijih-uv pehti lii tot, et uhretäävtih iä kavnum suolluu alemuu uásist ollágin, pic čuuvtij vyeliláá ađai koskâmudo vuoluubeln. Tot meerhâš tom, et tiätu suolluu tâi vääri aalaaš lii lamaš nuuvt pase, et toovláš päähinolmooš ij lah tuostâm aldaniđgin aalaa, mut lii uhredâm vyeliláá.
Irrationaalloho

Irrationaallovoh láá reaallovoh, moh iä lah rationaallovoh. Irrationaallovo ij pyevti oovdânpyehtiđ kyevti oleslovo koskâvuottân. Irrationaallovo uáivijiešvuotâ lii tot, ete ton desimaalhäämi lii robdâttem sehe pajettem. Tondiet irrationaallovo merkkejeh maŋgii jieijâs merháin, ovdâmerkkân formula_1 (pii) já formula_2 (Neper loho). Pii já Neper lovo lasseen irrationaallovoh láá ovdâmerkkân kollááš čuoppâm, maaŋgâi oleslovoi cuovkkâpotenseh (ovdâmerkkân formula_3), maaŋgah logaritmeh (ovdâmerkkân formula_4) sehe maaŋgah trigonometrisâš funktioi áárvuh (ovdâmerkkân formula_5).
Listo Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume vyeittein

Taat lii listo Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume vyeittein äigioornigist.
Äijih

Äijih lii muádi kilomeetter kukkosâš já kilomeetter kobdosâš ollâ suálui Avveel taavaapiäláá Äijihjäävri já Aanaarjäävri kooskâst, mast lii siämmáánommâsâš kiäđgáás vääri.
Nommâ.
Äijihjäävri ovdii noomâ vuáđuld puáhtá miäruštâllâđ, et Äijih lii kuulmâ Aanaarjäävri Äijihsuollust puoh váldálumos. Äijihjäävri taavaabeln lii ollâ já masa juo päljis vääri Ákku já tovlái muštâlusâi mield moonâi Äijihist eennâmvuálááš kuovđâšm njuolgist Áákun, vâi immeelpelikyeimih puovttijn savâstâllâđ koskânis. Nube tiäđu mield kuovđâšm ličij moonnâm Äijihjoorŋâ Äijihist ađai Äijihsuollust Áákun já táágu pehti lii vaarâ saahâ Ákku-nommâsâš päävtist ađai källest, mii lii Kálguvääri alne, ko tot lii lamaš meiddei uhredemsaje ađai sieidi. Kálguvääri Ákkuhân lii Äijihjoorŋâ Äijih pelikyeimi.
Arkeologlâš tutkâmušah.
Keessiv 2007 tahhojii arkeologlâš tutkâmušah suollust. Toi ohtâvuođâst kavnui kuovđâšm nubbe keeči suolluu alemuu uási viestârvieltist alda aalaa já Ááhu piälááš kuovđâšm kavnui roovvâdmáánust 2007 Vesa Luhta iššijn, ko arkeolog Eija Ojanlatva toovâi vuáđusteijee arkeologlâš tutkâmuš Ááhust. Äijihist toohum arkeologlâš tutkâmušâi ohtâvuođâst kavnui meiddei ovdiltubdâmettum sieidi, mast váldojii radiočiđđâäigidem várás paijeel 400 tähtipittád tutkâmnáál. Täävtih macâttuvvojeh siämmáá sajan, ko äigidem lii vaalmâš. Äigidem mield täävtih láá puárásuboh, ko maid lijjii Äijihjoorŋâ Äijihsuollust kavnum täävtih ađai Äijih sieidi tähtipasâttâsah lijjii uhredum toho ovdil ive 1400.
Ovtâstum staatâi sämmiliih

