tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Jaapaanvađukkâš

Jaapaanvađukkâš ("Rubus phoenicolasius") lii šaddo lii váhá siämmáámuđusâš tego vađukkâš-uv.
Tobdomeerhah.
Ubâ šado luávdá ruopsissiähá timmâ nyevvi, mast šaddo lii-uv finnim tieđâlii noomâs nube uási. Nyevvi kávnoo muorjij pirrâ já meid šado nuorâ oovsijn. Taan šaddoost vyeliláá já meid puáris oovsijn láá säägih, váhá tego ruusust, moh čuágguh čuuvtij. Tagareh uásih, main šaddeh myerjih, láá val uáli timáseh, iäge toh luhhoost čuágu.
Myerjih.
Jaapaanvađukkáá myerjih láá váhá sitkásuboh ko vađukkááh já máávus tááhust ucánjáhháá piškeruboh, mut myerjih láá tievâ sääpi. Myerji siste láá ennuv smavvâ keeđgih, váhá tego luámánijn-uv, mut toh láá ucebeh, iäge toh mahten hettii puurrâm iäge pääsi panij kooskân. Myerji ij liijkágin lah mahten táhtáá. Keeđgijd lii älkkee njielâstiđ nuhtán muorjijn. Myerjih láá jyehi tááhust hirmâd njálgáh, já párnááh poreh taid mielâstis. Laddâm myerji lii lilasiähá ruopsâd, já čorohâš lii ränissiähá ruánáá teikâ ooraans.
Kevttim.
Ulmuuh, kiäh láá iskâm rähtiđ jaapaanvađukkáin hilo, láá ettâm, et tot ij lah ollágin šiev juurdâ. Hilloost šadda táhtáá já šlijváá, mii tuše kara já vana, ige tot njade manengin, adai myerji smakkâ láppoo tievâslávt vuošâmist. Myerji moonât máávus meid puolâščuhheest, ige toos ij iššeed sukkârij lasettemgin puolâšân pieijâm ohtâvuođâst. Adai jaapaanvađukkááh iä heivii tälvimyerjin. Áinoo máhđulâšvuotâ lii tastoo rettâdiđ jaapaanvađukkáá muorjijgijn tállân ko toh läddih. Taid puáhtá pieijâđ jugurtân teikâ iiđeedsuohâdân teikâ lahcâjieŋân teikâ hervâttiđ toigijn veik šoddâmpeivikááhu.
Kristin Harila

Kristin Harila (š. njuhčâmáánu 28. peeivi 1986, Čäcisuálui, Taažâ) lii taažâsämmilâš kuárŋudeijee já oovdeb čyeigee. Sun lii kuárŋudâm puoh čuuhijd, moh pajaneh paijeel 8 000 meetter alodâhân. Maailmist toh láá ohtsis 14.
Karrieer.
Ive 2021 Kristin Harilast šoodâi pegâlmâs, tastko sun kuárŋudij tagarijd vaarijd ko Everest já Lhotse 12 tiijmest, mii lâi ulâttâs talle ko saahâ lii nisonijn. Tastmaŋa sun lii cuovkkim jieijâs ulâttâs kuohtii. Ive 2022 sun kuárŋudij siämmáid vaarijd váhá paijeel 9 tiijmest, já ive 2023 tuše 8 tiijmest.
Ive 2023 poođij nubbe-uv ulâttâs, ko Kristin Harila já nepallâš šerpa-uápisteijee Nima Rinji lává kuárŋudâm puoh 8 000-meetteersijd vaarijd suulân kuulmâ mánuppaajeest. Harila já Rinji lává peessâm 14 vääri čookán 92 peeivist. Oovdeb ulâttâs tohhui ive 2019. Talle brittilâš Nirmal Purja, kii lii kuittâg šoddâm Nepalist, kuárŋudij 14 čokked 189 peeivist.
Suándijâš

