tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Ihe

Ihe lii äigilovo ohtâdâh. Táválávt ivvijn uáivildeh kalenderive, mii tááláš gregoriaanlâš kalender‏‎ist pištá 365, kárgámive 366 kalenderpeivid. Äigilovo vuáđđun lii Eennâm juurrâmpaje Piäiváá pirrâ. Ivveest láá 12 mánuppaijeed já suulân 52 okkod.
Ive ääigi Eennâmpáálu stiällu muttoo, já ton tááhust peeivi kukkodâh já šooŋah še mulsâšudeh. Taid mulsâšudmijd kočodeh iveäigin. Eres soojijn já kulttuurijn rekinisteh iveaaigijd eresnáál. Táválávt liähmustielâs já subarktâsâš kuávluin rekinisteh nelji iveääigi (keesi, čohčâ, kiđđâ já tälvi), ko vuod ovdâmerkkân peeivitäsideijee alda maŋgii keččih, ete ivveest láá tuše kyehti iveääigi (monsuunpaje já koškepaje), já Säämist sárnuh käävci iveääigist.
Love ivveest šadda ihelohe, čyeđe ivveest ihečyeti já tuhháát ivveest ihetuhháát. Neelji ive äigipaje kočodii Antiik Kreikkaast olympiadin.
Listo iheluuvijn

Taat lii listo motomijn viestâreennâmlâš äigilovo iheluuvijn.
1091

1091 (MXCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1090-lovo nubbe ihe.
Ferrazzano

Ferrazzano lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Ferrazzanost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 16,77 km², já alodâh 872 m. Ferrazzano naaburkieldah láá Campobasso, Campodipietra, Gildone já Mirabello Sannitico.
Siijdah.
Contrada Piane, Mimosa, Nuova Comunità já Poggio Verde.
1081

1081 (MLXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1080-lovo nubbe ihe.
1071

1071 (MLXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1070-lovo nubbe ihe.
1061

1061 (MLXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1060-lovo nubbe ihe.
1051

1051 (MLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1050-lovo nubbe ihe.
1041

1041 (MXLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1040-lovo nubbe ihe.
1031

1031 (MXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1030-lovo nubbe ihe.
1021

1021 (MXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1020-lovo nubbe ihe.
1011

1011 (MXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1010-lovo nubbe ihe.
Petacciato

Petacciato lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Petacciatost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 35,40 km², já alodâh 225 m. Petacciato naaburkieldah láá Guglionesi, Montenero di Bisaccia já Termoli.
Siijdah.
Collecalcioni já Marina di Petacciato.
1001

1001 (MI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi nube ihetuhháát vuossâmuš ihe já 1000-ihelove nubbe ihe.
Listo Nobel-palhâšume vyeittein

Taat lii listo Nobel-palhâšume vyeittein äigioornigist.
Listo Wimbledon almai kuáhtásspeelâ vyeittein

Wimbledon lii tennisturnam, mii uárnejuvvoo jyehi ive All England Lawn Tennis and Croquet Club sinokiedijn Wimbledon čuákkipääihist Lontoost, Eŋlandist.
Listo Wimbledon nisonij kuáhtásspeelâ vyeittein

Wimbledon lii tennisturnam, mii uárnejuvvoo jyehi ive All England Lawn Tennis and Croquet Club sinokiedijn Wimbledon čuákkipääihist Lontoost, Eŋlandist.
Spinete

Spinete lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Petacciatost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 17,83 km², já alodâh 600 m. Spinete naaburkieldah láá Baranello, Bojano, Busso, Casalciprano, Colle d'Anchise já Sant'Elena Sannita.
Siijdah.
Markkân lasseen Spinete kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Piana.
Listo Nobel-kemiapalhâšume vyeittein

Taat lii listo Nobel-kemiapalhâšume vyeittein äigioornigist.
Listo Italia juuvâi läättinkielâlijn noomâin

Taat lii listo Italia juuvâi läättinkielâlijn noomâin.
Listo Malediivij kaavpugijn

Taat lii listo Malediivij kaavpugijn.
Listo Bhutan kaavpugijn

Taat lii listo Bhutan kaavpugijn.
Listo Burundi kaavpugijn

Taat lii listo Burundi kaavpugijn.
Sant'Elia a Pianisi

Sant'Elia a Pianisi lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Sant'Elia a Pianisist ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 68,25 km², já alodâh 666 m. Sant'Elia a Pianisi naaburkieldah láá Bonefro, Carlantino, Colletorto, Macchia Valfortore, Monacilioni, Ripabottoni já San Giuliano di Puglia.
Siijdah.
Markkân lasseen Sant'Elia a Pianisi kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Occhito.
Ruánááeennâm

Ruánááeennâm (, ) lii maailm stuárráámus suálui, Tave-Atlant já Tave-Jieŋâmeerâ kooskâst. Tot lii Tanska jiešhaldâšemkuávlu. Veik Ruánááeennâm lii eennâmtieđâlávt uási Tave-Amerik, lii tast lamaš jo paijeel tuhháát ihheed pooliitlâš já kulttuurlâš ohtâvuotâ Euroopân (eromâšávt Taažân já Taanskan kolonialism tet). Stuárráámus uási Ruánááeennâm ässein láá inuiiteh, já stuárráámus uási ton vijđoduvvâst lii jieŋâduv vyelni.
Koskâ-Amerik

Koskâ-Amerik lii Ovtâstum staatâi máddáápiälásâš uási Tave-Amerik. Tot ana sistees Meksiko, Kuovdâ-Amerik sehe Karibia.
Anguilla

Anguilla lii brittilâš tovnbeln meerâ kuávlu Karibiast.
Gibraltar

Gibraltar lii Ovtâstum kunâgâskode haldâšem kuávlu Pyrenij njargâeennâm keejist. Ton taavaapeln lii Espanja.
Historjá.
Gibraltar lii kuullâm Britannian ive 1713 rääjist. Onnáá peeivi Gibraltar lii brittilâš tovnbeln meerâ kuávlu.
Eennâmtiätu.
Gibraltar vijđodâh lii 6,8 km². Rääji Gibraltar já Espanja kooskâst lii 1,2 km kukke. 
Gibraltar alemus saje lii Gibraltarvääri, mii lii 426 m merâase paajaabeln.
Färsuolluuh

Färsuolluuh (, ) láá suáluikuávlu Tave-Atlantist 320 kilomeetterid Skotland tave-taveviestârist já suulân pelimuddoost Taažâ já Island. Färsuolluuh láá jiešhaldâšemkuávlu, mii kulá Taanskan.
Eennâmtiätu.
Morfologia.
Färsuollui alemus vääri lii Slættaratindur, mii paijaan 882 meetter alodâhân.
San Biase

San Biase lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Biasest ääsih 129 olmožid. Ton vijđodâh lii 11,85 km², já alodâh 820 m. San Biase naaburkieldah láá Salcito, Sant'Angelo Limosano já Trivento.
Siijdah.
Rione centro, Rione croce, Rione valle já Rione alto.
Brittilâš tovnbeln meerâ kuávluh

Brittilâš tovnbeln meerâ kuávluh () láá 14 Ovtâstum kunâgâskode haldâšem kuávlud pirrâ maailm.
Ranska tovnbeln meerâ kuávluh

Ranska tovnbeln meerâ kuávluh () láá Euroopist leijee Ranska kuávluh, moh láá Ranskaast kejâdijn väldimeerâ tovnbeln. Kuávluh kuleh Euroop unionân, mutâ iä Schengen-kuávlun. Toi ruttâohtâdâh lii euro. Spiekâstuvah láá Ranska Polynesia já Uđđâ-Kaledonia, moi ruttâohtâdâh lii CFP-frangi, mon árvu lii kal meid čonnum euron.
Tovnbeln meerâ departementeh.
"Válduartikkâl: Ranska departementeh"
Vinchiaturo

