tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Listo lavluin moh pessii listo njunošân ive 1955 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1955.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1959 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1958 majemuu ohhoost já ive 1959. Listo almostuuškuođij juovlâmáánu 27. peeivi 1958.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1995 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1995.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2017 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2017.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2018 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2018.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2019 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2019.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2020 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2020.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2021 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2021.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2022 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2022.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2023 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2023.
Logomo

Logomo lii maaŋgâpiälálâš tábáhtuskuávdáš Tuurkust. Tot lekkâsij aalmugân ive 2011 Tuurku kulttuurive ohtâvuođâst. 
Logomo vuáđudui VR ovdii maašinpááján.
Logomost láá maaŋgâlágán visteh, já tobbeen uárnejui Uđđâ muusik kišto kulmii: 2019, 2022 já 2023.
Merâčuudâ

Merâčuudâ ( já teikâ tuše "Kvarken") lii Taveluovtâ kezimus saje. Tot lii Äpimeerâ já Merâpoođâ kooskâst, Vaasa já Uumaja puotâ. Merâčudduu kobdodâh lii suulân 70–80 km.
Eennâmpajanem.
Merâčudduu kuávlust eennâm paijaan meerâst senttimeetter ivveest, mii lii eenâb ko mongin eres saajeest Nuorttâmeerâ kuávlust. Ovdâmerkkân Helsigist eennâm paijaan tuše 3–4 millimeetter ivveest. Lii rekinistum, et suulân 2 000 ive keččin lii máhđulâš jotteeđ Vaasast Uumajan eennâm mield já et Merâpottâ muttoo Jävripottân, mut tot ij lah aaibâs vises. Merâtääsi alodâhân vaaigut meiddei šoŋŋâdâhnubástume.
Unesco luánduärbičuosâttâh.
Merâčudduu suáluikuávlu lii Suomâ áinoo UNESCO luánduärbičuosâttâh. Uđđâ suolluuh šaddeh Merâčudduu suáluikuávlun eennâm pajanem keežild. Kuávlust iä lah njeidum muorah, já tondiet meecih láá áinoošlajâsiih. Merâčudduu kuávlu šadda suulân 100 hehtaarid ivveest já čäcirääji nubástuvá čoođâg. Nubástume vaaigut sehe kuávlu elleid já raasijd.
Mandoliin

Mandoliin lii sraŋgâčuojânâs, mast láá käävci sraŋgâd nuuvt ete tast láá nelji sraŋgâpaarâ. 
Historjá.
Mandoliin šoodâi 1700-lovo aalgâst Italiast já Saksaast. Tot ovdedui stuárráb mandora-nommâsii čuojânâsâst, mii lâi kiävtust 1500-lovvoost.
Čuojâttem.
Táválávt mandoliináin čuojâttuvvojeh melodiah. Toin puáhtá čuojâttiđ meiddei vuáđumelodia nube jienâ. Mandoliin čuojâttuvvoo távjá plektrain. Mandoliin sraŋgâtávjuduvah láá siämmáálágáneh ko viivlust (G–D–A–E).
Plektra

Plektra ađai čuojâttemlostâ lii niävvu, mii kiävttoo jieškote-uvlágánij sraŋgâčuojânâsâi tegu kiitaar, bassokiitaar, banjo já mandoliin čuojâtmân. Plektra tuálloo táválávt čuijooh já peelgi kooskâst.
Harald V

Harald V (š. kuovâmáánu 21. peeivi 1937, Skaugum, Asker, Taažâ) lii Taažâ tááláš kunâgâs. Sun lii Taažâ kunâgâs Olav V (1903–1991) já ruuvnâprinses Märtha (1898–1994) nuorâmus pärni já áinoo alge. Sust šoodâi jiečânâs Taažâ kunâgâs uđđâivemáánu 17. peeivi 1991, ko kunâgâs Olav V jaamij.
Eellim.
Pärni- já nuorâvuotâ.
Taažâ prinssâ Harald šoodâi kuovâmáánu 21. peeivi 1937 Skaugumist, Askerist, Taažâst. Suu eeči lâi Taažâ kunâgâs Olav V já suu enni ruuvnâprinses Märtha. Sun lâi sunnuu kuálmád páárnáš. Harald stuorrâuábih lává ive 1930 šoddâm prinses Ragnhild (1930–2012) já ive 1932 šoddâm prinses Astrid (1932–).
Kihlájááh já heejah.
Kesimáánust 1958 ruuvnâprinssâ Harald já Sonja Haraldsen teiváin vuossâmuu keerdi juuhlijn. Ive 1959 Harald povdij Sonja kaadeetškoovlâ tanssáid. Tobbeen sunnust váldojii koveh oovtâst vuossâmuu keerdi. 
Harald já Sonja tooláin koskâvuođâs syeligâsâst oovce ihheed, tastko Sonja ij lamaš aatellâš ige kunâgâslâš. Ruuvnâprinssâ Harald toovâi čielgâsin, ete sun ij kuássin naajâ, jis sun ij uážu naaijâđ Sonjain. Tastko Harald lâi áinoo ruuvnâárbálâš, suu najâhánnáávuotâ ličij tovâttâm ennuv čuolmâid.
Kunâgâs Olav V koijâdij ravvuid uáiviministerist já haldâttâsâst tast, mii ličij pyeremus vyehi toimâđ. Taažâ tallaa vuáđulaavâst ij lamaš mihheen aagâid, mondiet ruuvnâprinssâ ij uážuččii naaijâđ nisonáin, kote ij lamaš kunâgâslâš ige aatellâš. Njuhčâmáánust 1968 kunâgâs Olav V adelij ruuvnâpriinsân love naaijâđ Sonjain, já te suoi kihloin njuhčâmáánu 19. peeivi 1968. 
Kihlom piejâi joton savâstâllâm monarkia puátteevuođâst Taažâst. Savâstâllâm kuittâg nuuvâi heejâi maŋa. 
Porgemáánu 29. peeivi 1968 Oslo pispe Fridtjov Birkeli viihkâi Sonja já Taažâ prinssâ Harald Oslo tuámukirhoost. Siämmást Sonjan mieđettui Pase Olav riitaarkode stuorrâristâ.
Tiervâsvuotâ.
Vyesimáánust 2023 Harald kaartâi pyecceiviäsun infektio tiet. Ive 2024 sun lâi muáddi peeivi puoccâmluámust vuoiŋâmuáli-infektio tiet uđđâivemáánu loopâst. Siämmáá ive kuovâmáánust sun puáccái luámus ääigi Malesiast já kaartâi pyecceiviäsun infektio tiet. Malesiast kunâgâs finnij tipšo sehe malesialii já taažâ tipšopargovievâst. Sun tipšui Sultanah Maliha pyecceiviäsust Langkawi-suollust.
Peerâ.
Haraldist já Sonjast láá kyehti päärni: Märtha Louise já Haakon. Prinses Märtha Louise šoodâi čohčâmáánu 22. peeivi 1971 já ruuvnâprinssâ Haakon syeinimáánu 20. peeivi 1973.
Andreas Brehme