Ovtâstum staatâi sämmiliih láá ovtâstumstaatâliih, kiäin láá sämimadduuh.
Maaŋgâi Ovtâstum staatâi sämmilij maddâreh värrejii vistig Alaska uásistaatân 1800-lovo loopâst. Ovtâstum staatâi virgeomâhááh lijjii halijdâm máttááttiđ puásuituálu Alaska algâaalmugáid, tastko lijgepivdem keežild ärbivuáváliih iäláttâsah – nuárjui, muuršâi já vállái pivdem – iä innig pijssám. Čuávuvái iheluuvij ääigi maaŋgah sämmiliih páguttuvvojii varriđ Alaskast meddâl. Onnáá peeivi tuše uccâ uásist Ovtâstum staatâi sämmilijn láá siäiluttâm sämiärbivuovijd. Ovtâstum staatâi viehâdâhlyeštimist ive 2000 lijjii 945 olmožid almottâm, et sist láá sämimadduuh. Lii arvâlum, et Tave-Amerikist ääsih sullân 30 000 sämmilâžžâd.
1990-lovvoost almostuuškuottii kyehti loostâ, Árrán já Báiki, moi ulmen lii nanodiđ Ovtâstum staatâi sämmilij ohtâvuođâ jieijâs madduid já historján. Ive 1996 vuáđudui meiddei Tave-Amerik sämmilij servi, Sami Siida of North America.
Steely Dan

Steely Dan lii ovtâstumstaatâlâš rockjuávkku, mon muusikist láá vaikuttâsah meid jazzist, funkist já bluesist. Juávhu áinooh fastâ jesâneh lává vuáđudeijeejesâneh Donald Fagen sehe ive 2017 jáámmám Walter Becker. 1970-lovo pelimudo maŋa juávhust iä lamaš eres fastâ jesâneh, já maaŋgah studiomusikkáreh láá-uv čuojâttâm juávhu albumijn. 
Juávhu tobdosumoseh pitáh láá ovdâmerkkân "Do It Again", "Reelin' in the Years", "Rikki Don't Lose That Number", "Deacon Blues", "Peg" já "Hey Nineteen".
Nurmes táálunkieldâ

Nurmes táálunkieldâ lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Pielisjärvist assii 9 206 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 1 487,5 km² (tuše eennâm). Pielisjärvi naaburkieldah lijjii Juuka, Kuhmo, Nurmes, Pielisjärvi (ive 1973 rääjist Lieksa), Rautavaara, Sotkamo já Valtimo.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Nurmes táálunkieldâ lohtui Nurmesân.
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Ive 1876 vuáđudum Nurmes kävppikielâ ässeeh láá fáárust Nurmes táálunkieldâ lovoin iivij 1880–1940. Ive 1908 Valtimo kieldâ iäruttui Nurmes táálunkieldâst.
Čuákkipääihih.
Ive 1970 tiäđui mield Nurmes táálunkieldâst lijjii čuávuvááh čuákkipääihih: Lehtovaara (577 ässed Nurmes táálunkieldâ peln), Nurmes kuávdáščuákkipäikki (19 ässed Nurmes táálunkieldâ peln), Porokylä (2 392 ässed) já Sävikylä (201 ässed). Tain Lehtovaara já kuávdáščuákkipäikki lijjii uásild Nurmes kävppikieldâ peln.
Ive 2005 sämikielâliih kirjeh

Ive 2005 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2005.
Ive 1992 sämikielâliih kirjeh

Ive 1992 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1992.
Ive 2004 sämikielâliih kirjeh

Ive 2004 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2004.
Ive 1999 sämikielâliih kirjeh

Ive 1999 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1999.
Ive 2000 sämikielâliih kirjeh

Ive 2000 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2000.
Ive 1994 sämikielâliih kirjeh

Ive 1994 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1994.
Ive 1987 sämikielâliih kirjeh

Ive 1987 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1987.
Ive 2017 sämikielâliih kirjeh

