tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Valkeala

Valkeala lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kouvolan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Valkealast assii 11 656 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 1 003,72 km², mast 147,94 km² lâi čääci. Valkeala naaburkieldah lijjii Elimäki, Jaala, Kouvola, Kuusankoski, Luumäki, Mäntyharju já Savitaipale.
Historjá.
Valkeala kieldâ vuáđudui ive 1640.
Kieldâlahtemeh.
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 2000 loopâst Valkealast lijjii 11 328 ässed, kiäin 7 204 assii čuákkipaaihijn. Valkeala čuákkipäikkitääsi lâi talle 63,8 %. Kieldâst lijjii ohtsis čiččâm čuákkipäikkid.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Ive 1923 Valkealast lijjii 30 sijdâd: Anttila, Haimila, Heikkilä, Hevosoja, Inkerilä, Jokela, Karhula, Kinansaari, Kipparila, Kourula, Kouvola, Kuivala, Kääpälä, Lipiälä, Mattila, Miettula, Oravala, Parola, Pihlajasaari, Pyöriälä, Pyötsiälä, Rautjärvi, Ruotsula, Rämälä, Saarento, Selänpää, Sorsala, Toikkala, Tuohikotti (oovdiš Tuohikoti), Valkeala (markkân).
Anjalankoski

Anjalankoski lii oovdiš kaavpug Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kouvolan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Anjalankoskist assii 16 379 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 752,92 km², mast 26,32 km² lâi čääci. Anjalankoski naaburkieldah lijjii Elimäki, Hamina, Kotka, Luumäki, Ruotsinpyhtää já Valkeala.
Historjá.
Anjalankoski kieldâ vuáđudui ive 1975, ko Anjala já Sippola kieldah lahtojii oohtân. Anjalankoskist šoodâi kaavpug ive 1977.
Kieldâlahtemeh.
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 2000 loopâst Anjalankoskist lijjii 17 631 ässed, kiäin 13 618 assii čuákkipaaihijn. Anjalankoski čuákkipäikkitääsi lâi talle 77,6 %. Kaavpugist lijjii ohtsis nelji čuákkipääihi.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kaavpuguásih já siijdah.
Anjalankoski lijjii čiččâm kaavpuguássid: Myllykoski, Keltakangas, Inkeroinen, Anjala, Ummeljoki, Sippola já Kaipiainen.
Siijdah lijjii el. Ahvio, Enäjärvi, Haapala, Hirvelä, Junkkari, Kaukasuo, Liikkala, Muhniemi, Saaramaa já Takamaa.
Kottariih

Kottariih ("Sturnidae") lii loddehiäimu, mii kulá varbusluudij laahkon. 
Tiettum Suomâst.
Kottariih láá Suomâst kyehti šlaajâ, já kuohtuuh láá tiettum meiddei Aanaar pirrâsijn.: kottarâš ("Sturnus vulgaris", ) já ruopsiskottarâš ("Pastor roseus", suom. "punakottarainen").
Nomâttâsah.
Kuohtuuh kottarii šlaajâ noomah láá anarâškielâst aaibâs uđđâseh. Toi noomah lává luávnejum suomâkielâst, "kottarâš" ucánjihhii kielân heiviitmáin já "ruopsiskottarâš" jurgâluslovnân. Noomâi váilum puáris kielâst lii luándulâš, tastko kottarâš lii hirmâd härvinâš pessimlodde Aanaar kuávlust já ruopsiskottarâš tuše sätišlaajâ, mii lii tuše kuohtii oinum Anarist 1970- ja 1980 lovvoost.
ÄÄ

ÄÄ lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää viiđâd studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2012 Taažâst. Siämmáá ive Duippidit almostitij nube-uv Niko Valkeapää studioalbum: Gusto.
Ráfi

Ráfi lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää kuuđâd studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2015 Taažâst. Lavlui noomâi kyevtkielâlâšvuođâst peerusthánnáá ubâ album lii orjâlâškielân.
Sámi Grand Prix 1991

Sámi Grand Prix 1991 lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Kuovdâkiäinu sämmilij servi já Kuovdâkiäinu säminuorâi servi uárnejii Plastikhaalist Kuovdâkiäinust Taažâ peln lávurduv njuhčâmáánu 30. peeivi 1991 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi tuše nubbe tohe, ko kišto uárnejui. Suulân 800 olmožid pessii Plastikhaalin kuldâliđ juoigâm- já lávlumkišto.
Fáárust lijjii 11 uásálisted, kuttâ jieškote-uv kištouásist. Iŋgor Ántte Áilu Gaup uásálistij kuohtuid oosijd. Kuohtuuh ovdebáá ive vyeitteeh ađai lávlumuási vuáittám muusikjuávkku Sáve já juoigâmuási vuáittám Johan Anders M. Eira láin fáárust taan-uv ive. Nuorâmus uásálistee lijjii 12-ihásâš Siv Tanja Gaup, kii láávlui kištoost pitá "Stuora illu". 
Juoigâm- já lávlumuásih.
Ovdebáá ive náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási.
Juoigâmuási.
Juoigâmuásist lijjii 6 uásálistee. Taam uási vuoitij maasilâš Anders Nils J. Eira. Sun juoigâi pitá "Anders Nils Eira". Nubben lâi suu viljâ Johan Mikkel J. Eira pittáin "Inger Anne Utsi".
Lávlumuási.
Lávlumuásist-uv lijjii 6 uásálistee. Maasilâš lávloo Marit Elisabeth Hætta Øverli vuoitij taan ive lávlumuási pittáin "Jáddá go beaivi?". Nubben lâi kuovdâkiäinulâš Siv Tanja Gaup pittáin "Stuora illu".
Kuusankoski

Kuusankoski lii oovdiš kaavpug Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kouvolan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kuusankoskist assii 19 739 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 128,53 km², mast 14,75 km² lâi čääci. Kuusankoski naaburkieldah lijjii Elimäki, Iitti, Jaala, Kouvola já Valkeala.
Historjá.
Kuusankoski kieldâ vuáđudui ive 1921, já tast šoodâi kaavpug ive 1973.
Kieldâlahtemeh.
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 2000 loopâst Kuusankoskist lijjii 20 655 ässed, kiäin 20 071 assii čuákkipaaihijn. Kuusankoski čuákkipäikkitääsi lâi talle 97,8 %. Kaavpugist lijjii kyehti čuákkipääihi.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Leivosiih

Leivosiih ("Alaudidae") lii loddehiäimu, mii kulá varbusluudij laahkon. Leivosijd kuáhtáá Euroopist, Aasiast já Afrikist. Tuodârleivosâš lii áinoo leivosâš, mii iälust meiddei tai eennâmoosij ulguubeln, ko tot tiättoo Tave-Amerikist-uv.
Suuvah.
BirdLife Suomâ luokittâllâm mield leivosáid kuleh 21 suuhhâd.
Tiettum Suomâst.
Ubâ Suomâst leivosij hiäimun kuleh 10 šlaaijâd. Aanaar pirrâsijn láá tobdoseh kuittâg tuše kyehti šlaajâ: leivosâš (suom. "kiuru") já tuodârleivosâš (suom. "tunturikiuru"). Huámášittee lii tot, et kuohtuuh šlaajah láá finnim noomâs esken kiđđuv 2002. Tot lii čielgiimist toin naalijn, et leivosâš lii Anarist härvinâš pessimlodde, já tuodârleivosâš lii merkkejum Osmosii já Karhu loddelistoost koččâmušmerháin eromâš härvinâš pessimlodden. Ive 2000 Karhu já Osmonen nabdev, et tuodârleivosâš lii ollásávt lappum Aanaar pessimloddenäälist.
Suomâst tiättojeijee šlaajah láá:
Gáldu

Gáldu lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää čiččâd studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2019 Taažâst sehe CD-skiärrun já LP-skiärrun. Lavlui noomâi kyevtkielâlâšvuođâst peerusthánnáá ubâ album lii orjâlâškielân.
Pittálisto.
LP-skiärust pitáh 1–4 láá skiäru A-peeleest já 5–8 B-peeleest.
Leivosiih (suuhâ)

Leivosiih ("Alauda") lii varbusluudij suuhâ, mii kulá leivosij hiäimun ("Alaudidaee").
Šlaajah.
Leivosij suuhân kuleh nelji šlaajâ:
Vuávlááh

