tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Moliterno

Moliterno lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Moliternost ääsih 3 687 olmožid. Ton vijđodâh lii 99,55 km², já alodâh 879 m. Moliterno naaburkieldah láá Castelsaraceno, Grumento Nova, Lagonegro, Lauria, Montesano sulla Marcellana, Sarconi já Tramutola.
Siijdah.
Fontana D'Eboli, Piani di Maglia, Rimindiello, Tempa del Conte, Madonna del Carmine, San Nicola, Santo Martino, San Giovanni, Paradiso, Cantarelle, Chiaito, Malfitani, Sorgituro, Pantanelle já Spineta.
Listo Espanja jiešhaldâšemkuávluin vijđoduv mield

Taat lii listo Espanja jiešhaldâšemkuávluin vijđoduv mield.
Listo Espanja jiešhaldâšemkuávluin ässeelovo mield

Taat lii listo Espanja jiešhaldâšemkuávluin ässeelovo mield.
El Gran Carlemany

El Gran Carlemany lii Andorra aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1921 rääjist. Lavluu lii nuottim Enric Marfany Bons (1871–1942), já ton saanijd lii čáállám Joan Benlloch i Vivó (1864–1926).
El gran Carlemany, mon pare,
dels alarbs em[b] deslliurà,
i del cel vida em donà
de Meritxell, la gran Mare.
Princesa nasquí i pubilla
entre dos[c] nacions, neutral;
sols resto l'única filla
de l'imperi Carlemany.
Creient i lliure onze segles,
creient i lliure vull ser.
Siguin els furs mos tutors
i mos Prínceps defensors!
Pietragalla

Pietragalla lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Pietragallast ääsih 3 863 olmožid. Ton vijđodâh lii 66,10 km², já alodâh 839 m. Pietragalla naaburkieldah láá Acerenza, Avigliano, Cancellara, Forenza, Potenza já Vaglio Basilicata.
Siijdah.
Markkân lasseen Pietragalla kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: San Giorgio.
Listo espanjalijn taidârijn (šoddâm 1300–1500)

Taat lii listo pegâlmâs espanjalijn taidârijn, kiäh šoddii iivij 1300–1500.
Listo espanjalijn taidârijn (šoddâm 1500–1800)

Taat lii listo pegâlmâs espanjalijn taidârijn, kiäh šoddii iivij 1500–1800.
Listo Espanja eennâmkuudijn vijđoduv mield

Taat lii listo Espanja eennâmkuudijn vijđoduv mield.
Kirsi Paltto

Kirsi Máret Paltto (š. 1974 Fierranjohka, Finnmark, Taažâ) lii tavesämmilâs jurgâleijee, máttáátteijee, kirječällee já finnodâholmooš (ABC-Company E-skuvla AS).
Eellim já karrieer.
Paltto valmâštui filosofia kandidaatin Tromsa ollâopâttuvvâst. Ive 2019 almostui orjâlâškielân suu vuossâmuš kirje "Gos don leat, Elle?" Kirje almostui meid suomâkielân noomáin "Missä olet, Elle?" já taažâkielân noomáin "Hvor er du, Elle?"
Bamse.
Paltto lii jurgâlâm Bamse-ráiđukoveloostâ orjâlâškielân jo ive 2013 rääjist. Lostâ almostuvá jyehi kuálmád oho já lii maailm áinoo sämikielâg ráiđukovelostâ, mii almostuvá merikoskâsávt. Paltto jurgâlškuođij Bamse, tastko sun halijdij luuhâđ tom párnáidis orjâlâškielân, ige suomâkielân.
Palhâšumeh.
Ive 2016 Kirsi Paltto oovtâst pelikuoimijnis Jan Skoglund Palttoin já obišáin Ingá-Márja já Máret Steinfjellsáin vuoitij Kollekielâ-palhâšume. Palttokyevtis vuoittijn Kollekielâ-palhâšume "sunnuu kuhesáigásii pargoost tave-, maadâ- já juulevsämikielâ pyerrin."
Sant'Arcangelo

Sant'Arcangelo lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Sant'Arcangelost ääsih 6 249 olmožid. Ton vijđodâh lii 89,10 km², já alodâh 388 m. Sant'Arcangelo naaburkieldah láá Aliano, Colobraro, Roccanova, Senise, Stigliano já Tursi.
Siijdah.
Markkân lasseen Sant'Arcangelo kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: San Brancato.
Listo Espanja eennâmkuudijn ässeelovo mield

Taat lii listo Espanja eennâmkuudijn ässeelovo mield.
San Martino d'Agri

San Martino d'Agri lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. San Martino d'Agrist ääsih 688 olmožid. Ton vijđodâh lii 50,39 km², já alodâh 666 m. San Martino d'Agri naaburkieldah láá Armento, Gallicchio, Montemurro, San Chirico Raparo já Spinoso.
Siijdah.
Markkân lasseen San Martino d'Agri kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: San Pietro.
Máttaráhku askái

Máttaráhku askái ađai Máttaráhku askái — In Our Foremothers' Arms lii tavesämmilii lávloo já jyeigee Ulla Pirttijärvi kuálmád studioalbum. Tot almostui cuáŋuimáánu 1. peeivi 2002. Skiäru almostitij Innovator Series, mii kulá Finlandia Records -skiärrumeerkân.
Euroviisuh-lávlumkišto 2022

Euroviisuh-lávlumkišto 2022 lâi 66. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Torinost, Italiast tondiet ko Italia ovdâsteijee Måneskin vuoitij kišto ive 2021, ko tot finnij finalist 524 čyegisid pitástis "Zitti e buoni". Taat lâi kuálmád kerdi, ko Euroviisuh uárnejuvvojii Italiast. Euroviisuh uárnejuvvojii ive 1965 Napolist já ive 1991 Roomast.
Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 10. peeivi já 12. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 14. peeivi 2022. Kiišton uásálistii 40 staattâd. Ruoššâ ááigui uásálistiđ, mut ij uážžum tondiet ko kuovâmáánust tot lâi algâttâm suáđi Ukrainast. Ukraina ovdâsteijee Kalush Orchestra finnij finalist 631 čyegisid pitástis "Stefania" já vuoitij kišto.
Italialâš astronaut Samantha Cristoforetti vuolgâttij tiervuođâid aalmugijkoskâsii komovuotâsajattuvvâst.
Formaat.
Jođetteijeeh já čielgejeijeeh.
Ive 2022 jođetteijei noomah piäijojii almosin kuovâmáánu 2. peeivi 2022 San Remo muusikfestivaalist. Italiast kišto jođetteijen lijjii Laura Pausini, Alessandro Cattelan já Mika. Ive 2022 lâi vuossâmuu tove máhđulâš čuávvuđ kišto Yle Areena já radio peht sehe orjâlâš- já anarâškielân. Aslak Paltto čielgij orjâlâškielân já Heli Huovinen anarâškielân.
Juávhoid jyehim semifinalij várás.
Uásálisteh juáhhojii kuuđâ juávkun uđđâivemáánu 25. peeivi 2022 Palazzo Madamast. Jyehim vuáđudui ovdebij iivij jienâstâssáid. Ranska, Saksa, Italia, Espanja já Ovtâstum kunâgâskodde pessii njuolgist finalân.
Semifinaleh.
Semifiinaal 1.
Vuossâmuš semifiinaal uárnejui vyesimáánu 10. peeivi 2022. Love čoođâmannee enâmid almottuvvojii sätioornigist. Puoh semifinalist adelum jienah lijjii keččei jienah. Italia já Ranska jienâstii taan semifinalist. Ruoššâ ličij lamaš taan semifinalist.
Semifiinaal 2.
Nube semifiinaal uárnejui vyesimáánu 12. peeivi 2022. Love čoođâmannee enâmid almottuvvojii sätioornigist. Puoh semifinalist adelum jienah lijjii keččei jienah. Espanja, Ovtâstum kunâgâskodde já Saksa jienâstii taan semifinalist.
Fiinaal.
Fiinaal uárnejui vyesimáánu 14. peeivi 2022.
San Paolo Albanese

San Paolo Albanese lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. San Paolo Albanesest ääsih 221 olmožid. Ton vijđodâh lii 30,22 km², já alodâh 800 m. San Paolo Albanese naaburkieldah láá Alessandria del Carretto, Cersosimo, Noepoli, San Costantino Albanese já Terranova di Pollino.
Ive 2021 San Paolo Albanese lâi ässeelovo mield Potenza eennâmkode ucemus kieldâ
Čerrih