Ive 2017 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2017.
Näsiä

Näsiä ("Daphne mezereum") lii mirhâlâš myerjišaddo, mii kulá violašaddoid. Tot šadda tävjimusâht juovâenâmijn, mut kuittâg uccáá Säämist. Tot lii rávhuiduttum miestâ, mii puáhtá šoddâđ paijeel meetter alosâžžân.
Tobdomeerhah.
Näsiä kooččât lostâidis tegu lostâmuorah kuás-uv, já tot lieđđee uáli tooláá kiđđuv. Ton roosa-ruopsis liäđusijn lii pastelis opsâ. Näsiä seegâ loostah láá sääiti hámásiih já ladâhánnáá myerji lii aalgâst tegu herttâ já ladâheh kierrust ruopsâdeh.
Mirhâlâšvuotâ já kevttim.
Taan šado myerjih, loostah já párkku láá ulmuid já elleid mirhâliih, mut lodeh poreh muorjijd. Näsiä lii tovle kevttum riämnjámirkkân já eres-uv piäđui koddemân. Juo šado kuoskâttâlmist puáhtá liške ittuđ já juo kyevti myerji purâmist mirhâttuvá, ko šado mirkkâ lii metsereiin.
André Kuipers

André Kuipers (š. roovvâdmáánu 5. peeivi 1958, Amsterdam, Holland) lii hollandlâš Euroop komovuotâornijdume ESA (European Space Agency) astronaut.
Eellim já peerâ.
André Kuipers lii šoddâm Amsterdamist, Hollandist roovvâdmáánu 5. peeivi 1958. Sun valmâštui talhâstiettuu tuáhtárin Amsterdam ollâopâttuvâst ive 1987. Suu perrui kuleh kálgu, kulmâ nieidâ já ohtâ alge.
Karrieer.
André Kuipers lii lamaš kuohtii Almugijkoskâsii komovuotâsajattuvâst (International space station, ISS). Vuosmuu keerdi sun lâi ISS:st 11 peivid. Rakkeet pääččim tábáhtui cuáŋuimáánu 19. peeivi 2004, já sun maacâi Enâmân cuáŋuimáánu 30. peeivi. Taan määđhist lijjii kulmâ ulme: vistig-uv molsođ astronautijd, nubben molsođ kááijumskiijpâ já kuálmádin porgâđ iskosijd ISS:st. 
Kuipers lâi vuosmuš hollandlâš astronaut, kote maacâi komovuotân. Suu nube kirdemmääđhi várás rakkeet paččui juovlâmáánu 21. peeivi 2011 Baikonur kosmodromist Kazakstanist. Kuipers maacâi Enâmân ihepele maŋeláá, syeinimáánu 1. peeivi 2012. Taan määđhist sun poorgâi suullân 50 iskosid.
Kuipers čođâlditij ESA-astronautij škovlimohjelm EAC:st já Gagarin kosmonautškovlimkuávdáást Moskova aldasijn Ruošâenâmist ive 2002. Suu škovliittâsân kullii ISS systeemeh, tälvi- já čäcikááijumškovlim já komovuotâväzzim.
Kirjeh.
André Kuipers lii čáállám párnáiromanijd hollandkielân. Tain čuávuvááh láá jurgâlum anarâškielân:
Ponjemiestâ

Ponjemiestâ ("Frangula alnus" teikâ "Rhamnus frangula") lii miestâ, mii lii uáli härvinâš Säämist.
Tobdomeerhah.
Miestâ šadda muádi meetter alosâžžân já tot sulâstit tuomâ. Lostâ lii leibiloostâ hámásâš. Miestust láá uccâ vielgis lieđeh, moh ruánnájeh. Tähtimyerjih láá aalgâst tevkisruopsâdeh já loopâst masa čappâdeh.
Mirhâlâšvuotâ já kevttim.
Párkku lii kevttum činehumtaavdâ váddoid. Taan ääigi párkku ij innig ennust njolduu, veikkâ toin puáhtá päiniđ ulloid fiskâdin. Vorâs párkku já myerjih láá mirhâliih, toh vyevsitteh.
Kiđđâtivgârääsi

