tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Laavlârástágâš

Laavlârástágâš ("Turdus philomelos") ađai lávloorástágâš lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Laavlârástágâš lii 20–22 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 53–79 g. Ton selgi lii ränisruškâd já čuávji vielgâd. Raddeest já ertpeelijn láá čapis tiälhuh. Käŋŋirpuuzah láá fiskislágáneh. Laavlârástágáást ij lah čielgâ säärgis čalmekulmeest tego veigiloddeest lii.
Laavlârástágáá kirdemjienâ lii kievrâs “tsik”. Lávlum lii maaŋgâhámásâš já tast láá čielgâ melodiah. Kiđđuv ores lávlu kuosâ kierruu alne korrâ jienáin eromâšávt aarriiđeed já ehidâsveeigi ääigi. Kesi-syeinimáánust laavlârástágâš sáttá lávluđ iho-uv.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Laavlârástágâš iälá masa ubâ Euroopist sehe pááihui Aldanuorttân já Koskâ-Ruošâst. Tot lii ištâdum meiddei Australian já Uđđâ-Seelandân.
Šlaajâ pessee puohlágánijn vuovdijn ubâ Suomâst, mut tavveen härvibbeht. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 800 000–1 400 000 paarrâd.
Laavlârástágâš tálvástâl Koskâmeerâ enâmijn. Čohčâvarrim lii čohčâ-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust. Laavlârástágâš lii iänáážin ijjâvärrejeijee.
Lasanem.
Laavlârástágáá piervâl lii muorâst 0–12 m aloduvvâst (táválávt 1–2 m). Piervâl lii rahtum oovsijn, siähtálijn, jievjâmin já koške loostâin. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 2–6 mane já láálá taid 10–18 peivid. Maneh láá čuovjâdeh. Uđâgááh vyelgih piervâlist 12–16 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid ton räi, ko toh láá 23–27 peeivi ahasiih. Máánáh láá táválávt 2 ivveest.
Laavlârástágâš hilgo heerkiht piervâlis ton muddoost, ko tobbeen láá jo maneh.
Raavâd.
Laavlârástágâš porá čielgimielgâsttemijd, muorjijd já siemânijd.
Sančuari

Sančuari (ovd. Sanctuary) lii ive 1984 vuáđudum sämmilâš muusikjuávkku Kuovdâkiäinust. Juávhu stijlâ lii "juáigusrock".
Palhâšumeh.
Ive 2000 Sančuari vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume.
Menišjävri (jävri)

Menišjävri teikâ Menesjävri ( já ) lii jävri Kittâl maađij piällást Aanaar kieldâst. Tot kulá Paččvei čácádâhân. Jäävri vijđodâh lii 632,27 ha, já čäcirääji kukkodâh lii 21,6 km. Čäsuáivi alodâh lii 202,3 m.
Menišjävri luáštá Menišjuuvâ mield Páđárân.
Jäävri riddoost lii Menišjäävri sijdâ.
Vyevdirástágâš

Vyevdirástágâš ("Turdus viscivorus") lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ. Tot lii Suomâ stuárráámus rástágâš.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Vyevdirástágâš lii 26–29 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 100–126 g. Ton selgi lii ränisruškâd já čuávji vielgâd. Čuávjist láá jurbâ čapis tiälhuh. Käŋŋirpuuzah láá vielgâdeh já kuhes pottâšist láá vielgis čievah. Vyevdirástágâš sulâstit ivnijdis peeleest laavlârástágáá, mut vyevdirástágâš lii stuárráb, čapisrástágáá matsâš.  
Vyevdirástágáá lavlum sulâstit čapisrástágáá lavlum, mut tot lii jotelub já uánihub.
Vyevdirástágâš lii viehâ ärgis lodde.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Vyevdirástágâš iälá masa ubâ Euroopist, Viestâr-Siberiast já Anatoliast sehe pááihui Koskâ-Aasiast já Himalaja viestâroosijn.
Šlaajâ pessee kuácceevuovdijn Maadâ-Suomâst Laapi räi. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 130 000–200 000 paarrâd.
Vyevdirástágâš tálvástâl Koskâ- já Viestâr-Euroopist. Lodde lii sehe peivi- já ijjâvärrejeijee. Čohčâvarrim lii čohčâ-roovvâdmáánust iänáážin iho já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust iänáážin peiviv.
Lasanem.
Vyevdirástágáá piervâl lii muorâst 0,5–10 m aloduvvâst. Piervâl lii rahtum oovsijn, jievjâmin já jáhálijn. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 3–5 mane já láálá taid 13–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 12–16 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid ton räi, ko toh láá 24–30 peeivi ahasiih. Motomin vyevdirástágâš ráhtá nube mááná kesi-syeinimáánust.
Raavâd.
Vyevdirástágâš porá čielgimielgâsttemijd, muorjijd já siemânijd.
Sara Vuolab

Sara Kristine Vuolab (š. 1995) lii tavesämmilâš tihtâ- já kirječällee. 
Palhâšumeh.
Ive 2021 Vuolab finnij tihtâkirjestis "Gárži" Tabupalhâšume já čuávuváá ive Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume. Kirje lâi meid iävtukkâssân ive 2022 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán, mut ij vuáittám.
Rááhájävri

Rááhájävri teikâ Ráhujävri () lii Avveel já Aanaar koskâsâš jävri. Tot kulá Paččvei čácádâhân. Jäävri vijđodâh lii 22,14 km², já čäcirääji kukkodâh lii 74,52 km. Čäsuáivi alodâh lii 132,0 m.
Rááhájävri luáštá Kievŋiskuoškâ mield Äijihjáávrán.
Nommâ.
"Rááhá" lii toovláš nissoon piivtâs, mii suoijij tuše čiäppát já rade. Nubbe máhđulâš čielgiittâs lii "ráávuh", mii lii rievâ sulâstittee riäidu kárbá jođettem várás kiđđâtäälvi.
Scarlett Johansson

Scarlett Johansson (š. skammâmáánu 22. peeivi 1984, New York City, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, lávloo já malli sehe pegâlmâs seksisymbol.
Tuávááš.
Scarlett Ingrid Johansson šoodâi skammâmáánu 22. peeivi 1984 Manhattanist New Yorkist. Suu eeči lii tanskalâš arkkiteht Karsten Olaf Johansson já enni ovtâstumstaatâlâš pyevtitteijee Melanie Sloan. Vaanhimeh iäránáin, ko Johansson lâi 13-ihásâš. Johansson tánssái já halijdij čaittâleijen jo pärnin.
Pargo.
Johansson algâttij karrieeris 10-ihásâžžân elleekooveest "North" (1994). Sun lâi uáiviroolâst ive 1998 pivnohis elleekooveest "The Horse Whisperer". Johansson šoodâi maailmvijđosávt tobdosin ive 2003 elleekuuvijn Lost in Translation já Girl with a Pearl Earring. Sun čaittâlij Woody Allen stivrim elleekuuvijn Match Point (2005), Scoop (2006) já Vicky Cristina Barcelona (2008). Siämmást sun čaittâlij meiddei ovdâmerkkân elleekuuvijn The Prestige (2006), The Other Boleyn Girl (2008) já He’s Just Not That Into You (2009). Johansson lâi Natasha Romanoff ađai Black Widow (Čapis Leskâ) -huáđđoo Marvel Cinematic Universe -elleekuuvijn. Sun čaittâlij roolâ ohtsis käävci elleekooveest, vuossâmužžân ive 2010 fiilmâst Iron Man 2 já majemužžân ive 2021 almostum elleekooveest Black Widow. Ive 2019 Johansson lâi Oscar-iävtukkâssân elleekuuvijn Marriage Story já Jojo Rabbit.
Johansson lii porgâm meiddei pivtâssundáttellen já mallin. Sun lii meid lávloo. Suu vuossâmuš skiärru "Anywhere I Lay My Head" almostui ive 2008, já čuávuváá ive sun almostitij skiäru "Break Up" oovtâst lávloo-laavlârähtee Pete Yornáin.
Priivaateellim.
Johansson siärvástâlâi čaittâleijee Josh Hartnettáin, mut suoi iäránáin ive 2006. Johansson naajâi čaittâleijee Ryan Reynoldsáin ive 2008 loopâst. Suoi iäránáin ive 2011. Iäru maŋa sust lâi uánihis koskâvuotâ čaittâleijee Sean Pennáin. Johansson naajâi ranskalâš Romain Dauriacáin ive 2014. Sunnui šoodâi nieidâ Rose Dorothy ive 2014 čohčâmáánust. Paarâ iäránij ive 2017 aalgâst. Johansson naajâi Colin Jostáin ive 2020 já sunnui šoodâi alge Cosmo Jost ive 2021.
Smuggâjävri