Vuávlááh ("Emberizidae", ) lii varbusluudij laahkon kullee loddehiäimu, mast láá 5 suuvâ já 41 šlaaijâd.
Tiettum Aanaar kuávlust.
Aanaar kuávlust vuávlááh láá ohtsis 6 šlaajâ:
Nomâttâsah.
Sääni "vuávláš" lii máhđulávt deminutiivhäämi "vyevli"-säänist. Puohâin vuávláin kale ij lah vyevli čiäppát pirrâ, mut kuittâg-uv šlaajâst, mii lii Säämist táválâš: puájuivuávláást.
"Puájuivuávláš"-nomâttâs lii luávnejum suomâkielâst. Fiskisvuávláást lii lamaš puáris nommâ: "fiskiscissááš". Tot lii kieđâvuššum cissái nomâttâsâi puotâ já lii lamaš aanoost maaŋgâ loddešlaajâst. Tondiet taat lodde lii finnim uđđâ noomâ, mii čáittá olmâ suuvâ já kovvee lode olgohäämi peeleest.
Vuávláin láá ennuv tagareh šlaajah, main ij lah ovdiist lamaš nommâ já moh esken luudij nomâttem ääigi láá finnim noomâs. Tagareh šlaajah láá "piälduvuávláš", "tavevuávláš", "uccâvuávláš" já "ränisvuávláš". Uccâvuávláš lii Suomâst härvinâš lodde, mut tom liijká-uv puávtáččij mahtnii anneeđ aanaarlâžžân: tot oinui ubâ enâmist vuosmuu keerdi Avelist kesimáánu 18. peeivi 1935.
Vuávlááh (suuhâ)

Vuávlááh ("Emberiza") lii varbusluudij suuhâ, mii kulá vuávlái hiäimun ("Emberizidae").
Šlaajah.
Vuávlái suuhân kuleh 15 šlaaijâd:
Serie B 1960–1961

Serie B 1960–1961 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 29. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 25. peeivi 1960 já nuuvâi kesimáánu 11. peeivi 1961.
Juávhuh.
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Venetost, 2 juávhu Piemontest, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávhu Liguriast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Apuliast já 1 juávkku Sisiliast.
Lopâlâš tavlustâh.
Ivneh:
      Serie A 1961–1962
      Serie C 1961–1962
Čuággáh:
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Puátuseh.
Lasespellâ.
Novara paasij Serie B:n.
Livkkáreh

Livkkáreh ("Muscicapidae", ) lii varbusluudij hiäimu, moos kuleh 58 suuhhâd já 306 šlaaijâd.
Aanaar kuávlu šlaajah.
Aainâs-uv käävci livkkáršlaaijâd láá meiddei Aanaar kuávlu šlaajah. Toh láá:
Ränislivkkár já kiirjâgloddááš láá kuohtuuh viehâ táváliih pessimlodeh Aanaar pirrâsijn.
Nomâttâsah.
Livkkárij almosnommâ lii valdum lovnân pajekiel noomâst "livkkár". Táválâšvuođâst huolâhánnáá tai nommâ lii kuittâg šoddâm esken tai aigij. Kiirjâgloddáá nommâ lii šoddâm ton ohtâvuođâst, ko biologia oppâkirjeh jurgâluvvojii anarâškielân, já taan šlaajân tarbâšui nommâ. Eidu ton muddoost ep lam vala keččâm loddenomâttâsâid toin čolmijn, et ubâ suuhân ličij pyeri adeliđ siämmááloppâsâš noomâ. Taat loddenomâttâs rahtui talle tuš ovtâskâs nommân, já tagarin tot lii pááccám kielân eidu biologia oppâkirjij peht. "Ränislivkkár" lii finnim nommâs maŋeláá, esken systemaatlâš loddenommâpargo ääigi. Taat nommâ lii uássin jurgâluslovnâ suomâkielâst já uássin pajekielâst.
Álguálgulávt kiirjâgloddááš lii lamaš čuovjis siähálâsmeecij ässee. Ko majemui aigij loddekuáđáážij falâldâh lii lasanâm, tot lii asâškuáttám meiddei kuácceevuovdijn já tuodârrođoin. Nuuvtpa šiev kuáđáá kavnum lii-uv tääl toos tehálub pessimkriiteer ko tiätulágán mecci. Lode aassâmpirrâs muttuumáin lii čielgiimist, mondiet taan šlaajâst ij ovdil lah lamaš nommâ. Ränislivkkár vist lii häämis peeleest räänis, ige tot ennuv láávlugin nuuvt et ij lah komme, jis tot lii pááccám nomâttáá. "Kiirjâgloddááš" lii taggaar lodde, mii táválávt finnee eidu tom kuáđáá ko haalijd: jis pyeidicissááš lâš monnim jo monijdis ton kuáđáážân, moos kiirjâgloddááš-uv lii mielâstum, te ij tot maiden häittid: ijhân mihheen eesti kiirjâgloddáá monniimist jieijâs moonijd veikâ toos oolâ!
Kielâviälgust, mii muččâdvuođâs já mučis lávlumis tiet lii ain kiddim huámášume, lii puáris nommâ. ILWB addel kielâviälgun noomâ "loddeäđijâš", mii Nordlingist lii lamaš leibiloddáá nommân (eres varianteh "loddärrijâš" já "loddeđjigâš"). Puáris noomâs lii siäiluttâm meiddei keđgirástágâš.
Puáris kielâst ij lah kavnum nommâ čuávuváid luddijd: kuávsuilodde já čuovjispoođâš. Taah šlaajah láá Aanaar kuávlust härvinâšah, já tondiet toh láá esken tai ivij uážžum noomâs. Taah noomah láá jurgâlusloovnah suomâ- já orjâlâškielâst.
Ripe (Trecastelli)

Ripe lii oovdiš kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ive 2011 Ripest assii 4 401 olmožid. Ton vijđodâh lâi 15,2 km², já alodâh 143 m. Ripe naaburkieldah lijjii Castel Colonna, Corinaldo, Ostra já Senigallia.
Historjá.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2014 Ripe, Castel Colonna já Monterado kieldah lahtojii oohtân já šoodâi Trecastelli kieldâ. Trecastellist šoodâi kaavpug ive 2018.
Siijdah.
Markkân lasseen Ripe kieldâst lijjii kulmâ siijdâ: Brugnetto, Passo Ripe já Ponte Lucerta.
Taras Ševtšenko

Taras Hryhorovytš Ševtšenko (, ) lâi ukrainalâš tivtâsteijee já taaiđâmáálár sehe 1800-lovo ukrainalii aalmuglii lihâstâs vaigutteijee. Suu tiivtah kieđâvušeh iänááš historjálijd tábáhtusâid kaasaaksoođij ääigi sehe olmooškode epiluholijd kolgâmušâid.
Eellim.
Taras Ševtšenko šoodâi njuhčâmáánu 9. peeivi 1814 Moryntsist, Kiova kuvernementist, Ruošâ kiäisárkoddeest. Sun jaamij Pietarist njuhčâmáánu 10. peeivi 1861. Ševtšenko lâi kyevtkielâlâš. Sun sáárnui sehe ukrainakielâ já ruošâkielâ. 
Ševtšenko lâi eennâmuárji, já sust šoodâi uárbis 12-ihásâžžân. Eennâmuárjin Ševtšenko varrij omâsteijes P. Engelhardtáin vistig Vilnan já ive 1831 Pietarin. Pietarist Engelhardt huámášij, et Ševtšenko maatij mááláđ hirmâd pyereest, já tondiet ive 1828 Ševtšenko algâttij máálámpargoid oppâalgen. Ševtšenko máálái ovdâmerkkân Pietari Kesimuorâstuv enâduvâid. Pietarist sun uápásmui meiddei páiháláid ukrainaláid taidâráid. Ševtšenkon uđđâ skipáreh ruuđâid já luovâsmittii suu uárjivuođâst. Ševtšenkost šoodâi rijjâ almai vyesimáánu 5. peeivi 1838.
Karrieer.
Rijjâ almajin Ševtšenko luuvâi Pietari taaiđâakatemiast, kost suu máttáátteijee tooimâi Karl Brjullov. Ive 1840 almostui Ševtšenko vuossâmuš tihtâantologia "Kobzar". Ive 1841 almostui uđđâsist eeppisâš tihtâ "Haidamaky" já ive 1844 ballad "Hamaliia". Iivij 1843, 1845 já 1846 Ševtšenko eelij huolhij kulen Ukrainast, kost sun uápásmui ovâmerkkân Panteleimon Kulišân, Myhailo Maksymovytšân já Varvara Repninan. Ševtšenko valmâštui Pietari taaiđâakatemiast ive 1845. Ive 1846 Ševtšenko finnij pargosaje Kiova ollâopâttuvâst sárgummáttáátteijen.
Tiivtah.
Ševtšenko čaalij ohtsis 237 tihtâd, main ohtâ lii jurgâlum anarâškielân. Jukka Mettovaara lii jurgâlâm "Testament" ("Zapovit") -nommâsii tiivtâ. Tom puáhtá luuhâđ Anarâš-loostâ numerist 2022-2.
Listo Andorra vaarijn