Kiđđâtivgârääsi ("Convallaria majalis") lii "Convallaria"-suuhân kullee maaŋgâihásâš, ruáhuviärdásâš šaddo, mii lieđđee algâkeesist. Tot ij kavnuu Tave-Säämist, mut Ruotâbeln tot lii leevvân suullân Luulajaiänu räi.
Tobdomeerhah.
Kiđđâtivgârääsi šadda 12–20 seenti alosâžžân já šadda távjá miestui siste, peci- já kuosâvuovdijn-uv. Tiivgâhámásiih kukáh hiäŋgájeh veerdist tuše urbeest. Lieđeh opsijdeh fijnáht já kubdâ. Kiđđâtivgârääsi myerji lii ruopsâd.
Mirhâlâšvuotâ já kevttim.
Kiđđâtivgârääsi lii mirhâlâš ollásávt, ige tuše muorjijdis peeleest. Myerjih pyehtih koddeđ, jis taid porá liijkás ennuv. Šado mirhâlâšvuođâ vaikutteijee amnâseh láá glykoseh já flavonoideh.
Kuheldâlâš loostâid läävejeh kuškâdiđ apteekij várás.
Pähtitivgârääsi

Pähtitivgârääsi ("Polygonatum odoratum") lii kiđđâtivgârääsi hyelkki, já nommâ puátá šoddâmpääihi mield.
Tobdomeerhah.
Pähtitivgârääsi šadda 20–40 seenti alosâžžân. Loostah já lieđeh sulâstiteh kiđđâtivgârääsi já toh iä lah kuittâg aaibâs českâdeh, mut tain lii njaalgâ opsâ. Myerjih láá čuovjisčappâdeh, ucánjáhháá tegu sareh.
Mirhâlâšvuotâ já kevttim.
Myerjih láá uáli mirhâliih. Miirhah hettejeh vááimu toimâm, jis myerji porá.
Uárreemyerji

Uárreemyerji ("Maianthemum bifolium") lii uárreemuorjij suuhân já parsašadoi hiäimun kullee maaŋgâihásâš, ruáhuviärdásâš šaddo, mii šadda suuvrâ enâmijn, ij aaibâs tavemuu Säämist kuittâg.
Tobdomeerhah.
Uárreemyerji lii 5–15 cm alosâš. Tot lieđđee juo algâkeesist uccâ českisvielgis liäđusijd, já tast láá kyehti stuorrâ vááimuhámásâš loostâ. Tot ráhtá ruopsis jurbâ muorjijd muádi myerji haaŋkân. Uárreemuorjijn lii ucánjáhháá ruusinsmakkâ.
Mirhâlâšvuotâ já kevttim.
Myerjih láá mirhâliih, ige toid lah maggaargin ano. Talhâsfabrikeh iä tuhhiit taam šado. Muorjij puurrâm ferttee váruttiđ, ko párnááh sättih taid pieijâđ njálmásis.
Čevžuuh

Čevžuuh ("Tringa") lii miähástuvâi hiäimun kullee riddoloddesuuhâ. Toh láá táválumoseh jeggilodeh Säämist.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Čevžuin láá uáli kuhes jyelgih. Nubbe tobdomerkkâ lii njune kukkodâh, ko iänááš čevžui njune lii kukke. Joráduvvii njune ij kuittâg lah kukke.
Puoh stuárráámus Säämi čevžuin lii stuorrâčiävžui. Tot lii 30–34 cm kukke já tiäddá 125–290 g. Puoh ucemus lii joráduvvâš. Tot lii 21–23 cm kukke, suájákejij koskâ 56–57 cm.
Šlaajah.
Täin "Tringa brevipes", "Tringa guttifer", "Tringa incana", "Tringa melanoleuca" já "Tringa solitaria" iä lah aiccum Suomâst.
Stuorrâčiävžui