Smuggâjävri (, já ) lii Njiävđámjuuvâ čácádâhân kullee jävri Tave-Anarist Ijjäävri nuortâs. Jäävri vijđodâh lii 0,26 km², já čäcirääji kukkodâh lii 3,4 km. Čäsuáivi alodâh lii 201,2 m.
Nommâ.
Miärušuási puátá Taažâpele suhânoomâ "Smuk" mieldi, mii lii "Maarrušij" suhânommâ ain tááláá ääigist-uv.
Smuggâ-äijih.
Maainâs muštâl, et mottoom Taažâpele nuáidi "Smuggâ-äijih" lii jáámmám taan jäävri riidon. "Smuggâ-äijih" toolâi poccuidis "Panne-äijih" (máhđulávt "Panne-Aaslâk" 1842–1910) noomâst, kote kuáđuttij poccuidis Suomâbeln. Suomâst lijjii pyerebeh kuáttumenâmeh ko Taažâst. Smuggâ jaamij, ko sun lâi keččâmin iälus, mii lâi "Panne-äijih" kiäjust. "Taavvid-äijih", kote lâi talle nuorâ almai, lâi ohtâ tain haarvijn, kiäh teivâsii leđe pääihi alne, ko nuáidi jaamij.
Kiärdurástágâš

Kiärdurástágâš ("Turdus torquatus") lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Kiärdurástágâš lii 24–27 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 85–120 g. Kiärdurástágâš sulâstit viehâ ennuv čapisrástágáá, mut kiärdurástágâš lii šođbâsub, já tast láá kezibeh suájáh sehe kuhheeb čeve. Ores lii masa čappâd, pic ton raddeest lii vielgis kovos já suájáin kuovgisränis ivne. Niŋálâs lii čapisruškâd, puuzâin lii čuomâslágán kovos. Rade kiärdukovos lii siävŋusub ko orásist. Kiärdurástágáá ruoidah láá ruškâdeh. Njune lii fiskâd já poođâš kukke.
Kiärdurástágáá lavlum sulâstit čapisrástágáá lavlum, mut tot lii jotelub já uánihub. Lavluu loopâst lii veigiloddelágán visârdem. Kiärdurástágáá váruttemjienâ lii korrâ njiäpčuttem (“dsek dsek”).
Lavdâm já eellimpiirâs.
Kiärdurástágâš pessee Koskâ- já Viestâr-Euroop váráduvâin, Kaukasusist sehe Turkmenistanist. Suomâst tot lii härvinâš lodde, mii pessee Tuodâr-Laapi kuávluin. Mottoomverd tot uáinoo kiđđâ- já čohčâvärrejeijen eromâšávt Viestâr-Suomâst. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 50–150 paarrâd.
Kiärdurástágâš tálvástâl Koskâmeerâ enâmijn. Lodde lii iänáážin ijjâvärrejeijee. Čohčâvarrim lii čohčâ-skammâmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust.
Lasanem.
Kiärdurástágáá piervâl lii hiäŋgupäävtist, riäđhást teikkâ eres miestust. Piervâl lii rahtum siävŋálijn, koške loostâin já suoinijn. Niŋálâs mannee kesimáánust 3–6 mane já láálá taid 12–14 peivid. Maneh láá čuovjisruánááh, já tain láá ruškes tiälhuh. Uđâgááh vyelgih piervâlist 14–16 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid ton räi, ko toh láá 26–33 peeivi ahasiih. Tavveen kiärdurástágâš ráhtá tuše oovtâ mááná ivveest, mäddin távjá kyehti.
Raavâd.
Čapisrástágâš porá čielgimielgâsttemijd, muorjijd já siemânijd.
Vyelijävri (Avveel)

Vyelijävri () lii jävri Aanaar kieldâst Avveel kirdemkiedi alda. Tot kulá Paččvei čácádâhân. Jäävri stuárráámus kieŋŋâlvuotâ lii 22,95 m (koskâkieŋŋâlvuotâ 7,60 m), ton vijđodâh lii 3,46 km², ton saijaasvuotâ lii 0,0262 km³ já čäcirääji kukkodâh lii 10,87 km. Čäsuáivi alodâh lii 136,6 m.
Vyelijävri luáštá Menišjuuvâ mield Páđárân.
Ranska Guayana

Ranska Guayana () lii epijiečânâs Ranska tovnbeln meerâ kuávlu Maadâ-Amerikist. Ton ránnjástaatah láá maadânuorttân já mäddin Brasilia já uárjin Suriname. Tavenuorttân tot lii Atlant väldimeerâ maadâviestârriddoin. Ranska Guayana uáivikaavpug lii Cayenne. Ko Ranska Guayana kulá Raanskan, te tot kulá meid Euroop unionân já eurokuávlun. Tot ij kuittâg kuulâ Schengen-kuávlun.
Ranska Guayana já Brasilia rääji (730 km) lii Ranska kuhemus staatârääji. Ton lasseen taat rääji lii Ranska nubbe staatârääji Euroop ulguubeln; nubbe lii Ranska Guayana já Suriname rääji uárjin.
Kuávlulâš jyehim.
Ranska Guayana lii juohhum 2 "arrondissementân": Saint-Laurent-du-Maroni já Cayenne. Taah arrondissementeh láá juohhum 22 kieldân.
Kielah.
Ko Ranska Guayana kulá Raanskan, te ranskakielâ lii kuávlu virgálâš kielâ.
Düsseldorf Open (ATP)

Düsseldorf Open (oovdiš nommâ Power Horse Cup) lâi almai tennisturnam, mii uárnejui massakiedist Düsseldorfist, Nordrhein-Westfalenist, Saksaast iivij 2013–2014. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun. Turnam uárnejui vyesimáánust.
Ive 2015 turnam ij uárnejum, tastko iä lamaš tuárvi ennuv sponsoreh.
New York Open (ATP)

New York Open lâi almai tennisturnam, mii uárnejui seemeentkiedist Uniondalest, New Yorkist, Ovtâstum staatâin iivij 2018–2020. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun. Turnam aalgij ive 2018, ko Memphis Open sirdui Uniondalen sponsorij vänivuođâ tiet. Ive 2022 turnam sirdui Dallasân.
Áimusundeh

Áimusundeh láá sooppum sundeh, moh tohhejeh ubâ maailmist. Tave lii tavenäävi sunde. Mäddi lii maadânäävi sunde. Piäiváš itá nuorttân já luáštá viestârân. Kárttáást tave lii paijeen, nuorttâ lii uálgispeln, mäddi lii vyellin já viestâr teikâ uárji lii čižetpeln.
Istanbul Open (ATP)

Istanbul Open teikâ TEB BNP Paribas Istanbul Open lâi almai tennisturnam, mii uárnejui massakiedist Istanbulist, Tuurkist iivij 2015–2018. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun já lâi vuossâmuš ATP-turnam Tuurkist.
Antalya Open (ATP)

Antalya Open lâi almai tennisturnam, mii uárnejui Belekist, Antalya eennâmkoddeest, Tuurkist iivij 2017–2021. Iivij 2017–2019 turnam lâi sinokiedijn. Ive 2021 vuod tot lâi seemeentkiedijn.
Malaysian Open (ATP)

Malaysian Open teikâ Proton Malaysian Open lâi almai tennisturnam, mii uárnejui seemeentkiedist Kuala Lumpurist, Malesiast iivij 2009–2015. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun. Turnam uárnejui táválávt čohčâmáánu loopâst / roovvâdmáánu aalgâst. Ive 2009 turnam uárnejui 28.9.–25.10. Ive 2016 turnam sirdui Chengdun.
Shenzhen Open (ATP)

Shenzhen Open lâi almai tennisturnam, mii uárnejui seemeentkiedist Shenzhenist, Kiinast iivij 2014–2018. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun. Turnam aalgij ive 2014, ko Thailand Open sirdui Shenzhenân.
Videospellâihe 1999

Videospellâihe 1999 kieđâvuš ive 1999 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Silbo Gomero