Taat lii listo Andorra vaarijn. Andorra alemus vääri lii Comapedrosa, mii paijaan 2 942 meetter alodâhân.
Roger Ludvigsen

Roger Ludvigsen (š. syeinimáánu 28. peeivi 1965 Alta, Taažâ) lii sämmilâš kitarist, časkemčuojânâsâi čuojâtteijee já šuoŋârähtee.
Palhâšumeh já tubdâstâsah.
Ive 1997 Ludvigsen vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume, mon Taažâ sämmilij riijkâservi, Kuovdâkiäinu kieldâ já Kuovdâkiäinu Sämmilij servi vuáđudii Nils-Aslak Valkeapää 50. šoddâmpeeivi kunnen. Ive 2002 sun finnij Edvard-palhâšume muusikstis, mon sun lâi ráhtám Beaivvás Sámi Teáhter čaitâlmân "Ayra Leena".
Castel Colonna

Castel Colonna lii oovdiš kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ive 2011 Castel Colonnast assii 1 039 olmožid. Ton vijđodâh lâi 13,53 km², já alodâh 125 m. Castel Colonna naaburkieldah lijjii Corinaldo, Mondolfo, Monterado, Ripe já Senigallia.
Historjá.
Ive 1921 räi Castel Colonna nommâ lâi "Tomba di Senigallia".
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2014 Ripe, Castel Colonna já Monterado kieldah lahtojii oohtân já šoodâi Trecastelli kieldâ. Trecastellist šoodâi kaavpug ive 2018.
Siijdah.
Markkân lasseen Castel Colonna kieldâst lijjii kulmâ siijdâ: Croce, Francavilla já Giombino.
Monterado

Monterado lii oovdiš kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ive 2011 Monteradost assii 2 128 olmožid. Ton vijđodâh lâi 10,57 km², já alodâh 161 m. Monterado naaburkieldah lijjii Catsel Colonna, Monte Porzio, Mondolfo, Corinaldo já San Costanzo.
Historjá.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2014 Ripe, Castel Colonna já Monterado kieldah lahtojii oohtân já šoodâi Trecastelli kieldâ. Trecastellist šoodâi kaavpug ive 2018.
Siijdah.
Markkân lasseen Monterado kieldâst lâi tuše ohtâ sijdâ: Ponterio.
Gabba

Gabba lii sämmilâš muusikjuávkku. Juávkku vuoitij ive 2022 Spellemann-palhâšumán ärbivuáválii muusik luokkaast siämmáánommâsijn albumijnis "Gabba".
Gabba (ive 2022 album)

Gabba lii sämmilâš musikkjuávhu Gabba vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij porgemáánu 8. peeivi 2022 Drengestua Records Taažâst.
Musikkáreh.
Sii lasseen skiärust čuojâttii čuávuvááh musikkáreh:
Puváduvvâš

Puváduvvâš ("Charadrius hiaticula") lii kalâččeijeid kullee riddoloddešlaajâ.
Puárásumos Suomâst riegistum puváduvvâš lii lamaš 14 ihheed já 1 mánuppaje puáris. Euroop puárásumos puváduvâs lii lamaš Eŋlandist riegistum lodde, mii lii lamaš 20 ihheed já 9 mánuppaijeed puáris.
Stuárudâh.
Puváduvvâš lii 18–19 cm kukke, já ton suájákejij koskâ lii 48–57 cm.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Puváduvvâš puátá Sáámán vyesimáánust já lii viehâ táválâš pessimlodde Ucjuv jeggikuávluin, mut viehâ härvinâš pessimlodde oppeet Aanaar pelni. Puváduvâs lijkkoo orostâllâđ čievrâriddoin já čunoikuolbânijn, mon tot lättee viehâ persovnlávt. Tot kaačâst jotelávt muáddi meetter, ooroost kivkked – nuáigád moddii já kaačâst oppeet uáli jotelávt muáddi meetter.
Ko uđâgááh láá uážžum kirdemtááiđu, te puváduvvij čohčâvarrim álgá tiego syeinimáánu pelimudo suulâin já toh värrejeh tálvástâllâđ Viestâr-Euroopân já Afrik riddokuávloid.
Lasanem.
Puváduvvii piervâl ij lah mahten čiähusist, pic aaibâs uáinusist čievrâkováduvviist tâi eres vuovâs saajeest. Čievrâ ivnásiih maneh, main láá fiskis-ruškis já tevkis tiälhuh, almostuveh piervâlân kesimáánu aalgâbeln. Kuohtuuh vaanhimeh läälliv moonijd kulmâ oho já ko uđâgááh kočâtteh korâidis, te toh vyelgih masa siämmást piervâlist meddâl já kirdeleh kuulmâ oho ahasâžžân.
Ko piätu áštá piervâl, te vaanhimeh tohâluddâv paccâšum lodden já masa jo vierâdává piäđu oovdâst, jeđe ko lává tuárvi kuhás uážžum vajalii, te kirdelává. 
Raavâd.
Puváduvvâš porá tiivrijd, mááđuid já rippoid.
Kuškástâh

Kuškástâh ("Numenius arquata") lii Euroop stuárráámus kalâččeijeešlaajâ.
Puárásumos Suomâst riegistum kuškástâh lii lamaš 29 ihheed, 11 mánuppaijeed já 29 peivid puáris. Euroop puárásumos lii ruátálâš kuškástâh, mii lii lamaš 31 ihheed já 6 mánuppaje.
Stuárudâh.
Kuškástâh lii 50–60 cm kukke, já ton suájákejij koskâ lii 80–100 cm.
Tiettum Aanaar kuávlust.
Kuškástâh lii viehâ härvinâš pessimlodde Anarist: Aanaar kuávlust kuškástâh pessee tuše Avveeljuv njálmáduvvâst 2–4 paaráin ihásávt. Máhđuliih pessiimeh láá tábáhtum Kaamâsjuv njálmáduvvâst já Avveel Mielliäävist. Ucjuv pelni (2000–2016) láá tiäđust tuše kyehti áiccus.
Lasanem.
Maneh almostuveh piervâlân cuáŋui-vyesimáánust. Kuohtuuh vaanhimeh läälliv moonijd
Raavâd.
Kuškástâh porá tiivrijd, muldemááđuid, rapuelleid já muorjijd.
Puškolodde