Čerrih teikâ čierrih ("Sterna paradisaea") lii lodde, mii kulá riddoluudij laahkon. Čerrih lii eellimvuovijdis tááhust kočâttâhpyehčee. Čerrih kirdá keppâ suájáčaskosijguin, njune vuáluskulij, sodâstâl kooskâi sajestis, jeđe poršeet čáácán.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Čerrih roppâ lii kuovgisräänis. Suájáh láá ucánjáhháá tevkkâduboh ko roppâ. Uáivist lii čoolmij paajaabeln čapis kappeer. Jyelgih já njune láá tevkisruopsâdeh. Njune keejist ij lah táválávt čapis ivne tego kyeličerrihist. Talle ko čerrih čokkáá, te ton poođâš uulât kuhheeb ko suájákeejih. Tot lii vissásumos tobdomerkkâ, mii iärut čerrih kyeličerrihist. Njune lii ucánjáhháá uánihub já uáivi jurbâsub ko kyeličerrihist. Čerrih lii 34–40 cm kukke já tiäddá suullân 100 g. Suájákeejij koskâ lii 66–77 cm, já skuáčurij kukkodâh lii aldasáid 20 cm.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Čerrih pessee taavaapiäláá páálupele taveoosijn. Suomâst tot lii almos meerâ suáluikuávlust já Tave-Suomâ čácáduvâin. Čerrih varrimmätki lii ohtâ maailm kuhemuin, ko tot tálvástâl Antarktis riddokuávluin já Maadâ-Afrikist. Suomâ pessimnääli lii suullân 55 000 paarrâd. Euroop pessimnääli lii áárvu mield 400 000–500 000 paarrâd, já Eennâmpáálu ubâlâš nääli lii miljovn ohtâgâssâd.
Čerrih pessee táválávt loddesiärváduvâin, mutâ maŋgii meiddei ovtâskâs paarrân. Stuárráámuuh siärváduvah láá olgomeerâ muorâttes källee- já čievrâláásáin, kost pyehtih leđe joba 100 paarrâd.
Lasanem.
Čerrih piervâl lii tuše kyeppi enâmist teikkâ källest. Táválávt tobbeen iä lah piervâlrähtimamnâseh ollâgin. Niŋálâs mannee vyesimáánu pelimuddoost 1–2 mane, harvii 3 mane. Niŋálâs já ores läälih moonijd suullân 3 oho. Uđâgááh kirdeleh 3–4 oho ahasâžžân. Čohčâvarrim lii jo syeinimáánust teikkâ porgemáánu algâpeeleest. Syeinimáánust älgee varrim tuálvu Säämi čerrih penttâ Antarktis räi.
Mottoom peeivi kyeimittes čerrih tuáppee siemin kuáláá já kirdá hiđes suájáčaskosijguin suájáh ollâgâsâst V-häämist pessimlássáá pirrâ korrâsávt šnjirgomáin.
Raavâd.
Merâkuávluin čerrih porá uccâ kuolijd, rapuelleid já tiivrijd. Sisenâmist čerrih porá enâmustáá tiivrijd já uccâ kuolijd, maid tot puáhčá skuvgáátmáin. Čerriheh skuvgááttâleh njuolgist ááimust uccâkuáláid já tuápuh taid kezis njunijnis.
San Chirico Nuovo

San Chirico Nuovo lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. San Chirico Nuovost ääsih 1 230 olmožid. Ton vijđodâh lii 23,39 km², já alodâh 745 m. San Chirico Nuovo naaburkieldah láá Albano di Lucania, Tolve já Tricarico.
Sarconi

Sarconi lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Sarconist ääsih 1 415 olmožid. Ton vijđodâh lii 30,69 km², já alodâh 636 m. Sarconi naaburkieldah láá Castelsaraceno, Grumento Nova, Moliterno já Spinoso.
Kielâteknologia

Kielâteknologia totká teknisijd piergâsijd já vuovijd, moigijn ulmuu pyevtittem kielâ – čäällim já sárnum – puáhtá myensteristiđ taggaar háámán, et tiätumašináin puáhtá tom kieđâvuššâđ. Tobdos kielâteknologisiih heiviittâsah láá riävtuičäällim tärhistem, kielâoopâ tärhistem já automaattisâš sárnumtubdâm. 
Anarâškielâ kielâteknologia vuáđu lii rahtum Romsa ollâopâttuvâst Kielâteknost. Ton jođetteijen tuáimá professor Trond Trosterud. Anarâškielâ kielâteknologia vuáđuduvá morfologisii analysaattorân, mii kiävttoo e-sänikirje, riävtuičäällim já jurgâlemohjelm vuáđđun. Jurgâlemohjelm tuáimá pajekielâst anarâškielân.
Listo 1500-lovo piäiváásiävŋánmijn

Taat lii listo 1500-lovo piäiváásiävŋánmijn. Ivveest 1501 ihán 1600 lijjii ohtsis 228 piäiváásiävŋánmid, main 75 lijjii uásáliih, 72 lijjii riegislágáneh, 62 lijjii tievâsliih já 19 lijjii hybrideh. Iivij 1508, 1526, 1573 já 1591 lijjii nelji piäiváásiävŋánem. Eres iivij piäiváásiävŋánmij meeri lâi ucceeb. Peivimereh ovdil roovvâdmáánu 4. peeivi 1582 láá juliaanlâš kalender mield, já peivimereh roovvâdmáánu 15. peeivi 1582 maŋa láá gregoriaanlâš kalender mield. Gregoriaanlii kalenderist roovvâdmáánu 4. peeivi 1582 maŋa lii roovvâdmáánu 15. peeivi 1582.
Genzano di Lucania

Genzano di Lucania lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Genzano di Lucaniast ääsih 5 417 olmožid. Ton vijđodâh lii 208,93 km², já alodâh 587 m. Genzano di Lucania naaburkieldah láá Acerenza, Banzi, Gravina in Puglia, Irsina, Oppido Lucano, Palazzo San Gervasio, Poggiorsini já Spinazzola.
Genzano di Lucania lii vijđoduv mield Potenza eennâmkode stuárráámus kieldâ.
Johtti sápmelaččat rs.

Johtti Sápmelaččat rs (suomâkielân Johtti sápmelaččat ry) lii ive 1969 vuáđudum puásuisämmilij servi, mon toimâkuávlun lii Iänudâh. Servi kocá Iänuduvvâst ässee puásuisämmilij hiäđuid já parga sii pyerrin. Seervist láá suulân 165 jesânid.
Seervi logo, mii kovvee kulmânubáloh čuárvikiellâd, lii vuávám Oula Näkkäläjärvi.
Historjá.
Johtti Sápmelaččat rs vuáđudui kuovâmáánu 1. peeivi 1969 Iänuduvvâst noomáin "Johtti Sabmelažžat". Servi lasettui riehtiministeriö serviregisterân siämmáá máánu loopâst. Muáddi ive maŋeláá servi ornij vuossâmuu keerdi Máárjápeeivi piđoid Hiätást ive 1971.
Politiik.
Kieldâpolitiik.
Iivij mield servi lii aktiivlávt toimâm kieldâpolitiikist, el. väljejeijeeservin. Seervi jesâneh láá meid toimâm sämitiggeairâsin.
Suomâ sämmilij kuávdášservi.
Johtti sápmelaččat lii Suomâ sämmilij kuávdášseervi jeessân. Kuávdášseervi vuáđudii roovvâdmáánu 5. peeivi 1997 Iänuduv sämiservi Johtti sápmelaččat, Ucjuuvâ sämiservi Sámi siida já Ruávinjaargâ sämiservi Mii.
Palazzo San Gervasio

Palazzo San Gervasio lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Palazzo San Gervasiost ääsih 4 593 olmožid. Ton vijđodâh lii 62,91 km², já alodâh 485 m. Palazzo San Gervasio naaburkieldah láá Acerenza, Banzi, Forenza, Genzano di Lucania, Maschito, Spinazzola já Venosa.
Talking Heads