Vinchiaturo lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Vinchiaturost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 35,48 km², já alodâh 620 m. Vinchiaturo naaburkieldah láá Baranello, Busso, Campobasso, Campochiaro, Colle d'Anchise, Guardiaregia, Mirabello Sannitico já San Giuliano del Sannio.
Casalciprano

Casalciprano lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Casalcipranost ääsih 462 olmožid. Ton vijđodâh lii 19,07 km², já alodâh 662 m. Casalciprano naaburkieldah láá Busso, Castropignano, Frosolone, Sant'Elena Sannita, Spinete já Torella del Sannio.
Sierra Leone sirdoeennâm já protektoraat

Sierra Leone sirdoeennâm já protektoraat () lâi uási brittilâš imperium abolitionism ääigist kidâ kolonialism čuávdásem räi. Ive 1808 vuáđudui ruuvnâsirdoeennâm, moos kuulâi Freetown pirrâdâh. Protektoraat vuod vuáđudui ive 1896, já toos kullii tááláá Sierra Leone sisuásih. Sirdoeennâm já protektoraat lijjii sierânâs haldâttâhkuávluh.
Sovjetlitto

Sovjetlitto (), virgálávt Sosialistlij sovjettäsivaldij litto (ruoš. Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик, "Sojuz Sovetskih Sotsialistitšeskih Respublik"), lâi Sovjetlito kommunistlâš piäláduv haldâšem sosialistlâš staatâ iivij 1922–1991.
Campodipietra

Campodipietra lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Campodipietrast ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 19,72 km², já alodâh 520 m. Campodipietra naaburkieldah láá Campobasso, Ferrazzano, Gildone, Jelsi, San Giovanni in Galdo já Toro.
1099

1099 (MXCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1090-lovo majemuš ihe.
Campochiaro

Campochiaro lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Campochiarost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 35,70 km², já alodâh 750 m. Campochiaro naaburkieldah láá Castello del Matese, Colle d'Anchise, Guardiaregia, Piedimonte Matese, San Gregorio Matese, San Polo Matese já Vinchiaturo.
1089

1089 (MLXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1080-lovo majemuš ihe.
1079

1079 (MLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1070-lovo majemuš ihe.
1069

1069 (MLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1060-lovo majemuš ihe.
Listo Ovtâstum staatâi kaavpugijn

Taat lii listo Ovtâstum staatâi kaavpugijn. Listoost láá tuše puoh tergâdumoseh kaavpugeh.
Listo lii uárnejum uásistaatâi já motomij eres Ovtâstum staatâi kullee kuávlui mield.
Alaska.
"Válduartikkâl: Listo Alaska kaavpugijn"
Amerik Samoa.
"Válduartikkâl: Listo Amerik Samoa kaavpugijn"
Arizona.
"Válduartikkâl: Listo Arizona kaavpugijn"
Arkansas.
"Válduartikkâl: Listo Arkansas kaavpugijn"
Colorado.
"Válduartikkâl: Listo Colorado kaavpugijn"
Connecticut.
"Válduartikkâl: Listo Connecticut kaavpugijn"
Delaware.
"Válduartikkâl: Listo Delaware kaavpugijn"
Florida.
"Válduartikkâl: Listo Florida kaavpugijn"
Georgia.
"Válduartikkâl: Listo Georgia uásistaatâ kaavpugijn"
Guam.
"Válduartikkâl: Listo Guam kaavpugijn"
Havaiji.
"Válduartikkâl: Listo Havaiji päikkinoomâin"
Idaho.
"Válduartikkâl: Listo Idaho kaavpugijn"
Illinois.
"Válduartikkâl: Listo Illinoisi kaavpugijn"
Indiana.
"Válduartikkâl: Listo Indiana kaavpugijn"
Iowa.
"Válduartikkâl: Listo Iowa kaavpugijn"
Kalifornia.
"Válduartikkâl: Listo Kalifornia kaavpugijn"
Kansas.
"Válduartikkâl: Listo Kansas kaavpugijn"
Kentucky.
"Válduartikkâl: Listo Kentucky kaavpugijn"
Louisiana.
"Válduartikkâl: Listo Louisiana kaavpugijn"
Maadâ-Carolina.
"Válduartikkâl: Listo Maadâ-Carolina kaavpugijn"
Maadâ-Dakota.
"Válduartikkâl: Listo Maadâ-Dakota kaavpugijn"
Maine.
"Válduartikkâl: Listo Maine kaavpugijn"
Maryland.
"Válduartikkâl: Listo Maryland kaavpugijn"
Massachusetts.
"Válduartikkâl: Listo Massachusetts kaavpugijn"
Michigan.
"Válduartikkâl: Listo Michigan kaavpugijn"
Minnesota.
"Válduartikkâl: Listo Minnesota kaavpugijn"
Mississippi.
"Válduartikkâl: Listo Mississippi kaavpugijn"
Missouri.
"Válduartikkâl: Listo Missouri kaavpugijn"
Montana.
"Válduartikkâl: Listo Montana kaavpugijn"
Nebraska.
"Válduartikkâl: Listo Nebraska kaavpugijn"
New Hampshire.
"Válduartikkâl: Listo New Hampshire kaavpugijn"
New Jersey.
"Válduartikkâl: Listo New Jersey kaavpugijn"
New Mexico.
"Válduartikkâl: Listo New Mexico kaavpugijn"
New York.
"Válduartikkâl: Listo New York kaavpugijn"
Nevada.
"Válduartikkâl: Listo Nevada kaavpugijn"
Ohio.
"Válduartikkâl: Listo Ohio kaavpugijn"
Oklahoma.
"Válduartikkâl: Listo Oklahoma kaavpugijn"
Oregon.
"Válduartikkâl: Listo Oregon kaavpugijn"
Ovtâstum staatâi Nieidâsuolluuh.
"Válduartikkâl: Listo Ovtâstum staatâi Nieidâsuollui kaavpugijn"
Pennsylvania.
"Válduartikkâl: Listo Pennsylvania kaavpugijn"
Puerto Rico.
"Válduartikkâl: Listo Puerto Rico kaavpugijn"
Rhode Island.
"Válduartikkâl: Listo Rhode Islandi kaavpugijn"
Tave-Carolina.
"Válduartikkâl: Listo Tave-Carolina kaavpugijn"
Tave-Dakota.
"Válduartikkâl: Listo Tave-Dakota kaavpugijn"
Tave-Mariaaneh.
"Válduartikkâl: Listo Tave-Mariaanij suolluin"
Tennessee.
"Válduartikkâl: Listo Tennessee kaavpugijn"
Texas.
"Válduartikkâl: Listo Texas kaavpugijn"
Uárji-Virginia.
"Válduartikkâl: Listo Uárji-Virginia kaavpugijn"
Utah.
"Válduartikkâl: Listo Utah kaavpugijn"
Vermont.
"Válduartikkâl: Listo Vermont kaavpugijn"
Virginia.
"Válduartikkâl: Listo Virginia kaavpugijn"
Washington.
"Válduartikkâl: Listo Washington kaavpugijn"
Wisconsin.
"Válduartikkâl: Listo Wisconsin kaavpugijn"
Wyoming.
"Válduartikkâl: Listo Wyoming kaavpugijn"
Suez uáli