Andreas Brehme () lâi saksalâš jyelgipálluspellee já jyelgipálluvälmejeijee.
Karrieer.
Jyelgipálluspellee.
Eennâmjuávkku.
Brehme speelâi vistig Viestâr-Saksa já Saksai ovdâstume maŋa Saksa eennâmjuávhust 68 spellâd iivij 1984−1994. Ive 1990 Viestâr-Saksa vuoitij jyelgipáálu maailmmiäštárkištoid, ko Brehme teividij moolân ráŋgáštâsčiehčâmáin finalist Argentina vuástá eidu ovdil loppânjurgim. Viestâr-Saksa vuoitij Argentina talle mooláin 1−0. Brehme speelâi meid Viestâr-Saksa eennâmjuávhust, ko tot poođij nubben maailmmiäštárkištoin ive 1986, sehe Saksa eennâmjuávhust, ko tot poođij nubben ive 1992 eurokištoin.
Juávhuh.
Peic Viestâr-Saksa já Saksa eennâmjuávhuin Brehme speelâi jyelgipáálu meid Kaiserslautern já Bayern München -juávhuin Saksaast sehe Interist Italiast já Real Zaragozast Espanjast.
Jyelgipálluvälmejeijee.
Andreas Brehme tooimâi meid välmejeijen.
Jäämmim.
Andreas Brehme jaamij kuovâmáánu 20. peeivi 2024 63-ihásâžžân. Sun jaamij fakkist já vyerdimettumávt váimuinfarktân. Brehme jäämmim lâi jo nubbe stuorrâ monâttâs saksalii jyelgipáálun uánihis ääigi siste tastmaŋa ko oovdiš jyelgipálluspellee já -välmejeijee Franz Beckenbauer jaamij siämmáá ive uđđâivemáánust 78-ihásâžžân.
Ive 2024 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh

Ive 2024 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh láá vittâ palhâšume, maid Tave-enâmij rääđi mieđettij ive 2024: Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume, Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume já Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume. Palhâšumeseremonia uárnejui čohčuv 2024 Reykjavíkist, Islandist.
Ive 2024 láin kyehti sämmilii iävtukkâssân Tave-enâmij rääđi palhâšumán. Kirjálâšvuotâpalhâšumán lâi iävtukkâssân Fredrik Prost ive 2023 almostum orjâlâškielâg persovnlii muštâlusâstis "Leŋges hearggi Sáhčal fatnasa". Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán iävtukkâssân lâi tavesämmilâš kirječällee Saia Stueng ive 2023 almostum orjâlâškielâg kirjestis "Hamburgerprinseassa – Eallá dušše oktii".
Vyeitteeh já iävtukkâsah.
Kirjálâšvuotâpalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2024 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2024 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Elleekovepalhâšume.
Taan ive elleekovepalhâšumán lijjii iävtukkâssân kyehti dokumentelleekove já nelji kuhes elleekove. Iävtukkâssân pessii tagareh elleekoveh, moi vuosâeehid lâi syeinimáánu 1. peeivi 2023 já kesimáánu 30. peeivi 2024 kooskâst. Vyeitteeh finnejii Nordlys-páccá já 300 000 Tanska ruvnâd. Ruttâpalhâšume juáhhoo stivrejeijee, kietâčällee já pyevtitteijee kooskâ. 
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2024 Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Muusikpalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2024 Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin): 
Pirâspalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2024 Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Miguel Peltomaa

Juha-Miguel Peltomaa (š. 1997 Cali, Kolumbia) lii syemmilâš seevvimkielâ artist já seevvimkielâlâš sispelji-implaant kevttee. Peltomaast láá kyehti eenikielâ: suomâkielâ já syemmilâš seevvimkielâ. Sun kiävttá kuábbáá-uv piäiválávt.
Eellim.
Miguel Peltomaa šoodâi masa ollásávt kullen, mut neelji-ihásâžžân suu kulo kuuloold huánnánškuođij. 12-ihásâžžân sun finnij čuopâdâsâst sispelji-implaant, ađai šleđgâlii kuullâmpiergâs. Sun lii kiävttám meid ärbivuáválii kuullâmpiergâs. Kuullâmpiergâsijd sun ij kuittâggin haalijd ain kevttiđ, iäge toh adelâm sunjin kulo maassâd ollásávt.
Pargo.
Miguel Peltomaa lii Uđđâ muusik kišto seevvimkielâlâš laiđiisteijee. Suu pargon lii tulkkuđ kištopittáid taiđâlávt. Muusik lii sunjin kuittâg tehálâš äšši, já sun ráhtá muusik jieš-uv VisualVoice- já Metsäorkesteri Käet ylös! -juávhoin. Sun parga meid Yle Kioskist toimâtteijen já lii lamaš fáárust Pikku Kakkonen -párnáiohjelmijn rähtimin siskáldâs seevvimkielâláid párnáid.
Palhâšumeh já tubdâstâsah.
Seevvimkielâpeeivi 2024 Peljittemij litto mieđettij Peltomaan ive 2023 "Ive seevvimkielâtaho" -palhâšume, tastko sun lii lasettâm vijđásávt tiäđulâšvuođâ seevvimkielâst já seevvimkielâlijn ubâ Suomâst.
Ive seevvimkielâtaho

Ive seevvimkielâtaho (, ) teikkâ "Ive seevvimkielâtaho" -palhâšume lii ive 2009 vuáđudum palhâšume, mon Suomâ peljittemij litto mieđeet ulmuid, kiäh láá porgâm seevvimkielâ pyerrin. Tot puáhtá mieđettuđ meiddei ornijduumijd. Palhâšume juáhhoo jyehi ive seevvimkielâ peeivi kuovâmáánu 12. peeivi. Vyeittee finnee diplom já räsikiästu.
Ive 1985 sämikielâliih kirjeh

Ive 1985 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1985.
Sultanah Maliha pyecceiviäsu