Puškolodde ("Numenius phaeopus") lii miähástuvâi hiäimun kullee kalâččeijee. Tot lii kiiđâ aairâs. Puškolodde lijkkoo várdáástâllâđ muorâkierrust tâi látukáátu alne. 
Puárásumos Suomâst riegistum puškolodde lii lamaš neelji-ihásâš. Euroop puárásumos lii lamaš eŋlandlâš lodde, mii lii lamaš 16 ihheed já 1 mánuppaje puáris.
Nommâ.
Tot, mast nommâ poođiš, ij lah tiäđust, mut mahtnii oroččij, et ko puškoost lii kuhes njune, te talle puškolode njune sulâstittáččij mahtnii puško njune.
Stuárudâh.
Puškolodde lii 40–46 cm kukke, já ton suájákejij koskâ lii 75–90 cm.
Jienâ já ton merhâšume.
Ko kulá puškolode puljârdeijee jienâ "ky-klyy-klyy-kly-kly-kly-kly-kly-kly-yyy...", te talle ij lah innig pase moonnâđ jieŋâi ollâ. Puškolodde uáináh puátá Viestâr-Afrikist Sáámán vyesimáánu loopâbeln eidu toi aaigij, ko älgih leđe jo pänijieŋah – toh iä innig kyedi ubâ čyeigeegin.
Tiettum Aanaar kuávlust.
Puškolodde lii viehâ táválâš pessimlodde Aanaar já Ucjuv pelni já tot kulá jeggiludij stuárráámuid oovtâst kuškástuvváin, lavgâluddijn já kuorgáin.
Čohčâvarrim.
Keesi loppâkeččin puškolodeh čokkânškyeteh tuákkin já tolliitteh porge-čohčâmáánust máádás. Toi mittomeerrin lii Viestâr-Afrik, kost toh viettih täälvi já mäccih oppeet Sáámán vyesimáánust.
Lasanem.
Puškolodde pessee táválávt jolgâ jeggipááikán tâi jolgâsiähá čuopâttâhân. Piervâl lii tuše koovááš enâmist, mon lodde skoođâst koške suoinijguin já lostâiguin. Nelji ruánáásiähá ruškistiälkkusâš mane almostuveh piervâlkopán vyesimáánu loopâst, já kuohtuuh vaanhimeh läälliv taid pajeláhháá kulmâ oho. Ko uđâgááh láá kočâttâm korâidis, te kuohtuuh vaanhimeh aitârdává taid vala nuuvt kuhe, ko toh peessih suájáidis oolâ.
Eidu läällimääigi puškolodde lii uáli skelmâ. Ko tot áiccá, et miinii vaarâid áštá piervâl (olmooš teikkâ ellee), te tot lättee siämmáánáál, tegu uáli čuuvtij lammâšum lodde. Tot vierâd, roovvâd iärtán já vázzá uáli vaigâdávt, lii läämist. Talle vajalâš tiäđust-uv pivdeškuát tom, mut sáttá keevvâđ nuuvt-uv, et pivdee láppoo, ige innig tieđe, kost lii.
Raavâd.
Puškolodde porá maaŋgâlágánijd uccâ elleežijd, muorjijd já šaddoid.
Gilvve gollát

Gilvve gollát – Sow Your Gold lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine já Taažâ radio -orkester livealbum, mii päddejui Báktehárjist, Kuovdâkiäinust siämmáánommâsii konsert ääigi. CD-skiäru almostitij Universal Music Group ive 2013.
Ryevdikuálmihâš

Ryevdikuálmihâš ("Gasterosteus aculeatus") lii kyelišlaajâ, mast láá seelgist kulmâ čuhâ säägi.
Stuárudâh já olgohäämi.
Ryevdikuálmihâš lii 4–7 senttid kukke, enâmustáá 11 senttisâš. Ton eellimahe lii 1–4 ive.
Tiettum já eellimpiirâs.
Ryevdikuálmihâš lii algâaalgâst meerâst vuálgulâš, já Aanaarjáávrán tot lii šoddâm lovmat ihheed tassaaš, ko jävri lâi vala ohtâvuođâst meerân. Ryevdikuálmihâš kávnoo meid Tiänust já ton uálgijuuvâin.
Ryevdikuálmihâš lijkkoo iälustiđ keessiv rido aldasijn já loppâkeesi tot sirdoo kieŋâlubboid čassijd. Eres uccâkuálái náálá ryevdikuálmihááh láá uáivádâhkyeleh.
Purrâmâš já šoddâm.
Ryevdikuálmihááh iä rantustâl purrâmâšâs háárán. Toh poreh tom, mii lii kuás-uv kavnuumist. Purrâmâšliiston kuleh saveh, jieškote-uvlágáneh jäävri ponneest iälusteijee suovsah já mááđuh, čielgitävtittemeh, kyele meeinih já kyele čiivgah. Ryevdikuálmihááh sättihpa toppiđ motomin joba mátuvuogân-uv.
Kuuđđâmahe já lasanem.
Ryevdikuálmihâš uulât kuuđđâmahan 1–2 ihásâžžân. Ko tot lii finnim olssis hejâmááccuh pajalân, te talle tot väldid olssis reeviir, kuus huksee taammâdmáin piäju, ađai kuáđi, já hokâttâl niŋálâs kyele kuuđđâđ tohon. Ko tot lii finnim niŋálâs kuuđđâđ, te tast maŋa ores vuájálit niŋálâs meddâl já mana kuátásis heđâlmittiđ meeinijd. Mottoom ääigi keejist ores álgá oppeet hokâttâllâđ uđđâ niŋálâs kuátásis já ko tot-uv lii kuuđđâm já meeinih heđâlmittum, já jis kuáti álgá leđe meeinijn tievâ, te talle ores álgá huolâttiđ maajeeldpuátteinis. Koorâid kočâttâm čiivgâin ores ana vala huolâ muáddi oho já jis čivgâ lii kárgám, te tot tuáppee tom njálmásis já čulgâd maasâd kuátán.
Listo Venetsia dogein

Taat lii listo Venetsia dogein. Taavgijn leijee ihe lii haldâšempaje älgimihe.
Listo Galicia kunâgâsâin

Taat lii listo Galicia kunâgâsâin. Galicia kunâgâskodde lâi lemin iivij 410–585. Tastmaŋa Galicia lii lamaš jiečânâssân tuše muáddi uánihis paje.
Sveebiliih kunâgâsah.
Siskáldâssuáti (457–469), maaŋgah kunâgâsah siämmáá ääigi
Transnistria ukrainakielâ

Transnistria ukrainakielâ () lii ukrainakielâ kuávlukielâ. Tot sárnoo Transnistriast, mii lii iäránâm oovtpiälálávt Moldovast. Vuáđulaavâs mield Transnistria virgáliih kielah láá ukrainakielâ lasseen ruošâkielâ já romaniakielâ.
Transnistria ukrainakielâ kulá ukrainakielâ maadâviestâškuávlukieláid, moh sárnojeh meiddei rääji nubebeln Ukrainast.
Čuávuváá tavlustuvah láá muáddi sánádâhiäruh ukrainakielâ já ruošâkielâ kooskâst:
Ryevdikuálááš

Ryevdikuálááš ("Pungitus pungitus") lii kyelišlaajâ, mast láá seelgist 7–12 säggid, mut táválumosávt 9.
Stuárudâh já olgohäämi.
Ryevdikuálááš lii 3–5 seenti kukkosâš, harvii paijeel 6 seenti. Ton eellimahe lii 1–3 ive.
Tiettum já eellimpiirâs.
Ryevdikuálááš kávnoo iänáážin Suomâ sisčaasijn já lii raantub čääsi sálttáásvuotân ko ryevdikuálmihâš. Tot lii merkkân täst, et ryevdikuálááš lii evoluutio tááláá tääsist iänááš saivâčäcikyeli, veikkâ tot tiättoo meiddei Tavemeerâpoođâ já Suomâluovtâ riddoin-uv. 
Ryevdikuálááš lijkkoo iälustiđ keessiv rido aldasijn já loppâkeesi tot sirdoo kieŋâlubboid čassijd. Eres uccâkuálái náálá ryevdikuálmihááh láá uáivádâhkyeleh.
Purrâmâš já šoddâm.
Ryevdikuálááh iä rantustâl purrâmâšâs háárán. Toh poreh tom, mii lii kuás-uv kavnuumist. Purrâmâšliiston kuleh saveh, jieškote-uvlágáneh jäävri ponneest iälusteijee suovsah já mááđuh, čielgitävtittemeh, kyele meeinih já kyele čiivgah.
Sámi Grand Prix 2023 (album)

Sámi Grand Prix 2023 lii nurâldâhskiärru, mon DAT almostitij njuhčâmáánu 10. peeivi 2023 njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Skiärust láá ive 2023 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei pitáh. Skiäru pitáh 1–6 láá juoigâmuásist, já loopah lávlumuásist.
Anarâš aavis

Anarâš aavis lii anarâškielâlâš digiaavis, mon Anarâškielâ servi vuáđudij ive 2023. Aavis almostit uđđâsijd, moh kyeskih sämikuávlun, Suomân, Skandinavian, Euroopân já ubâ maailmân. Anarâš aavis aldan uđđâsijdis tááhust stuárráábij kielâi aavisijd.
Historjá.
Aavis almostuuškuođij njuhčâmáánu 6. peeivi ive 2023. Tot peividuvvoo aainâs-uv kulmii ohhoost já almostittoo nettilostân. Tast ij rahtuu pävirlostâ ollágin.
Toimâttâhkodde.
Anarâš aavis váldutoimâtteijen parga Anarâškielâ seervi mediapargee Fabrizio Brecciaroli. Toimâttâhkoodán kulá suu lasseen Marja-Liisa Olthuis. Pauli Rämö já Tero Riskilä faallâv teknisii torjuu.
Listo Eritrea vaarijn