Silbo Gomero ađai El Silbo ( 'njuurgâs') lii kielâ, mon viestâdem tábáhtuvá njurgiitmáin. Kielâ kiävttoo Kanariasuolluid kullee La Gomera -suollust. Njurgum kielâin Silbo Gomerost láá enâmustáá kevtteeh maailmist. 
Historjá.
Suolluu ässeeh láá viestâdâm Silbo Gomero peht jo ovdil ko vuossâmuuh euroopliih pottii Kanariasuolluid 1400-lovvoost. Njurgum kielâ vuáđđun lâi talle suollui algâaalmug ađai guanchij kielâ. Talle ko espanjaliih väldideijeeh väldidii Kanariasuolluid, njurgâsijd sovâttii espanjakielân, já meid espanjaliih kevtiškuottii Silbo Gomero.
1960-lovvoost ennuv ulmuuh värrejii La Gomerast meddâl eres soojijd (tego Kuuban, Venezuelan já Teneriffan). Forgâ tast maŋa puhelimeh šoddii suollust táválâžžân, mii merhâšij tom, ete Silbo Gomero ij lamaš innig nuuvt tarbâšlâš ko ovdil. Meiddei uđđâ luodah kepidii Silbo Gomero merhâšume kiellân, mii kulloo pyereest meid taggaar kuávlust, kost láá ennuv váráduvah, leevih já kanjoneh. Njurgâsij jienâ kulloo joba muádi kilomeetter keččin.
1970- já 1980-lovvoin kielâ kevtteeh lijjii innig tuše muádis. 1990-lovo aalgâst Silbo Gomero kiäsutškuođij kuittâg oppeet ulmuid, ko ärbivuovijd halijdii anneeđ huolâ. Ive 1999 rääjist Silbo Gomero lii lamaš págulâš aamnâs puoh škoovlâin La Gomera-suollust. Máttááttâs uárnejuvvoo puoh 6–14-ihásâš párnáid. Silbo Gomero škovliittâsâst kiävttoo Silfateo-meetood, moin lii máhđulâš čäälliđ já luuhâđ njurgum kielân. Silfateo-meetood lii keksim Silbo Gomero kielâmiäštár Isidro Ortiz.
Ive 2009 Silbo Gomero uážui Unesco kulttuurärbi-staatus.
Onnáá peeivi kevttim.
Masa puoh La Gomera ässeeh (suullân 22 000) iberdeh Silbo Gomero. Stuárráámus uási ässein mättih kevttiđ tom, eromâšávt puáris já nuorâ ulmuuh. Suijân toos lii tot, ete ulmuuh, kiäh láá šoddâm ovdil 1950-lovvoost, láá oppâm kielâ vaanhimijnis. Nuorâbeh suhâpuolvah, kiäh láá jottáám škoovlâ 1999 maŋa, láá oppâm Silbo Gomero škoovlâst.
Veikkâ Silbo Gomero kevttim vijđánij ton historjá ääigi La Gomerast eres Kanariasuolluid, onnáá peeivi kielâ kiävttoo La Gomera ulguubeln innig oovtâ Kanariasuollust, El Hierrost, kost puáris ässeeh kevttih tom tyellitälli.
Silbo Gomero ij kevttuu tuše páihálij ässei kooskâst. Meid turistijn lii máhđulâšvuotâ uápásmuđ kielân motomijn raavâdviäsuin La Gomerast, kost uárnejuvvojeh Silbo Gomero čáittuseh.
Kielâ rááhtus.
Silbo Gomerost láá kyehti vookaal viiđâ espanjakielâ vookaal saajeest. Aaleeb njuurgâs (i) meerhâš i já e espanjakielâst. Vyeligub njuurgâs (a) vuod meerhâš a, o teikkâ u espanjakielâst. Nelji njurgum konsonant västideh puoh espanjakielâ konsonantijd. Njurgâseh iäráneh nubijnis nuottâaloduv já jotkuuvâšvuođâ mield.
SA Tennis Open (ATP)

SA Tennis Open lâi almai tennisturnam, mii uárnejui seemeentkiedist Johannesburgist, Maadâ-Afrikist iivij 2009–2011. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun.
Videospellâihe 2000

Videospellâihe 2000 kieđâvuš ive 2000 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Videospellâihe 2001

Videospellâihe 2001 kieđâvuš ive 2001 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Videospellâihe 2002

Videospellâihe 2002 kieđâvuš ive 2002 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Oranjestad

Oranjestad lii Aruba uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Tot lii suolluu maadâviestârriddoost. Kaavpug vuáđudui virgálii nomâttáá ive 1796. Ive 1824 tast šoodâi Aruba uáivikaavpug, já ton nommân šoodâi "Oranjestad" Oranje-Nassau -priinsâ já Vuáládâhenâmij kunâgâs Willem I mield.
Listo Guatemala tullâvaarijn

Taat lii listo tullâvaarijn Guatemalast.
Videospellâihe 2003

Videospellâihe 2003 kieđâvuš ive 2003 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
2. juovlâmáánu - Spike Video Game Awards uárnejui vuossâmuu tove.
Videospellâihe 2004

Videospellâihe 2004 kieđâvuš ive 2004 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Videospellâihe 2005

Videospellâihe 2005 kieđâvuš ive 2005 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Ádahooníłígíí

Ádahooníłígíí () lâi maailm vuossâmuš navajokielâg aavis, mii almostui ohtii máánust Ovtâstum staatâi maadâviestârist iivij 1943–1944 já 1946–1957. Aavisist lijjii uđđâseh, almottâsah já eres äigikyevdilis saavah, moh kuoskii navajoid. Kielâtotkeekyevtis – navajo William Morgan, Sr. já ij-navajo Robert W. Young – toimâttáin aavis maaŋgâid iivijd oovtâst.
Cuáŋuimáánust 2019 Arizona ollâopâttuv kirjerááju skannai puoh 103 numerid já piejâi taid neetin, kost toh láá luuhâmnáál nuuvtá.
Historjá.
Ovtâstum staatâi indiaanašijtoimâtuv (, uán. BIA) Navajo-juávus Window Rockist, Arizonast vuáđudij aavis ive 1943. Juáhus William Morgan, Sr. já Robert W. Young tooimâtškuođijn aavis. Morgan čaalij já jurgâlij artikkâlijd aavisân; Young toojij aavis já toimâttij tom lohheid. Vuossâmuš nummeer almostui jo porgemáánu 2. peeivi siämmáá ive. 
Tast maŋa aavis almostui vistig vittii ovdilgo tot nuuvâi koskâpuddâsávt uđđâivemáánust 1944 tondiet ko nube maailmsuáđi ääigi Young seervâi Ovtâstum staatâi merâjyelgiviehân já varrij Window Rockist Phoenixân. Tobbeen sun poorgâi nk. "Koodisárnooh"-projektist, mast navajokielâ kevttui syelikiellân Kuálhismeerâ suátitoimâkuávlust. Suáđi nuuhâm maŋa Young maacâi Window Rockân já tooimâtškuođij vuot aavis.
Veikkâ suáti nuuvâi jo čohčâmáánu 2. peeivi 1945, esken skammâmáánust 1946 aavis almostuuškuođij oppeet. Suáđi maŋa "Ádahooníłígíí" vijđedui já toos pottii eŋgâlâskielâg koveteevstah. Aavis almostui mestâ njuolgâduslávt ive 1950 räi. 
Ive 1951 Young vuolgij toimâttâsâst já Morgan tooimâi mottoom ääigi uáivitoimâtteijen tassaažân ko R. Ethelyn Miller seervâi toimâttâsân. Miller ij kuittâg pissoom kuhháá já jo ive 1952 aalgâst Leon Wallist šoodâi uáivitoimâtteijen. Wall ääigi aavis almostui oppeet njuolgâduslávt suulân nelji ive. Ive 1956 cuáŋuimáánu numerist Wall almottij, ete sun looppât aavispargo, tastko sust šadda Chilocco indianij eennâmtuáluškoovlâ rehtorin. Ko Wall talle vuolgij, te suu sajan poođij aavis majemuš uáivitoimâtteijee Edward Mays.
Čohčâmáánu 1956 rääjist aavis almostui jyehi nube máánu ton räi ko ton almostittem nuuvâi lopâlávt vyesimáánust 1957. Muáddi ive maŋeláá eŋgâlâskielâg "Navajo Times" vuáđudui.
Videospellâihe 2006

Videospellâihe 2006 kieđâvuš ive 2006 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Videospellâihe 2007

Videospellâihe 2007 kieđâvuš ive 2007 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Videospellâihe 2008