Talking Heads lâi ovtâstumstaatâlâš rockjuávkku, mii tooimâi iivij 1974–1991. Juávkun kullii David Byrne (laavlâ, kiitaar), Chris Frantz (ruumbuh), Jerry Harrison (kuoskâttâsčuojânâsah, kiitaar) já Tina Weymouth (basso).
Juávhu tobdosumoseh pitáh láá ovdâmerkkân "Psycho Killer", "Once in a Lifetime", "This Must Be the Place", "Burning Down the House", "And She Was", já Al Green -cover "Take Me to the River".
Historjá.
Talking Heads vuáđudii Rhode Island School of Designist uáppeeh lávloo-kitarist David Byrne, rumbal Chris Frantz já basist Tina Weymouth ive 1974. Kyehti ive maŋeláá juávkun servij kuoskâttâsčuojâtteijee já kitarist Jerry Harrison, kii lâi čuojâttâm Modern Lovers -juávhust. Ive 1977 juávkku finnij sopâmuš Sire Recordsist já almostitij vuosâalbumis "". Album finnij mielâstumvuođâ sehe huámmášume eromâšávt Byrne sanniittâsâi já omâs lávlumstijlâ tiet.
Čuávuvâš album "More Songs About Buildings and Food" (1978) pyevtittij keččâlâddâmvuálásâš elektronisâš muusikistis kulostum Brian Eno, kote lâi čuojâttâm tolebáá Roxy Musicist já porgâm oovtâst muusik ovdâmerkkân David Bowiein. Album lâi váhá funk-stijlâsâš já siskeldij keččâlem elektronisâš instrumentijguin.
Ive 1979 almostum "Fear of Musicist" juávkku kevtiškuođij vala-uv eenâb funk-stiijlâ já vaaldij fáárun meid afriklâš polyriitmâid. Afriklâš ritmâmuusikáin, funkáin já elektronisâš muusikáin keččâlmist šoodâi sii tobdosumos album "Remain in Light" (1980). Eno lâi oppeet pyevtitteijen, nuuvt ko kyevti oovdeb-uv albumist. Fáárun lijjii puáttám meid maaŋgah lasečuojâtteijeeh tego posonjâsčuojâtteijeeh sehe šleđgâkitarist Adrian Belew. 
Kuhes turnee maŋa juávhu jesâneh vuoijuu sooloprojektáid muádi ihán. Ive 1983 almostui uđđâ album "Speaking in Tongues", mast Eno ij lamaš innig fáárust. Album siskeeld "Remain in Light" ritmâlâšvuođâ, mut ton pitáh láá váhá oovtâkiärdánuboh já pop-stijlâsuboh. Album almostittem maŋa juávkku algâttij uđđâ turnee, mon oovtâ konsertist rahtii elleekove "Stop Making Sense". 
Čuávuvâš album "Little Creatures" (1985) sehe čuávuváá ive "True Stories" lijjii uáli pop-stijlâseh. Maajeeb album pitáh láá Byrne siämmáánommâsâš elleekooveest. Majemuu albumist "Naked" (1988) juávkku maacâi funk- já worldbeat-stiijlân. Talking Heads pieđgânij virgálávt ive 1991, mut ij lamaš toimâm aktiivlávt "Naked" almostittem maŋa.
858

858 (DCCCLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 850-lovo oovcád ihe.
Montemurro

Montemurro lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Montemurrost ääsih 1 127 olmožid. Ton vijđodâh lii 56,87 km², já alodâh 723 m. Montemurro naaburkieldah láá Armento, Corleto Perticara, Grumento Nova, San Martino d'Agri, Spinoso já Viggiano.
Siijdah.
Markkân lasseen Montemurro kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Le Piane.
Pihlejâš

Pihlejâš teikâ pihlájâš ("Sorbus aucuparia") lii muorâ, mii šadda stuárráámuu uásist Euroopist já Tave-Aasiast. Pihlejâš kulâ tuomâ náálá ruusušaddoid, moh láá maailmist paijeel 2 000 šlaaijâd. Tothân uáivild tom, et pihlejááh myerjejeh.
Levânem.
Pihlejâš šadda stuárráámuu uásist Euroopist já Tave-Aasiast.
Levânem Suomâst.
Pihlejâš lii almolâš muorâ ubâ Suomâst eereeb tuodârjolgâdâsâin. Tot šadda masa maggaar enâmist peri, mutâ jis raavvâdamnâseh iä lah ennuv, tot páácá uánihâžžân. Pyereeb enâmist tast šadda stuorrâ muorâ. Pihlejâš liäđu tuše čuovviis soojijn. Kukáh já myerjih láá ennuv táválávt jyehi nube ive.
Säämist pihlejâš šadda olesšaddolâžžân suulân 10-ihásâžžân já talle tot vuossâmuu keerdi lieđđee já myerjee olmânáál.
Suomâst láá kyehti vyelišlaajâ, táválub päikkipihlejâš ("Sorbus aucuparia ssp. aucuparia") já vyeligub tavepihlejâš ("Sorbus aucuparia ssp. glabrata"), mii noomâs mield šadda tavveen.
Myerjih.
Muorjijd puáhtá čuággiđ porge-čohčâmáánust. Vuossâmuuh puolâšiijah mutteh muorjij smaakâ njálgásubbon. 
Pihlejâšmyerjih láá šiev C-vitamiin käldee. C-vitamiin lasseen toh siskeldeh foolaat, karotenoidijd, E- já K-vitamiin, kalium, ryevdi sehe sááiguid. Tondiet ko pihlejâšmuorjijn lii pektiin, toh láá pyeri aamnâs ovdâmerkkân hilloid. Myerjih kiävttojeh meid pajalijn, liäibumist sehe saapij já viinij rähtimist. Muorjij suvroduv tiet toh távjá siävuttuvvojeh eres muorjijguin já heđâlmijguin.
Muorjijd puáhtá meid kalmaattiđ tâi kuškâdiđ. Kuškâdum myerjih heivejeh ovdâmerkkân juhâmuššáid já liäibumân, já tain puáhtá rähtiđ meid myerjipulver. Pihlejáást kiävttojeh meid kukáh, urbeh sehe loostah njaddon já tejâamnâsin.
Kiävttu sämikulttuurist.
Eromâšávt sämmilij kevttimärbivuovijn ij kavnuu tiätu. Mudoi pihlejâš lii kal lamaš almugij taalhâs- já purrâmuškiävtust. Loostâid puáhtá kevttiđ teejân já puoh pyeremus äigi toi nurâmân lii algâ- teikkâ koskâkeesi. Meiddei kukkáin šadda pyeri teejâ, mast lii pyeri mandel haajâ. Ärbitiäđu mield pihlejâšmuorjigijn láá tipšom leesmi já kepisvaaivijd. Myerjih lasetteh kužžâvuáčuttem sehe išedeh činehumtaavdâst já manemušvaaivijn.
Pihlejâšmuorjijn lii ennuv C-vitamiin já raavvâdamnâseh. Muorij smakkâ lii suvráá, mutâ tot varijist muorâst nuubán já muorjijd kannat-uv smakkiistiđ ovdil nuurrâm, et selvân mon muorâ myerjih láá pyereh. Čohčâtälvi, vuosmui puolâšij maŋa, lii pyeremus äigi nuurrâđ muorjijd, tastko talle suvrodâh láivu.
Pihlejâšmuorjijd puáhtá valmâštiđ maaŋgânáál purrâmâššân. Kuškâdum teikkâ jiäŋŋum muorjijd lii älkkee kevttiđ leeibiliäibumân, määllin, juhâmuššâid, hillon teikkâ suohâdân. Muorjijn šaddeh pyereh hiloh, lihcâseh, sääpih já njuvdoseh sehe marmelaadih. Pihlejâšmuorjijd puáhtá meiddei siävuttiđ veikkâ porkkanáid já eres muorjijguin. Kááhván puáhtá pihteđ muorjijd teikkâ sääpi čarvumpasâttâs oovtâst puohlágánij ruottâsijgin.
Tááláá ääigi pihlejâš lii muččâdumos čiŋŋâmuorâ meiddei sämmilij šiljoost.
Räiđi

Räiđi ("Salix caprea") lii lostâmuorâ. Tot lii ohtâ Salix-suuvâ šlaajâin.
Stuárudâh.
Räiđi šadda táválávt 6–14 meettersâžžân, mut sáttá šoddâđ joba 20 meettersâžžân. Loostah láá 5–12 cm kuheh já 3–8 cm kubduuh.
Levânem.
Räiđi šadda Euroopist já Aasiast.
Kiävttu sämmilij kulttuurist.
Sämmiliih läävejii kevttiđ páárhust vuoššum ostočääsi ađai páárhu šišne sehe sovskammui já -pihtâsij vaalmâštmân. Nähki killáá njuoskâsvuođâ pyerebeht, ko tot lii kieđâvuššum ostočassijn. Sämmiliih kevttii eromâšávt sieđgâi já poijui páárhuid, mut mottoom verd meiddei eres lostâmuorâi, tego leeibi, suávi já rääiđi, páárhuid. Párhoin puáhtá meiddei päiniđ. Párkku lii tehálâš aamnâs nähki- já sovstuojijn vala onne-uv.
Ulla Pirttijärvi-Länsman