Suez uáli teikâ Suez kanava () lii 193 km kukkosâš rahtum čäcikiäinu Egyptist Siinai njargâeennâm viestârpeln, mii ovtâstit Koskâmeerâ já Ruopsismeerâ, já iärut Afrik nannaam Aasiast. Ton peht lii uánihumos mätki Euroopist Aasian. 
Suez uáli lii maailm enâmustáá kiävtust leijee merâjotteem kiäinu. Suulân 12% aalmugijkoskâsâš käävpist jotá Suez uáli čoođâ jyehi peeivi.
Historjá.
Faarao Senusret III lâi vuosmuš, kii smietâi Ruopsismeerâ já Koskâmeerâ ovtâstittem. Totkeeh láá árvuštâllâm, ete vuosmuu uáli láá kuáivum suulân 1850 oKr. Maid ton uálist lii val lemin puáhtá kavnâđ Suez alda.
Suez uáli olmâ historjá álgá kuittâg tast, ko skammâmáánu 30. peeivi 1854 ranskalâš Ferdinand de Lesseps uážui love Egypt tallaa värikunâgâs Said Paššast huksiiškyettiđ tom. Ferdinand de Lesseps finnodâh "Compagnie universelle du canal maritime de Suez" algâttij pargo cuáŋuimáánu 25. peeivi 1859. Algâalgâlâš vuávám mield huksim ličij kolgâm pišteđ tuše kuttâ ive, mutâ šoŋŋâduv vädisvuođah, ive 1865 kolera epidemia já pargovyeimi čuolmah tohhii pargo hitásubbon, já huksiimân monnii-uv ohtsis 10 ihheed. Porgemáánust 1869 uáli lâi viijmâg vaalmâš, já tom valdii virgálávt kiävtun skammâmáánu 17. peeivi 1869.
Colle d'Anchise

Colle d'Anchise lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Colle d'Anchisest ääsih 722 olmožid. Ton vijđodâh lii 15,69 km², já alodâh 649 m. Colle d'Anchise naaburkieldah láá Baranello, Bojano, Campochiaro, San Polo Matese, Spinete já Vinchiaturo.
Bonefro

Bonefro lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Bonefrost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 31,28 km², já alodâh 631 m. Bonefro naaburkieldah láá Casacalenda, Montelongo, Montorio nei Frentani, Ripabottoni, San Giuliano di Puglia, Sant'Elia a Pianisi já Santa Croce di Magliano.
Siijdah.
Markkân lasseen Bonefro kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: San Vito.
Cercemaggiore

Cercemaggiore lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Cercemaggiorest ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 56,91 km², já alodâh 930 m. Cercemaggiore naaburkieldah láá Castelpagano, Cercepiccola, Gildone, Jelsi, Mirabello Sannitico, Morcone, Riccia, Santa Croce del Sannio já Sepino.
Cercepiccola

Cercepiccola lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Cercepiccolast ääsih 622 olmožid. Ton vijđodâh lii 16,79 km², já alodâh 680 m. Cercepiccola naaburkieldah láá Cercemaggiore, Mirabello Sannitico, San Giuliano del Sannio já Sepino.
Mary Shelley

Mary Wollstonecraft Shelley (š. Godwin, ) lâi eŋlandlâš kirječällee, kii šoodâi tobdosin romanist Frankenstein (Frankenstein, or The Modern Prometheus, 1818).
Eellim.
Mary Godwin šoodâi Lontoost porgemáánu 30. peeivi 1797. Suu enni lâi tobdos kirječällee já feminist Mary Wollstonecraft, kii jaamij forgâ Mary šoddâm maŋa. Suu eeči lâi pooliitlâš filosof William Godwin. Mary lâi sunnuu áinoo pärni, mut sust lâi uábbipeeli Fanny Imlay. William Godwin naajâi Mary Jane Clairmontáin ive 1801, mon maŋa perrust lijjii ohtsis vittâ párnáá. Mary Godwin ij jottáám škoovlâ, mut sun oopâi luuhâđ já lijkkui čäälliđ jo párnážin. Suu vuossâmuš tihtâ Mounseer Nongtongpaw almostui ive 1807. Ive 1814 sun uápásmui tihtâčällee Percy Bysshe Shelleyn já suoi algâttáin siärvástâllâđ, veikkâ Shelley lâi naaijâm. Suoi reissijn Euroopist, já ive 1815 šoodâi sunnuu vuossâmuš páárnáš, kii kuittâg jaamij jo muádi peeivi ahasâžžân. Suoi naajáin ive 1816 juovlâmáánust Percy Shelley káálgu jiešsorme maŋa. Sunnui šoddii kulmâ párnáá lase, mut kyehti párnáá jaamijn párnážin. Percy Shelley hevânij kärbispäärtist ive 1822. Mary Shelley jaamij purâsân Lontoost kuovâmáánu 1. peeivi ive 1851 53-ihásâžžân.
Čalluuh.
Ive 1816 Mary já Percy Shelley láin Sveeicist viettimin keesi tihtâčällee Lord Byronáin, kii oovtâ eehid iävtuttij, ete sij puohah čáláččii hirmosmainâs. Mary Shelley lâi uáinám nahhaar, mon vuáđuld sun talle čäliškuođij Frankenstein. Ive 1817 sun almostitij muštâlus sunnuu määđhist Euroopist, History of a Six Weeks' Tour. Ive 1818 almostui suu tobdosumos čalluu Frankenstein, or the Modern Prometheus. Roomaan vuossâmuš riäntus almostui kirječällee nomâttáá. Frankenstein lâi miänástus, já taan ääigi tot lii ain tobdos klassikko. Kirjeest tiettee Victor Frankenstein iirât rähtiđ ulmuu, mut ráhtá-uv hirmâdâs. Frankenstein maŋa Shelley čaalij eres romanijd, ovdâmerkkân Valperga (1823), The Last Man (1826), The Fortunes of Perkin Warbeck (1830), Lodore (1835) já Falkner (1837).
Duronia

Duronia lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Duroniast ääsih 404 olmožid. Ton vijđodâh lii 22,47 km², já alodâh 918 m. Duronia naaburkieldah láá Bagnoli del Trigno, Civitanova del Sannio, Frosolone, Molise, Pietracupa já Torella del Sannio.
Siijdah.
Cappiello, Casale, Casalotti, Casalotto, Faito, Gigliotti, Madonnella, Morgia, Potestà, Santa Maria, San Ianni, Valle del Colle já Valloni.
Sergio Leone

Sergio Leone () lâi italialâš elleekovestivrejeijee.
Lontoo

Lontoo () lii Ovtâstum kunâgâskode stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug sehe kuálmádin stuárráámus kaavpug Euroopist. 
Lontoo ässeeloho lâi ive 2011 aalmugrekinistem mield 8 173 941, mut ive 2021 tot lii áárvu mield jo 9 425 622 ässed. Ubâ Lontoo metropolkuávlust láá ohtsis joba 10–18 miljovn ässed. Lontoo vijđodâh lii 1 569 km² já ton ässeesaahâdvuotâ lii suulân 7 700 ässed/km². Lontoo lii lamaš aassâmkuávdáš jo 100-lovo rääjist, kuás Britannia lâi roomalâš prooviins. 1800-lovvoost já 1900-lovo aalgâst tot lâi maailm stuárráámus kaavpug.
Ive 1924 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1924 tälviolympialijn lijjii fáárust 258 valastâlled (247 almajid já 11 nisonid) 16 enâmist, kiäh kištottâllii 16 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoittii Taažâ já Suomâ valastâlleeh – eromâšávt syemmilâš Clas Thunberg, kote vuoitij ohtsis vittâ miitaal (kulmâ kollemiitaal, ohtâ silbâmiitaal já ohtâ pronssimiitaal), já taažâ Thorleif Haug, kote vuoitij ohtsis kulmâ miitaal (kulmâ kollemiitaal).
Ive 1928 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1928 tälviolympialijn lijjii fáárust 464 valastâlled (438 almajid já 26 nisonid) 25 enâmist, kiäh kištottâllii 14 tábáhtusâst. 500 m huáppuluistámist adeluvvojii kyehti kollemiitaal já kulmâ pronssimiitaal, já silbâmiitaal ij adelum. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 15 mitalid: 6 kollemiitaal, 4 silbâmiitaal já 5 pronssimiitaal.
Gildone