Videospellâihe 2008 kieđâvuš ive 2008 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
13. uđđâivemáánu – "" 
22. uđđâivemáánu – "Burnout Paradise" 
22. kuovâmáánu – " 
26. kuovâmáánu – " 
4. njuhcâmáánu – "Army of Two" 
14. njuhčâmáánu – "No More Heroes" 
10. cuáŋuimáánu – "Mario Kart Wii" 
24. cuáŋuimáánu – "Valkyria Chronicles" 
29. cuáŋuimáánu – "Grand Theft Auto IV" 
28. vyesimáánu – "Mass Effect" 
3. kesimáánu – "The Bourne Conspiracy" 
3. kesimáánu – " 
12. kesimáánu – " 
23. kesimáánu – "" 
27. kesimáánu – "Super Smash Bros. Brawl" 
11. syeinimáánu – "Secret Agent Clank" 
21. porgemáánu – "" 
8. čohčâmáánu – "Spore" 
9. čohčâmáánu – "NHL 09" 
14. čohčâmáánu – "Rock Band 2" 
23. čohčâmáánu – " 
30. čohčâmáánu – " 
7. rooovvâdmáánu – "" 
14. roovvâdmáánu – "Dead Space" 
14. roovvâdmáánu – "Littlest Pet Shop" 
16. roovvâdmáánu – "Wii Music" 
19. roovvâdmáánu – "Rock Band 2" 
20. roovvâdmáánu – "NHL 09" 
21. roovvâdmáánu – "Fable II"
21. roovvâdmáánu – "" 
28. roovvâdmáánu – "LittleBigPlanet" 
31. roovvâdmáánu – "Quantum of Solace" 
11. skammâmáánu – " 
11. skammâmáánu – " 
11. skammâmáánu – "Mirror's Edge" 
11. skammâmáánu – "SmackDown vs. RAW 2009" 
18. skammâmáánu – "Sonic Unleashed" 
18. skammâmáánu – "" 
21. skammâmáánu – "Lips" 
2. juovlâmáánu – "Grand Theft Auto IV" 
7. juovlâmáánu – "Prey"
Videospellâihe 2009

Videospellâihe 2009 kieđâvuš ive 2009 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
10. njuhčâmáánu – 2007/8 British Academy Games Awards
23.–27. njuhčâmáánu – GDC 2009 uárnejui San Franciscost.
2.–4. kesimáánu – Electronic Entertainment Expo 2009 uárnejui Los Angelesist.
 19.-23. porgemáánu – Gamescom uárnejui vuossâmuu tove.
12. juovlâmáánu – Spike Video Game Awards
1. roovvâdmáánu – PlayStation Portable Go almostui Euroopist.
13. uđđâivemáánu – "" 
27. kuovâmáánu – "Killzone 2" 
13. njuhčâmáánu – "Resident Evil 5" 
22. njuhčâmáánu – "Pokémon Platinum" 
29. njuhčâmáánu – "" 
9. cuáŋuimáánu – "Sacred" 
12. vyesimáánu – "Sacred 2" 
16. vyesimáánu – Minecraft
29. vyesimáánu – "inFamous" 
2. kesimáánu – "The Sims 3" 
16. kesimáánu – "" 
26. syeinimáánu – "Wii Sports Resort" 
4. porgemáánu – " 
25. porgemáánu – " 
1. čohčâmáánu – "Guitar Hero 5" 
14. čohčâmáánu – " 
15. čohčâmáánu – " 
15. čohčâmáánu – "NHL 10" 
15. čohčâmáánu – "Resident Evil 5" 
15. čohčâmáánu – "Scribblenauts" 
1. roovvâdmáánu – "Gran Turismo PSP" 
13. roovvâdmáánu – "Mario &amp; Sonic at the Olympic Winter Games" 
13. roovvâdmáánu – "" 
20. roovvâdmáánu – "FIFA 10" 
20. roovvâdmáánu – "WWE SmackDown vs. Raw 2010" 
27. roovvâdmáánu – "DJ Hero" 
3. skammâmáánu – "Band Hero" 
10. skammâmáánu – " 
10. skammâmáánu – " 
15. skammâmáánu – "New Super Mario Bros. Wii" 
17. skammâmáánu – "Assassin's Creed II" 
17. skammâmáánu – "Formula One 09" 
17. skammâmáánu – "" 
3. juovlâmáánu – "The Saboteur" 
8. juovlâmáánu – "" 
10. juovlâmáánu – "Angry Birds"
Tave-Pohjanmaa eennâmkodde

Tave-Pohjanmaa ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 45 852 km² já ässeeloho 416 142. Tave-Pohjanmaa raijâšuvá tavveen Laapi eennâmkoodán, nuorttân Kainuu eennâmkoodán sehe mäddin Koskâ-Pohjanmaa, Koskâ-Suomâ sehe Tave-Savo eennâmkuddijd. Tave-Pohjanmaa eennâmkoddekuávdáš lii Oulu.
Kieldah.
Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest láá 30 kieldâd, main 11 láá kaavpugeh.
Koskâ-Pohjanmaa eennâmkodde

Koskâ-Pohjanmaa ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Koskâ-Pohjanmaa ässeeloho lii 68 065 ađai Nannaam-Suomâ eennâmkuudijn ucemus já vijđodâh 6 463 km² ađai Nannaam-Suomâ nubben ucemus Kymileevi maŋa. Koskâ-Pohjanmaa räjinaabureh láá tavveen Tave-Pohjanmaa, mäddin Koskâ-Suomâ sehe Maadâ-Pohjanmaa já viestârist Pohjanmaa.
Kieldah.
Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest láá käävci kieldâd, main kyehti láá kaavpugeh.
Kainuu eennâmkodde

Kainuu () lii Suomâ eennâmkodde. Ton ässeeloho lii 70 600 já vijđodâh 22 688 km². Kainuu eennâmkode räjinaabureh láá tavveen já viestârist Tave-Pohjanmaa já mäddin Tave-Savo sehe Tave-Kärjil. Nuorttân Kainuu rajâšuvá Ruoššâ Kärjil täsivááldán.
Kieldah.
Kainuu eennâmkoddeest láá käävci kieldâd, main kyehti láá kaavpugeh.
Videospellâihe 2010

Videospellâihe 2010 kieđâvuš ive 2010 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
9.–13. njuhčâmáánu – GDC 2010 uárnejui San Franciscost.
19. njuhčâmáánu – British Academy Games Awards
15. cuáŋuimáánu – Algâalgâlii Xbox -konsol Xbox Live -server toppâlui.
14.–17. kesimáánu – E3 2010 uárnejui Los Angelesist.
 18.–22. porgemáánu – Gamescom
11. juovlâmáánu – Spike Video Game Awards
15. čohčâmáánu – PlayStation Move almostui Euroopist.
10. skammâmáánu – Kinect almostui Euroopist.
8. uđđâivemáánu – "" 
12. uđđâivemáánu – "Vancouver 2010" 
26. uđđâivemáánu – "Mass Effect 2" 
16. kuovâmáánu – "Aliens vs. Predator" 
23. kuovâmáánu – "Heavy Rain" 
2. njuhčâmáánu – "" 
23. njuhčâmáánu "Just Cause 2" 
13. cuáŋuimáánu – "" 
11. vyesimáánu – "Skate 3" 
18. vyesimáánu – "Alan Wake" 
18. vyesimáánu – "Red Dead Redemption" 
23. vyesimáánu – "Super Mario Galaxy 2" 
27. vyesimáánu – "Alpha Protocol" 
1. kesimáánu – "Alpha Protocol" 
15. kesimáánu – " 
29. kesimáánu – " 
27. syeinimáánu – "" 
24. porgemáánu – "Mafia II" 
7. čohčâmáánu – " 
8. čohčâmáánu – " 
14. čohčâmáánu – "" 
21. čohčâmáánu – "Civilization V"
22. čohčâmáánu – "F1 2010" 
28. čohčâmáánu – "FIFA 12" 
5. roovvâdmáánu – "Pro Evolution Soccer 2011" 
12. roovvâdmáánu – "Medal of Honor" 
19. roovvâdmáánu – " 
26. roovvâdmáánu – " 
2. skammâmáánu – "" 
4. skammâmáánu – "Sonic Free Riders" 
9. skammâmáánu – "" 
11. skammâmáánu – "Sonic Colors" 
16. skammâmáánu – " 
7. juovlâmáánu – "
Pešnirihhááš