Ulla Pirttijärvi-Länsman (š. skammâmáánu 13. peeivi 1971, Aanaar, Suomâ) lii tavesämmilâš lávloo, jyeigee já šuoŋârähtee. Sun lii vuálgus Aŋŋelist, mii lii uccâ siijdâš Aanaar kieldâst. Sun lii Hildá Länsman enni. Onnáá peeivi Ulla áásá perruinis Ucjuuvâst.
Karrieer.
Ulla Pirttijärvi-Länsman algâttij karrieeris 1980-lovvoost Áŋŋel nuorat -juávhust oovtâst ereslasseen Ursula Länsmanáin já Tuuni Parttijn. Sij almostittii juovlâlavlui kasseet ive 1987 oovtâst Mari Boinein. Juávkku almostitij vuossâmuu album ive 1992. Tastmaŋa Ulla sirdâšui soolokarrieerân. Suu vuossâmuš sooloalbum almostui ive 1996. Onnáá peeivi Ulla kulá Ulda-juávkun, mii vuáđudui ive 2009. Suu uđđâsumos juávkku lii Áššu.
Iivij 2004–2007 sun tooimâi Laapi läänitaiđârin.
Palhâšumeh.
Ive 1996 Pirttijärvi-Länsman vuoitij kirjeest "Hoŋkoŋ dohkká" Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume. Ohtnubálov ihheed maŋeláá sun vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume, mon Taažâ sämmilij riijkâservi, Kuovdâkiäinu kieldâ já Kuovdâkiäinu Sämmilij servi vuáđudii Nils-Aslak Valkeapää 50. šoddâmpeeivi kunnen. Ive 2016 sun vuoitij KEKSI-muusikpalhâšume.
KEKSI-muusikpalhâšume

KEKSI-muusikpalhâšume (, ) lii muusikpalhâšume, mon Väylän Pyörre Musiikkiuutiset vuáđudij ive 2014. Vuossâmuu palhâšume vuoitij Talonpoika Lalli. Palhâšume juáhhoo jyehi ive lappilâš teikkâ tiänuleehilâš ulmui(d), muusikjuávkun, siärván teikkâ finnodâhân, kiäh láá ánsulávt ánsášâm keppâ muusikist.
Kyeppirelleeh

Kyeppirellei laahkon kuleh love hiäimud:
Ursula Länsman

Ursula Länsman (š. 1971, Aanaar, Suomâ) lii sämmilâš lávloo já musikkár. Sun kuulâi ive 1982 vuáđudum Angelit-juávkun, mast lâi fáárust meiddei suu uábbi Tuuni Partti. Sunnust šoodâi pegâlmeh jo ive 1979, ko Elina Karjalainen čaalij artikkâl Aŋŋelist ässee oobijn Suomen Kuvalehtin Ovtâstum aalmugij almugijkoskâsâš Päärni ive keežild. Siämmáá ive Länsman uábih uásálistijn meiddei muádi TV-ohjelmân sehe Suomâst já Japanist.
Karrieer.
Ursula Länsman algâttij karrieeris ive 1982 Áŋŋel nuorat -juávhust oovtâst ereslasseen Ulla Pirttijärvijn já Tuuni Parttijn. Sij almostittii juovlâlavlui kasseet ive 1987 oovtâst Mari Boinein. Juávkku almostitij vuossâmuu album ive 1992. Talle juávhu nommâ lâi Angelin tytöt.
Tuuni Partti

Tuuni Monika Partti (j.s. Länsman; š. vyesimáánu 8. peeivi 1975, Aanaar, Suomâ) lii tavesämmilâš lávloo já musikkár. Sun kuulâi ive 1982 vuáđudum Angelit-juávkun, mast lâi fáárust meiddei suu uábbi Ursula Länsman. Sunnust šoodâi pegâlmeh jo ive 1979, ko Elina Karjalainen čaalij artikkâl Aŋŋelist ässee oobijn Suomen Kuvalehtin Ovtâstum aalmugij almugijkoskâsâš Päärni ive keežild. Siämmáá ive Länsman uábih uásálistijn meiddei muádi TV-ohjelmân sehe Suomâst já Japanist.
Karrieer.
Tuuni Länsman algâttij karrieeris ive 1982 Áŋŋel nuorat -juávhust oovtâst ereslasseen Ulla Pirttijärviin já Ursula Länsmanáin. Sij almostittii juovlâlavlui kasseet ive 1987 oovtâst Mari Boinein. Juávkku almostitij vuossâmuu album ive 1992. Talle juávhu nommâ lâi Angelin tytöt.
Ann-Mari Andersen

Ann-Mari Andersen (š. juovlâmáánu 1. peeivi 1969, Kuovdâkiäinu, Taažâ) lii taažâsämmilâš lávloo já musikkár, kii lii vuálgus Kuovdâkiäinust. Sun lii kyevtikielâlâš. Suu nanosumos kielâ lii tárukielâ, mon sun sárnu argâelimist. Sun kuittâg lávlu orjâlâškielân.
Palhâšumeh.
Ive 1993 Ann-Mari Andersen vuoitij Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási pittáin "Ráhkisvuohta seamma lea". Ive 2007 sun uásálistij Melodi Grand Prix -kiišton.
Käldeeh.
Riätká

Riätká ("Juniperus communis") lii kuácceemuorâ, mii šadda meecijn, jeegijn, källein, kuátuenâmijn já luođâi piällást. Sáppum myerjih láá čuovjâdeh. Myerjih njiäpcojeh eskin kuálmád keesi čohčuv. Riätká puáhtá eelliđ kuhháá, já tot sáttá leđe 1000-ihásâš.
Sämiriätká.
Sämiriätká () lii vyeligâš, eennâm mieldi šaddee já tuodârkuávluin táválâš šlaajâ.
Kiävttu sämmilij kulttuurist.
Riätkámuorjijn vuoššum teejâ kevttui činehumtaavdân, paijeelmiärálii puáskumân já kužžâpocceeváddoid. Myerjih lasetteh kuužâ, čuávjikolgos já sääpi () vuáčuttem. Riätkámyerjih iä soovâ jis láá manemušvääivih iäge meiddei párnái vuástá leijee nisonáid. Riätká lii ucánjáhháá mirhâlâš, mutâ táválávt smavvâ meerijd puáhtá kevttiđ.
Maaŋgah tobdeh riäđhá piärgu- já vuolânjadosin, mutâ vuoššum juhâmuššân-uv tot lii hersku. Teejâ puáhtá vuoššâđ sehe muorjijn, oovsijn ete versoin. Visseeh suápih pyereest tipšomoljon. Muorjijd puáhtá čuággiđ ubâ ive, mutâ puoh pyeremuuh tot láá maŋŋeed čohčuv. Meiddei versoid já oovsijd puáhtá kevttiđ kuás peri.
Grace Kelly

Grace Patricia Kelly () lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já Monaco prinses.
Eellim.
Grace Kelly šoodâi skammâmáánu 12. peeivi 1929, Philadelphiast, Pennsylvaniast. Suu eeči lâi finnodâhomâsteijee já áirulâš John Brenden "Jack" Kelly, kii vuoitij ohtsis kulmâ kollemiitaal Ovtâstum staatâi suuhâmjuávhoin, já suu enni lâi Margaret Katherine Majer. Sust lâi meid ohtâ stuorrâuábbi Peggy, já ohtâ stuorrâviljâ John Brenden Jr. Vanhimeh láin amerikirlandlâš katoliliih, já Kelly juuđij nuorrân luostarškoovlâid. Suu eehi lâi čaaitâlmkietâčällee George Kelly.
Luostarškoovlâi maŋa vuálá 20-ihásâš Kelly vuolgij American Academy of Dramatic Arts -škoovlân New Yorkân ive 1947.
Kelly naajâi Monaco furstáin Rainier III:áin ive 1956, já suoi láin oovtâst ain Kelly jäämmim räi ive 1982. Sunnui šoddii kulmâ párnáá: Caroline (š. 1957), Albert (š. 1958) já Stéphanie (š. 1965).
Karrieer.
Grace Kelly algâttij čaittâlem kesiteatterijn. Suu Broadway deebyyt lâi skammâmáánust 1949 August Strindberg čaitâlmist "The Father." Tast maŋa sun čaittâlij motomijn televisiodraamain, ovdilgo finnij vuossâmuu elleekoveroolâ ive 1951 elleekooveest "Fourteen Hours". Roolâ lâi ucce – sun oinui elleekooveest tuše 2 miinuut já 14 sekuntid. Čuávuváá ive sun finnij stuárráb roolâ Fred Zinnemann elleekooveest "High Noon", mast sun čaittâlij uáivipersovn Will Kane (Gary Cooper) káálgu Amy Fowler. Filmâtäsni sust šoodâi tuođâi roovvâdmáánust 1953, ko "Mogambo" almostui. Sun vuoitij tast nissoonuáiviroolâ Golden Globe já lâi meid Oscar-iävtukkâssân. Tast maŋa sun čaittâlij kuulmâst Alfred Hitchcock tobdosumosijn elleekuuvijn: "Rear Window" (1954) oovtâst James Stewartáin, "Dial M for Murder" (1954) já "To Catch a Thief" (1955). Ive 1955 sun vuoitij Oscar-palhâšume elleekooveest "The Country Girl" (1954).
Grace Kelly kiergânij čaittâliđ Hollywoodist kuttâ ive ovdilgo kaartâi joskâđ, ko naajâi Monaco furstáin. Suu majemuš elleekove lâi komedia "High Society" (1956). Ive 1964 sun ličij halijdâm maccâđ čaittâliđ Hitchcock elleekován "Marnie", mutâ monacoliih vuástálistii tom. Ovdil jämimis sun peesâi kuittâg oppeet čaittâliđ "Rearranged"-elleekooveest, mutâ elleekove ij kuássin valmâštum Kelly jäämmim tet.
Lieto