Sultanah Maliha pyecceiviäsu (, uánádâs HSM) lii almolâš pyecceiviäsu Langkawist, Kedahist, Malesiast. Ovdil ton nommâ lâi Langkawi pyecceiviäsu. Pyecceiviäsu lii finnim uđđâ noomâs Kedah sulttaan Sultanah Maliha binti Almarhum Tengku Ariff mield.
Historjá.
Skammâmáánust 1995 Langkawist lekkui Langkawi pyecceiviäsu, mii poođij Kuahist leijee ovdii staatâkliiniik sajan. Uđđâ pyecceiviäsu lii 7 km Kuahist viestârân já 10 km kirdemkiedist nuortâs. Tom huksij ruátálâš huksimfinnodâh Skanska Pamarajv 53 hehtaar toontin. Aalgâst pyecceiviäsust lijjii 110 uáđđimsaijeed, já tobbeen porgii 557 olmožid. Pyecceiviäsust láá meiddei pargovievâ aassâmvisteh.
Ive 2022 meridui vijđediđ pyecceiviäsu nuuvt, ete tobbeen liččii 330 uáđđimsaijeed já porgâččii 1 903 olmožid. Uđđâ vijđedemuásán puátih ei. kuttâ čuoppâmsali, lase visteh pargoviehân já maaŋgâkiärdásâš parkkitáálu.
Sámi Grand Prix 2024 (album)

Sámi Grand Prix 2024 lii nurâldâhskiärru, mon DAT almostitij njuhčâmáánu 1. peeivi 2024 njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Skiärust láá ive 2024 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei pitáh. Skiäru pitáh 1–6 láá juoigâmuásist, já loopah lávlumuásist.
Friða Á. Sigurðardóttir

Fríða Áslaug Sigurðardóttir () lâi islandlâš kirječällee, jurgâleijee já filolog. 
Eellim.
Fríða Áslaug Sigurðardóttir šoodâi juovlâmáánu 11. peeivi 1940 Hesteyrist, Sléttuhreppurist, Islandist. Suu eeči lâi eennâmviljâleijee já puhelinoperaattor Sigurður Sigurðsson (1892–1968), já suu enni lâi eemeed Stefanía Halldóra Guðnadóttir (1897–1973). Fríða lâi nubben nuorâmus perruu 12 päärnist. Stuorrâuábbi Jakobína (1918–1994) lâi meid tobdos islandlâš kirječällee já tivtâsteijee. 
Škovlim.
Sigurðardóttir valmâštui filosofian kandidaatin Island ollâopâttuvvâst ive 1971 já filosofia maisterin islandkielâst já -kulttuurist siämmáá ollâopâttuvvâst ive 1979.
Karrieer.
Sigurðardóttir poorgâi kirjerájutipšon Island ollâopâttuv kirjeráájust já Ovtâstumstaatâlâš kirjeráájust iivij 1964–1970. 
Kirječällen.
Sigurðardóttir debytistij ive 1980 almostum nooveelčuágálduvváin "Þetta er ekki alvarlegt" ().
Ive 1973 sämikielâliih kirjeh

Ive 1973 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1973.
Berit Oskal Eira

Berit Oskal Eira teikkâ orjâlâškielân Oskal Unit Ánte Biret (njuhčâmáánu 1. peeivi 1951 Käresavvoon, Ruotâ – uđđâivemáánu 26. peeivi 2021) lâi tavesämmilâš puásuiolmooš já Taažâ pargeipiäláduv politikkár. 
Karrieer politiikist.
Ive 1982 sun väljejui kyevti ive pajan Taažâ puásuisämmilij riijkâseervi saavâjođetteijen. Sun lâi seervi vuossâmuš nissoonsaavâjođetteijee. Iivij 2001–2009 Eira lâi Maadâ-Tromsa vaaljâpirrâduv sämitiggeaairâs Taažâ Sämitiggeest. Iivij 2005–2007 Eira tooimâi Taažâ sämmilij já ucceeblovoi aašij staatâčällen já Henrik Eriksen poođij suu sajan ton ääigi ko sun poorgâi staatâčällen.
Tirlittan-palhâšume

Tirlittan-palhâšume lii ive 1993 vuáđudum syemmilâš párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume, mon Suomâ kirječälleelitto juáhá jyehi ive párnái- já nuorâikirjijd. Palhâšume stuárudâh lii 10 000 eurod. Palhâšume lii finnim noomâs syemmilii kirječällee Oiva Paloheimo párnáikirje Tirlittan mield. Kirje muštâl Tirlittan-nommâsii nieidiist, kote lii monâttâm perrus. Tirlittanist lii okariina, já tondiet ruuđâ lasseen palhâšume vyeittee finnee meiddei okariina.
Käldeeh.
Lea Pennanen

Lea Airi Sinikka Pennanen-Mattila (roovvâdmáánu 16. peeivi 1929 Ihantala, Suomâ – uđđâivemáánu 24. peeivi 2019 Vantaa, Suomâ) lâi syemmilâš párnáikirječällee, radiotoimâtteijee já jurgâleijee.
Eellim.
Peerâ já suuhâ.
Lea Airi Sinikka Pennanen šoodâi roovvâdmáánu 16. peeivi 1929 Ihantalast, Viibur táálunkieldâst, Suomâst. Suu eeči lâi syemmilâš ruávást já kietâčáláldâhtotkee Leo Kalervo Henrik Pennanen (1904–1991), já suu enni lâi aalmugškovlâmáttáátteijee Irja Kyllikki Pennanen (j.s. Airio, 1904–1999). Lea lâi Leo já Irja vuosâpärni. Maŋeláá šoddii vala viljâ Jyrki Pennanen (1933–2012) já kyehti uábi Outi Pennanen (š. 1937) já Maarit Pennanen (1949–1949). 
Pennanen-suuvâst láá lamaš maaŋgah kulttuursyergi ulmuuh. Ovdâmerkkân Lea siäsá lâi syemmilâš kirječällee já jurgâleijee Eila Pennanen, suu äijih uábbi lâi kirječällee Ain'Elisabet Pennanen, já Ain'Elisabet alge lâi kirječällee Jarno Pennanen. 
Lea já lávlumjuávhui hovdâ já radio muusiktoimâtteijee Sampo Sovijärvi (1920–1991) naajáin, já sunnui šoodâi nieidâ Sini Sovijärvi ive 1952.
Pärnivuotâ já škovlim.
Lea Pennanen rávásmij Pyynikki pappâlist já juuđij Tampere ohtsâšškoovlâ. Sun čaalij pajeuáppen Kannasii ohtsâšlyseost Lahtist ive 1949. Tast maŋa sun luvâškuođij kirjálâšvuođâ Helsig ollâopâttuvvâst, mast sun valmâštui filosofia maisterin ive 1951.
Karrieer.
Yleisradiost.
Pennanen porgâškuođij Yleisradiost ive 1957 párnáiohjelmij toimâtteijen. Tobbeen sun poorgâi toimâtteijen, pyevtitteijen já stivrejeijen ive 1992 räi. Iivij 1975–90 sun tooimâi párnáiohjelmij hovdân. Pennasii ohjelmijn láá algâttâm karrieeris maaŋgah tobdos syemmiliih tegu Matti Pellonpää já Seppo Hovi.
Kirječällen.
Pennasii tobdosumos kirje lii Maija Karma kuvvim suomâkielâg kirje "Piilomaan pikku aasi", mast rahtui siämmáánommâsâš televisioráiđu ive 1977 já mast lii finnim inspiraatio Seinäjoki kaavpugkirjerááju uđđâ váldukirjerááju Apila-párnáiuásádâh.
Jieijâs kiirjij lasseen Pennanen meid jurgâlij párnáikirjálâšvuođâ ei. saksa- já ruotâkielâst suomâkielân.
Inga Juuso