Suándijâš ("Geotrupes stercorarius") lii koppakuorijâššlaajâ, mii kulá sittijáid. Tot ij lah Säämist nuuvtkin táválâš mut kale mäddiláá Suomâst.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Suándijâš lii 2,5 seenti kukkosâš koppakuorijâš. Tot lii čoođâ čappâd. Ton tobdočuárvih láá uánihááh, já toh kasoh olgoskulij. Jyehi jyelgist tast láá maaŋgah smavvâ ruáhih.
Raavâd.
Suándijâš porá šaddoporrei soondijd já tondiet tot kávnoo ain tobbeen, kost lii kärji. Ehidist suándijááh sättih pirâstittiđ-uv käärji.
Lasanem.
Kiđđuv ores já niŋálâs kuáivuv suándileje vuálá joba meetterpele vuáloskulij ulâtteijee skuápu. Niŋálâs kuáivu toos lase sijđoskuápuid. Toid tot tastoo puáhtá lase soondijd já mannee tohon. Maŋeláá tot tappa puoh raaigijd sondijn. Moonijn olgospuáttee suovsah kevttih raavvâdin suándi suullân ive ovdilgo toh sirdâšuveh skuáppumuudon, mast toh motomin puátih olgos rävis suándijâžžân.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1956 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1956.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1957 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1957.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1958 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1958.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1959 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1959.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1960 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1960.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1961 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1961.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1962 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1962.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1963 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1963.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1964 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1964.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1965 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1965.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1966 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1966.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1967 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1967.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1968 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1968.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1969 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1969.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1970 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1970.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1971 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1971.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1972 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1972.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1973 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1973.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1974 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1974.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1975 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1975.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1976 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1976.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1978 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1978.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1979 (Saksa)

Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1979.
Meteor

Meteor lii smavvâ keđgipittá, mii puálá áimukeerdist. Meteoreh kaččeh korrâ liävttoin áimukiärdán, já tast šadda kahheem, mon keežild komovuotân kaččee lyeni acâkkistškuátá. Talle uáinoo olmooščaalman täsniluččim. Lyridij tááhust koččâmuš lii meteorčaggeest, mii suullân siämmáá ääigi lii uáinusist siämmáá kuávlust. 
Lyridij juávkku lii finnim noomâs lyyra täsnikovosist, já tot lii puárásumos tubdum meteorjuávkku. Meteoreh áiccojii suullân 2 600 ihheed tassaaš vuosmuu keerdi. Lyridij meteoreh láá kirkkâdeh, motomin nuuvt kirkkâdeh, et toh hämmejeh tullâpáálu. Meteor lii talle tullâpállu, jis tot lii kirkkâdub ko Venus-plaaneet, mii lii täsnialme kirkkâdumos plaaneet.
Sämikielân meteoreh kočoduvvojeh "luččejeijee täsnin".
Serie A 1988–1989 (nisoneh)

Serie A 1988–1989 lii Italia nisonij jyelgipáálu alemuu liigatääsi 22. paje. Tot aalgij roovvâdmáánu 15. peeivi 1988 já nuuvâi kesimáánu 17. peeivi 1989.
Juávhuh.
Fáárust lijjii ohtsis 16 juávkkud: 3 juávhu Toscanast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Lombardiast, 2 juávhu Campaniast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Latiumist, 1 juávkku Apuliast, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Sisiliast.
Lopâlâš tavlustâh.
Campania G.B. lii Italia miäštár 1988–1989. Ruopsâdin merkkejum juávhuh koččii Serie A:st vyeleeb liigatáásán. Trani 80 lâi almottittám Serie A 1988–1989 pajan, mut tot ij uásálistám toos. ACF Napoli poođij kuđâdin já Juve Siderno poođij ohtnubálovádin, já tondiet tain ličij lamaš vuoigâdvuotâ uásálistiđ Serie A 1989–1990 pajan, mut loppâloopâst toh iä ubâ almottittámgin toos.
Ivneh:
      Italia miäštár
      Serie B 1989–1990
Čuággáh:
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Serie A 1989–1990 (nisoneh)