Lieto () lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Lietost ääsih 20 194 olmožid, já ton vijđodâh lii 302,56 km², mast 2,04 km² lii čääci. Lieto naaburkieldah láá Aura, Kaarina, Marttila, Paimio, Pöytyä já Turku.
Historjá.
Lieto vuáđudui ive 1331.
Kieldâlahtemeh.
Tarvasjoki kieldâ lohtui Lieton ive 2015.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Alhojoki, Ankka, Hakula, Hihnala (Hihna), Hiisi, Huilu, Hyssälä, Hyvättylä, Ilmarinen, Inkoinen, Kahloja, Karvala, Kaskala, Kaurinkoski, Keppola, Ketola, Kilpijoki, Kiusala, Kurkela, Käipilä, Kärpijoki, Laitio, Lintula, Littoinen, Lommola, Loukinainen, Mellilä, Moisio, Mäkkylä, Nautela, Paappala, Pahka, Pettinen, Pokkola, Pränikkälä, Punittu, Puntamäki, Pyhältö, Raukkala, Rähälä, Sauvala, Sikilä, Sillilä, Taatila, Tammentaka, Teijula, Tootula, Torstila, Vankio, Vanhalinna, Viikka, Vintala, Vääntelä já Yliskulma.
Mynämäki

Mynämäki () lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Mynämäkist ääsih 7 628 olmožid, já ton vijđodâh lii 536,08 km², mast 16,29 km² lii čääci. Mynämäki naaburkieldah láá Aura, Eura, Laitila, Masku, Naantali (meerâ peht), Nousiainen, Pöytyä, Rusko, Taivassalo (meerâ peht), Turku já Vehmaa.
Historjá.
Mynämäki vuáđudui ive 2007.
Kieldâlahtemeh.
Karjala kieldâ lohtui Mynämäkin ive 1997. Mietoisii kieldâ lohtui Mynämäkin ive 2007.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Mietoinen.
Aarlahti, Antikkala, Haijainen, Harainen, Heikkilä, Hietamäki, Hiippavuori, Hiivola, Hirmuinen, Hämäläinen, Kaivattula, Kaskinen, Katavainen, Karkoinen, Kaukurla, Kaulakko, Kauvainen, Kivivuori, Koivisto, Kumiruona, Kuneinen, Kurina, Kuuskorpi, Laukola, Lehtinen, Leinakkala, Mannuinen, Mietoinen, Nummi, Orkovakkinen, Palokylä, Pursila, Pyhe, Pyhäranta, Rantavakkinen, Raukkaa, Rauvola, Ravea, Runoinen, Ruonkallio, Saari, Soukko, Sukoinen, Sydänperä, Tavastila, Telkinmäki, Tervoinen, Tiirola, Tuokila, Uhlu, Valaskallio já Vähäkylä.
Mynämäki.
Aakula, Asema, Haapainen, Haloila, Halso, Huoli, Hurula, Ihalainen, Jutila, Juva, Kalela, Karhula, Karjakoski, Kasurla, Kattelus, Keijainen, Kintikkala, Kivikylä, Kivistönmäki, Korvensuu, Kukola, Kälälä, Laavainen, Lankkinen, Lemmettylä, Lepistö, Liuskallio, Majalainen, Maunula, Mielismäki, Munnuinen, Munttinen, Mustila, Myllykylä, Mäenkylä, Nakkila, Neuvoinen, Nihattula, Nihdeinen, Nukkila, Nuuskala, Pahikkala, Palolainen, Parsila, Pellilä, Perpoinen, Pursinen, Rahkola, Raimela, Ruotsinmäki, Ruutila, Seppälä, Sunila, Suorsala, Tammisto, Tapaninen, Tarvainen, Tiuvainen, Tursunperä, Vallainen, Vihtamäki já Värräinen.
Karjala.
Haankylä, Haanperä, Kalela, Karjala, Karppinen, Ketelinen, Laajoki, Lemmi, Sairinen, Salavainen, Suojoki, Suutila, Tallola, Vehmalainen já Vuoloinen.
Puásui

Puásui lii pelilojes ellee, mii iälá Tave-Fennoskandiast. Poccuu vuáđunääli lii kodde ("Rangifer tarandus"), eromâšávt tuodârkodde ("R. tarandus tarandus"). Puásui lojodui tuodârkoddeest maŋeskoskâääigist. Puásuituálu lii sirdâšum Suomâ sämmilijd Taažâst já lii sämmilij ärbivuáválâš iäláttâs. Poccust ráhtojeh ärbivuáválâš purrâmâš já pihtâseh. 
Eennâm- já meccituáluministeriö aasât poccui enâmusmere ain love ihán häävild. Iivij 2000–2010 poccui enâmusmeeri lâi 203 700 poccud. Poccui enâmusmeeri iivij 2020–2030 piso siämmáálágánin ko kuullâm love ive ääigi-uv.
Stuárudâh já olgohäämi.
Puásui lii sorvâellee, mon turkkâ tuálá pyereest liegâsvuođâ. Turháin puásui pállá Tave-Euroop kolmâ taalvij paijeel. Tuurhâst láá loovdâsoksâmeh, main láá sierânisten áimuvuobdah. Loovdâsoksâmeh láá oovtâ neljihâšsenttimeetterist paijeel 1 700. Turkkâ lii táválávt räänis, kuovgisruškâd teikkâ vielgâd. 
Sarves tiäddá 70–100 kg. Áldu lii ucceeb, suullân 60–80 kg. Sarva čuámáttâsmitto lii joba 127 cm. Njuávihvuásáš tiäddá 4–6 kg. Poccuu eellimahe puáhtá leđe 18–20 ihheed. Sehe sarves já áldu šoddâd čoorvijd jyehi ive. Poccuu čuárvi lii maailm jotelumosávt šaddee tähti. Čuárvi sáttá šoddâđ 2 cm peeivist.
Raavâd.
Poccuuh láá smieretteijeeh, já tain láá nelji čuávji. Kiđđuv poccuuh poreh suoinijd, luhteešaddoid, toŋŋâsijd, jáhháál já muorâi uurbijd. Keessiv poccuuh poreh maaŋgâlágánijd ruonnâsijd, main tehálumoseh láá sino já nješšišadoh. Toi lasseen poccuuh poreh meid suáhiloostâid, suoinijd, sino já jáhháál. Čohčuv poccuuh poreh täälvi várás: luhteešadoi, sino, suoinij já toŋŋâsij lasseen kuobbâreh láá poccui stuorrâ hersku. Tälvi puáhtá leđe vädis äigi poccuid, tastko talle raavâd lii luándust vääniht. Poccuuh oceh vuosâsaajeest jáhháál já pasteh apseđ tom oovtâ meetter assaas muotâkeerdi čoođâ. Jáhálijn poccuuh lijkkojeh enâmustáá kuolbâjáhálân. Tälviv poccui tiäddu lii táválávt suulân 20% ucceeb ko keessiv. Onnáá peeivi puásuialmaah piemmih poccuid tälviv.
Lattim.
Poccuuh eelih 5–500 poccuu čoogijn tâi puásuisiijdâin, main toh oceh smierettemsoojijd já čääsi. Motomin nuorâ poccuuh já sarvah sättih meid skuiperdiđ. Ko puásui jotá, te ton kyepirijn kulloo cuálkkee jienâ tego sorvâantiloopijn-uv. Cuálkkee jienâ lii máhđulávt viestâdemkiäinu, mutâ äšši ij lah vala tutkum poccui tááhust.
Áálduh já távjá puásuisiijdâi tâi čoogij eres poccuuh-uv piälušteh smavvâ vuosijd piäđuin. Lii meiddei táválâš, ete muáddi ááldu jieijâs vuosijguin láá čurrust sierâ ton räi ko vyesih láá suulân kuuđâ mánuppaje puáráseh.
Poccuu nomâttâsah.
Poccuin láá sierâ nomâttâsah ave já suhâpele vuáđuld: 
Poccuin láá meid nomâttâsah ivne mield:
Vivien Leigh