Inga Juuso (); š. roovvâdmáánu 5. peeivi 1945, Juhâmokke, Ruotâ – porgemáánu 23. peeivi 2014 Hammerfest, Taažâ) lâi tavesämmilâš toimâtteijee, kulttuurpargee, čaittâleijee já jyeigee.
Eellim já škovlim.
Inga Juuso šoodâi roovvâdmáánu 5. peeivi 1945 Juhâmohheest, Ruotâst, kuus suu vaanhimeh láin varrim nube maailmsuáđi ääigi. Suu eeči lâi Per Persen Pentha (1924–1945), já suu enni lâi Inger Marie Andersdatter Juuso (1923–1978). Juuso eeči jaamij tuše muáddi oho nieidâs šoddâm maŋa.
Mottoom muddoost peerâ maacâi Finnmarkân, já Juuso rávásmij Altast Taažâ peln. Tobbeen suu enni naajâi Mathis Andersen Sarain, já sunnui šoddii kulmâ párnáá: Anders, Berit já Morten.
Juuso pärnivuođâ ääigi Taažâst lâi vala korrâ assimilaatiopolitiik. Talle juoigâm lâi kieldum, já kirho mielâst tot lâi suddo. Mut Juuso enni laavij juoigâđ kuárudijnis, já te Juuso-uv oopâi juoigâđ jo párnážin. Tágárij aašij keežild Juuso äŋgirušâi sämikielâ já -kulttuur oovdân ubâ elimis ääigi. 
1970-lovvoost Juuso varrij Oslon luuhâđ journalism, já sust šoodâi vuossâmuš sämmilâš nissoon, kiäst lâi ollâopâttâhtutkos journalismist.
Karrieer.
Sun poorgâi nubálov ihheed NRK Sámi Radiost. Ive 1989 sun meridij kyeđđiđ journalism, vâi sun puávtáččij vuáijuđ muusikân já teatterân.
Diskografia.
Nurâldâhskiäruh.
Juusost lii meid pittá čuávuváá nurâldâhskiärust:
Ravddas ravdii

Ravddas ravdii lii tavesämmilâš musikkár Inga Juuso vuossâmuš studioalbum, mon almostitij DAT ive 1991 Taažâst. Skiärust láá ärbivuáváliih persovnjuáiguseh Kuovdâkiäinust já Kárášjuuvâst.
Váimmu ivnnit

Váimmu ivnnit lii tavesämmilâš musikkár Inga Juuso nubbe sooloalbum, mon almostitij DAT ive 2008 Taažâst. Skiärust ärbivuáváliih juáiguseh já táálášmuusik ovtâstittojeh uđđâlágán muusikšlaaijân.
Čalbmeliiba

Čalbmeliiba teikkâ Čalbmeliiba – Momentos Inolvidables – Frozen Moments lii liveskiärru, mon DAT almostitij skammâmáánu 23. peeivi 1999. Skiärust lávdásteh jyeigeeh Inga Juuso já Johan Sara jr., flamencomusikkáreh Rogelio De Badajoz Duran já Erik Steen sehe tablačuojâtteijee Jai Shankar Sahajpal. Skiärust ärbivuáváliih juáiguseh já flamencomuusik ovtâstittojeh uđđâlágán muusikšlaaijân.
City-Sámit ry