Serie A 1989–1990 lii Italia nisonij jyelgipáálu alemuu liigatääsi 23. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 23. peeivi 1989 já nuuvâi vyesimáánu 19. peeivi 1990.
Juávhuh.
Fáárust lijjii ohtsis 16 juávkkud: 3 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Toscanast, 3 juávhu Campaniast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Latiumist já 1 juávkku Sardiniast.
Lopâlâš tavlustâh.
 lii Italia miäštár 1989–1990. Ruopsâdin merkkejum juávhuh koččii Serie A:st vyeleeb liigatáásán. Giugliano poođij nubben já Modena Euromobil poođij kuđâdin, já tondiet tain ličij lamaš vuoigâdvuotâ uásálistiđ Serie A 1990–1991 pajan, mut loppâloopâst toh iä ubâ almottittámgin toos.
Ivneh:
      Italia miäštár
      Serie B 1990–1991
Čuággáh:
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Serie A 1990–1991 (nisoneh)

Serie A 1990–1991 lii Italia nisonij jyelgipáálu alemuu liigatääsi 24. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 22. peeivi 1990 já nuuvâi kesimáánu 1. peeivi 1991.
Juávhuh.
Fáárust lijjii ohtsis 16 juávkkud: 4 juávhu Toscanast, 2 juávhu Piemontest, 2 juávhu Lombardiast, 2 juávhu Campaniast, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Emilia-Romagnast, 1 juávkku Latiumist, 1 juávkku Sisiliast já 1 juávkku Sardiniast.
Lopâlâš tavlustâh.
 lii Italia miäštár 1990–1991. Ruopsâdin merkkejum juávhuh koččii Serie A:st vyeleeb liigatáásán.
Ivneh:
      Italia miäštár
      Serie B 1991–1992
Čuággáh:
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1978 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1978.
Viirijâš