Vivien Leigh (algâalgâlâš nommâ Vivian Mary Hartley; ) lâi brittilâš čaittâleijee. Sun vuoitij pyeremuu nissoonuáiviroolâ Oscar-palhâšume kuohtii: Scarlett O'Hara roolâst elleekooveest Gone with the Wind já Blanche DuBois roolâst elleekooveest "A Streetcar Named Desire", roolâ mon sun lâi jo čaittâlâm teatterist.
Eellim.
Vivian Mary Hartley šoodâi skammâmáánu 5. peeivi 1913, Darjeelingst, Indiast. Ubâ peerâ varrij maasâd Eŋlandân, ko Vivian lâi 6-ihásâš. Nubálovihásâžžân sun juuđij škoovlâ Eŋlandist, Ranskaast, Italiast já Saksaast-uv, já sust šoodâi njyebžilis ranska- já italiakielâ sárnoo. Čaittâlem sun luuvâi Lontoost, Royal Academy of Dramatic Artist.
Vivien Leigh naajâi Herbert Leigh Holmanáin ive 1932, já suoi láin oovtâst iivij 1932–1940. Sunnui šoodâi ohtâ pärni, Suzanne Holman (š. 1933). Vivien keevtij suu vuosmuu pelikyeimi koskânoomâ Leigh ubâ karrieer ääigi. Ive 1940 sun naajâi Laurence Olivieráin, mutâ forgâ Vivien mielâtiervâsvuotâ suáibuškuođij, ko sun puáccái kyevtsundásii mielâtilehemâdâsân. Suoi iäránáin ive 1960. Vivien Leigh jaamij 53-ihásâžžân tuberkulosân.
Karrieer.
Vivien Leigh algâttij karrieeris teatterist 1930-lovvoost. Debyytroolâs Lontoo luovij aln sun raahtij ive 1935. Sust šoodâi pegâlmâs ubâ maailmist ive 1939, ko elleekove "Gone with the Wind" almostui. Elleekove pyevtitteijee David O. Selznick uusâi uáivipersovn Scarlett O'Hara roolân nissoon paijeel kyehti ive. Sun ij tuhhiittâm roolân tagarijdgin noomâid ko Katharine Hepburn, Tallulah Bankhead, Paulette Goddard já Bette Davis, mutâ talle viijmâg teeivâi Leigh, kii lâi suu mielâst aaibâs tego kirje O'Hara.
Njuámmil

Njuámmil ("Lepus timidus") lii njuámmilellei laahkon kullee njomâtteijee, mii lii vuáhádum pyereest Tave-Euraasia pirrâsân. 
Stuárudâh já olgohäämi.
Njuámmil rummâš kukkodâh lii 50–60 cm, mon lasseen tast lii pieinis, mii lii suullân 4–8 cm. Ellee tiäddá 3–5 kg. Niŋálâs lii stuárráb ko ores. Njuámmil iälá táválávt 1–2 ive, mutâ puárásumoseh njuámmileh láá lamaš joba 9-ihásiih. Keessiv njuámmil čielgipeeli lii ränisruškâd já čuávjipeeli vielgâd. Peeljijn láá vielgis roobdah já čapis keejih. Tälviv njuámmil turkkâ lii vielgâd, tuše peljikeejih láá čappâdeh. Turkkâ tuálá liegâsvuođâ pyereest. Njuámmil lebbee monnjâjuolgij jyelgisuormâid, vâi tot pasta jotteeđ muottuu oolâ stuppááhánnáá. Njuámmil pasta ruottâđ joba 60 km/h, já tot vuájá pyereest.
Lavdâm.
Njuámmil iälá Euroop já Aasia taveoosijn, Puolast já Skandinaviast Kuálhismeerân. Sierâ populaatioh láá Hokkaidost, Kiriilijn, Sahalinist, Aalpâin, Irlandist já Skotlandist. Šlaajâ lii ištâdum Eŋlandân, Färsuolluid já maaŋgâ Skotland suollui. Njuámmil kávnoo ubâ Suomâst.
Njuámmileh kávnojeh iänááš tundraast já taigameecijn.
Lasanem.
Njuámmileh finnejeh táválávt 2–5 čiivgâ, motomin joba käävci čivgâd. Niŋálâs čivgá 1–3 tove ivveest. Táválávt piäsáduvah láá kuittâg kyehti. 
Kimeäigi álgá kuovâmáánust, já niŋálâs kimeguát tállân šoddâdem maŋa. Čuávjiäigi lii 50 peivid. Šodâdijnis čiivgâin láá soksâmeh, já toh uáinih. Enni piämmá čiivgâid ohtii peeivist, tuše muáddi miinuut. Čiivgah purâškyetih šaddoid jo muádi peeivi ahasâžžân, já toh oceh oovtâ oho ahasâžžân ravâdis jo jiejah. Njuámmilčiivgah láá masa hajâttemeh, mii iššeed taid ripettiđ.
Salâsteijeeh.
Maŋgâ ellee salâsteh njuámmilijd, ovdâmerkkân kumppi, iilvâs, riemnjis, jierssee, kuáskim já stuorrâoppuu. Eres-uv piätulodeh, ovdâmerkkân säpligvälli, salâsteh njuámmilčiivgâid.
Miäcástem.
Njuámmil miäcástem lii ohtâ pivnohumosijn miäcástemhaamijn. Ihásávt Suomâst miäcásteh suullân 200 000 njuámmilid. Njuámmil miäcástemäigi álgá čohčâmáánu 1. peeivi já nohá kuovâmáánu 28. peeivi.
Pyhäranta

Pyhäranta lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Pyhärantast ääsih 1 995 olmožid, já ton vijđodâh lii 291,75 km², mast 148,26 km² lii čääci. Pyhäranta naaburkieldah láá Laitila, Rauma já Uusikaupunki.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Hirslahti, Ihode, Kauhianpää, Kaukka, Kaunissaari, Kukola, Lahdenvainio, Nihtiö, Nuuski, Polttila, Radansuu, Reila, Reitula, Rihtniemi (Verknäs), Rohdainen, Santtio (Sandnäs), Valkama (Vitby), Varhokylä já Ylikylä (Överby).
Ava Gardner

Ava Lavinia Gardner () lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Eellim.
Ava Lavinia Gardner šoodâi juovlâmáánu 24. peeivi 1922 Smithfieldist, Tave-Carolinast. Sust lijjii nelji uábi, Beatrice "Bappie" (1903–1993), Elsie Mae (1904–1987), Inez (1906–1981) já Myra (1915–2005), sehe kyehti viiljâ, Raymond (1908–1911) já Melvin Jonas "Jack" (1911–1981). Ava Garder lâi naaijâm kulmii: Mickey Rooneyin (1943–1943), Artie Shawáin (1945–1946) já Frank Sinatrain (1951–1957). Ava varrij ive 1955 Espanjan já ive 1968 Lontoon, kost sun aasâi jäämmim räi.
Karrieer.
Ava Gardner algâttij karrieeris uánihisfiilmâin, já suu vuosmuš kuhes elleekove lâi "Shadow of the Thin Man" ive 1941. Ive 1946 Gardner finnij vuosmuu stuorrâ roolâ elleekooveest "Whistle Stop". Siämmáá ive almostui elleekove "The Killers", mast Avast šoodâi pegâlmâs.
Ruošânjuámmil