Pešnirihhááš ("Motacilla alba") lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ. Tot lii Pirkanmaa eennâmkode lodde já Latvia aalmuglâšlodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Pešnirihhááš lii 16,5–19 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 18–23 g. Ton puuzah láá čappâdeh, ránáseh já vielgâdeh. Orráás uáivičohe monnjâuási, čuudâ sehe vättikuávlu láá čappâdeh, niŋálâsâst vuod toh láá ránáseh teikkâ čapisránáseh. Nuorâ lode uáivi lii räänis. Pešnirihhááš lii šođbâ lodde, mast lii kuhes čapis poođâš. Pottâšist láá vielgis roobdah. Vääti kuávlust láá tevkis kovoseh. Pešnirihháá njune já ruoidah láá čappâdeh.
Pešnirihhááš lii ruokis lodde, mii ohtânmaanoost stáávrut kuhes pottâšis, ko tot vázzá.
Pešnirihháá lávlum lii virkkuus já jotelis visârdem.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Pešnirihhááš pessee ubâ Suomâst. Mudoi tot pessee stuorrâ uásist Aasiast já Euroopist. Uccâ nääli iälá meid Alaska viestâruásist. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 400 000–600 000 paarrâd.
Pešnirihhááš lii uáli táválâš lodde riddoin, piälduin já čuákkipaaihijn.
Pešnirihhááš tálvástâl Aldanuorttân já Tavenuorttii-Afrikist. Lodde lii peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust.
Lasanem.
Pešnirihhááš pessee puohlágánijn soojijn. Piervâl tot ráhtá vaddâsijn já siävŋálijn. Niŋálâs mannee vyesimáánust 2–7 manneed. Sehe ores já niŋálâs läälliv taid 10–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 11–16 peeivi ahasâžžân. Vaanhimeh piemmâv uđâgáidis ton räi, ko toh láá 17–21 peeivi ahasiih. Kyehti mááná ivveest láá pešnirihháást viehâ táváliih. Pessimäigi lii vyesimáánust porgemáánu aalgâ räi.
Raavâd.
Pešnirihhááš porá čielgimielgâsttemijd. Pessimääigi ulguubeln tot porá meid siemânijd.
Videospellâihe 2012

Videospellâihe 2012 kieđâvuš ive 2012 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
5.–9. njuhčâmáánu – GDC 2012 uárnejui San Franciscost.
16. njuhčâmáánu – British Academy Games Awards
5.–7. kesimáánu – E3 2012 uárnejui Los Angelesist.
 15.–19. porgemáánu – Gamescom
7. juovlâmáánu – Spike Video Game Awards
22. kuovâmáánu – PlayStation Vita almostui Euroopist.
30. skammâmáánu – Wii U almostui Euroopist.
4. uđđâivemáánu – "NFL Blitz" 
6. uđđâivemáánu – "Boom Street" 
25. uđđâivemáánu – "Oil Rush" 
31. uđđâivemáánu – "Final Fantasy XIII-2" 
31. uđđâivemáánu – "Soulcalibur V" 
7. kuovâmáánu – " 
7. kuovâmáánu – " 
7. kuovâmáánu – "The Darkness II" 
14. kuovâmáánu – "Mario &amp; Sonic at the London 2012 Olympic Games" 
14. kuovâmáánu – "Twisted Metal" 
15. kuovâmáánu – "Warp" 
21. kuovâmáánu – "Syndicate" 
22. kuovâmáánu – "Alan Wake’s American Nightmare" 
22. kuovâmáánu – "Plants vs. Zombies" 
27. kuovâmáánu – "Binary Domain" 
28. kuovâmáánu – "SSX" 
29. kuovâmáánu – "Nexuiz" 
2. njuhčâmáánu – "Mario Party 9" 
6. njuhčâmáánu – "Mass Effect 3" 
6. njuhčâmáánu – "Street Fighter X Tekken" 
7. njuhčâmáánu – "I Am Alive" 
13. njuhčâmáánu – "Journey" 
13. njuhčâmáánu – "Warp" 
13. njuhčâmáánu – "" 
20. njuhčâmáánu – "Ninja Gaiden 3" 
20. njuhčâmáánu – "" 
22. njuhčâmáánu – "Angry Birds: Space" 
27. njuhčâmáánu – "Ridge Racer Unbounded" 
3. cuáŋuimáánu – "I Am Alive" 
3. cuáŋuimáánu – "" 
11. cuáŋuimáánu – "Legend of Grimrock"
12. cuáŋuimáánu – Fez 
17. cuáŋuimáánu – " 
18. cuáŋuimáánu – " 
20. cuáŋuimáánu – "The Darkness II" 
24. cuáŋuimáánu – "Prototype 2" 
27. cuáŋuimáánu – "Binary Domain" 
27. cuáŋuimáánu – "" 
1. vyesimáánu – "The Exiled Realm of Arborea" 
2. vyesimáánu – "Fable Heroes" 
3. vyesimáánu – "Nexuiz" 
8. vyesimáánu – "Starhawk" 
9. vyesimáánu – "Minecraft: Xbox 360 Edition" 
11. vyesimáánu – "Street Fighter X Tekken" 
15. vyesimáánu – "Diablo III" 
15. vyesimáánu – "Max Payne 3" 
18. vyesimáánu – "" 
22. vyesimáánu – "Alan Wake’s American Nightmare" 
22. vyesimáánu – "Dragon’s Dogma" 
22. vyesimáánu – " 
29. vyesimáánu – " 
1. kesimáánu – "Max Payne 3" 
5. kesimáánu – "Inversion" 
19. kesimáánu – " 
22. kesimáánu – " 
26. kesimáánu – "The Amazing Spider-Man" 
18. syeinimáánu – "Tony Hawk’s Pro Skater HD" 
24. syeinimáánu – "Prototype 2" 
27. syeinimáánu – "Inversion" 
31. syeinimáánu – "
31. syeinimáánu – " 
21. porgemáánu – " 
21. porgemáánu – " 
28. porgemáánu – "Tony Hawk’s Pro Skater HD" 
11. čohčâmáánu – "NHL 13" 
11. čohčâmáánu – "Tekken Tag Tournament 2" 
18. čohčâmáánu – "Borderlands 2" 
18. čohčâmáánu – "F1 2012" 
25. čohčâmáánu – "" 
2. roovvâdmáánu – "Resident Evil 6" 
7. roovvâdmáánu – "Pokémon Black 2 já White 2" 
9. roovvâdmáánu – "Dishonored" 
9. roovvâdmáánu – "" 
9. roovvâdmáánu – "Just Dance 4" 
9. roovvâdmáánu – " "
17. roovvâdmáánu – "" 
23. roovvâdmáánu – "Street Fighter X Tekken" 
30. roovvâdmáánu – "Assassin’s Creed III" 
6. skammâmáánu – "Halo 4" 
13. skammâmáánu – "" 
20. skammâmáánu – "Assassin’s Creed III" 
20. skammâmáánu – "" 
25. skammâmáánu – "Resident Evil 6" 
4. juovlâmáánu – "Far Cry 3" 
5. juovlâmáánu – "Yakuza 5"
Kollepoođah

Kollepoođah ("Calliphoridae") lii kiärpášhiäimu. Hiäimun kuleh 1 100 šlaaijâd. Kollepoođâi lasseen meiddei maaŋgah eres kiärppááh poreh rááđuid, mut kollepoođah láá spesiaališum toid.
Kollepoođah láá čuovjis- tâi meetaalkildeeh, tegu šuálbejum stääli. Toh láá vistekiärppáást stuárráábeh já taid uáiná kiđđuv peeivipaštust tupeseeinist, mut meid rááiđuin, soondijn já mieskee kuobbârijn. Kollepoođâi suovsah ovdáneh rááđuin, mut rävisin toh ucâluveh távjá siisâ tálvástâllâđ.
Suuvah.
Kollepoođáid kuleh čuávuvááh suuvah:
Fiskispešnirihhááš