Gildone lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Gildonest ääsih 749 olmožid. Ton vijđodâh lii 29,76 km², já alodâh 608 m. Gildone naaburkieldah láá Campodipietra, Cercemaggiore, Ferrazzano, Jelsi já Mirabello Sannitico.
Ive 1948 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1948 tälviolympialijn lijjii fáárust 669 valastâlled (592 almajid já 77 nisonid) 28 enâmist, kiäh kištottâllii 22 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd – 10 mitalid – vuoittii Taažâ, Ruotâ já Sveeici valastâlleeh. Taažâ já Ruotâ valastâlleeh vuoittii kuittâg nelji kollemiitaal, Sveeici valastâlleeh vuod tuše kulmâ.
Taekwondo kesiolympialijn 2012

Taekwondost kištottâllii Lontoo 2012 kesiolympialijn porgemáánu 8.–11. peeivi Exhibition Centre Londonist. Tiädduluokah lijjii käävci, main almaid lijjii nelji já nisonáid nelji. Valastâlleeh lijjii ohtsis 128.
Lucito

Lucito lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Lucitost ääsih 631 olmožid. Ton vijđodâh lii 31,56 km², já alodâh 480 m. Lucito naaburkieldah láá Castelbottaccio, Castellino del Biferno, Civitacampomarano, Limosano, Morrone del Sannio, Petrella Tifernina, Sant'Angelo Limosano já Trivento.
Mafalda

Mafalda lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Mafaldast ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 32,51 km², já alodâh 460 m. Mafalda naaburkieldah láá Dogliola, Fresagrandinaria, Lentella, Montenero di Bisaccia, San Felice del Molise, Tavenna já Tufillo.
Tiädduluptim kesiolympialijn 2012

Tiädduluptiimist kištottâllii Lontoo 2012 kesiolympialijn syeinimáánu 28. peeivist porgemáánu 7. piäiván Exhibition Centre Londonist. Tiädduluokah lijjii ohtsis 15, main almaid lijjii 8 já nisonáid 7. Valastâlleeh lijjii ohtsis 260, kiäin 156 lijjii almaah já 104 lijjii nisoneh.
Tiädduluptim kesiolympialijn 1948

Tiädduluptiimist kištottâllii Lontoo 1948 kesiolympialijn kuuđâ tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah. Valastâlleeh lijjii ohtsis 120 já sij lijjii vuálgus 30 enâmist.
Mirabello Sannitico

Mirabello Sannitico lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Mirabello Sanniticost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 21,43 km², já alodâh 600 m. Mirabello Sannitico naaburkieldah láá Campobasso, Cercemaggiore, Cercepiccola, Ferrazzano, Gildone, San Giuliano del Sannio já Vinchiaturo.
1059

1059 (MLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1050-lovo majemuš ihe.
1049

1049 (MXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1040-lovo majemuš ihe.
1039

1039 (MXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1030-lovo majemuš ihe.
1029

1029 (MXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1020-lovo majemuš ihe.
Tiädduluptim kesiolympialijn 1932

Tiädduluptiimist kištottâllii Los Angeles 1932 kesiolympialijn syeinimáánu 30.–31. peeivi. Tiädduluokah lijjii ohtsis 5, já fáárust lijjii tuše almaah. Valastâlleeh lijjii ohtsis 29, já sij lijjii vuálgus 8 enâmist.
Uásálistee staatah.
Taavgijn lii valastâllei meeri.
Tiädduluptim kesiolympialijn 1924

Tiädduluptiimist kištottâllii Pariisi 1924 kesiolympialijn viiđâ tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah.
Uásálistee staatah.
Taavgijn lii valastâllei meeri. Valastâlleeh lijjii ohtsis 107, já sij lijjii vuálgus 16 enâmist.
Monacilioni

Monacilioni lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Monacilionist ääsih 466 olmožid. Ton vijđodâh lii 27,21 km², já alodâh 590 m. Monacilioni naaburkieldah láá Campolieto, Macchia Valfortore, Pietracatella, Ripabottoni, San Giovanni in Galdo, Sant'Elia a Pianisi já Toro.
Tiädduluptim kesiolympialijn 1920

Tiädduluptiimist kištottâllii Antwerpen 1920 kesiolympialijn viiđâ tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah.
Uásálistee staatah.
Taavgijn lii valastâllei meeri. Valastâlleeh lijjii ohtsis 53, já sij lijjii vuálgus 14 enâmist.
Ive 1932 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1932 tälviolympialijn lijjii fáárust 252 valastâlled (231 almajid já 21 nisonid) 17 enâmist, kiäh kištottâllii 14 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoittii Ovtâstum staatâi já Taažâ valastâlleeh. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 12 mitalid (6 kollemiitaal), já taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 10 mitalid (3 kollemiitaal).
Montecilfone

Montecilfone lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Montecilfonest ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 22,92 km², já alodâh 405 m. Montecilfone naaburkieldah láá Guglionesi, Montenero di Bisaccia já Palata.
Ive 1936 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1936 tälviolympialijn lijjii fáárust 646 valastâlled (566 almajid já 80 nisonid) 28 enâmist, kiäh kištottâllii 17 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 15 mitalid: 7 kollemitalid, 5 silbâmiitaal já 3 pronssimiitaal.
Laura Dern

Laura Elizabeth Dern-Harper (š. kuovâmáánu 10. peeivi 1967, Los Angeles, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Karrieer.
Dern vuosmuš tobdos roolâ lâi Sandy Williams David Lynch elleekooveest "Blue Velvet" (1986). Sun čaittâlij meid Lynch čuávuváá elleekooveest "Wild at Heart" (1990), mast suu huáđđoo eeni čaittâlij suu olmâ enni Diane Ladd. Dern já Ladd čaittâláin oovtâst meid elleekooveest "Rambling Rose" (1991), mast Dern finnij pyeremuu nissoonuáiviroolâ já Ladd pyeremuu nissoonuálgiroolâ Oscar-iävtukkâsvuođâ. Dernist já Laddist šoodáin vuosmuuh enni já nieidâ, kiäh finnijn siämmáá elleekooveest Oscar-iävtukkâsvuođâ. Dernist lâi máhđulâšvuotâ čaittâliđ uáiviroolâ "The Silence of the Lambsist" (1991), mut Jodie Foster uážui roolâ, ko studio epidij, ete Dern ij lamaš tuárvi tobdos.
Dern kenski tobdosumos roolâ lii Dr. Ellie Sattler Steven Spielberg elleekooveest "Jurassic Park" (1993). Dern čaittâlij roolâ meid elleekove nube jotkâuásist "Jurassic Park III":st (2001) já meid "ist", mii almostuvá ive 2021. Dern maacâi ovtâspaargon David Lynchijn, ko sun čaittâlij uáiviroolâ elleekooveest "Inland Empire". Dern čaittâlij ive 2017 Diane Evans Lynch televisiorááiđu "Twin Peaks" .
2010-lovvoost Dernist lijjii uces roolah ovdâmerkkân elleekuuvijn "The Master" já "". Ive 2019 sun čaittâlij elleekooveest "Marriage Story", mast sun finnij pyeremuu nissoonuálgiroolâ Oscar-palhâšume. Siämmáá ive sun čaittâlij meid Louisa Mary Alcott romanân "Little Women" vuáđudeijee elleekooveest.
Montemitro