Stuorrâčiävžui ("Tringa nebularia") lii subarktâsâš lodde, mii kulá čevžui suuhân já täin tot, mii lii adelâm ubâ juávkun noomâ. Tot páimá jieijâs noomâ kirdedijn já seivâgist-uv ađai čiäv-čiäv-čiäv-čiäv.
Puárásumos Suomâst riegistum stuorrâčiävžui lii lamaš 3 ive, 11 mánuppaijeed já 23 peivid puáris. Euroop puárásumos lii lamaš Vuáládâhenâmijn riegistum lodde, mii lii lamaš 24 ihheed já 5 mánuppaje puáris.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Stuorrâčiävžui lii Säämi čevžuin puoh stuárrámus. Tot lii 30–34 cm kukke já tiäddá 125–290 g. Ton suájákejij koskâ lii 68–70 cm. Loddeest láá kuhes, ruánáá jyelgih. Tast lii njune ucánjáhháá kaavren pajaskulij já ivne lii vielgâdissiähá – váhá tegu čuoivâgist. Njune lii kukke.
Lasanem.
Stuorrâčevžuu piervâl lii táválávt koške enâmist jeggiriddoost, mut meid koške jieggimievtâ alne. Monnim tábáhtuvá vyesimáánu pelimuddoost ovdâskulij já nelji fiskis- tâi ruánáásiähá mane almostuveh piervâlkopán, maid kuohtuuh vaanhimlodeh läälliv 23–26 peivid. Jis kávná lode piervâl, te lällee niŋálâs lii nuuvt uáccáá, et luáštá njavhâdemooláádmuudon. Uđâgááh kaččâleh masa tállán piervâlist, maid vaanhimeh aitârdává, mut loppâaaigij niŋálâs hilgo perrus já kuáđá uđâgijdis orráás tiipšon já jieš vuálgá syeinimáánu aalgâkeččin varrimmáátkán Koskâmeerâ stuorrâ juhânjalmijd.
Juoigamat

Juoigamat lii tavesämmilâš jyeigee Nils-Aslak Valkeapää nubbe studioalbum. Tom almostitij Finnlevy LP-skiärrun (SFLP 8531) ive 1973. Valkeapää lasseen albumist láá fáárust meiddei kuttâ nuorâ Kuovdâkiäinu kuávlust.
Ruopsisjyelgčiävžui

Ruopsisjyelgčiävžui ("Tringa totanus") lii kalâččeijee lodde, mii kulá čevžui suuhân. 
Puárásumos Suomâst riegistum ruopsisjyelgčiävžui lii lamaš 14 ihheed, 1 mánuppaje já 3 peeivi puáris. Euroop puárásumos lii lamaš aainâs-uv 26 ihheed já 11 mánuppaijeed Tanskaast riegistum lodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Ruopsisjyelgčiävžui lii 26–31 cm kukke já tiäddá 85–170 g. Ton suájákejij koskâ lii 40–65 cm.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Ruopsisjyelgčiävžui lii härvinâš Anarist.
Pessim já lasanem.
Härvinâš pessejeijee ruopsisjyelgčiävžui lii Ucjuuvâst já Tiänuleevist sehe Paištuoddâr já Kaalduáivi meccikuávluin, mut ohtii lii Aanaarjäävri Päärtihsuollust-uv visásmittum pessim lamaš.
Sápmi, vuoi Sápmi!

Sápmi, vuoi Sápmi! lii tavesämmilâš jyeigee Nils-Aslak Valkeapää čiččâd studioalbum. Tom almostitij Indigenous Records LP-skiärrun (IRLP-6) ive 1982. Valkeapää lasseen albumist lii fáárust meiddei Ingor Ántte Áilu Gaup. Album päddejui IR studiost Helsigist iivij 1981–1982.