Fiskispešnirihhááš ("Motacilla flava") lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Fiskispešnirihhááš lii 15–16 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 15–23 g. Fiskispešnirihháá vyelipeeli lii fiskâd já ton selgi ruánááruškâd. Lode suájáin láá kezis kuovgisfiskis teikkâ ränisvielgis sárgáh. Ton kuhes čapis pottâšist láá vielgis roobdah. Fiskispešnirihháá njune já ruoidah láá čappâdeh. Niŋálâsâst ivneh láá kuovgâduboh ko orásist.
Siämmáánáál ko pešnirihhááš, meid fiskispešnirihhááš stáávrut ohtânmaanoost kuhes pottâšis, ko tot vázzá.
Fiskispešnirihháá jienâ lii čyejilis ”vtsie”.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Fiskispešnirihhááš pessee ubâ Suomâst. Mudoi tot pessee stuorrâ uásist Euroopist já Aasiast. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 500 000 paarrâd. Nääli lii hiäjulum korrâsávt eromâšávt Maadâ-Suomâst.
Fiskispešnirihhááš tálvástâl trooppisâš Afrikist. Lodde lii peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-čohčâmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust.
Lasanem.
Fiskispešnirihháá piervâl lii enâmist šadolâšvuođâ čiähusist. Piervâl lii rahtum koške vaddâsijn já siävŋálijn. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust 4–7 manneed. Sehe ores já niŋálâs läälliv taid 12–14 peivid, iänáážin kuittâg niŋálâs láálá. Uđâgááh vyelgih piervâlist 11–13 peeivi ahasâžžân. Vaanhimeh piemmâv uđâgáidis ton räi, ko toh láá 23–33 peeivi ahasiih.
Raavâd.
Fiskispešnirihhááš porá čielgimielgâsttemijd.
Vyelišlaajah.
Fiskispešnirihhááš juáhhoo muádi vyelišlaajân, moin kyehti pessiv Suomâst: "Motacilla flava flava" já "Motacilla flava thunbergi". Vyelišlaajâid puáhtá iäruttiđ tienuuvt, ete "Motacilla flava flava" -orásist lii kuovgisfiskis säärgis čalmekulmeest, "Motacilla flava thunbergi" -orráás uáivi vuod lii ollásávt räänis. Máddáápiälááš vyelišlaajâ "Motacilla flava flava" pessee eennâmtuálupirrâsijn, ko vuod "Motacilla flava thunbergi" iälá taveláá já pessee suánjoin. Vyelišlaajah meiddei ruossâlistojeh koskânis.
Parasiitkiärppááh

Parasiitkiärppááh ("Tachinidae") lii kiärpášhiäimu. Hiäimun kuleh masa 10 000 šlaaijâd. Suomâst tiättojeh paijeel 200 šlaaijâd. Rävis kiärppáid kuáhtáá táválávt kukkáin já šadoi loostâin.
Suovsah.
Suovsah ovdáneh eres tiivrij parasiitin, aainâs piäivááloddái suovsâin. Tot uáivild tom, et kiärppáá suoksâ porá ellee piäivááloddáá suovsâ tassaaš ko tot jáámá, mon maŋa tot skuáppuluvá.
Tikkekiärppááh

Tikkekiärppááh ("Hippoboscidae") lii kiärpášhiäimu. Hiäimun kuleh paijeel 200 šlaaijâd, moh juáhhojeh 21 suuhân. Tikkekiärppááh tiättojeh ubâ maailmist. Suomâst tiättojeh 10 šlaaijâd.
Tikkekiärppááh láá iänáážin lode tâi soorvâ parasiiteh. Sorvâkiärpáš ("Hippoboscata cervi") ij lah vala Sáámán pyevtittâm, mut lode tikkekiärpáš kale lii lamaš Säämist ton tovláá rääjist. Tikkekiärppáá tobdá tast, et jis veikkâ mon korrâsávt cäpcee tom suormâkeejij kooskân, te tot ij jäämi pic ruotâst ain ovdâskulij.
Ruotâskiärppááh

Ruotâskiärppááh ("Anthomyiidae") lii kiärpášhiäimu já kyevtsuájásij stuárráámus hiäimu. 
Ruotâskiärppááh sulâstiteh táválii vistekiärppáá, mut láá ucánjáhháá ucebeh. Rävisin kiärppááh iälusteh kukkáin, mut suoksân toh poreh já pilledeh ovdâmerkkân navrâs já eres-uv ruotâsšaddoid.
Vyelihiäimuh.
Hiäimu juáhhoo kyevti vyelihiäimun Anthomyiinae (23 suuhhâd) já Pegomyinae (8 suuhhâd). Suuvâi "Pegomya", "Delia", "Phorbia", "Botanophila" já "Chirosia" suovsah poreh ellee šaddo-oosijn, já tain motomeh láá háituliih pilletiivreh. Motomij "Pegomya"-suuvâ šlaajâi suovsah poreh kuobbârij iđoseenijd.
Tave-Savo eennâmkodde

Tave-Savo ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 21 078 km² já ässeeloho 247 810. Tave-Savo raijâšuvá tavveen Tave-Pohjanmaa já Kainuu eennâmkuddijd, nuorttân Tave-Kärjil eennâmkooodán, viestârist Koskâ-Suomâ eennâmkoodán sehe mäddin Maadâ-Savo eennâmkoodán. Tave-Savo eennâmkoddekuávdáš lii Kuopio.
Kieldah.
Tave-Savo eennâmkoddeest láá 19 kieldâd, main 5 láá kaavpugeh.
Vistekiärpáš

Vistekiärpáš ("Musca domestica") lii kiärpáš. Tot lii táválávt 6–8 mm kukkosâš. Vistekiärpáš tiäddá suulân 12 mg, já ton stuárráámus kirdemliähtu lii suulân 7,2 km tiijmest.
Vistekiärppááh pyehtih levâttiđ taavdâid. Toh láá suulân 8 mm kukkosiih čapis- já räniskirjáás tiivreh, moi orásijn láá vala fiskissiähá tiälhuh poođâkeččin. Vistekiärpáš lii eidusâš kikse ađai kivsádâs, mon olmooš ij happit toškâliđ ige tom fattii kiddâ.
Koskâ-Suomâ eennâmkodde

Koskâ-Suomâ ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 19 012 km² já ässeeloho 272 086. Tot raijâšuvá tavveen Tave-Pohjanmaa eennâmkoodán, taveviestârist Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoodán, viestârist Maadâ Pohjanmaa eennâmkoodán, maadâviestârist Pirkanmaa eennâmkoodán, nuorttân Tave- sehe Maadâ-Savo eennâmkuddijd já mäddin Päijät-Häme eennâmkoodán. Koskâ-Suomâ eennâmkoddekuávdáš lii Jyväskylä.
Kieldah.
Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest láá 22 kieldâd, main 6 láá kaavpugeh.
Suándikiärppááh

Suándikiärppááh ("Scathophagidae") lii uccâ kiärpášhiäimu. Rävis suándikiärpáš lii suulân 6–8 mm kukkosâš. Suájáh láá viehâ kuheh. Suovsah láá kubbeellágáneh, já tain iä lah jyelgih.
Suándikiärppááh iälusteh noomâs mield suándist, mut iänáážin kuittâg lahtâ jeegijn já lyeivein, kost suovsah-uv ovdáneh kiärpážin. Táválumos šlaajâ, mii Säämist tiättoo, lii fiskissiähá kuolgiis "Scatophaga stercoraria". Ton suovsah ovdáneh suándist já toh poreh eres tiivrij suovsâid.
Heeđâlmkiärppááh

Heeđâlmkiärppááh ("Tephritidae") lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. 
Heeđâlmkiärppááh láá viehâ alda hyelhih mijnejeijeekiärppáid. Nuuvtpa toi suovsah láá mijnejeijen šadoi loostâin já heđâlmijn. Heeđâlmkiärppááh láá iänááš ruškâdeh, mut toi suájáh láá kirjááh, main láá ruškis tâi fiskis tiälhuh, sárgáh tâi täsni tâi viermičalmekovoseh. Suájáh tuáimih siämmáálágánin viestâdemriäidun tego sevveekiärppáin-uv. Čalmeh láá távjá ivnááh.
Virdepešnirihhááš