City-Sámit ry ađai City-Sämmiliih ry lâi Suomâ uáivikaavpugkuávlust ässee sämmilij servi. Leikkušem tiet puáhtá ettâđ, et Helsig lii Suomâ stuárráámus sämisijdâ. Tobbeen ääsih suullân 1 000 sämmilâžžâd. Sämmiliih láá kuáđđám päikkikuávlus pargo, oppâm, peerâsuujâi teikâ eres suujâi tiet.
City-sämmilij siijđoin ettui: "Kaavpugsämmilijn lii stuárráb tárbu orniđ tábáhtuumijd já čäittiđ sämivuođâs sierâ tábáhtumij já tilálâšvuođâi peht ko tagarijn ulmuin, kiäh ääsih sämikuávlust. Kaavpugist sämmilâšvuotâ lii eromâš äšši, ko vuod sämikuávlust sämmilâšvuotâ lii luándulâš äšši: tot lii ain ulmuu fáárust ulmuu argâpeeivi elimist."
Historjá.
City-Sámit ry vuáđudui ive 1988. Ton vuossâmuš saavâjođetteijee lâi Hans Morottaja, kii tooimâi saavâjođetteijen iivij 1988–2004. Servi jooskâi toimâmist ive 2019 ruđâlij vädisvuođâi tiet.
Aktivisteh.
City-sämmilij servi lii vuáđudum sämmilij ohtâvuođâi pajastolâmân já sämikielâ oovdedmân uáivikaavpugist. Seervi láá vuáđudâm etnisâš aktivisteh, kiäh mudoi-uv láá porgâm ennuv sämiaašij oovdân. Maaŋgâs sist láá jottáám škoovlâid, já sij láá porgâm vistig tavveen Sämikuávlust já tastmaŋa Helsigist. Sij láá mottoomlágán "supersämmiliih". Nubben juávkkun láá tagareh tavveen aassâm sämmiliih, kiäh iä lah perustâm sämiaašij tipšomist ovdil kaavpugân varrim. Sij láá koccám sämivuotân esken talle ko láá karttâm kuhás jieijâs päikkikuávlust. Kuálmád juávkkun láá kaavpugist šoddâm ulmuuh, kiäh iä lah oppâm sämikielâ päihistis. Sij láá nuuvt kočodum "olmâ" city-sämmiliih. Maaŋgâs sist láá máttááttâllâm vanhimijdis já madârvanhimijdis kielâ esken rävisolmožin. Motomeh sist láá varrim maassâd tavas, nuuvt et sii párnááh peesih vuod oppâđ sämikielâ.
Išeruttâ.
Ive 2013 City-Sámit ry finnij Suomâ kulttuurruttâráájust 100 000 euro išeruuđâ sämikielâ já -kulttuur iäláskittem, párnái já nuorâi tooimâ sehe tavesämikielâlii kielâpiervâl várás.
Máttabiegga-kielâpiervâl.
Seervi tavesämikielâlâš Máttabiegga-kielâpiervâl () algâttij tooimâs Helsig Viestâr-Pasilast roovvâdmáánust 2013. Tot lii uáivildum 1–6-ihásáid párnáid.
Stiivrah iivij 1988–2007.
Iivij 1988–2007 seervi stiivrâst lijjii čuávuvááh jesâneh:
Ive sämmilâš -palhâšume.
Iivij 2015–2017 City-Sámit ry juovij Ive sämmilâš -palhâšume. Palhâšume ulmen lâi ruokâsmittiđ sämmilijd kattiđ jiejâs kulttuur já kielâ, sirdeđ taid puáttee suhâpuolváid já lasettiđ válduaalmug tiäđulâšvuođâ sämmilijn.
Ramses II

Ramses II ađai Ramses Styeres lâi ohtâ Egypt tobdosumosijn faaraoin. Sun haldâšij joba 66 ihheed (1279−1213 oKr.) Egypt 19. dynastia ääigi.
Faarao Ramses lii tobdos suátimuhijnis. Suu haldâšemääigi Egyptist šoodâi ain kievrâb já jáválub staatâ. Tien ääigi huksejuvvojii ennuv merhâšittee rakânâsah já monumenteh, ovdâmerkkân pegâlmâs Abu Simbel temppâleh Assuanist.
Páccáh.
Ramses II kovvejeijee páccáh láá kavnum maŋgâ čyeđe.
Ive 1930 saksalâš arkeolog Günther Roeder kaavnâi stuorrâ Ramses II páccá jyelgiuási. Páccá pajeuási vááilui kuittâg masa čyeti ihheed. Tot kavnui ive 2024 El Ashmuneinist, Minya kaavpug máddáákeejist. Kalkkâkeeđgist rahtum uási lii suullân 3,8 meetter olluv. Tot kovvee čokkájeijee Ramses II, kiäst lii uáivist Egypt tubleruvnâ. Tubleruuvnâ čiiŋât kunâgâslâš kobra. Páccá pajeuásist láá hieroglyfeh, moh muštâleh faarao maavtâst. Tain čiälgá meid páccá huksimäigi. Paje- já jyelgiuásih heivejeh oohtân, já oovtâst tain šadda čiččâmmeettersâš pääcis.
Ive 1984 sämikielâliih kirjeh

Ive 1984 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1984.
Gunilla Wolde

Barbro "Gunilla" Kristina Wolde (j.s. Brorsson; ) lâi ruátálâš párnáikirječällee já kovvejeijee. Suu párnáikirjeh láá uáli jo pivnoheh já láá jurgâlum aainâs-uv 26 kielân, ml. kuulmâ sämikielân (orjâlâškielân, juulevsämikielân já maadâsämikielân). Wolde kirjeh iä lah val jurgâlum anarâškielân.
Eellim.
Barbro "Gunilla" Kristina Brorsson šoodâi syeinimáánu 15. peeivi 1939 Göteborgist, Ruotâst. Suu eeči lâi merâalmai, eennâmviljâleijee já kävppijâs Gabriel Bror Hildebrand Brorsson (1907–1976), já suu enni lâi pyecceitipšoo já toimâtteijee Gunnel Maria Brorsson (j.s. Vestergren) (1907–2001). Peerâ aasâi Älmstast, mii lii Ålandmeerâ riddoost Tukholma taavaabeln.
Ive 1955 Brorsson jođeškuođij Bergh máinusškoovlâ Tukholmast. Ive 1957 sun naajâi Rolf Gustafssonáin (1935–2004), mut jo ive 1962 suoi iäránáin. Ovdebáá ive sun jođeškuođij Konstfackskola, mast sun valmâštui seinimáálájeijen ive 1965. Siämmáá ive sun naajâi juuriist Peter Woldein (1937–2004). Suoi iäránáin ive 1999.
Karrieer.
Ovdil ko sun algâttij karrieeris párnáikirječällen Wolde poorgâi pooliitlâš já saatiirlâš pilesárgon maŋgáid ruátálâš aavisáid já lostáid tegu Dagens Nyheter, Svenska Dagbladet já Aftonbladet. Sun meid sáárgui kuuvijd maaŋgâi kirječällei kirjijd. 1960-lovo loopâst Wolde čäliškuođij já sárguškuođij jieijâs-uv kiirjijd.
Wolde vuossâmuš jieijâs kirje "Totte går ut" almostui ive 1969. Totte-kirjeh šoddii sárgusijn, maid Wolde lâi sárgum Per-uccâalgasis. Wolde naabur lâi kuástideijee Harriet Alfons, kii meridij almostittiđ sárgusijd kovekirjen. Kirjeest Totte-nommâsâš páárnáš viggá kárvudâttâđ olgopihtâsijdis. Kirje maailm lii aaibâs ereslágán ko tot, mii lâi távjá tallain párnáikiirjijn, moh lijjii iänááš ellee- teikkâ párnáimainâseh.
Jo siämmáá ive almostui nubbe-uv kirje: "Totte badar". Ive 1974 almostui vuossâmuš kirje Emma-nieidâst: "Emma och lillebror". Totte- já Emma-kiirjijd sun čaalij ohtsis 20, 10 kuábbáá-uv rááiđust. Ive 1969 rääjist 1980-lovo loopâ räi Wolde čaalij já kuvvij mestâ jyehi ive ucemustáá kyehti kirje. Sun čaalij já sáárgui meid nuorâikiirjijd hiäppušijn.
Wolde ášáliih kirjeh láá lamaš uáli pivnoheh jo aalgâ rääjist. Ovdâmerkkân suu kirjeh luoihâttuvvojii 774 867 kerdid Ruotâ almolâš kirjeráájuin já škovlâkirjeráájuin ive 1994. Talle sun lâi 10. saajeest kirjeráájui pivnohumos kirječällei luoihâttemlistoost. Veikkâ Wolde jaamij jo ive 2015, sun kirjeh láá ivveest nuubán ain pivnoheh.
Sarjakuva-Finlandia