Ruošânjuámmil ("Lepus europaeus") lii njuámmilellei laahkon kullee šlaajâ, mii tiättoo algâalgâlâš šlaaijân Euroopist já Aasia uárjioosijn. 
Stuárudâh já olgohäämi.
Ruošânjuámmil rummâš kukkodâh lii 55–68 cm, já pieinis lii 8–12,5 cm kukke. Ruošânjuámmil tiäddá 2,5–7 kg já iälá táválávt 8–12 ihheed. Čielgipeeli lii fiskislágán ränisruškâd, já čuávjipeeli lii vielgâd. Ertpeleh, čeve já ryevjih láá ruostâruopsâdeh teikâ ruostâfiskâdeh. Pieinis lii vielgâd já čappâd. Peeljih láá kuheh já tain lii čapis keeči. Tälvisoksâm ivne mulsâšud aldasáid kesisoksâm iivnest silbâránásân. Njuámmil sitá ollásávt vielgis tuurkân, mutâ ruošânjuámmil tälvisoovsâ lii váhá kuovgâdub ko kesisoovsâ. Keessiv ruošânjuámmil iärut njuámmilist kuhebijn peeljijn já kyevtivnásii piäinást.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Ruošânjuámmil lii algâaalgâst lavdâm Uárji-Aasia koškejolgádâsâin. Euroop stuorrâ šaddokerdistielâsijn ruošânjuámmil lii enâmustáá lavdâm lostâvuovdijd, siähálâsvuovdijd já koškejolgádâssáid. Ruošânjuámmil lavdâmpirâsin lii masa ubâ Euroop, tuše Tave-Euroopist iä tiettuu ruošânjuámmileh. Suomân ruošânjuámmil laavdâi maadânuorttist 1800-lovo loopâ rääjist, já 1930-lovvoost tot lâi jo lavdâm masa ubâ Suomân. Onnáá peeivi ruošânjuámmil tiättoo Oulu aloduv räi. 
Ruošânjuámmil lii kolvum meid Ovtâstum kunâgâskoodán. Lii arvâlum, ete jo tovlááh roomaliih kolvii ruošânjuámmil Britannian. Ruošânjuámmil lii kolvum meid Euroop ulguubel: Argentiinan, Australia Tasmanian, Barbadosân, Brasilian, Kanadan, Chilen, Falklandân, Irlandân, Uđđâ-Seelandân, Réunionân, Uruguayn já Ovtâstum staatáid.
Ruošânjuámmil mákkoo aassâmviäsui aldasijn muorâkaardijn, muorâstuvâin já piälduin. Njuámmil vuod mákkoo eenâb meecijn. Mecciroobdâin taah kyehti šlaajâ sättih eelliđ paldâluvâi. Motomin ruošânjuámmil já njuámmil ruossâlistojeh-uv.
Lasanem.
Ruošânjuámmil lassaan pyereest. Niŋálâs puáhtá čivgâđ kulmii, motomin joba neljii ivveest. Ruošânjuámmiloráseh kištodeh niŋálâsâst. Kištottelleeh čuážžuleh monnjâjuolgijd já tuáruh kepilijguin. Čuávjiäigi lii 42 peivid. Táválávt šaddeh 7–10 čivgâd. Čiivgah uáinojeh, já tain láá soksâmeh. Enni piämmá čiivgâid ohtii peeivist suullân kyevti oho ääigi.
Ella Holm Bull

Ella Holm Bull (js. "Jåma" teikkâ "Joma", ) lâi maadâsämmilâš máttáátteijee já kirječällee, kii poorgâi ubâ elimis maadâsämikielâ pyerrin.
Eellim.
Ella Jåma šoodâi roovvâdmáánu 12. peeivi 1929 Rávduluovtâst, Taažâst. Suu eeči lâi Nils Pedersen Jåma (meid "Joma", 1905–1948), já suu enni Anna Sofie Johnsen Steinfjell (1904–1974). Suoi láin maadâsämmilâš pajeulmuuh. Ella lâi puárásumos viiđâ párnáást.
Ko Jåma lâi 18-ihásâš, te suu eeči jaamij syeinimáánu 5. peeivi 1948 tábáhtum nk. Dunderlandsdal-päärtist. Siämmáá päärtist jammii meid suu čeeci, siäsá, iänui, ime já ohtâ hyelkki lase. 
Ella naajâi Nils Holm Bulláin (1929–2003) ive 1953. Ive 1954 sun valmâštui Neesna máttáátteijeeollâškoovlâst. Čuávuváá ive sunnuu vuosâpärni šoodâi já te kuulmâ ive maŋeláá sunnuu nubbe páárnáš. Ive 1964 sun luuvâi sämikielâ vuáđu-uápuid Oslo ollâopâttuvvâst. Ive 1967 já 1969 šoodáin sunnuu kyehti nuorâmuu párnáá.
Karrieer.
Ive 1968 vuáđudui Åarjel-saemiej skuvle, mon vuossâmuš máttáátteijee já rehtor Holm Bull lâi. Sun nomâttui viirgán jo tolebáá ive, vâi sun kiergâničij rähtiđ oppâmaterialijd ovdil luuhâmive aalgâ. Ive 1974 suoi Knut Bergslandáin rahtijn maadâsämikielâ kirjekielân ortografia, mii sunnuu kunnen lii kočodum Bergsland-Bull-ortografian. 
Anna Jacobsen lasseen meid Holm Bull lâi jurgâlâm Säämi suuvâ lavluu saanijd maadâsämikielân.
Čohčuv 1989 lijjii Taažâst vuossâmuuh sämitiggevaaljah, main sun väljejui sämitiggeairâsin. Sun lâi sämitiggeest iivij 1989–1993.
Palhâšumeh.
Holm Bull finnij maaŋgâ palhâšume pargostis. Ovdâmerkkân ive 2004 sun finnij vuossâmuu Kollekielâ-palhâšume tondiet ko sun lâi ruhnom ubâ eellimääigis maadâsämikielâ sehe njálmálii já kirjálii kevttim lasettem.
Anna Tatangelo

Anna Tatangelo [tat'andʒɛlɔ] (š. uđđâivemáánu 9. peeivi 1987, Sora, Frosinone eennâmkodde, Italia) lii italialâš pop-lávloo. Suu vuossâmuš album "Attimo x attimo" almostui čohčâmáánust 2003.
Natalie Wood

Natalie Wood (algâalgâlâš nommâ Natalja Nikolajevna Zaharenko; ) lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Eellim.
Natalja Nikolajevna Zaharenko šoodâi syeinimáánu 20. peeivi 1938 San Franciscost, Kaliforniast. Suu eeči lâi ukrainalâš. Suu vaanhimeh muttijn suhânoomâ Gurninin. 
Natalie lâi naaijâm Robert Wagneráin iivij 1957–1962 já ivveest 1972 Natalie jäämmim räi. Sun lâi naaijâm meid Richard Gregsonáin iivij 1969–1972.
Natalia Wood jaamij kärbispäärtist. Sun lappui kárbást já vaarâ hevânij. Lii kuittâg epičielgâs, mii riävtui tábáhtui.
Karrieer.
Natalie algâttij karrieeris 4-ihásâžžân. Suu vuosmuš stuorrâ roolâ lâi elleekooveest "Miracle on 34th Street" ive 1947. Ive 1955 valmâštui elleekove "Rebel Without a Cause", mast sun čaittâlij James Deanáin.
Nirppi

Nirppi ("Mustela nivalis") lii ucemus netiellee. Nirppi lii rávhuidittum ubâ Suomâst. 
Stuárudâh já olgohäämi.
Niirpi stuárudâh mulsâšud eellimpirrâs mieldi. Niirpih láá ucebeh taveoosijn (meid Suomâst) já stuárráábeh maadâoosijn. Jis stuárráb niirpi seeibi juáđháččij pele kuhebin já ivniiččij tom jotkum uási čappâdáin, te ellee ličij tegu puoidâ. Tave uccâ ellee koččoo "uccnirppin" ("Mustela nivalis nivalis") já määdi stuárráb ellee koččoo "stuorrânirppin" ("Mustela nivalis vulgaris"). Uccnirppi lii tälviv ollásávt vielgâd. Keessiv vuod tast láá vielgis čuávjipeeli já ruškis selgipeeli. Tai kyevti ivne rääji lii njuolgâd já pastel. Keessiv meid kepileh láá vyeleeld vielgâdeh já paajeeld ruškâdeh. Rummâš kukkodâh lii niŋálâsâin 13–15 cm já orásijn 15–20 cm. Niŋálâs tiäddá suulân 20–40 g já ores 40–80 g. Stuorrâniirpi ruumâš lii váhá kuhheeb: niŋálâs lii 16–20 cm já ores 21–24 cm kukkosâš. Tälviv stuorrâniirpi selgipeeli lii ruškâd.
Lavdâm.
Nirppi lii lavdâm ubâ Euroopân, eereeb Islandân já Irlandân. Tave-Afrikist nirppi tiättoo Marokkost sehe Algeria, Tunisia já Viestâr-Sahara taveoosijn. Tot tiättoo meid stuárráámuu uásist Aasia já Tave-Amerik. Nirppi iälá meiddei suolluin, eromâšávt Koskâmeerâ kuávlust, já lii ušom lavdâm toho ulmui fáárust.
Eellimvyevih já lattim.
Nirppi lii netiellein puoh enâmustáá spesiaališum tiätu salâselleid, ađai táágu pehti säpligáid, já jis puátá hyenes säpligihe, te nääli kačča. Niirpist ij lah molsâiävtulâš etipurrâmâš, maid tot puávtáččij kevttiđ säpligijttes ivij äigin.
Nirppi koddá salâsis niiskán kääskistmáin já jis lii asto, te aalgât puurrâm ain uáivist já vuoiŋâšijn.
Kirste Paltto