Montemitro lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Montemitrost ääsih 291 olmožid. Ton vijđodâh lii 16,30 km², já alodâh 508 m. Montemitro naaburkieldah láá Celenza sul Trigno, Montefalcone nel Sannio, San Felice del Molise já Tufillo.
Ive 1920 kesiolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1920 kesiolympialijn lijjii fáárust 2 626 valastâlled (2 561 almajid já 65 nisonid) 29 enâmist, kiäh kištottâllii 154 tábáhtusâst. Nube käldee mield fáárust lijjii 2 622 valastâlled 29 enâmist, kiäh kištottâllii 156 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoittii Ovtâstum staatah. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 95 mitalid: 41 kollemitalid, 27 silbâmitalid já 27 pronssimitalid.
Naomi Watts

Naomi Ellen Watts (š. čohčâmáánu 28. peeivi 1968, Shoreham, Kent, Eŋland) lii eŋlandlâš čaittâleijee. Watts tobdosumos roolah láá ovdâmerkkân elleekuuvijn "Mulholland Drive" (2001), "21 Grams" (2003), "The Impossible" (2012) já "Birdman" (2014) sehe televisiorááiđust "Twin Peaks: The Return" (2017). Sun lii finnim kyehti pyeremuu nissoonuáiviroolâ Oscar-iävtukkâsvuođâ elleekuuvijn 21 Grams já The Impossible.
Morrone del Sannio

Morrone del Sannio lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Morrone del Sanniost ääsih 524 olmožid. Ton vijđodâh lii 45,84 km², já alodâh 839 m. Morrone del Sannio naaburkieldah láá Campolieto, Casacalenda, Castelbottaccio, Castellino del Biferno, Lucito, Lupara, Provvidenti já Ripabottoni.
Ive 1924 kesiolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1924 kesiolympialijn lijjii fáárust 3 089 valastâlled (2 954 almajid já 135 nisonid) 44 enâmist, kiäh kištottâllii 126 tábáhtusâst. Nube käldee mield fáárust lijjii 3 088 valastâlled 44 enâmist, kiäh kištottâllii 126 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoittii Ovtâstum staatah. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 99 mitalid: 45 kollemitalid, 27 silbâmitalid já 27 pronssimitalid.
Ive 1932 kesiolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1932 kesiolympialijn lijjii fáárust 1 332 valastâlled (1 206 almajid já 126 nisonid) 37 enâmist, kiäh kištottâllii 117 tábáhtusâst. Nube käldee mield fáárust lijjii 1 334 valastâlled 37 enâmist, kiäh kištottâllii 117 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoittii Ovtâstum staatah. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 103 mitalid: 41 kollemitalid, 32 silbâmitalid já 20 pronssimitalid.
Portocannone

Portocannone lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Portocannonest ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 13,11 km², já alodâh 148 m. Portocannone naaburkieldah láá Campomarino, Guglionesi, San Martino in Pensilis já Termoli.
1019

1019 (MXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1010-lovo majemuš ihe.
1009

1009 (MIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1000-ihelove majemuš ihe.
Ive 1928 kesiolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1928 kesiolympialijn lijjii fáárust 2 883 valastâlled (2 606 almajid já 277 nisonid) 46 enâmist, kiäh kištottâllii 109 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoittii Ovtâstum staatah. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 56 mitalid: 22 kollemitalid, 18 silbâmitalid já 16 pronssimitalid.
Tiädduluptim kesiolympialijn 1928

Tiädduluptiimist kištottâllii Amsterdam 1928 kesiolympialijn viiđâ tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah.
Uásálistee staatah.
Taavgijn lii valastâllei meeri. Valastâlleeh lijjii ohtsis 92, já sij lijjii vuálgus 19 enâmist.
Ripabottoni

Ripabottoni lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Ripabottonist ääsih 443 olmožid. Ton vijđodâh lii 31,96 km², já alodâh 695 m. Ripabottoni naaburkieldah láá Bonefro, Campolieto, Casacalenda, Monacilioni, Morrone del Sannio, Provvidenti já Sant'Elia a Pianisi.
Ive 1952 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1952 tälviolympialijn lijjii fáárust 694 valastâlled (585 almajid já 109 nisonid) 30 enâmist, kiäh kištottâllii 22 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 16 mitalid: 7 kollemitalid, 3 silbâmiitaal já 6 pronssimiitaal.
Ive 1956 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1956 tälviolympialijn lijjii fáárust 821 valastâlled (687 almajid já 134 nisonid) 32 enâmist, kiäh kištottâllii 24 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 16 mitalid: 7 kollemitalid, 3 silbâmiitaal já 6 pronssimiitaal.
Rotello

Rotello lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Rotellost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 70,75 km², já alodâh 360 m. Rotello naaburkieldah láá Montelongo, Montorio nei Frentani, San Martino in Pensilis, Santa Croce di Magliano, Serracapriola, Torremaggiore já Ururi.
San Giuliano del Sannio

San Giuliano del Sannio lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Giuliano del Sanniost ääsih 970 olmožid. Ton vijđodâh lii 24,05 km², já alodâh 621 m. San Giuliano del Sannio naaburkieldah láá Cercepiccola, Guardiaregia, Mirabello Sannitico, Sepino já Vinchiaturo.
Siijdah.
Acquasalsa, Bosco Redole, Fontana Cappella, Montevecchio, Pescullo já Tomoliccio.
San Polo Matese

San Polo Matese lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Polo Matesest ääsih 479 olmožid. Ton vijđodâh lii 15,28 km², já alodâh 751 m. San Polo Matese naaburkieldah láá Bojano, Campochiaro, Colle d'Anchise já San Gregorio Matese.
Toro

Toro lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Torost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 24,06 km², já alodâh 1 265 m. Toro naaburkieldah láá Campodipietra, Jelsi, Monacilioni, Pietracatella já San Giovanni in Galdo.
Marit Gaup Eira

Marit Gaup Eira teikkâ Šelgon Joreha Máret (š. syeinimáánu 13. peeivi 1945) lii orjâlâš pajeolmooš, lávloo já jyeigee. 
Eellim.
Jyemehááh Marit Ragna Jørgensdatter Gaup ("Šelgon Joreha Máret") já Risten Sara Jørgensdatter Gaup ("Šelgon Joreha Risten Sárá") šoodáin syeinimáánu 13. peeivi 1945. Sunnuu eeči lâi Jørgen Johansen Gaup ("Šelgon Joret", 1893–1960) já enni lâi Kristine Larsdatter Gaino ("Bánni Risten", 1904–1977). Maŋeláá Šelgon Joreha Máret naajâi Mikkel Andersen Eirain.
Muusik.
Šelgon Joreha Máret juoigâškuođij, ko sun toolâi poccuid tondiet ko suu enni lâi ristâhâs ige tiptám suu juoigâđ pääihist. Sust šoodâi čepis jyeigee, kii lii ovdâmerkkân uásálistám Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto juoigâmuásán jo luhhii já vuáittám kišto jo kulmii.
Ive 2004 suu sooloalbum "Beaskađas" almostui. Albumist láá iänáážin ärbivuáválâš olmoošjuáiguseh. Vittâ ive maŋeláá jyemehááh almostitijn orjâlâškielâg salmâskiäru "Ipmeláhči Hálddus". Ive 2005 Šelgon Joreha Máret oovtâst kálláinis juoigâi Maj-Lis Skaltje muusikalbumist "Davvi Jienat", mast láá ärbivuáválâš sämimuusik miätá Säämi, já ive 2013 suoi láin Skaltje eelleekooveest "Juoigan".
Palhâšumeh.
Ive 2012 sun vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume, mon Taažâ sämmilij riijkâservi, Kuovdâkiäinu kieldâ já Kuovdâkiäinu Sämmilij servi vuáđudii Nils-Aslak Valkeapää 50. šoddâmpeeivi kunnen.
Diskografia.
Nurâldâhskiäruh.
Eirast láá pitáh čuávuváin skiäruin:
Listo Uđđâ-Seeland suolluin

Taat lii listo Uđđâ-Seeland suolluin.
Fossalto

Fossalto lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Fossaltost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 28,33 km², já alodâh 511 m. Fossalto naaburkieldah láá Campodipietra, Jelsi, Monacilioni, Pietracatella já San Giovanni in Galdo.
Kapiti (suálui)

Kapiti () lii suálui Uđđâ-Seelandist, suulân 5 km keččin Tavesuolluu maadâviestârriddoost. Ubâ suálui kulá luándusuojâlemkuávlun, já tobbeen ij aasâ kihheen. 
Eennâmtiätu.
Kapiti lii 8 km kukke já 2 km kubduv. Ton vijđodâh lii 19,65 km². Suolluu alemus saje lii "Tūteremoana" (521 m).
Whakaari

Whakaari teikâ White Island lii suálui Uđđâ-Seelandist, suulân 48 km keččin Tavesuolluu nuorttâriddoost. Ubâ suálui lii aktiivlâš tullâvääri, já tobbeen ij aasâ kihheen. 
Eennâmtiätu.
Whakaari lii 3 km kukke já 2 km kubduv. Ton vijđodâh lii 3,25 km². Suolluu alemus saje lii tullâvääri čokke (321 m).
Resolution Island

Resolution Island () lii suálui Uđđâ-Seelandist, Maadâsuolluu maadâviestârrido alda. Ubâ suálui kulá luándusuojâlemkuávlun, já tobbeen ij aasâ kihheen. Resolution Island lii Uđđâ-Seeland čiččâdin stuárráámus suálui sehe nubben stuárráámus suálui, kost ij aasâ kihheen.
Eennâmtiätu.
Resolution Island lii 25 km kukke já 17,1 km kubduv. Ton vijđodâh lii 208,87 km². Suolluu alemus saje lii "Mount Clerke" (1 069 m).
Secretary Island

Secretary Island () lii suálui Uđđâ-Seelandist, Maadâsuolluu maadâviestârrido alda. Ubâ suálui kulá luándusuojâlemkuávlun, já tobbeen ij aasâ kihheen. 
Eennâmtiätu.
Secretary Island lii 17,6 km kukke já 7,5 km kubduv. Ton vijđodâh lii 81,4 km². Suolluu alemus saje lii "Mount Grono" (1 196 m). Tot lii Uđđâ-Seeland alemus vääri, mii ij lah Maadâsuolluust teikâ Tavesuolluust. Secretary Islandist láá kulmâ jäävri. Stuárráámus tain lii "Secretary Lake", mii lii paijeel 600 m kukke já suulân 550 m merâase paajaabeln "Mount Grono" čohe vuoluubeln.
Moturoa / Rabbit Island

Moturoa / Rabbit Island lii suálui Uđđâ-Seelandist, Maadâsuolluu taverido alda. Ubâ suálui kulá luándusuojâlemkuávlun, já tobbeen ij aasâ kihheen. Suolluu nommân šoodâi "Moturoa / Rabbit Island" ive 2014. Ovdil tom nommâ lâi tuše "Rabbit Island".
Eennâmtiätu.
Moturoa / Rabbit Island lii 8,5 km kukke já 2,7 km kubduv. Ton vijđodâh lii 15 km². Suolluu alemus saje lii 10 m.
Chalky Island

Chalky Island () lii suálui Uđđâ-Seelandist, Maadâsuolluu maadâviestârrido alda. Ubâ suálui kulá luándusuojâlemkuávlun, já tobbeen ij aasâ kihheen. 
Eennâmtiätu.
Chalky Island vijđodâh lii 5,14 km², já ton alemus saje lii 151 m.
Guinea-Bissau kuávluh

Guinea-Bissau lii juohhum käävci kuávlun (ol. "região", ml. "regiões") já oovtâ autonomisii sektorân ("sector autónomo"). Kuávluh láá juohhum 37 sektorân (ol. "setor", ml. "setores"). Sektoreh láá juohhum nk. sektioid (ol. "secção", ml. "secções"). Sektioh láá juohhum aassum soojijd, moh láá kaavpugeh, čuákkipääihih, siijdah jna.
Guinea-Bissaust láá meid kulmâ prooviins, moid kuleh kuávluh:
Merâvirde

Merâvirde lii väldimeerâst tábáhtuvvee virdedem, mast pajaldâsčääci liihâd ovdâskulij teikâ ciägguvirdedem tiet vuáluskulij. Stuárráámuuh merâvirdeh pyehtih leđe tuhátteh kilomeettereh kuheh já maŋgâlov kilomeetterid kubduuh. Merâvirdij kieŋŋâlvuotâ lii táválávt čyeđeh meettereh. Merâvirdeh láá juohhum lieggâ já kolmâ merâvirdijd ton mieldi, ete puátá-uv merâvirde naavij vâi peeivitäsideijee sundeest.
Merâvirde šoddâm já toos vaigutteijee tahheeh.
Merâvirdijd vaigutteh enâmustáá planetaarisâš piegah, tego paasaatpiegah sehe viestârpiegah. Planetaarisâš piegah láá pisovááh, já oovtmanolâš pieggâ tiätu suundán toovât pajaldâsčääsi virdedem. Coriolis-almoon vaaigut merâvirdij suundán já jorgeet virde máddáápiäláá pállubeln vyestipiäiván já taavaapiäláá pállubeln mietipiäiván. Eres vaigutteijee tahheeh láá ovdâmerkkân sälttinalliisvuotâiäruh, saahâdvuotâiäruh, liegâsvuotâiäruh sehe merâridoi häämih. 
Ciägguvirdedem šadda čääsi sälttinalliisvuotâiärui tiet. Čääsi jiäŋum teikâ lievlistum tiet čääsi sälttinalliisvuotâ paijaan já tot vuáju vuálus, tastko sälttinalliisvuotâ paajeed čääsi saahâdvuođâ. Sálttáá čääci virded merâponneest, mut sáttá pajaniđ, jis tot tiäivá ovdâmerkkân nanamân.
Merâvirdij čuávumušah.
Čäsuáivi alda leijee merâvirdeh vaigutteh uáli ennuv Eennâmpáálu oosij šoŋŋâduvváid. Kolmâ merâvirdeh pyehtih kuávlun kolmâsub čääsi ko tobbeen táválávt ličij. Kolmâ merâvirde kalma já kuškâd rido. Kuškâdeijee vaikuttâs šadda tast, ete kolmâ merâvirde alda čääci lievlist uáli uccáá, já tondiet ááimust ij lah ennuvgin lahtâvuotâ. Ko kolmâ merâvirde tovâttâm kolmâ áimu ij pyevti toollâđ lahtâvuođâ pyereest, te lahtâvuotâ arva jo meerâ alne, ijge peesâ nannaam räi. Kolmâ merâvirdij alda láá ennuv koškes sajeh, tego Atacama já Kalahari koškeäävih Maadâ-Amerikist já Maadâviestâr-Afrikist sehe Viestâr-Australia, Kalifornia já Taveviestâr-Afrik kuávluh.
Lieggâ merâvirdeh puátih peeivitäsideijee alda naavij kulij já pyehtih toho lieggâsub čääsi já ááimu sehe lahtâvuođâ. Lahtâvuotâ šadda tast, ete lieggâ áimu puáhtá toollâđ ennuv čääsi. Kenski merhâšitteemus lieggâ merâvirde lii Golfvirde, mii puátá Karibiasuolluin Tave-Atlantân já maŋeláá Britannia tavepiälán sehe Taažâ- já Baareencmeerân. Golfvirde lieggee merhâšitteht Tave- já Viestâr-Euroop, moh liččii Golfvirdettáá ennuv kolmâsuboh.
Gambatesa

Gambatesa lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Gambatesast ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 43,69 km², já alodâh 468 m. Gambatesa naaburkieldah láá Celenza Valfortore, Macchia Valfortore, Pietracatella, Riccia já Tufara.
Castelbottaccio

Castelbottaccio lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Castelbottacciost ääsih 245 olmožid. Ton vijđodâh lii 11,22 km², já alodâh 617 m. Castelbottaccio naaburkieldah láá Civitacampomarano, Lucito, Lupara já Morrone del Sannio.
San Massimo

San Massimo lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Massimost ääsih 817 olmožid. Ton vijđodâh lii 27,33 km², já alodâh 630 m. San Massimo naaburkieldah láá Bojano, Cantalupo nel Sannio, Macchiagodena, Roccamandolfi já San Gregorio Matese.
Siijdah.
Markkân lasseen San Massimo kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Campitello Matese.
Kolle

Kolle lii algâaamnâs, mon kemiallâš merkkâ lii Au () já oornigloho 79. Kolle lii fiskis kildee sirdâšemmeetaal já uáli saahâd. Kolle lii kevttum ruttân já čiiŋâin tuháttijd iivijd, já tot lii rigesvuođâ já vääldi táválumos já tobdosumos symbool.
Jiešvuođah.
Kolle lii fiskâd, times já tom puáhtá hammiđ uáli älkkeht. Tot sirdá šleeđgâ meid uáli pyereest já tondiet tot kiävttoo ennuv elektroniikist. Kolle ij reagist masa ollágin, mut kloori já kunâgâsčääci ađai sältti- já typpisuuvrâ siävus pyehtih purâttiđ kole. Kolle ráhtá meid jieškote-uvlágánijd syanidikompleksijd, kloridijd já oksidijd.
Meetaallâš kolle lii mirhâttemes, mut motomeh kollesyanidkomplekseh láá mirhâliih.
Kole ivne lii uáli eromâš. Masa puoh metalleh láá ránáseh, mut kolle lii fiskâd. Kole fiskis ivne šadda tast, ete ton olgoelektronij sporijdem lii uáinojeijee čuovâ kuávlust, ko vuod eres metallijn tot lii táválávt ultravioletsuonjârdem.
Isotoopeh.
Kolleest láá tuše ohtâ stäđis isotoop 197Au já 37 radioisotoopid, moi massalovoh láá 170–206. Stáđásumos radioisotoop lii 195Au, mon pelilumäigi lii suullân 186 peivid. Isotoopeh, moi massaloho lii vuálá 197, pieđgâneh β+- já α-pieđgânmáin sehe harvii protonemissioin. Spiekâstâhhân lii 195Au, mii pieđgân elektrontoppiimáin. Isotoopeh, moi massaloho lii paijeel 197, pieđgâneh β+-pieđgânmáin.
Sepino

Sepino lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Sepinost ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 61,37 km², já alodâh 698 m. Sepino naaburkieldah láá Cercemaggiore, Cercepiccola, Guardiaregia, Morcone, Pietraroja, San Giuliano del Sannio já Sassinoro.
San Giuliano di Puglia

San Giuliano di Puglia lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Giuliano di Pugliast ääsih 982 olmožid. Ton vijđodâh lii 42,05 km², já alodâh 453 m. San Giuliano di Puglia naaburkieldah láá Bonefro, Casalnuovo Monterotaro, Castelnuovo della Daunia, Colletorto, Sant'Elia a Pianisi já Santa Croce di Magliano.
Historjá.
Ive 2002 eennâmtuárgástâs.
San Giuliano di Pugliast lâi korrâ eennâmtuárgástus (6,0 Mw) roovvâdmáánu 31. peeivi 2002 tme 11:32. Tot lâi škovlâpeivi, já San Giuliano vyeliškoovlâst lijjii talle 8 máttáátteijed, 2 čorgejeijee já 57 pärnid. Škovlârakânâs tuššâdui ollásávt, já pasâttâsâi vyelni jammii 1 máttáátteijee já 27 pärnid.
1098

1098 (MXCVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1090-lovo oovcád ihe.
1078

1078 (MLXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1070-lovo oovcád ihe.
1058

1058 (MLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1050-lovo oovcád ihe.
1038

1038 (MXXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1030-lovo oovcád ihe.
1018

1018 (MXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1030-lovo oovcád ihe.
Eura

Eura lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Eurast ääsih 11 480 olmožid, já ton vijđodâh lii 630,20 km², mast 51,40 km² lii čääci. Eura naaburkieldah láá Eurajoki, Harjavalta, Kokemäki, Laitila, Mynämäki, Nakkila, Pöytyä, Rauma já Säkylä.
Historjá.
Eura vuáđudui ive 1866.
Kieldâlahtemeh.
Hinnerjoki já Honkilahti kieldah lahtojii Euran ive 1970. Kiukaisij kieldâ lohtui Euran ive 2009.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Eura.
Ovdil kieldâlahtemijd Eurast lijjii 10 sijdâd já ovtâskâstáállud: Eura markkân, Isovahe (ovtâskâstáálu), Lähteenoja (ovtâskâstáálu), Mestilä, Mikkola, Naarjoki, Sorkkinen, Soupas (ovtâskâstáálu), Turajärvi já Vähävahe (ovtâskâstáálu).
Hinnerjoki.
Hinnerjokist láá 4 siijdâ: Hinnerjoki, Kivijärvi, Korpi já Vaaljoki.
Honkilahti.
Honkilahtist láá 7 sijdâd: Auvainen, Haveri, Honkilahti (markkân), Komoinen, Lellainen, Löyttylä já Mannila.
Kiukainen.
Kiukaisijn láá 9 sijdâd: Eurakoski, Harola, Kiukainen, Köylypolvi, Laihia, Laukola, Mäkelä, Panelia já Rahvola.
Ekonomia.
Stuárráámuuh pargoadeleijeeh.
Eura ovtâskâs sektor stuárráámuuh pargoadeleijeeh láá HKScan Finland Oy, Auramaa-yhtiöt, Jujo Thermal Oy, Amcor Flexibles Finland Oy, Pintos-konserni, Jaakko-Tuote Oy, Koskinen-yhtiöt, Biolan-ryhmä, A&amp;R Carton Oy já Euran Teollisuushuolto Oy. Biolan-ryhmä uáivikonttur lii Eurast.
Eurajoki

Eurajoki () lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Eurajokist ääsih 9 409 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 504,96 km², mast 990,19 km² lii čääci. Eurajoki naaburkieldah láá Eura, Nakkila, Pori já Rauma.
Historjá.
Eurajoki vuáđudui ive 1869.
Kieldâlahtemeh.
Luvia kieldâ lohtui Eurajokin ive 2017.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Eurajoki.
Auvi, Eurajoki markkân, Hankkila, Huhta, Ilavainen, Irjanne, Kainu, Kaukomäki, Kaukonpieli, Koivuniemi, Kuivalahti, Köykkä, Lapijoki, Lavila, Linnamaa, Lutta, Mullila, Pappila, Pihlaus, Rikantila, Saari, Sydänmaa, Tahkoniemi, Taipale, Tarvola, Vaimala, Vuojoki já Väkkärä.
Luvia.
Hanninkylä, Korpi, Lemlahti, Luodonkylä, Löytty, Mikkola, Niemenkylä, Perä, Sassila, Sitlahti já Väipäre.
1094

1094 (MXCIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1090-lovo viiđâd ihe.
1074

1074 (MLXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1070-lovo viiđâd ihe.
1054

1054 (MLIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1050-lovo viiđâd ihe.
1034

1034 (MXXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1030-lovo viiđâd ihe.
1014

1014 (MXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1010-lovo viiđâd ihe.
Kuobžâ