Taat lii listo Eritrea vaarijn. Eritrea alemus vääri lii Dega, mii paijaan 3 047 meetter alodâhân.
Listo Eswatini vaarijn

Taat lii listo Eswatini vaarijn. Eswatini alemus vääri lii Mlembe, mii paijaan 1 862 meetter alodâhân.
Laahuleh

Laahuleh ("Charadriidae") lii riddoluudij ("Charadriiformes") laahkon kalâččeijei ("Charadrii") vyelilaahkon kullee loddehiäimu, moos kuleh paijeel 60 šlaaijâd. BirdLife Suomi mield šlaajah láá 67. Taan hiäimun kuleh el. puváduvvâš, piiččus, laahul, tuodârlaahul já vuoptâlaahul. Säämist táválumos tain lii piiččus, mii lii ovttuu lyemečuággee skipárin jeegist.
Olgohäämi já ravâdâs.
Laahuleh láá uccâ teikâ koskâmatsâš lodeh, main lii kossâ niske. Toh poreh tiivrijd, mááđuid já eres čielgitävtittemes elleid.
Avoseteh

Avoseteh ("Recurvirostridae") lii riddoluudij ("Charadriiformes") laahkon kalâččeijei ("Charadrii") vyelilaahkon kullee loddehiäimu.
Tiettum Suomâst.
Suomâst tiättoo tuše ohtâ šlaajâ ađai avoset ("Recurvirostra avosetta") já Säämist tot lii oinum Čaarmâuáivái Läävdisčielgist vyesimáánust 1991. Lode njune lii čuuvtij kaavren pajaskulij já tot tiäđust-uv muštâl lode purâdemvuovijn njeešist.
Suuvah.
Avosetij hiäimun kuleh kulmâ suuvâ:
Merâkuávskáh

Merâkuávskáh ("Haematopodidae") lii riddoluudij ("Charadriiformes") laahkon kalâččeijei ("Charadrii") vyelilaahkon kullee loddehiäimu.
Tiettum Suomâst.
Suomâst tiättoo tuše ohtâ šlaajâ ađai merâkuávská ("Haematopus ostralegus"). Aanaarjäävri Palgâssuollust oinui porgemáánu 3. peeivi 2013 kyevtlove lode merâkuávskátuákki, mii lâi vuoiŋâstmin varrimmäđhistis. Tiänuriddoost lii oinum 12 lode merâkuávskátuákki kesimáánu 29. peeivi 2010. Lintuatlas mield tot lii tuođânálásávt pessim Aanaarjäävri taavaakeččin já máhđulávt Aanaarjäävri viestâruásist. Jieŋâmeerâ riddoost tot lii uáli táválâš já jienniis lodde, mon kal uáiná, jis eelâš Taažâ peln.
Suuvah já šlaajah.
Merâkuávskái hiäimun kulá tuše ohtâ suuhâ, mon nommâ lii meid merâkuávskáh. Šlaajah láá ohtsis 12:
Merâkuávskáh (suuhâ)

Merâkuávskáh ("Haematopus") lii loddesuuhâ, mii kulá siämmáánommâsii hiäimun. Tot lii hiäimu áinoo suuhâ.
Tiettum Suomâst.
Suomâst tiättoo tuše ohtâ šlaajâ ađai merâkuávská ("Haematopus ostralegus"). Aanaarjäävri Palgâssuollust oinui porgemáánu 3. peeivi 2013 kyevtlove lode merâkuávskátuákki, mii lâi vuoiŋâstmin varrimmäđhistis. Tiänuriddoost lii oinum 12 lode merâkuávskátuákki kesimáánu 29. peeivi 2010. Lintuatlas mield tot lii tuođânálásávt pessim Aanaarjäävri taavaakeččin já máhđulávt Aanaarjäävri viestâruásist. Jieŋâmeerâ riddoost tot lii uáli táválâš já jienniis lodde, mon kal uáiná, jis eelâš Taažâ peln.
Šlaajah.
Merâkuávskái suuvâst (já meid siämmáánommâsii hiäimust) láá ohtsis 12 šlaaijâd:
Avoseteh (suuhâ)

Avoseteh ("Recurvirostra") lii loddesuuhâ, mii kulá siämmáánommâsii hiäimun.
Tiettum Suomâst.
Suomâst tiättoo tuše ohtâ šlaajâ ađai avoset ("Recurvirostra avosetta") já Säämist tot lii oinum Čaarmâuáivái Läävdisčielgist vyesimáánust 1991. Lode njune lii čuuvtij kaavren pajaskulij já tot tiäđust-uv muštâl lode purâdemvuovijn njeešist.
Šlaajah.
Taan suuhân kuleh neljâ šlaajâ:
Vilna

Vilna () lii Liettua uáivikaavpug eennâm maadânuorttii uásist, kost Vilniajuuhâ já Nerisjuuhâ ovtâstuveh. Kaavpugist ääsih suulân 630 000 olmožid.
Vilna tobdoo ton puáriskaavpug tiet, mii lii ohtâ Euroop vijđásumos já pyeremusávt siäilum puáriskaavpugijn. Vilna nomâttui ive 2009 Euroop kulttuuruáivikaavpugin. Euroop eennâmtieđâlâš koskâčuogâstâh lii Vilna alda, suulân 26 kilomeetterid tavas.
Lavgâlodde

Lavgâlodde ("Limosa lapponica") lii stuorrâ riddolodde. Tot lii varrimlodde, kote juávdá Suomân vyesimáánust já vuálgá čohčâmáánu loopâst.
Puárásumos Euroopist riegistum lavgâlodde lii lamaš eŋlandlâš, mii lâi 31 ihheed já 4 mánuppaje puáris. Suomâst lijjii 87 lavgâlodded riegistum ive 2004 loopâ räi.
Nommâ.
Lavgâlodde lii tuákkilodde aainâs varrimmađhij ääigi já tot lii uážum noomâs tast, ko tot páimá jieijâs noomâ uáli jotelávt: "lavg-lavg-lavg-lavg-lavg-lavg...".
Stuárudâh já olgohäämi.
Lavgâlodde lii 37–39 cm kukke. Ton suájákejij koskâ lii 70–80 cm. Njune kukkodâh lii 8,5–10 cm. Lavgâlode kuhes njune lii ucánjihhii pajaskulij kaavren já aainâs kiđđuv ores lodde čielgâsávt ruápsáá veeški ivneest. Niŋálâs lii tuše ucánjihhii ooraans ivneest, mut tast lii váhá kuhheeb njune ko orásist.
Varriistâllâm.
Syeinimáánu pelimuddoost álgá čohčâvärrim, mii pištá kidâ roovvâdmáánu aalgân já mittomeerrin láá Viestâr-Euroop já Afrik riddokuávluh. Tain lodeh tálvásteleh já ko puátá oppeet kiđđâ, te talle toh tolliitteh tavas. Nuorâ lodeh pääcih kuittâg vala tálvástâllâmsojijdis aainâs oovtâ ihán já puátih iäskán ive keččin kesisojijdis.
Tiettum Säämist.
Lavgâlodde lii härvinâš pessimlodde Ucjuv peln já viehâ härvinâš pessimlodde Aanaar peln. Pessiimeh tábáhtuveh Ucjuuvâst Kaalduáivi já Paištuoddâr meccikuávluin já Aanaar peln Vääččir meccikuávlu taveoosijn, sehe Lemmee aalmuglâšmeeci kuávluin. Pyeremustáá lavgâlodde kuáhtáá vyesimáánu loopâst Kärigâsnjaargâ Ailigâs pygályskäärdi aldasijn, ko toh láá varriistâlmin pessimsojijdis Säämi tuodârkuávloid já Ruošâ tuundran.
Lasanem já pessim.
Kivâdijn lodde jiänáttâl kirdedijn äŋgirávt "lyyde-lyyde-lyyde...". Lavgâlode piervâl lii tuše siemin kope kuolbânist tâi luhteemievtâ alne, mon tot lii skođâstâm ovsijguin, lostâiguin já jáhálijguin. Monnim tábáhtuvá kesimáánu aalgâst já tijpâlávt maneh láá nelji, moh láá ooliivruánáá ivneest čapis tiälhuiguin. Kuohtuuh vaanhimeh läälliv oovtâst kulmâ oho já ubâ peerâ piso čuákist tassaaš ko uđâgááh kirdeleh.
Raavâd.
Lavgâlode ravâdin láá čääsi uccâ iäláneh, mááđuh já tivreh.
Ive 1960 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1960 tälviolympialijn lijjii fáárust 665 valastâlled (521 almajid já 144 nisonid) 30 enâmist, kiäh kištottâllii 27 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 21 mitalid: 7 kollemitalid, 5 silbâmiitaal já 9 pronssimitalid.
Ive 1980 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1980 tälviolympialijn lijjii fáárust 1 072 valastâlled (840 almajid já 232 nisonid) 37 enâmist, kiäh kištottâllii 38 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Nuorttâ-Saksa (23 mitalid), mut Sovjetlitto vuoitij eenâb kollemitalijd. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 22 mitalid: 10 kollemitalid, 6 silbâmiitaal já 6 pronssimiitaal.
Ive 1976 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1976 tälviolympialijn lijjii fáárust 1 123 valastâlled (892 almajid já 231 nisonid) 37 enâmist, kiäh kištottâllii 37 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 27 mitalid: 13 kollemitalid, 6 silbâmiitaal já 8 pronssimitalid.
Ive 1964 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1964 tälviolympialijn lijjii fáárust 1 091 valastâlled (892 almajid já 199 nisonid) 36 enâmist, kiäh kištottâllii 34 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 25 mitalid: 11 kollemitalid, 8 silbâmitalid já 6 pronssimiitaal.
Ive 1968 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1968 tälviolympialijn lijjii fáárust 1 158 valastâlled (947 almajid já 211 nisonid) 37 enâmist, kiäh kištottâllii 35 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 14 mitalid: 6 kollemiitaal, 6 silbâmiitaal já 2 pronssimiitaal.
Ive 1972 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1972 tälviolympialijn lijjii fáárust 1 006 valastâlled (801 almajid já 205 nisonid) 35 enâmist, kiäh kištottâllii 35 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 16 mitalid: 8 kollemitalid, 5 silbâmiitaal já 3 pronssimiitaal.
Edvard Wilhelm Borg