Ritva Kirste (Kirsti) Paltto (; š. kuovâmáánu 11. peeivi 1947, Ucjuuhâ, Suomâ) lii sämmilâš kirječällee, kote čáálá iänááš orjâlâškielân. Suu kirjeh láá jurgâlum suomâkielân, saksakielân, tárukielân, eŋgâlâskielân já anarâškielân. Paltto jieš lii jurgâlâm maaŋgâid kiirjijd suomâkielân já sämikielân. Sun lâi meid Säämi kirječällei seervi vuossâmuš jođetteijee.
Eellim.
Paltto lii máttáátteijee. Sun juuđij Aanaar ristâlii aalmugškoovlâ iivij 1964–1965 já valmâštui aalmugškovlâmáttáátteijen Raahe seminaarist ive 1971. Paltto poorgâi vuáđuškovlâmáttáátteijen Vuáčust iivij 1971–1972, Simost iivij 1972–1974 já Utajärvist iivij 1974–1975. Sun lâi sämikielâmáttáátteijee Ucjuuvâ pajetääsist iivij 1985–1986 já Säämi máttááttâskuávdáást ive 1996.
Suu nieidâ lii algâaalmugij totkee Rauna Kuokkanen.
Palhâšumeh já tubdâstâsah.
Ive 1977 Paltto finnij sehe čalmettemij kuldâlmâspalhâšume já Laapi eennâmkode taaiđâpalhâšume. Kyehtlov ihheed maŋeláá sun vuoitij Sämitige kulttuurpalhâšume. Ive 2000 sun finnij Helen-palhâšume.
Ive 2001 Paltto vuoitij vuossâmuu keerdi Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume kirjeest "Suoláduvvan". Käävcinubáloh ihheed maŋeláá sun vuoitij oppeet palhâšume, taan tove kirjeest "Luohtojávrri oainnáhusat".
Ive 2019 Laapi ollâopâttâh nomâttij suu kunneetuáhtárin.
Pöytyä

Pöytyä () lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Pöytyäst ääsih 8 219 olmožid, já ton vijđodâh lii 773,69 km², mast 23,62 km² lii čääci. Pöytyä naaburkieldah láá Aura, Eura, Koski Tl, Lieto, Loimaa, Marttila, Masku, Mynämäki, Nousiainen, Oripää, Rusko, Säkylä já Turku.
Historjá.
Kieldâlahtemeh.
Karinaisii kieldâ lohtui Pöytyän ive 2005. Yläne kieldâ lohtui Pöytyän ive 2009.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Oripää

Oripää lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Oripääst ääsih 1 320 olmožid, já ton vijđodâh lii 117,72 km², mast 0,08 km² lii čääci. Oripää naaburkieldah láá Loimaa, Pöytyä já Säkylä.
Historjá.
Oripää vuáđudui ive 1901.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Oripää markkân.
Siijdah.
Juvankoski, Latva, Maanpää, Makkarkoski, Myllykylä, Oripää já Tanskila.
Skyelfi

Skyelfi ("Bubo scandiacus") lii loddešlaajâ, mii kulá oppuuluudij laahkon. Taan lahkoost láá kyehti hiäimu, moh láá tornâoppuuh já táváliih oppuuh.
Stuárudâh já olgohäämi.
Ores lii 55–60,5 cm kukke já tiäddá 1 300–2 300 g. Niŋálâs vuod lii 60,9–67 cm kukke já tiäddá 1 700–3 000 g. Suájákeejij koskâ lii 142–166 cm. Skyelfist láá kuovgis puuzah, mut puuzâin láá räänis já čapisruškis tiälhuh. Puáris oráseh láá ollásávt vielgâdeh. Nuorâ niŋálâsâin láá eenâb tiälhuh, já tondiet toh sättih nevttiđ masa ränisin. Skyelfist láá stuorrâ uáivi, stuorrâ fiskis čalmeh já tevkis njune. Juolgij pirrâ láá ennuv puuzah, já toi loopâst láá tevkis koozah.
Laavlâ.
Orráás kiihâmlaavlâ "gooh", "hoorh" teikkâ "aoo" kulloo kuhás. Piervâlsoojijn kulloo váruttâsjienâ "kväkväkväkvä" teikkâ "krä-krä".
Lavdâm já eellimpiirâs.
Skyelfi pessee tundrakuávluin Euroopist, Aasiast, Ovtâstum staatâin já Ruánááenâmist. Euroopist tot lassaan tuše Suomâst, Taažâst, Ruotâst, Islandist já tyellittälli Skotland taavaakeččin. Skyelfi kávnoo máhđulávt meiddei Eŋland nummivoođâin já vala motomijn eres-uv Tave-Jieŋâmeerâ suolluin, ovdâmerkkân Shetlandsuolluin.
Skyelfi jiešvuođâlâš eellimpirâsin láá seevtil- já jäävviltundrakuávluh sehe tuodârjolgâdâsah já -kuácámeh. Skyelfi pessiiškuát tállân, ko pievlah iđeškyeteh voođáid já jeggijd.
Skyelfi ij lah nuuvt hirmâd uápis tááláid ulmuid, eereeb ko loddekirjij siijđoin, ko tot lii iänááš tuodârässee já uáli-uv harvii láppoo pecivuávdán, mut motomin te liijká sáttá nuuvt-uv keevvâđ.
Raavâd.
Skyelfi táválumos ravâdin láá kozzâsäpligeh, njuámmileh já koskâstuárusiih lodeh tego kaijuuh, viettuuh, riävskáh já kiäruneh. Eresnáál ko eres oppuuh skyelfih salâsteh iänááš peiviv. Onnáá peeivi toh salâsteh meid iho.
Sauvo

Sauvo () lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Sauvost ääsih 2 957 olmožid, já ton vijđodâh lii 299,48 km², mast 46,87 km² lii čääci. Sauvo naaburkieldah láá Kaarina, Kemiönsaari, Parainen, Paimio já Salo.
Historjá.
Kieldâlahtemeh.
Karuna kieldâ lohtui Sauvon ive 1969.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Sauvo markkân.
Njaalâ

Njaalâ ("Vulpes lagopus") lii penuvelleid kullee piätuellee, mii iälá maailm taveoosij tundrakuávluin.
Stuárudâh já olgohäämi.
Njaalâ lii ucceeb ko riemnjis já tiäddá suulân 2,5–8 kg. Njaalâ lii 55–65 cm kukke, já ton seibi lii 30–35 cm. Njaalâ turkkâ lii vielgâd tälviv já ruškisräänis keessiv. Čuovjisriämnjá turkkâ lii tevkis čuovjisräänis pirrâ ive. Njaalâ peeljih láá uánihááh, já toi keeči lii jurbâd, vâi toh iä kolmuu.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Njaalâ iälá arktâsijn kuávluin Kanadast, Alaskast, Ruošâst, Ruánááeennâm robdâoosijn, Islandist, Čokkevaarijn, Skandinaviast já Suomâst. Njaalah šoddâduvvojeh meid čevđiellen, já talle toh kočoduvvojeh čuovjisriemnjisin.
Njaalâ lii ollásávt vuáhádum arktâlâš pirrâsân já ličij-uv jurdemist, et njaalâst láá puoh ääših oornigist, mut iä lah. Njaalâst mana tááláá ääigist hyenebeht ko kuássin ovdil, já tot kámppádâl-uv suhâjämimis vuástá.
Moonnâm ihečyeđe pelni lii áimu čielgâsávt lieggânâm ovdii iähtun já njaalâ eellimpiirâs taađeest káržum.
Riemnjis lii korrâsávt loskâm njaalâ eellimpirâskuávluin ton suujâst, et ovdâmerkkân pessimääigi muádi ceehi lieggânem (13°:st 15°:n) uáivild tom, et njaalâ eellimpirrâsist šadda riämnjá eellimpiirâs.
Eellimvyevih já lattim.
Njaalâ lii aktiivlumos veigin, ko ocá purrâmâš. Njaalâ lii puohporree piätuellee, mut válduevvisin láá kuittâg kozzâsäpligeh já muldesäpligeh. Talle ko smavvâ jursseeh láá vääniht, te njaalâ kárttá tuuttâđ luddijd, toi moonijd já uđâgáid sehe muorjijd já haškáid. Tot porá meiddei stuárráámušâid tiivrijd.
Taan ääigi váiluh njaalâ eellimpirrâsist stuorrâpiäđuh masa ollásávt, tegu kumppi, kuobžâ já ketki, já njaalâ ij čuuvtijgin pyevti ávhástâllâđ piäđui koddem poccui pasâttâsâigijn.
Lasanem.
Njaalâ iälá ohtuunis teikkâ parâinis. Tot lii oskolâš pelikuáimásis, já paarâ sáttá iälustiđ maaŋgâid iivijd oovtâst, ađai nuuvt kuhháá ko pelikyeimi lii elimin.
Lasanemäigi álgá kuovâmáánust, já njaalâ kiäimá kiđđâtäälvi njuhčâ- tâi cuáŋuimáánust. Piäju lii suáhirääji paajaabeln čunoitiäváin teikkâ keđgijuovâin. Čuávjiäigi lii 51–53 peivid. Vyesimáánu loopâst teikâ kesimáánu aalgâst šaddeh 2–4 čiivgâ.