Sarjakuva-Finlandia () lii ive 2007 vuáđudum tubdâstâspalhâšume, mii juáhhoo jyehi ive Tampere Kuplii -ráiđukovefestivaal ääigi ráiđukovetaidârân teikkâ -taidâráid ánsulii ráiđukovepargoost. Vuossâmuš palhâšume juohhui ive 2008, já tom vuoitij syemmilâš grafikkár Milla Paloniemi "Kiroileva siili" -nommâsii ráiđukooveest.
Historjá.
Palhâšume lii vuáđudâm Tampere Kuplii ry -ráiđukoveservi oovtâst Tampere kaavpug Luova Tampere -ohjelmáin Finlandia-palhâšume vuáđuld. Palhâšume stuárudâh lii 5 000 eurod. Kulmâ vuossâmuu ive tom ruttâdij Luova Tampere, mut tast maŋa tom lii ruttâdâm Tampere kaavpug.
Njuolgâdusah.
Kii peri puáhtá iävtuttiđ suomâ- teikkâ ruotâkielâg ráiđukuuvijd palhâšumevyeitten. Palhâšumevyeitten puáhtá iävtuttiđ meiddei ereskielâg ráiđukuuvijd. Ereskielâg ráiđukoveh kieđâvuššojeh kuittâg esken talle ko toh láá almostum meiddei suomâ- teikkâ ruotâkielân. Rääđi puáhtá valjiđ meid ereskielâg pargoid jootkân. Ráiđukove puáhtá leđe mottoom kuástideijee kuástidem pargo teikkâ taggaar ráiđukove, mon taaidâr jieš lii kuástidâm. Jyehi tááhust huámášumán váldojeh tuše ovdebáá kalenderive ääigi almostum ráiđukoveh. 
Palhâšume vyeittein aainâs-uv ohtâ ferttee leđe Suomâ aalmugjeessân. Jyehi ive Tampere Kuplii ry vuáđđud uđđâ rääđi já táttu toos 3–5 ulmuu. Rääđi väljee puoh iävtukkâskiirjijn 3–10 ráiđukovekirjed jootkân sehe ulmuu, kote väljee vyeittee kirje.
Gianna Nannini

Gianna Nanninni (š. kesimáánu 14. peeivi 1954 Siena, Italia) lii italialâš lávloo-laavlârähtee. Nannini puoh pivnohumos pitáh 
láá "America" (1979), "Fotoromanza" (1984), "I maschi" (1987), "Meravigliosa creatura" já "Bello e impossibile" (1986).
Eellim.
Gianna Nanninni šoodâi kesimáánu 14. peeivi 1954 Sienast, Italiast. Suu eeči lâi tobdos italialâš finnodâholmooš Danilo Nannini (1921–2007), já suu enni lâi Giovanna Cellesi (1923–2014). Sust láá kyehti viiljâ: stuorrâviljâ finnodâholmooš Guido (1951–) já uccâviljâ Formula 1 -vyeijee Alessandro Nannini (1959–).
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2023 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2023.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2022 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2022.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2021 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2021.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2020 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2020.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2019 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2019.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2018 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2018.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2017 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2017.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2016 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2016.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2015 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2015.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2014 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2014.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2013 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2013.
Lajla Mattsson Magga

Lajla Margareta Mattsson Magga, ovdânommâ motomin meid häämist Laila já suhânommâ Mattson (š. skammâmáánu 4. peeivi 1942 Kall, Åre, Ruotâ) lii maadâsämmilâš máttáátteijee, kirječällee, kielâtotkee, jurgâleijee já leksikograf. Sun lii porgâm iäljárávt merhâšittee já tehálii pargo, vâi maadâsämikielâ ovdedičij já sirduuččij čuávuváid suhâpuolváid.
Eellim.
Lajla Mattsson šoodâi skammâmáánu 4. peeivi 1942 Kallist, Årest, Ruotâst. Tobbeen sun meid rávásmij. Suu vaanhimeh láin pajeulmuuh Gustaf Edvard Mattson (1897–1973) já Elin Margareta Persdotter Mattson (1906–1983).
1970-lovo aalgâst Mattsson varrij Taažân luuhâđ maadâsämikielâ Oslo ollâopâttuvvâst, mii lâi áinoo saje ubâ Taažâst, kost taat lâi talle máhđulâš. Ollâopâttuvvâst sun teeivâi nube sämmilâš uáppee: tavesämmilâš Ole Heandarat. Ive 1981 suoi naajáin. Sunnui šoddáin kyehti párnáá: Sárá Márjá já Nils Ántá Samuel. Peerâ lii sárnum sehe maadâsämikielâ já orjâlâškielâ pääihist.
Karrieer.
Ive 1978 Mattsson almostitij vuossâmuu kirjes "Dågkangærja / Dåkkágir'ji". Sun čaalij taam párnáikirje sehe maadâsämikielân já orjâlâškielân. "Dågkangærja / Dåkkágir'ji" lâi vuossâmuš maadâsämikielâg párnáikirje.
Ive 1993 Mattsson Magga já Oslo ollâopâttuv suomâ-ugrâlij kielâi kielâtiettuu professor Knut Bergsland almostitijn maadâsämikielâ-tárukielâ sänikirje "Åarjelsaemien-daaroen baakoegærja/Sydsamisk-norsk ordbok". Pargo tárukielâ-maadâsämikielâ sänikirje várás aalgij ive 1996. Sänikirje lâi vaalmâš jo ive 2000, mut maaŋgâlágánij suujâi keežild tot almostui esken ive 2009.""
Mattsson Magga lii jurgâlâm kiirjijd maadâsämikielân, já sun lii porgâm ráámmát jurgâlemjuávhust. Maadâsämikielâg ráámmátteevstah puáris já uđđâ testamentijn -kirje () almostui ive 2018. Sun lii meid toimâm kirho jurgâlusâi kvaliteet-tärhistemjuávhust.
Kirjálâšvuotâpargoi lasseen Mattsson Magga lii porgâm máttáátteijen sehe Taažâ já Ruotâ peln já maadâsämikielâ totken. Sun lii meid toimâm Säämi lävdikode maadâsämikielâ jesânin. Toos lasseen sun lii čáállám Just Qvigstad mainâskirje uđđâsist tááláin maadâsämikielâ čäällimvuovvijn. Taat kirje, "Aarporten jih Åarjel-smaaregen soptsesh = Samiske fortellinger fra Hattfjelldal og Trøndelag", almostui ive 1996.
Palhâšumeh.
Mattsson Magga finnij ive 2010 Kollekielâ-kielâpalhâšume eellimpargostis maadâkielâ já maadâsämmilij pyerrin. Siämmáá ive Kollekielâ-kielâpalhâšume finnij meid tavesämmilâš máttáátteijee, kirječällee, kielâtotkee já toimâtteijee Máret Sárá.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2012 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2012.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2011 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2011.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2023 (Irland)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2023.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2022 (Irland)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2022.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2021 (Irland)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2021.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2020 (Irland)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2020.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2019 (Irland)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2019.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2017 (Irland)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2017.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2018 (Irland)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2018.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2003 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2003.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2004 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2004.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2008 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2008.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2009 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2009.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2006 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2006.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2005 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2005.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2007 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2007.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2011 (Irland)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2011.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2012 (Irland)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2012.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2013 (Irland)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2013.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2014 (Irland)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2014.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2015 (Irland)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2015.
Ive 1976 sämikielâliih kirjeh