Viirijâš ("Coturnix coturnix") lii fasanij suuhân kullee känilodde. Luánduviđá lodden Suomâst viirijááh iä lah táváliih: tááláš näällin lii arvâlum 100–500 paarrâd. Lodde lii Suomâst čuuvtij uhkevuálásâš já rávhuidittum. Viirijááh rähisteh lávgum. Toh sättih lávguđ puurrâmčunnuin, muldeest, fuođârist teikâ mast peri. Toh rähisteh putesvuođâ.
Stuárudâh já olgohäämi.
Viirijâš lii 16–18 cm kukke, já ton suájákejij koskâ lii 95–105 cm. Viirijâš tiäddá 70–155 g.
Tarham já šoddâdem.
Viirijááh tarhajuvvojeh já šoddâduvvojeh uáli ennuv, já toi šoddâdem lii älkkee. Taid lii jotteel šoddâdiđ tondiet ko nuorâ lodde monniiškuát jo 6–8 oho puárisin, já ores lii njuovvâmtiädustis jo 3–4 mánuppaajeest.
Tipšo tááhust viirijâš lii tego kääni-uv, mut viirijâš lii hirmâd čepis kirdee. Kárgáámeh láá-uv viirijái tolâmist ulmuu uáinust huolâstutteemus äšši. Taah lodeh iä lah oskoliih jieijâs eellimpirrâsân, iäge toh älkkeht čonnâsuu ulmui iäge sajan. Jis viirijâš uážžu máhđulâšvuođâ kárgáđ, te tom lii uáli väädis orostittiđ. Máhđulávt tom puáhtá puorijn luhhoin hokâttâllâđ maassâd heeki aldasáid kuođđum purrâmušlittijn. Viirijâš lii tiätuäŋgiris loddááš, nuuvt et maŋgii ton uáivi viggá heekist olgos. Jis eidu talle paaldâst lii vahtiimin miinii piäđuid, te uáli älkkeht viirijâš moonât uáivis. Viirijááh láá viehâ uceh, te toh čäähih pyereest eelliđ heekist, mon ohtâ kääni tiävdáččij jo ohtuu.
Keessiv viirijáid lii pyeremus toollâđ olgon, já toi heeki puáhtá sirdeđ heeki 2–3 oho kooskâi, nuuvt et lodeh peesih šnuákkuđ vorâs suoinijd. Tälviv toh piergejeh pyereest olgon suullân puolâšij räi, ko peri toi čääci lii sudes já luudijn lii lieggâ saje, moos peittâdâttâđ. Njuoskâs toh killájeh hyeneeht meid keessiv, adai toh älkkeht kalmojeh já puáccájeh leencun.
Jis viirijááh tálvástâleh känipuvreest, te talle lii pyeri huksiđ seeini paaldân heeki, mii lii tipšoo muáđoi aloduvvâst. Viirijááh lojoh mottoom verd talle ko toh uáinih ulmust moijájeijee muáđoid iäge tuše lappâdjottee kumikammuid.
Maneh.
Viirijááh mannejeh smavvâ, kirjáás moonijd, moi raavvâdárvu lii stuárráb ko känemoonijn. Nuuvt kanij ko viirijái-uv monij smaakân vaaigut čuuvtij lode raavvâd. Viirijááh iä táválávt monnii piervâlân, pic mottoom rávhálii sajan monnii tiiŋgâ vuál. Motomeh sättih kale monniđ jotelávt kačâdijnis-uv. Jyehi tááhust heekih, main láá vuovâs čiähusajeh, láá šiev sajeh monniimân, já lodeh láá mudoi-uv luholuboh taggaar saajeest.
Raavvâd.
Raavvâdis tááhust viirijâš ij čuuvtijgin ranttuustâl: tot porá masaba puoh. Motomeh spiekâstuvah kuittâg láá: sipulijd, koškeheertâid já avokado toid ij pyevti faallâđ. Kalkkâ já protein ravâdist ferttejeh leđe ennuv. Känefuođâr tohhee pyereest viirijáid, mut meid jieijâs šiljoost kávnojeijee piämmu já šiiveettáálu šoddâdmeh láá siämmáá pyereh. Ovdâmerkkân fijnásubbon millum teikâ piimeest käsittum haavvâr teikâ ohra tohhejeh pyereest. Millum heertâin viirijááh finnejeh ennuv protein. Heertâid puáhtá käsittiđ čäcikuáškánjâšâst ovdil faallâm. Fallum šaddoid puáhtá tälviv val tuoldiittistiđ, já lieggâ šadoh išedeh-uv luudijd kolmâsist piergiittâlmist. Viirijái máirá taarbâš meid čunnuid, moh pyehtih leđe siämmáámuđusiih ko čunoikaasâ čunnuuh.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1979 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1979.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1980 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1980.
Toto Cutugno