Virdepešnirihhááš ("Motacilla cinerea") lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Virdepešnirihhááš lii 17–20 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 18–23 g. Ton suájái kukkodâh lii 8–9 cm. Orráás vyelipeeli lii fiskâd já ton čuudâ lii čappâd. Uáivi lii räänis. Niŋálâs čuávjipeeli lii kuovgâdub, fiskis ivne lii kievrâb raddeest já juolgij tyehin. Niŋálâs čuudâ lii vielgâd. Virdepešnirihháá selgi lii räänis. Tevkis suájáin lii vielgis säärgis. Lode kuhes čapis pottâšist láá vielgis roobdah. Nuorâ luudij radde lii okraivnásâš. Puoh virdepešnirihháin lii fiskis vyelipottâ já fiskisruánáá pajepottâ. Virdepešnirihháást lii pešnirihhááš-šlaajâin kuhemus poođâš.
Virdepešnirihhááš stáávrut pottâšis siämmáánáál ko pešnirihhááš. Meiddei ton lávlum lii pešnirihháášlágán visârdem.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Suomâst virdepešnirihhááš lii härvinâš lodde já pessee iänáážin tavveen, eromâšávt Oulujärvi, Kuáccám, Suovâkuoškâ já Kolari kuávluin. Mudoi tot pessee stuorrâ uásist Euroopist já Aasiast. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 20–50 paarrâd. Suomâst šlaajâ lii uđđâ puáđulâš, mii poođij nuorttân 1960-lovvoost. Vuossâmuu keerdi virdepešnirihhááš pessij Suomâst ive 1967.
Virdepešnirihhááš tálvástâl Koskâ- já Maadâ-Euroopist. Lodde lii peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii čohčâ-skammâmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust.
Lasanem.
Virdepešnirihhááš ráhtá piervâl vohis čääsi alda keeđgij sehe rakânâsâi já seeinij vuággoid. Piervâl lii rahtum vaddâsijn já siävŋálijn. Niŋálâs mannee vyesimáánust 4–7 manneed já láálá taid 11–14 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 11–14 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid ton räi, ko toh láá 27–33 peeivi ahasiih. Motomeh virdepešnirihháášpaarah rähtih kyehti mááná ivveest.
Raavâd.
Pešnirihhááš porá čielgimielgâsttemijd.
Vyelišlaajah.
"Motacilla cinerea cinerea" pessee Taveviestâr-Afrikist já Viestâr-Euroopist, suullân linjá Puola (Gdansk) – Iran maadâviestârbeln. Ton lasseen taat vyelišlaajâ pessee meid Skandinavia maadâoosijn.
"Motacilla cinerea melanope" pessee Ural-váráduv viestârbeln Amur-juuvâ räi Siberiast.
"Motacilla cinerea robusta" pessee Suomâst nuortâs kulij Kuálhismeerâ räi.
"Motacilla cinerea patriciae" pessee Atsori-suolluin.
"Motacilla cinerea schmitzi" pessee Madeira-suollust.
"Motacilla cinerea canariensis" pessee Kanariasuolluin.
Tave-Kärjil eennâmkodde

Tave-Kärjil ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 22 903 km² já ässeeloho 162 400. Tave-Kärjil raijâšuvá tavveen Kainuu eennâmkoodán, viestârist Tave- sehe Maadâ-Savo eennâmkuddijd, sehe mäddin Maadâ-Kärjil eennâmkoodán. Tave-Kärjil eennâmkoddekuávdáš lii Joensuu.
Kieldah.
Tave-Kärjil eennâmkoddeest láá 13 kieldâd, main 5 láá kaavpugeh.
Mijnejeijeekiärppááh

Mijnejeijeekiärppááh ("Agromyzidae") lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Rävis kiärppááh láá 1–3 mm kukkosiih, já suovsah láá 2–3 mm kukkosiih.
Mijnejeijeekiärppááh láá finnim noomâs tast, ko toi suovsah iälusteh šado loostâin mijnejeijen ađai kyevzen já toh poreh šado lostáid muhâttellee pocceid, moh kasoh taađeest ko suoksâ-uv stuáru. Suomâst láá kuáhtájum paijeel 200 mijnejeijeekiärpáššlaajâ já jyehi šlaajâ suoksâ kuáđá maŋŋaalsis toos tijpâlii kovvoos ađai miijne. Veikkâ kiärppááh já toi suovsah láá uceh, te suovsâ puurrâm poccee kuittâg kuárid loostâ uásild tâi ollásávt.
Pohjanmaa eennâmkodde

Pohjanmaa () lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 17 834 km² já ässeeloho 175 691. Pohjanmaa raijâšuvá tavveen Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoodán, nuorttân Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoodán sehe mäddin Satakunta eennâmkoodán. Pohjanmaa eennâmkoddekuávdáš lii Vaasa. Pohjanmaa lii Nannaam-Suomâ áinoo eennâmkodde, mast ruotâkielâ sárnooh láá eenâb ko suomâkielâ sárnooh. Eennâmkode áinoo tuše suomâkielâlâš kieldâ lii Laihia. Suomâkielâ lii váldukiellân meid Vaasa sehe Kaskisii kaavpugijn.
Kieldah.
Pohjanmaa eennâmkoddeest láá 14 kieldâd, main kuttâ láá kaavpugeh.
Maadâ-Pohjanmaa eennâmkodde

Maadâ-Pohjanmaa (, ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 14 356 km² já ässeeloho 191 465. Maadâ-Pohjanmaa raijâšuvá tavveen Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoodán, viestârist Pohjanmaa eennâmkoodán, nuorttân Koskâ-Suomâ eennâmkoodán já mäddin Satakunta sehe Pirkanmaa eennâmkuddijd. Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddekuávdáš lii Seinäjoki.
Kieldah.
Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest láá 18 kieldâd, main käävci láá kaavpugeh.
Tälvikiärppááh

Tälvikiärppááh ("Heleomyzidae") lii uccâ kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst já maailmist-uv. Tälvikiärpáššlaajah kávnojeh Suomâst viđâlov suulâin.
Tälvikiärppááh tiättojeh maŋesčoovčâ tâi tooláá kiđđuv, mut meiddei tälviv, jis liegâsvuotâ paijaan paijeel nolá. Suovsah iälusteh kuocâgeijee šaddo- já elleepasâttâsâin.
Sitruunpešnirihhááš

Sitruunpešnirihhááš ("Motacilla citreola") lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Sitruunpešnirihhááš lii 15,5–17 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 15–24 g já sulâstit fiskispešnirihháá. Keessiv orráás uáivi sehe vyelipeeli láá sitruunfiskâdeh, pic vyelipottâ, mii lii vielgâd. Selgi lii tevkisräänis, pic niske já ovdâčielgi, moh láá čapislágáneh. Niŋálâs uáivičokke já nierah láá ränislágáneh, radde já čalmekulmesäärgis láá kuovgisfiskâdeh. Nuorâ sitruunpešnirihháá selgi lii kuovgisräänis, já vyelipeeleest fiskis ivne váilu ollásávt. Ivne peeleest nuorâ sitruunpešnirihhááš sulâstit nuorâ pešnirihháá, čuddust kuittâg váilu tevkis raddekovos. Lode čapis pottâšist láá kubdâ vielgis roobdah. Suájáin láá kyehti kubdâ vielgis sárgá. Sitruunpešnirihháá ruoidah láá tevkisruškâdeh já njune lii čappâd.
Sitruunpešnirihháá jienâ lii korrâ “tsriit”.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Sitruunpešnirihhááš lii táválâš lodde eromâšávt Aasiast. Tot pessee Tave-Ruošâst já Siberiast sehe Koskâ-Ruošâst Baltia enâmij maadâoosij räi. Šlaajâ lii leevvânmin viestârkulij já pessee onnáá peeivi Euroop nuorttâoosijn, ovdâmerkkân Puolast. Suomâst sitruunpešnirihhááš lii lamaš pessimšlaaijân 1990-lovo loopâ rääjist. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 5–30 paarrâd.
Sitruunpešnirihhááš tálvástâl Maadânuorttii-Aasiast, härvinubbooht Arabia njargâenâmist. Lodde lii peivivärrejeijee. Šlaajâ härvinâšvuođâ tiet ton varriimist Suomâst iä lah ennuv tiäđuh. Sitruunpešnirihhááš lii oinum Suomâst cuáŋuimáánu loopâst roovvâd-skammâmáánu räi.
Lasanem.
Sitruunpešnirihhááš ráhtá piervâlis koške vaddâsijn. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust 4–7 manneed. Sehe ores já niŋálâs läälliv taid 14–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 12–15 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Pešnirihhááš porá čielgimielgâsttemijd.
Sevveekiärppááh

Sevveekiärppááh ("Sepsidae") lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Sevveekiärppááh sulâstiteh čuuvtij kuuđhâ já vaarâ tovlááh ulmuuh láá-uv nabdam taid kirdeekutkân. Toh tiättojeh suándileejij aldasijn já meiddei máihloo muorâin. Sevveekiärppááh kavnâdeteh kuomijdiskuin sevimáin ađai hiäilutmáin suájáidis merkkân vyestipele suhâpiälán. Suájákeejijn láá vala čapis tiälhuh, moh pehtiliteh seevvim.
Listo Euroopist tiättojeijee sevveekiärpáššlaajâin