Ive 1976 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1976.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2016 (Irland)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2016.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2004 (Espanja)

Taat lii listo lavluin, moh pessii PROMUSICAE Top 20 -listo njunošân Espanjast ive 2004.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2005 (Espanja)

Taat lii listo lavluin, moh pessii PROMUSICAE Top 20 -listo njunošân Espanjast ive 2005.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2006 (Espanja)

Taat lii listo lavluin, moh pessii PROMUSICAE Top 20 -listo njunošân Espanjast ive 2006.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2007 (Espanja)

Taat lii listo lavluin, moh pessii PROMUSICAE Top 20 -listo njunošân Espanjast ive 2007.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2008 (Espanja)

Taat lii listo lavluin, moh pessii PROMUSICAE Top 20 -listo njunošân Espanjast ive 2008.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1983 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1983.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1984 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1984.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1985 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1985.
Francis Scott Key -šalde koččâm

&lt;mapframe text="Francis Scott Key -šalde" width="250" height="250" zoom=11 latitude=39.215556 longitude=-76.529722 /&gt;
Njuhčâmáánu 26. peeivi 2024 2,6 kilomeetter kuhes Francis Scott Key -šalde koočâi meerân Ovtâstum staatâi Baltimorest. Lastâtamppâ suojâi šalde coggâstuálpun, mon keežild šalde koočâi. Ubâ šalde ij koččâm meerân, mutâ stuárráámus uási tast.
Tuávváš.
Šalde huksimpargoh algii ive 1972, já šalde valmâštui njuhčâmáánu 23. peeivi 1977. Ađai šalde lâi lamaš kiävtust 47 ihheed ovdil päärti. Baltimore šalde rastalditij Pataspco-juuvâ, já ton alne lâi ain ennuv jotolâh.
Dali-tamppâ.
Dali-nommâsâš lastâtamppâ lii 300 meetterid kukke, já tot vuolgij joton Baltimore hamânist Sri Lanka kulij. Tamppâ purjâstij Singapore liipu vyelni, já ton sáátust lijjii 22 parged.
Pärtti.
Pärtti tábáhtui iho pel kyevti ääigi páihálii ääigi. Taampâ uigâmvyeimisysteem cuovkkânij já taampân šoodâi šleđgâpotkâ tuše muáddi miinuut ovdil šaaldan teivâm. Uigâmvyeimisysteem cuovkkânem já šleđgâpoođhâ keežild lastâtaampâ ij puáhtám innig stivriđ. Taampâst lijjii lamaš ovdil-uv vaigâdvuođah uigâmvyeimisysteemáin.
Taampâ pargoviehâ vuolgâttij Mayday-signaal jotelávt, já tot adelij lase ääigi virgeomâháid evakuistiđ šalde. Dali-taampâ luocci kočoi, ete haammânáákkár kalga lyeštiđ vuálus, te taampâ liähtu hiđoččij. Pargovievâ jotelis toimâm piäluštij maaŋgâid ulmuid.
Viehâ jotelávt päärti maŋa arvâlui, ete ličij-uv pärtti porgum tátulávt, ovdâmerkkân terrorism keežild. Baltimore poolishovdâ Richard Worley kuittâg eeđâi, ete ij lah maggaargin tuođâštus toos, ete pärtti ličij porgum tátulávt. Ovtâstum staatâi president Joe Biden eeđâi meid siämmáánáál. Sun meid ceelhij, ete tábáhtus lâi "kavhâdis pärtti".
Uhreh.
Šalde alne lijjii käävci olmožid, ko tamppâ suojâi toos. Virgeomâhááh puohtii piäluštiđ kyehti sist. Kuttâ huksimpargee láá jáámmám päärtist. Sist ohtâ lâi honduraslâš, kyehti láin meddâl Guatemalast, já loopah lijjii meddâl El Salvadorist já Meksikost.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1986 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1986.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1987 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1987.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1988 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1988.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1989 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1989.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1990 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1990.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1991 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1991.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1992 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1992.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1993 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1993.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1994 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1994.
Listo Eestieennâm juuvâin

Eestieennâm juuvah láá uánihááh, já tain čäcimeeri lii ucce. Eestienâmist láá paijeel 7 000 juuhhâd já aajâd, mut tain tuše 10 % láá paijeel 10 km kuheh já tuše 10 juuhhâd láá paijeel 100 km kuheh. Võhandu jõgi lii kuhemus juuhâ, mii lii ollásávt Eestienâmist. Ton kukkodâh lii 162 km, já koskâmiärálâš čäcimeeri lii 10–11 m3/s.
Narva jõgi (kukkodâh 72,5 km, ovdebij tiäđui mield 77 km), mii lii Eestieennâm já Ruošâ rääji alne, lii Eestieennâm stuárráámus juuhâ koskâmiärálii čäcimere mield. Ton koskâmiärálâš čäcimeeri lii 380–400 m3/s, mii lii stuárráb ko Eestieennâm puoh eres juuvâi čäcimereh oovtâst.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1995 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1995.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1996 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1996.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1997 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1997.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1998 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1998.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1999 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1999.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2000 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2000.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2001 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2001.
Counter-Strike 2