Edvard Wilhelm Borg () lâi syemmilâš kirkkohiärrá já vuossâmuš olmooš maailmist, kote čođâlditij anarâškielâ totkos.
Eellim.
Edvard Wilhelm Borg šoodâi Pyhäjokist uđđâivemáánu 6. peeivi 1830, čaalij pajeuáppen cuáŋuimáánu 21. peeivi 1851 já vihkui pappân Kuopiost juovlâmáánu 14. peeivi 1853. Sun vihkui vuossâmuu keerdi cuáŋuimáánu 20. peeivi 1856 Hilma Johanna Malmbergáin, paasij leskân cuáŋuimáánu 10. peeivi 1877 já naajâi uđđâsist uđđâivemáánu 13. peeivi 1878 kálgu-uámikkâsâs obbijn Wilhelmina Malmbergáin. Párnááh sust lijjii oovce, kiäin kulmâ láá šoddâm Anarist, kulmâ Ucjuuvâst já loopah Raahest já Vaasast. Siämmáá ive ko sun varrij Ucjuuhân ađai 1860, jaamij suu Matti-kaandâš, kote hävdidui Aanaar Hävdieennâmsuollui. Edvard Wilhelm Borg jaamij Oulust uđđâivemáánu 13. peeivi 1910 oho paijeel kähcilovihásâžžân.
Pargo.
Edvard Wilhelm Borg varrij Anarân 2.4.1856 hoittáđ Aanaar kappallâš koskâpaje särnideijee virge, nomâttui Aanaar kappallâžân 3.4.1857 já čođâlditij pastor totkos 17.3.1858. Kappallâš virge lasseen sun hoittái Ucjuv kirkkohiärá sajasâšvuođâ, jeđe sirdâšui Ucjuuvâ kirkkohiärrán 2.2.1860. Ucjuuhân moonnâm maŋa sun tobbeen läddingis hoittái Aanaar kappallâš sajasâšvuođâ ive 1967 aalgâ räi, mon maŋa sun jieijâs ucâmuš maŋa peesâi Raahe Saloisii servikode sajasâškirkkohiärrán, nomâttui tobbeen ive 1868 kirkkohiärá viirgán, jeđe vala ruávást viirgán Pieksämäki servikoddeest 1873. Sun tooimâi meiddei Aanaar-Ucjuuvâ virgálâš puákutteijen 29.4.1856–1.1.1867 koskâsâš ääigi.
Edvard Wilhelm Borg lâi ton-uv tááhust merhâšittee olmooš, et sun lâi vuossâmuš olmooš maailmist, kote čođâlditij anarâškielâ totkos já finnij “kijtettettee” tuođâštus 20.2.1858 aanaarkielâ tááiđust professor Elias Lönnrotist. Siämmáálágán tuođâštus sun finnij meiddei orjâlâškielâ tááiđust 4.9.1860. Ereslasseen sun raahtij vistetavlu "Andogas vuođa oppa" (Avdâgâsvuođâ oppâ) mii teddilui Helsigist 1857. Borg lâi Säämist 11 ihheed, mon äigin sun kiergânij rähtiđ "Anar sämi kiela Aapis kirje", mast láá siijđoh 93 já mii toolâi sistestis meiddei tuáhtár Martti Lutherus "Ucca Katkismus". Kirje teddilui Oulust 1859 já ton rähtimist sust lâi iššeen já kielâmiäštárin Heikki Mattus (Jormo-Hendrih, 1838–1926). "Aapis kirje" lii nubben puárásumos anarâškielâlâš olgosadaldâh.
Edvard Wilhelm Borg čoskui "Pyhän Olavin Tähdistön Ritarin" (Pase Vuáláppáá Täsnijuávhu Ritarin) 25.1.1868. Sun tooimâi meiddei Oulu lääni máddááosij kansaškovlâi tärhisteijen ivij 1.5.1868–1.4.1883 koskâsâš ääigi.
Christina Hammock Koch

Christina Hammock Koch (š. uđđâivemáánu 29. peeivi 1979 Grand Rapids, Michigan, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš insner já nissoonastronaut, kote cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin oovtâst Reid Wisemanáin, Victor J. Gloveráin já Jeremy Hansenáin.
Eellim.
Christina Hammock Koch šoodâi Michiganist já rávásmij Tave-Carolinast. Sun luuvâi šleđgâtekniik já fyysiik Tave-Carolina uásistaatâollâopâttuvâst, mast sun valmâštui kandidaatin ive 2001 já maisterin ive 2002.
Suu astoäigitoimáid kuleh el. miällum, värikuárŋudem, jooga, kaččâm já mađhâšem.
Karrieer.
Christina Hammock Koch lii ohtâ enâmustáá hárjánâm NASA-astronautijn. Sun uásálistij NASA Academy -ohjelmân Goddard Space Flight Centerist (GSFC) ive 2001 já poorgâi GSFC:st šleđgâinsnerin ivij 2002–2004. Sun väljejui kesimáánust 2013 ohtân NASA 21. astronautluoka jesânin. Taah jesâneh láá käävcis. Sun lii lamaš fáárust kulmii Almugijkoskâsii komovuotâsajattuvâst tutkâmušmaađhijn numerijn 59, 60 já 61. Suu tutkâmmaađhijn kuávdáš syergih láá lamaš sevŋis amnâs totkee Alpha-magneetspektrometri pyeredem, proteinčalmai šoddâdem lekittâstutkâmuš várás já biologisij 3D-printterij testam kođosij printtiimân tiäduttes tiileest. Hammock Koch lii toohâm kuttâ komovuotâväzzim, main kulmâ láá lamaš vuossâmuuh nisonij komovuotâväzzimeh. Sun lii viättám komovuođâst 328 peivid (ovdil Artemis II -mánudâšmääđhi).
Palhâšumeh já tubdâstâsah.
Juovlâmáánust 2020 Christina Hammock Koch šoodâi Tave-Carolina uásistaatâollâopâttuv kunneetuáhtárin.
Victor J. Glover