Salvatore "Toto" Cutugno () lâi italialâš lávloo já laavlârähtee.
Eellim.
Salvatore "Toto" Cutugno šoodâi syeinimáánu 7. peeivi 1943 Fosdinovo kieldâst, Toscana kuávlust. Sun jaamij 80-ihásâžžân pyecceiviäsust Milanost porgemáánu 22. peeivi 2023. Sust lâi ohtâ puárásub uábbi, mii jaamij 7-ihásâžžân, ohtâ nuorâb uábbi já ohtâ nuorâb viljâ. Suu eeči, mii jaamij ive 1980, lâi vuálgus Barcellona Pozzo di Gottost, Sisiliast. Ubâ peerâ varrij La Spezian muáddi mánuppaje tast maŋa, ko Salvatore lâi šoddâm.
Toto Cutugno naajâi Carlain ive 1971. Suoi láin oovtâst Toto jäämmim räi. Sunnust iä lamaš párnááh, mut Totost lâi ohtâ alge (š. 1990) nubbijn nisonáin.
Karrieer.
Cutugno karrieer aalgij 1960-lovvoost rumbučuojâtteijen. Sun tooimâi rumbučuojâtteijen vistig tagarijn muusikjuávhuin ko Ghigo e i goghi já Toto e i tati já talle Albatros-nommâsii muusikjuávhust, mon sun vuáđudij ive 1974.
Cutugno algâttij soolokarrieeris ive 1976. Sust šoodâi pegâlmâs ubâ maailmist ive 1983, ko sun almostitij pitá L'italiano ađai "Italialâš". Raul Reiman jurgâlij pitá suomâkielân jo ton almostittemive, já toos adelui nommâ "Olen suomalainen" ađai "Mun lam syemmilâš". Suomâkielâlii versio láávlui syemmilâš lávloo Kari Tapio.
Eres-uv pitáh láá jurgâlum suomâkielân. Tain tobdosumoseh láá "Etsin kunnes löydän sun" ađai "Mun uusâm tassaažân ko kaavnâm tuu" (algâalgâlâš nommâ "Oasis"), "Kuusamo" ađai "Kuáccám" (algâalgâlâš nommâ "Africa") já "Hei Buona Notte" ađai "Hei, pyeri ijjâ" (algâalgâlâš nommâ "Buonanotte"). Suomâkielâlijd versioid láá lávlum tagareh muusiktääsnih ko Markku Aro, Danny já Paula Koivuniemi.
Lávloo já laavlârähtee karrieeris lasseen Cutugno piergij pyereest meiddei jieškote-uvlágánijn lávlumkištoin. Ive 1980 sun vuoitij San Remo muusikfestivaal pittáin "Solo noi" ađai "Tuše mij", já ive 1990 sun vuoitij Euroviisuid pittáin "Insieme: 1992" ađai "Oovtâst: 1992".
Toto Cutugno diskografia

Taat lii italialâš musikkár Toto Cutugno diskografia.
Almosvalastâllâm maailmmiäštárkištoh 2023 – Nisonij stávránjuškim

Ive 2023 almosvalastâllâm maailmmiäštárkištoin nisonij stávránjuškim uárnejui porgemáánu 21.–23. peeivi. MM-kollemiitaal vuoittijn australialâš Nina Kennedy já haldâšeijee olympiavyeittee, ovtâstumstaatâlâš Kate Moon puátusáin 490 cm. Wilma Murto vuoitij pronssimiitaal puátusáin 480 cm.
Rätkim.
Puátuseh.
Finalân: 4,65 m (Q) teikâ 12 pyeremussâd puáđusid (q).
Fiinaal.
Čuákánkiäsu.
Kištoin kuttâ njuškejeijee pessii paijeel 475 cm. Mitalistij lasseen slovenialâš Tina Šutej, sveiccilâš Angelica Moser já eŋlandlâš Molly Caudery luhostuvvii tast. Ovdil 480 cm tuše Murtost já Moonist lijjii putes pevdikirjeh, ađai sunnust ij lamaš ohtâgin kočâttem. Šutej já Kennedy láin kočâttâm 475 cm:ist ohtii. Moserist já Cauderyst vist ton čođâldittem luhostui eskin kuálmádáin irâttâssáin. Šutej já Kennedy tarbâsáin tuše oovtâ irâttâs 480 cm:ist. Moon kuođij 475 cm njuškiihánnáá. 480 cm:ist sun feilij ohtii, mut luhostui nubbijn irâttâssáin. Murto njuškij taan aloduv vuossâmuin irâttâssáin, já návt sust šoodâi kištoi jođetteijee. Moser feilij kulmii, já sun koočâi kištoin. Caudery feilij kuohtii, mut sun meridij sirdeđ majemuu irâttâsâs 485 cm:ân, tastko hyeneeb pevdikirje tiet sust ij liččii lamaš máhđulâšvuotâ lappâđ eres njuškejeijeid veik sun ličij-uv luhostum ton aloduvvâst. Sun feilij meid majemuu irâttâsâs, mon maŋa kištoin lijjii innig nelji njuškejeijee. Kennedy já Moon peesáin paijeel 485 cm, mut Murto ij. Sun kočâttij kulmii, já návt sun monâttij máhđulâšvuođâ peessâđ kyevti pyeremuu juávkun. Tina Šutej-uv feilij puoh kulmâ irâttâs 485 cm:ist. Tastko sust lâi ohtâ kočâttem 475 cm:ist já Murtost ij ohtâgin ovdil 485 cm, te syemmilâš finnij pronssimiitaal. Kennedy já Moon njuškijn vala 490 cm paijeel, mut suoi feilijn 495 cm:ist. Ko sunnuu kooččâtmij mereh lijjii siämmááh, te suoi láin vala-uv täsitiileest. Njuolgâdusâi mieldi täsitiileest leijee valastâlleeh uážžuh sooppâđ jiejah, ete juátkojeh-uv sii kištoh vâi jyehih-uv sij vuáitu. Kennedy já Moon meridáin jyehiđ vuáitu, já návt kuábbáást-uv šoodâi uđđâ maailmmiäštár.
Puátuseh.
Fiinaal aalgij porgemáánu 23. peeivi tme 19.30.
Chandrayaan-3