Counter-Strike 2 lii peividum versio -speelâst. Tast spellih kyehti juávhu, main nubbe iirât pacâttiđ poomi spellâkártá tiätu kuávluin, já nubbe vuod iirât estiđ tom. Áámmáttääsist spellâ váátá ovdâmerkkân jotelis refleksijd já miärádâsâid, pehtilis viestâdem juávkkukuoimijguin sehe jieškote-uvlágánij taktiikij rähtim já olášuttem.
Turnaameh.
Vuossâmuš Counter-Strike 2 Major-turnam uárnejui njuhčâmáánu 21.–31. peeivi 2024 Kööbenhamânist, Tanskaast. Turnam váldupalhâšummeen lijjii suullân 460 000 eurod. Major lii speelâ tehálumos já stuárráámus turnam.
Ive 2023 Major-turnam Kööbenhamânist.
Natus Vincere -nommâsâš juávkku vuoitij Counter-Strike 2 -speelâ Major-turnaamist Kööbenhamânist maŋŋeed pasepeeivi ehidist njuhčâmáánu 31. peeivi 2024. Natus Vincere ađai Na'Vi vuoitij finalist kievrâmus vyeitteeiävtukkâs FaZe Clan kárttávuáituiguin 2–1. Spellum kártáh lijjii Ancient (Na'Vi vuoitij 13–9), Mirage (Faze Clan vuoitij 13–2) já Inferno (Na'Vi vuoitij 13–3).
Na’Vi-juávkun kullii syemmilâš Aleksi "Aleksib" Virolainen, liettualâš Justinas "jL" Lekavicius, romanialâš Mihai "iM" Ivan sehe ukrainaliih Valeriy "b1t" Vakhovskiy já Ihor "w0nderful" Zhdanov. Meiddei juávhu välmejeijee Andrey "B1ad3" Gorodenskiy lâi ukrainalâš.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2002 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2002.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2003 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2003.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2004 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2004.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2005 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2005.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2006 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2006.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2007 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2007.
Tiettuu termâpaŋkki

Tiettuu termâpaŋkki (, já ), uán. TTP lii ive 2012 vuáđudum maaŋgâkielâsâš já -tieđâlâš terminologisâš nettitiätuvuáđu. Tiätuvuáđu paijeentuálloo Helsig ollâopâttuv humanistlii tieđâkoddeest. Haavâ ruttâdeh Suomâ Akatemia já Helsig ollâopâttâh.
Anarâškielâ termâpaaŋkist.
Termâpaaŋkin puáhtá lasettiđ vástádâsâid tuáváduvváid. Roovvâdmáánu 14. peeivi 2024 tiettuu termâpaaŋkist lijjii 144 anarâškielâg nomâttâssâd. Täin iänááš láá kielâtieđâliih teikkâ jurgâlemtieđâliih nomâttâsah. Toos lasseen termâpaaŋki kevttimlohtâ lii uásild anarâškielân, tastko termâpaaŋki vuáđđun lii MediaWiki, mii lii jurgâlum anarâškielân anarâškielâlâš Wikipedia várás.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2008 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2008.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2009 (Espanja)

Taat lii listo lavluin, moh pessii PROMUSICAE Top 20 -listo njunošân Espanjast ive 2009.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2009 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2009.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2010 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2010.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2011 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2011.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2012 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2012.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2013 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2013.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2014 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2014.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2015 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2015.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2016 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2016.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2017 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2017.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2018 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2018.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2019 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2019.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2020 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2020.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2021 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2021.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2022 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2022.
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2023 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2023.
Jamâmeerâ

Jamâmeerâ ( teikâ بحر لوط, "Baḥr Lūṭ" "Loot meerâ", , "sälttimeerâ") lii juvâttemes já uáli sálttáás jävri Jordania já Israel rääji alne. Ive 2016 ton čäsuáivi lâi 430,5 meetterid merâtääsi vuoluubeln. Tot meerhâš tom, et Jamâmeerâ riddo lii eennâmpáálu ase puoh kieŋâlumos saje.
Šoddâm.
Jamâmeerâ šoodâi mioseen ääigi. Talle tot uulij tavveen Hulanleevi räi já mäddin suulân 65 km tááláá maadâroobdâst máádás. Ovdil Jamâmeerâ šoddâm Koskâmeerâ lâi olláám tááláá Jamâmeerâ kuávlu räi.
Jiešvyevih.
Jamâmeerâ lii ohtâ sálttáámuin čäcihámášuumijn maailmist. Ive 2011 ton sálttáásvuotâ lâi 342 g/kg teikâ 34,2 %, mii lii 9,6 kerdid eenâb ko meerâ sálttáásvuotâ. Jamâmeerâ saahâdvuotâ lii 1,24 kg/litter.
Čääsi liegâsvuotâ lii 22–24 cekkid ponneest. Keessiv pajaldâsčääsi liegâsvuotâ paijaan 32–35 ciäkán.
Jamâmeerâst ij lah juvvâdâh. Čääci vuálgá jäävrist lievlistmáin.
Vijđodâh já čäsuáivi alodâh.
Jamâmeerâ vijđodâh lii kiäppánâm ive 1930 rääjist, ko mittedmeh algii. Čäsuáivi alodâh lii meid muttum.
Šoŋŋâdâh.
Jamâmeerâ taveoosijn arva koskâmiärálávt suulân 100 mm jyehi ive. Ton maadâoosijn vist jyehi-ivvááš arvemeeri lii tuše 50 mm.
Liegâsvuotâ lii koskâmiärálávt 32–39 cekkid keessiv já 20–23 cekkid tälviv. Jamâmeerâ kuávlu liegâsvuotâulâttâsah láá 47,0 °C keessiv já 5,4 °C tälviv.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1960 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1960.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1961 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1961.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1962 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1962.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1963 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1963.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1964 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1964.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1993 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1993.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1994 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1994.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1995 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1995.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1996 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1996.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1997 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1997.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1998 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1998.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1999 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1999.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2000 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2000.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2001 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2001.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2002 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2002.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2003 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2003.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2004 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2004.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1965 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1965.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1966 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1966.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1967 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1967.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1968 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1968.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1969 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1969.