Taat lii listo Euroopist tiättojeijee sevveekiärpáššlaajâin.
*Suuhâ "Orygma" 
*"O. luctuosum" 
*Suuhâ "Ortalischema" 
*"O. albitarse" 
*Suuhâ "Zuskamira" 
*"Z. inexpectata" 
*Suuhâ "Themira" 
*"T. annulipes" 
*"T. arctica" 
*"T. biloba" 
*"T. germanica" 
*"T. gracilis" 
*"T. leachi" 
*"T. lucida" 
*"T. malformans" 
*"T. minor" 
*"T. nigricornis" 
*"T. paludosa" 
*"T. pusilla" 
*"T. putris" 
*"T. ringdahli" 
*"T. sipmlicipes" 
*"T. superba" 
*Suuhâ "Susanomira" 
*"S. caucasica" 
*Suuhâ "Meroplius" 
*"M. fukuharai" 
*"M. minutus" 
*Suuhâ "Saltella" 
*"S. nigripes" 
*"S. sphondylii" 
*Suuhâ "Nemopoda" 
*"N. nitidula" 
*"N. pectinulata" 
*"N. speiseri" 
*Suuhâ "Sepsis" 
*"S. barbata" 
*"S. biflexuosa" 
*"S. cynipsea" 
*"S. duplicata" 
*"S. flavimana" 
*"S. fulgens" 
*"S. luteipes" 
*"S. neocynipsea" 
*"S. nigripes" 
*"S. orthocnemis" 
*"S. punctum" 
*"S. thoracica" 
*"S. violacea" 
*"S. fissa" 
*"S. lateralis" 
*"S. niveipennis" 
*"S. pseudomonostigma" 
*"S. setulosa"
Luhteekiärppááh

Luhteekiärppááh ("Sciomyzidae") lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Luhteekiärppááh iälusteh lahtâ luhteesuánjuin sehe jävririddoin já ládduriddoin, nuuvtko jo nommâ-uv tiätá muštâliđ. Toh láá uceh tâi koskâstuárráh já tain láá suájáin tiälhuh tâi viermičalmekovoseh. Maaneest ovdáneijee suovsah iälusteh parasiitin čäciskuápuin, mut meiddei koške-eennâm skuápuin-uv. Loopâst suoksâ koddá iššeedelles, skuáppuluvá já šadda rävis tivren.
Mäihlikiärppááh

Mäihlikiärppááh ("Drosophilidae") lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst mäihlikiärppááh tiättojeh 30 šlaajâ suulâin, já taid kuáhtáá pyeremustáá kevvee tâi kuocâgeijee heđâlmijn já muorjijn.
Mäihlikiärppááh láá maaŋgâi ärbivyehitotkei tehálumoseh iskostiivreh, main puoh tobdosumos lii baanaankiärpáš ("Drosophila melanogaster").
Olgohäämi.
Mäihlikiärppááh láá uceh, já tain láá táválávt ruopsis čalmeh. Rävis mäihlikiärppááh láá 2–3 mm kukkosiih, já suovsah láá 6–8 mm kukkosiih. Suovsah láá kuovgâdeh, já tain iä lah jyelgih.
Snaartâl

Snaartâl ("Mareca penelope") lii viettuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Snaartâl lii 42–50 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 600–850 g. Ton suájákeejij koskâ lii 75–87 cm. Ores lii tevkisräänis, já tast láá ruopsisruškis uáivi já čeve sehe fiskisvielgis kállu. Poođâš lii čappâd. Niŋálâs puuzah láá ránáseh teikkâ ruškâdeh. Snarttâlist lii ränis njune, mon keeči lii čappâd. Lode čeve lii uáli uánihâš já uáivi lii juurbâs. Snarttâlist láá vielgis čuávji já suájátiälkku. 
Snaartâl lii pelipyehčee.
Orráás kiihâmjienâ lii spižá spaihâstem sulâstittee njuurgâs “vii-u(rr)”. Niŋálâs kirdemjienâ lii ruávis ”kar, kar…”.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Snaartâl pessee čácáduvâi alda ubâ Suomâst. Tavveen tot pessee valjeeht, mäddin ucceeb. Lodde pessee šaddaas jaavrij já merâluovtâi riddoin sehe suollui nijttoriddoin. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield suullân 40 000 paarrâd. Pessimnääli lii kiäppánâm majemui iivij.
Snaartâl tálvástâl Viestâr-Euroopist. Motomeh lodeh pisoh meid Suomân. Loppâkeesi já čoovčâ ääigi snarttâleh čokkâneh stuorrâ muáttin, main sättih leđe fáárust meid eres loddešlaajah. Snaartâl lii sehe ijjâ- já peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-vyesimáánust.
Lasanem.
Snaartâl ráhtá piervâlis táválávt meecist miestuu vuálá, šadolâšvuođâ čiähusist. Piervâl lii skođâstum puzâiguin já uvjâiguin. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 7–9(–13) manneed já láálá taid 22–23 peivid. Uđâgááh uáppih kirdeđ 6 oho ahasâžžân. Uđâgááh oceh jiejah purrâmuš jo uáli uccen, mut pisoh máánnán oovtâst enijnis. Niŋálâs tipšo uđâgáidis 40–45 peivid.
Raavâd.
Keessiv snaartâl kuátu rääsi siämmáánáál ko čuánjá. Mudoi lodde porá čäcišaddoid, härvinubbooht tiivrijd.
Naamiokiärppááh

Naamiokiärppááh ("Conopidae") lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Hiäimun kuleh maailmvijđosávt 800 šlaaijâd, moh láá 47 suuvâst já 4 vyelihiäimust.
Olgohäämi.
Naamiokiärppááh láá koskâstuárusiih, ruškâdeh já fiskiskirjááh. Tain láá kezis suájáh, kubdâsiähá uáivi já kuhes tobdočuárvih. Tain lii kuhes njamonjune, mut toin toh njameh tuše šaddoin mieđâ. Maaŋgah šlaajah sulâstiteh ivnijdis já liihâdmis peeleest viäpsáid ađai toh jievžâdeh taid já fillejeh máhđulijd vajalijd.
Naamiokiärppááh láá 8–15 mm kukkosiih, já taid kuáhtáá kesimáánu aalgâst čohčâmáánu aalgân.
Suovsah.
Suovsah ovdáneh miäđušijnij já viäpsái parasiitin ađai toh fillejeh meiddei iššeedtivrijdis-uv.
Kukkákiärppááh

Kukkákiärppááh ("Syrphidae") lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Toh láá valjeest maailmist já Suomâst-uv paijeel 250 šlaaijâd. Nube käldee mield Suomâst kukkákiärpáššlaajah láá paijeel 300.
Olgohäämi já lasanem.
Kukkákiärppááh láá muččâdeh já ivnááh, main maaŋgâin tiättoo še nk. mimikry-almoon: toh jievžâdeh mirhâlij tiivrij iivnijd tegu viäpsá, já miäđušijn iivnijd.
Niŋálâsah oceh šaddoširrâpopulaatio já mannejeh toho. Ko maneh muttojeh suoksân, te toh hurtoškyeteh taid.
Ryhákiärppááh

Ryhákiärppááh ("Phoridae") lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. 
Rumâškiärpáš.
Hiäimun kullee rumâškiärppáá ("Conicera tibialis") kuáhtáá noomâs-uv vuáđuld hävdienâmijn. Rumâskiärppáá suovsah ovdáneh hävdidum jaamišijn já siämmáá kistoost pyehtih ovdániđ maŋgâ-uv suhâpuolvâ. Vuossâmuuh niŋálâsah peessih monnid rummâšân jo ovdil häävdi tevdim-uv. Lii meiddei arvâlum, et uási skuápuin ovdánâm rävis kiärppáin nahciiččii kuáivudâttâđ häävdist maasâd eennâm oolâ.
Faarpâlskuáppukiärppááh

Faarpâlskuáppukiärppááh ("Cyclorrhapha") lii kiärpášjuávkku, mii ij lah vala luokittâllum. Juávkun kuleh suulân 80 hiäimud. 
Iäruh faarpâlskuáppukiärppái já muumioskuáppukiärppái kooskâst.
Faarpâlskuáppukiärppááh iäráneh muumioskuáppukiärppáin suovsâ skuápu ráhtus vuáđuld. Ko muumioskuáppukiärppáá skuápust tiättojeh jo rävis kiärppáá häämih, mast ton nommâ-uv puátá, te faarpâlskuáppukiärppáá skuáppu lii tegu faarpâl.
Hiäimuh.
Faarpâlskuáppukiärppáid kuleh čuávuvááh hiäimuh: