Saimaanuárju

Saimaanuárju ("Pusa saimensis", ovdil "Pusa hispida saimensis" já ovdil tom "Phoca hispida saimensis") lii Saimaast iälusteijee nuárjušlaajâ. Tot lii endeemlâš šlaajâ Saimaa kuávlust já áinoo endeemlâš šlaajâ Suomâst. Saimaanuárju lii tuođâlávt uhkevuálásâš.
Ovdil saimaanuárju onnui nuárju vyelišlaaijân. Tutkâmušah kuittâg čäittih, ete saimaanuárju iärrán geeneetlávt já rááhtuslávt puoh eres nuárjuin. Tot ij lah aldahyelkki nuorttâmerânuárjoin ige laatokkanuárjoin, moi algâvuolgâ lii Atlantist, peic tot lii puáttám Suomân nuorttân tagarijn kuávluin, kost jieŋâpaje ääigi lijjii stuorrâ jieŋâjäävrih. Talle tot ruossâlistui viestârpele nuárjuiguin. Saimaanuárju sierânij jieijâs šlaaijân jo 60 000 ihheed tassaaš. Saimaa šoodâi ennuv ton maŋa, suulân 10 000 ihheed tassaaš.
Geeneetlij iärui lasseen saimaanuárju rááhtus lii nubemuáđusâš ko eres nuárjuin. Meerâst iälusteijee nuárjui päänih láá vuáhádum puurrâđ sehe kuolijd já rapuelleid. Saimaanuárju päänih vist láá spesiaališum puurrâđ eromâšávt kuolijd. Meiddei ton njuovčâ já purrâmâšsuddâdemuáli láá vuáhádum taan purrâmâšvááljun.
Saimaanuárju tuhhiittui jieijâs šlaaijân ive 2025.
Olgohäämi.
Saimaanuárju lii viehâ uccâ nuárjuš. Rävis ellee lii suulân 140 cm kukkosâš já tiäddá 50–90 kg. Iäskánšoddâm čivgâ tiäddá suulân 5 kg. Saimaanuárju lii puoh lussâdumos čohčâtäälvi já puoh keppisumos vist kiđđâkeesi.
Ellee turkkâ lii táválávt tevkisräänis, mutâ tot sáttá leđe meid čuovvâd. Iäskánšoddâm čivgâ lii räänis. Tuurhâst láá riggeekovoseh, moh láá jyehi ellest jieškote-uvlágáneh. Toiguin saimaanuárjuh pyehtih iäruttuđ nubijnis.
Saimaanuárju uáivi lii viehâ juurbâs. Njune lii uánihâš, já njunesoksâmeh láá vuohâdeh. Monnjâjuolgijn ađai vuoijâmjuolgijn láá vittâ jyelgisuormâ, moi kooskâst lii liškepuáimu. Ovdâjuolgijn láá koozah.
Lavdâm.
Eellimpiirâs.
Saimaanuárju iälust tuše Suomâst Saimaast. Enâmustáá toh tiättojeh Savonlinna kuávlust. Paijeel peeli čiivgâin šaddeh Savonlinna taavaabeln Haukivesist já Savonlinna máddáábeln Pihlajavesist.
Tolebáá saimaanuárju tiettui vijđásubbooht Saimaast, mutâ ulmui vaikuttâs tiet ton eellimpiirâs lii káržum. Tot pivnohist rávháluboid, tuárispel kuávluid. Hiäivuliih piäjusajeh láá tagareh pähtiridoh já suáluikuávluh, kogobeht muotâ čokkân stuorrâ faaskân.
Saimaanuárju ráhtá piäjus mielâstis siämmáá riidon jyehi ive. Lasanemääigi ulguubeln ellee puáhtá kuittâg vajâldiđ muádi love kilomeetter maađhijd.
Nääli stuárudâh.
Áárvu mield Saimaast iälustii tovláá ääigi tuhátteh saimaanuárjuh. 1980-lovo loopâst lijjii innig vuálá 150 saimaanuárjud. Suojâlempargo áánsust saimaanuárjunääli lii nanosmâm kuuloold. Meccihaldâttâs mield saimaanuárjui lohomeeri pajanij paijeel 300 ive 2012 já paijeel 400 ive 2019. Ive 2024 saimaanuárjuh lijjii 495.
2010-lovo aalgâst šoddii koskâmiärálávt 59 čivgâd ihásávt. 2020-lovo aalgâst vist šoddii koskâmiärálávt 93 čivgâd ihásávt. Saimaanuárjui jamâlâšvuotâ lii kuittâg styeres. Ive 2023 jammii áárvu mield 31 saimaanuárjud, já tuođâlâš jamâlâšvuotâ lii máhđulávt joba kulmii stuárráb.
Nääli nubástusah uáinojeh ain esken maŋeláá. Ovdâmerkkân čiivgâi jamâlâšvuođâ vaiguttâsah uáinojeh 4–6 ive keččin, ko elleeh šaddeh suhâjuátkimahan.
Eellimvyevih.
Saimaanuárju viättá iänááš ääigi, joba 80 %, elimistis čääsist. Tot áppád puohčâđ 20 minuttid já puáhtá meid uáđđiđ čääsist. Tälviv ellee ráhtá jieŋân vuoiŋâmraaigijd, vâi tot uážuččij haapi. Liške vyelni ellest lii pyeidikerdi, mon áánsust tot piso liegâsin. Šiev uáinu já njunesoksâmeh išedeh sundeedmist já pivdemist.
Cuáŋui-vyesimáánust saimaanuárju sitá já vannaastâl talle jieŋâ teikâ riddokeeđgij alne, vâi ton turkkâ ličij koškes.
Saimaanuárju lii leikkii já tiätuäŋgir. Čivgâ puáhtá sierrâđ ovdâmerkkân toin naalijn, et tot tuálá vaddâs njälmistis. Meiddei niŋálâs puáhtá sierrâđ čivgâinis.
Ravâdâs.
Saimaanuárju porá kuolijd muáddi kiilu peeivist. Tot lijkkoo eromâšávt siergijd, maiváid, kiiskijd já vuáskunáid. Nuárju njielâst kuolijd käskihánnáá. Siittâm ohtâvuođâst saimaanuárju vástud iänááš ääigi.
Lasanem.
Saimaanuárju šadda suhâjuátkimahan 4–5-ihásâžžân. Kieimâm lii njuhčâmáánust. Čuávuváá ive kiđđâtäälvi niŋálâs ráhtá piäju. Čääsist, faskâm vyelni, tot kuáivu kozâidiskuin rääigi jieŋân já talle piäju faskâmân. Kuovâmáánu loopâst niŋálâs šoddâd piäjun táválávt oovtâ čiivgâ. Enni njoomât čiivgâ 6–9 okkod.
Lasanemääigi ellee hettejuvvoo älkkeht, já hyenemuu tiileest niŋálâs sáttá puohčâđ piäjust meddâl já kyeđđiđ čiivgâ.
Saimaanuárju puáhtá eelliđ 30-ihásâžžân.
Eellim ulmuiguin.
Jieŋâpaje maŋa ulmuuh miäcástii saimaanuárju purrâmâššân. Maŋeláá tot pivdui iänááš čeevđi já pyeidi tiet. Talle saimaanuárju kuddui tondiet, ete ulmuuh onnii tom kuálástem kiksen. Ellest maksui koddemmáksu vala ive 1948 räi. Saimaanuárju kuddui masa suhâjämimân 1900-lovvoost, mutâ viijmâg tot rávhuiduttui ive 1955. Vala ton-uv maŋa tot miäcástui syele maaŋgâi iivij.
Uhkeh.
Saimaanuárju stuárráámussân uhken lii olmooš. Tondiet tot taarbâš sierâlágánijd suojâlemtooimâid.
Tááláá ääigi kyelipivduseh koddeh saimaanuárjuid puoh enâmustáá. Tile huánánij 1960-lovvoost, ko noonâ nylonviermih kevttuuškuottii. Viermih já liijkás stuorrâ läänih koddeh eromâšávt čiivgâid, mutâ rävisnuárju-uv puáhtá jäämmiđ toid.
Puátteevuođâst šoŋŋâdâhnubástus uhked saimaanuárju ain eenâb já eenâb. Muottiis tälvi lii uáli jo tehálâš, tastko saimaanuárju taarbâš muottuu piäju rähtimân, amas čivgâ leđe syejettem.
Tai lasseen ulmui eres tooimah láá hettim saimaanuárju eellim. Eromâšávt 1960- já 1970-lovoin Saimaast lâi ennuv elleesilbâ, mii hettij saimaanuárju lasanem. Saimaa lyeštittem vist tovâttij čäsuáivi stuorrâ mulsâšuddâm, mii cuovkkij saimaanuárjui piäjuid. Ive 1991 Suomâ já Ruoššâ rahtii Saimaa lyeštittemsopâmuš, mon áánsust taat uhke ij lah innig nuuvt styeres.
Ulmuuh huksejeh ain eenâb Saimaa riddoid nuuvt ete tagareh rávháliih sajeh, kost saimaanuárju máášá, kiäppáneh. Joba kuálmádâs Saimaa riddoin sáttá leđe taggaar kuávlu, kost saimaanuárju ij pyevti innig rähtiđ piäju. Riddoin jotteem väivid ellee eromâšávt lasanem- já siittâmääigi.
Uhken lii meid nääli já geeniárbáduv uccevuotâ. Saimaanuárju geeneetlâš maaŋgâhámásâšvuotâ kiäppán ain, mii hiäjusmit šlaajâ naavcâid vuáháduđ uđđâ tiilijd. Ohtâ eromâš hyenes pessimihe teikâ tavdâtábáhtus sáttá tuššâdiđ ubâ nääli.
Suojâlem.
Saimaanuárju suojâlempargo pieijui tuođâi joton ive 1955, ko ellee rávhuiduttui. WWF algâttij saimaanuárju suojâlem ive 1979. Vuosmuuh kuálástem- já jotteemraijiittâsah saimaanuárjukuávluin asâttuvvojii 1980-lovvoost.
Saimaanuárju suojâlemtoimáid kuleh eereeb iärrás varâlij pivdusij kieldim, riidon huksim raijim, ulmui jotteem raijim eromâšávt pessim- já siittâmääigi, tahopiäjui já tahofaskâmij rähtim sehe tieđettem já njuolgâdusâi vakšum.
Saimaanuárju kulttuurist.
Saimaanuárju iälust tuše Suomâst, já tondiet tot lii merhâšittee uási syemmilii já eromâšávt Saimaa kuávlu jävrienâduvâst.
Saimaanuárju lii Suomâ luándusuojâlemlito tubdâldâhellee. Ellee tiättoo meid postâmeerhâin.
Musikkár Juha Vainio tobdos pittá "Vanhojapoikia viiksekkäitä" muštâl ohtuunis almast já nuárjust Saimaa riddoost.