Victor J. Glover (š. cuáŋuimáánu 30. peeivi 1976 Pomona, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš astronaut, kote cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin oovtâst Christina Hammock Kocháin, Reid Wisemanáin já Jeremy Hansenáin.
Eellim.
Victor J. Glover lii šoddâm já rávásmâm Pomonast, Kaliforniast. Sun lii suuvâs vuosmuš akateemlâš olmooš. Glover luuvâi insnerin California Polytechnic State University -nommâsii ollâopâttuvâst, kost sun valmâštui kandidaatin ive 1999. Tastmaŋa sun lii valmâštum maisterin kulmii iivij 2007, 2009 já 2010.
Victor J. Glover lii naaijâm Dionna Odom Gloveráin. Sunnust láá nelji nieidâ.
Karrieer.
Victor J. Glover väljejui NASA astronautluokan kesimáánust 2013. Sun finnij NASA-škovlim valmâšin ive 2015.
Glover tuáimá tääl pilottin já nubben komendeijen SpaceX Crew Dragon -komovuotâskiijpâst, mon nommâ lii Resilience já mii paččui skammâmáánu 15. peeivi 2020. Sun tooimâi meid almugijkoskâsii komovuotâsajattuv kirdeminsnerin kirdemvuárust 64. Sun lii eromâš hárjánâm kirdee, kote lii kirdám paijeel 3 000 kirdemtijmed paijeel 40 kirdemmašináin, paijeel 400 kirdemtoorjâskiijpâkirdemid já 24 taištâlemkirdemid (cuáŋuimáánu 2023 räi).
Serie B 1974–1975

Serie B 1974–1975 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 43. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 29. peeivi 1974 já nuuvâi kesimáánu 26. peeivi 1975.
Juávhuh.
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 3 juávhu Emilia-Romagnast, 3 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Apuliast, 2 juávhu Piemontest, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Macrhest, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Campaniast, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Sisiliast.
Lopâlâš tavlustâh.
Ivneh:
      Serie A 1975–1976
      Serie C 1975–1976
Čuággáh:
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Puátuseh.
Lasespeelah.
Verona pajanij Serie A:n.
Reggiana paasij Serie B:n.
Serie B 1976–1977

Serie B 1976–1977 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 45. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 26. peeivi 1976 já nuuvâi syeinimáánu 3. peeivi 1977.
Juávhuh.
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Macrhest, 2 juávhu Apuliast, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Campaniast já 1 juávkku Sardiniast.
Lopâlâš tavlustâh.
Ivneh:
      Serie A 1977–1978
      Serie C 1977–1978
Čuággáh:
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Puátuseh.
Lasespeelah.
&lt;br&gt;
Atalanta já Pescara pajanii Serie A:n. Cagliari paasij Serie B:n.
Yungmiqu

Mihkku Heandarat Laiti ađai Yungmiqu (š. porgemáánu 1. peeivi 2002) lii sämmilâš pyevtitteijee já ráppájeijee, kote ráppáá orjâlâškielân já suomâkielân. Sun ovtâstit jieijâs muusikist korrâ ráp-muusik nuotâid elektronlii muusik elementáid.
Diskografia.
Nurâldâhskiäruh.
Yungmiqust láá pitáh meid čuávuváin skiäruin:
Serie B 1982–1983

Serie B 1982–1983 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 51. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 12. peeivi 1982 já nuuvâi kesimáánu 25. peeivi 1983.
Juávhuh.
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 6 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Apuliast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Toscanast, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Latiumist, 1 juávkku Molisest já 1 juávkku Campaniast.
Lopâlâš tavlustâh.
Ivneh:
      Serie A 1983–1984
      Serie C1 1983–1984
Čuággáh:
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Puátuseh.
Lasespeelah.
&lt;br&gt;
Catania pajanii Serie A:n. Cremonese já Como paccii Serie B:n.
Serie B 1959–1960

Serie B 1959–1960 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 28. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 20. peeivi 1959 já nuuvâi kesimáánu 19. peeivi 1960.
Juávhuh.
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Venetost, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Piemontest, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Apuliast, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Sardiniast.
Lopâlâš tavlustâh.
Ivneh:
      Serie A 1960–1961
      Serie C 1960–1961
Čuággáh:
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Puátuseh.
Lasespeelah.
&lt;br&gt;
Simmenthal-Monza já Venezia paccii Serie B:n.
Jupiter Icy Moons Explorer

Jupiter Icy Moons Explorer ađai JUICE () lii rakkeet, mon ulmen lii tutkâđ Jupiter jieŋâmáánuid. Juice lii ESA stivrim haahâ, moos uásálisteh NASA, JAXA (The Japan Aerospace Exploration Agency) já Israel komovuotâornijdume. Tot lii vuosmuš stuorrâ luoka missio ESA Cosmic Vision -ohjelmist.
Pääččim.
Euroop komovuotâornijdume ESA () paajij cuáŋuimáánu 14. peeivi 2023 Jupiter jieŋâmáánuid totkee rakkeet Jupiter Icy Moons Explorer Ranska Guayanast tijme 15:15 Suomâ ääigi. Rakkeet pääččim puovtij čuávvuđ njuolgâvuolgâttâssân ESA jieijâs TV:st. Taat lâi vuosmuš tohe ESAn, ko tot ulâttij tutkâmušâidis jiečânávt olgoláá komovuotân ko Mars-planetân.
Kirdemmätki.
Rakkeet kirdemmätki merisajasis pištá käävci ihheed. Tot kirdá Eennâm já Venus lappâd Jupiterân. Ko rakkeet jorá Jupiter pirrâ, tot kirdá vistig 35 kerdid stuorrâ máánui lappâd ovdilgo tot molso juurrâmrađe Ganymedesân.
Tutkâmulmeh.
ESA mield tutkâmmääđhist Jupiter máánoid láá čuávuvááh tutkâmulmeh:
1111

1111 (MCXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1110-lovo nubbe ihe.
12 Years a Slave (elleekove)

12 Years a Slave lii ive 2013 puáttám elleekove, mon lii čáállám John Ridley já stivrim Steve McQueen. Elleekove vuáđuduvá Solomon Northup 1853 uárji muštâlušân Twelve Years a Slave. Uáiviroolâst elleekooveest lii Chiwetel Ejiofor kii čaittâl Solomon Northup. Muusik elleekován lii ráhtám Hans Zimmer
1647

1647 (MDCXLVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1640-lovo káávcád ihe.
1991

1991 (MCMXCI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1990-lovo nubbe ihe.
1995

1995 (MCMXCV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1990-lovo kuuđâd ihe.
1996

1996 (MCMXCVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1990-lovo čiččâd ihe.
1997

1997 (MCMXCVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1990-lovo káávcád ihe.
1998

1998 (MCMXCVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1990-lovo oovcád ihe.
1999

1999 (MCMXCIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1990-lovo majemuš ihe.
OA nomâttij ive 1999 almugijkoskâsâžžân vuorâsij ihheen.
2018

2018 (MMXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 2010-lovo oovcád ihe.
2019

2019 (MMXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 2010-lovo majemuš ihe.
A

A lii läättinlâš puustavij já meid anarâškielâ puustavoornig vuossâmuš puustav.
Historjá.
Oskoh, ete A puustav lii finnim häämis Egypt hieroglyfij teikkâ seemilij meerhâst, mii kovvee vuávsá uáivi.
A. V. Koskimies