Kuobžâ ("Ursus arctos") lii ohtâ Euroop stuárráámuin piätuellein. Kuobžâ vyelišlaajah tiättojeh maaŋgâin kuávluin Euraasiast já Tave-Amerikist. Kuobžâ lii puohporree já tot uáđá tälvinahhaar tälviv. Kuobžâ lii Suomâ aalmugellee.
Stuárudâh já olgohäämi.
Kuobžâ lii Euroop stuárráámus piätuellee. Eurooplâš ruškiskuobžâ kukkodâh lii 135–250 cm já piäiná kukkodâh 5–15 cm. Niŋálâs kuobžâ seve lii 80–90 cm já orráás 90–125 cm. Niŋálâsah teddih 60–200 kg já oráseh 100–300 kg. Stuárráámus viekkejum luándust iällám syemmilâš kuobžâ lii tiäddám 373 kg. Kuáccám stuorrâpiätukuávdáást ellee lojes Juuso-kuobžâ tiäddá 483 kg. Taveameriklâš vyelišlaajah räniskuobžâ já kodiakkuobžâ pyehtih leđe stuárráábeh já teddih joba 650 kg. Puoh ucemus vyelišlaajâ lii syyriakuobžâ.
Kuobžâin láá lieggâ soksâmeh já kievrâs rámáh, moh heivejeh pyereest kuáivumân. Kuobžâ peeljih láá uceh já jurbâseh, mutâ toh uáinojeh čielgâsávt. Tuurhâ ivne mulsâšud čappâdist ain kuovgis fiskisránásân.
Lavdâm.
Kuobžâ lii ovdil iällám vijđes kuávluin Euraasiast já Tave-Amerikist, mutâ lii kiäppánâm maaŋgâin kuávluin. Amerikist tiättojeijee räniskuobžâ já kodiakkuobžâ láá kuobžâ vyelišlaajah, mutâ čapiskuobžâ ("Ursus americanus") lii sierâ šlaajâ. Alaska ABC-suolluin ellee ruškiskuobžâ lii aldasubbod hiäimu jieŋâkuobžân ko eres maailmist ellee ruškiskuobžáid.
Kuobžâ iälá jieškote-uvlágán eellimpirrâsijn Aasia koške aroin tuundran já liähmus arvemeccijd.
Kuobžah láá maailmist ohtsis suulân 230 000 ohtâgâssâd. Stuárráámus populaatioh kávnojeh Ruošâst (suulân 120 000), Ovtâstum staatâin (32 500) já Kanadast (21 750). Euroopist láá ohtsis 14 000 kuobžâd.
Suomâst kuobžâ lii čalmeestoonnum šlaajâ. Luánduriggodâhkuávdáá mield Suomâ kuobžânääli lii lasanâm 2000-lovvoost. Ovdil 2020 miäcástempaje Suomâst lijjii áárvu mield 2 300–2 500 kuobžâd. Čohčuv maaŋgah Suomâ kuobžah sirdâšuveh Ruošâ pel. Kuobžah tiättojeh pirrâ Suomâ peic Ålandist. Suomâ kuobžânääli tiättoo kuittâg enâmustáá Nuorttâ-Suomâst já Laapist. 
Suomâst tiättojeijee kuobžah juáhhojeh kyevti juávkun geeniárbáduv mield. Kuobžâ masa suvâttui 1900-lovo aalgâst miäcástem tiet, mon maŋa kuobžah pottii Suomân Ruošâst. Piätârist puáttám kuobžah asâiduttii Maadâ-Suomâ ain Lieksa räi, já Kuáládâhnjaargâst puáttám kuobžah asâiduttii Tave-Suomâ.
Jämijärvi

Jämijärvi lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Jämijärvist ääsih 1 690 olmožid, já ton vijđodâh lii 224,27 km², mast 9,97 km² lii čääci. Jämijärvi naaburkieldah láá Ikaalinen, Kankaanpää já Parkano.
Historjá.
Jämijärvi vuáđudui ive 1865.
Siijdah.
Jämi, Kauppila, Kierikankylä, Kontti, Korvenkylä, Kuusijoenkylä Palokoski, Pitkäniemi, Polja, Ruupanperä, Suurimaa, Tykköö já Vihu.
Merikarvia

Merikarvia () lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Merikarviast ääsih 3 067 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 246,22 km², mast 800,10 km² lii čääci. Merikarvia naaburkieldah láá Isojoki, Kristiinankaupunki, Pomarkku, Pori já Siikainen.
Historjá.
Merikarvia servikodde vuáđudui ive 1639. Kieldâ vuáđudui ive 1865.
Siijdah.
Alakylä (Ytterby), Etelämaa, Filppula, Honkajärvi, Kangasniemi, Kasala (Kasaböle), Köörtilä (Gördböle), Lammela, Lankoski (Långfors), Lauttijärvi, Pappila (Prästgården), Peippu, Pooskeri (Bogaskär), Riispyy (Risby), Saari, Tuorila (Torsby) já Ylikylä (Överby).
Siikainen

Siikainen () lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Siikaisiist ääsih 1 381 olmožid, já ton vijđodâh lii 491,33 km², mast 28,02 km² lii čääci. Siikaisii naaburkieldah láá Isojoki, Kankaanpää, Merikarvia, Pomarkku já Pori.
Historjá.
Siikainen vuáđudui ive 1871.
Siijdah.
Haapakoski, Hirvijärvi, Keskukylä, Leppijärvi, Leväsjoki, Nauriskoski, Osara, Otamo, Petkele, Pyntäinen, Saarikoski, Sammi, Siikainen, Uusi-Samminmaja, Vanha-Samminmaja, Vuorijärvi. Onnáá peeivi Haapakoski já Nauriskoski kuleh Leväsjokin já Keskukylä kulá iänááš Hirvijärvi siijdân. Uusi- já Vanha-Samminmaja sehe Osara kuleh Sammi siijdân.
Riccia

Riccia lii kaavpug Italiast, Molise kuávlust. Ricciast ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 70,04 km² já alodâh 710 m. Riccia naaburkieldah láá Castelpagano, Castelvetere in Val Fortore, Cercemaggiore, Colle Sannita, Gambatesa, Jelsi, Pietracatella já Tufara.
Historjá.
Ricciast šoodâi kaavpug ive 1986.
Siijdah.
Paolina, Sticozze, Mancini, Escamare, Acciarelli, Campolavoro, Caccia Murata, Casalicchio, Castellana, Cesa di Poce, Chianeri, Ciammetta, Colle della Macchia, Colle Favaro, Colle Raio, Crocelle, Campasule, Colle Cuculo, Colle Arso, Colle Giumentaro, Coste, Coste di Borea, Folicari, Fontana Briele, Fontana del Parco, Fonte Cupa, Giardino, Ialessi, Iana, Guado delle Rena, Guado della Stretta, Guadolapillo, Lama della Terra, Lauri, Linzi, Loie, Mazzocca, Montagna, Montefiglio, Montelanno, Monte Verdone, Orto Vecchio, Pantanello, Peschete, Padule della Vetica, Pesco della Carta, Pesco del Tesoro, Pesco dello Zingaro, Pesco di Faggio, Parco Monachello, Parruccia-Celaro, Piana d'Asino, Piana dei Mulini, Piana della Melia, Piana Ospedale, Piano della Battaglia, Piloni, Rio Secco, Rivicciola, Romano, Scaraiazzo, Scarpellino, Schito, Serrola, Trono, Vado Mistongo, Vallefinocchio, Vallescura, Vicenna já Vignalitto.
1086

1086 (MLXXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1080-lovo čiččâd ihe.
1066

1066 (MLXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1060-lovo čiččâd ihe.
1046

1046 (MXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1040-lovo čiččâd ihe.
1026

1026 (MXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1020-lovo čiččâd ihe.
1082

1082 (MLXXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1080-lovo kuálmád ihe.