Aukusti Valdemar Koskimies (ive 1906 räi Forsman; ) lâi syemmilâš kielâtotkee, máttáátteijee, professor já kirječällee.
Eellim.
Aukusti Valdemar kuulâi Forsman suuhân. Suu vaanhimeh láin Isokyrö kirkkohiärrá Oskar Vilhelm Forsman já Maria Gustafva Ahlholm. Koskimies luuvâi pajeuáppen ive 1874 Vasa svenska lyceumist. Filosofia kandidaatin sun valmâštui ive 1882 já tuáhtárin ive 1891. Ive 1900 Aukusti naajâi Ilta Evelinain (oovdiš Bergroth; 22.11.1879 – 9.11.1958). Suoi finnijn oovtâ nieidâ, Aamu Aulikki Kotivalo, kii šoodâi ive 1904.
Karrieer.
Keessiv ive 1886 Koskimies juuđij kulmâ mánuppaje Anarist já nuurâi vijđes mainâsvuárhás "Inarinlappalaista kansantietoutta" -kiirján, mii siskeeld paijeel 400 sijđod anarâškielâg aalmugärbivyevi. Vuosâteddilâs almostui eskin ive 1917, ko T.I. Itkonen jurgâlij mainâsijd suomâkielân, tievâsmitij taid jieijâs pajasčälimijgijn já toimâttij tain kirje. Koskimies keežild meid anarâšah jieijah čäliškuottii sämikielân, ko suu Helsigân maccâm maŋa kielâmiäštáreh čallii sunjin reeivâin lase muštâlusâid. 
Koskimies almostitij maaŋgâid olgosdalduvâid já čuágálduvâid. Sun finnij professor árvunoomâ ive 1926.
Aalmugijkoskâsâš sundenummeer

Aalmugijkoskâsâš sundenummeer teikâ eennâmkoodi lii puhelinnummeer ovdâlabdos, mii tarbâšuvvoo, ko suáittá olgoenâmân. Numereh láá juohhum nuuvt, ete lii máhđulâš sierrâđ staatâid já kuávluid já nuuvt, ete numereh iä lah pajaluvvâi. Sundenumerist láá 1–3 nummeer. Numerijd juáhá já haaldâš Aalmugijkoskâsâš televiestâdemlitto (eŋgâlâskielân: "International Telecommunication Union", uán. "ITU", ranskakielân: "Union Internationale des Télécommunications", uán. "UIT").
Páihálii puhelinnumerist aalmugijkoskâsii háámán.
Iänááš staatâin, meid Suomâst, páihálii sundenummeer vuosmuš nollá páácá meddâl, ko kiävttoo aalmugijkoskâsâš sundenummeer. Ovdâmerkkân páihálâš puhelinnummeer 019 1234567 Suomâst lii aalmugijkoskâsii häämist +358 19 1234567.
Aalmuglâš Kokoomus

Aalmuglâš Kokoomus (uánihubbooht Kokoomus, , ) lii ohtâ Suomâ piäláduvâin. Piäláduv saavâjođetteijee lii .
Aalmuglâšpiäládâh

Aalmuglâšpiäládâh (, ) lâi Suomâ piäládâh.
Aanaar markkân

Aanaar markkân teikâ Aanaar (, já ) lii sijdâ Aanaar kieldâst Aanaarjäävri riddoost. 
Historjá.
Anarist láá kavnum arkeologâlâš amnâstuvah, moh čäittih, ete Anarist ääsih ulmuuh jo maŋgâ tuhháát ihheed tassaaš.
Puárásumos vala ton algâalgâlâš saajeest čuážžoo rakânâs Anarist lii Piälppáájäävri meccikirkko.
Suomâ sämikulttuur kuávdáš.
Aanaar markkân lii Suomâ sämikulttuur kuávdáš, já tobbeen kávnojeh ovdâmerkkân Säämimuseo Siida já Paje-Laapi luándukuávdáš, moh fäälih máhđulâšvuođâ uápásmuđ Säämi luándoin já kulttuuráin, já Säämi máttááttâskuávdáš, kost puáhtá máttááttâllâđ anarâškielâ já eres-uv sämikielâid. 
Käävpih.
Aanaar markkânist láá motomeh šiev käävpih, tegu Inarin hopea, Lahjatalo Näkkäläjärvi Oy já Sámi Duodji ry.
Tábáhtumeh.
Anarist uárnejuvvojeh jyehi porgemáánu algâaalmugij muusiktábáhtus Ijâttes Ijjâ () já jyehi uđđâivemáánu Skammâkoveh-elleekovefestivaal ().
Aanaarjävri

Aanaarjävri (, já tâi "Inarijärvi") lii jävri Aanaar kieldâst Suomâst. 
Eennâmtiätu.
Aanaarjäävri vijđodâh lii 1 084 km², já tot lii Suomâ jaavrijn kuálmádin stuárráámus, já ubâ Laapi stuárráámus. Aanaarjävri lii meid Suomâ stuárráámus jävri, mii lii tuše oovtâ kieldâst já maailm nubben stuárráámus luándujävri, mii lii ollásávt tave näpikiärdu taavaabeln. Aanaarjäävri kulgâmvijđodâh lii 14 512 km2, já tot kulá Paččvei čácádâhân. Aanaarjävri lii Suomâ nubben kieŋâlumos jävri Päijänne maŋa. Aanaarjäävri kieŋâlumos saje lii Kálbáájoorŋâst, já tot lii 92 m. Jäävri koskâkieŋŋâlvuotâ lii 14,3 m. Aanaarjäävri čäcirääji kukkodâh lii suullân 3 300 km.
Aanaarjäävri čäsuáivi alodâh lii 117–119 m. Tot muttoo Paččvei Kaitakuoškâ puáđu tulvâdem tiet.
Aanaarjävri lii nuuvt kočodum vuáijumjävri. Aanaarjäävri ääldis lii šoddâm, ko vuáđukällee kiäldusvuotâ lii purgánâm. Purgánâm lii tovâttâm tom, ete källee laigoseh láá sirdâšum vuálus teikkâ pajas. Vuáluskulij já pajaskulij sirdâšum källeelaigoseh kočoduvvojeh vuáijumleehhin já horstin. Aanaarjävri lii tággáár tábáhtusâst šoddâm vuáijumleehhin já Suáluičielgi horstin.
Juuvah.
Aanaarjáávrán lyeštih maaŋgah juuvah. Merhâšitteemuuh tain láá Avveeljuuhâ já Juvduujuuhâ. Juuvah finnejeh čääsis Lemmee, Myeđhituoddâr já Pänituoddâr kuávluin. Aanaarjäävri nuorttiibeln vuálgá Paččvei, mii mana stuárráámuu uásild Taažâ já Ruošâ räjijuuhân já luáštá Bøkfjorden-vuonân, Baareencmeerân alda Kirkkonjaargâ.
Suolluuh.
Aanaarjäävrist láá ohtsis 3 318 suollud, mii lii enâmustáá Suomâ jaavrijn. Stuárráámuuh suolluuh láá Suomâ sisčácáduvâi 21. stuárráámus suálui Mahlad (20,7 km2), 22. stuárráámus suálui Kamessuálui (20,7 km2), Kossâpecsuálui (9,2 km2), Varttaasuálui (7,9 km2), Jieŋâsuálui (7,4 km2) sehe Segispecsuálui (7,1 km2). Eres merhâšittee Aanaarjäävri suolluuh láá sieidikeđgin tubdum Äijihkeđgi já jieŋâkuovđâšmist tubdum Ollâ-Mavra.
Joorŋah.
Aanaarjäävri stuárráámuuh joorŋah láá Äijihjorŋâ, Skállujorŋâ, Cuobbuujorŋâ, Kálbáiääpi já Čyetpecjorŋâ.
Kyeleh.
Aanaarjäävrist láá ennuv luosâkyeleh. Jäävrist kávnojeh kuávžur, jävriluosâ, rávdu, šapšâ, muikku já suávvil. Eres kyeleh láá vuásku, puško, njäähi, vollâsâš já ryevdikuálááš. Stuorrâ uási kuolijn láá šoddâdum. Kuolij ištâdem aalgij ive 1976, ko čäsuáivi tulvâdem keežild monâttum kuolijd koolgâi sajanpieijâđ jáávrán. Aanaarjáávrán láá ištâdum enâmustáá šapšâ, kuávžur já rávdu. 
Ive 2007 Aanaarjäävri saalâsmeeri lâi 192 000 kg, mast šapšâ já riäská lijjii ohtsis 65 000 kg, já kuávžur lâi 47 000 kg. Muikku lâi 19 000 kg, rávdu 13 000 kg, suávvil 12 000 kg, puško 12 000 kg, vuásku 9 000 kg, ränisráávdu 8 000 kg, njäähi 6 000 kg já jävriluosâ 2 000 kg.
Aasia

Aasia lii eennâmuási. Tot lii eennâmpáálu stuárráámus eennâmuási nuuvt ässeelovo ko vijđodâh-uv peeleest. Aasiast lii sehe maailm alemus saje, Mount Everest Himalaja váráduvvâst, já eennâmase vyeligumos saje Jamâmeerâ.