Chandrayaan-3 lii indialâš luođân, mii luhostui siäivuđ Mánudáá maadânäävi alda porgemáánu 23. peeivi 2023. Ovdil India tuše Ovtâstum staatah, Sovjetlitto já Kiina láá luhostum siäivuđ Mánudâžân luođânáin. Oovdeb keerdi tast luhostui Kiina ive 2018 Chang'e 4 -luođânáin, mii lâi meid vuosmuš, mii peesâi Mánudáá sevŋis piälán.
India oovdeb irâttâsâst keevâi hyeneeht: ive 2019 vuolgâttum Chandrayaan-2 pieđgânij talle ko tot teeivâi mánudáá asan. Taan keerdi indialiih luhostuvvii viijmâg nuuvt kočodum timmâ siäivumist, ađai tast ete luođân siäilu toimânavcâlâžžân siäivum maŋa.
Ulme.
Luođân já ton fáárust puáttám muávloo nurrii tiäđuid Mánudáá asseest. Mánudáá maadânääpi lâi tolebáá tutkâmettum kuávlu já India komovuotâtutkâmušorganisaatio mield uáli mielâkiddiivâš tutkâmušlávt, tastko tot lii uásild suoivust, mii lasseet tuotânálásâšvuođâ jieŋâčáittusij finniimist. Jieŋâ kavnum ličij tergâd, vâi Mánudáást puávtáččij máhđulávt leđe motomin olmoošaassâm.
Instrumenteh.
Rakkeet, mii vuolgij Srihakota komovuotâhamânist syeinimáánust, siskeldij kulmâ tieđâlii instrument: muávloo, mii jotá tutkâmuškuávlust já norá tiäđuid pirrâsistis; siäivoo, mii jođettij muávloo já siskeeld jieškote-uvlágánijd tieđâlijd piergâsijd; já jođettemmooduul, mii jođettij siäivoo Mánudáá juurrâmrađan já paasij toho porgâđ tutkâmuš eksoplanetijn.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2000 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Italian Charts -sijđostuv listo njunošân ive 2000.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2001 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Italian Charts -sijđostuv listo njunošân ive 2001.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2002 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Italian Charts -sijđostuv listo njunošân ive 2002.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2003 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2003.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2004 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2004.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2005 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2005.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2006 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2006.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2008 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2008.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2009 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2009.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2010 (Italia)

Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii FIMI listo njunošân ive 2010.
Šoddâmpeivi

Šoddâmpeivi puáhtá merhâšiđ peeivi, kuás olmooš lii šoddâm, teikâ tuon peeivi ihepeeivi. Jyehi olmooš lii ohtâ šoddâmpeivi ivveest tiätu peivimere. Spiekâstâhhân láá ulmuuh, kiäh láá šoddâm kárgámpeeivi 29. kuovâmáánu. Sist lii šoddâmpeivi (masa) jyehi niäljád ive.
Historjá.
Šoddâmpeeivi äärbist láá maaŋgah mainâseh. Motomij mainâsij mield šoddâmpeiviärbi lii álgám Euroopist. Kuhháá tassaaš ulmuuh uskuu, et paas jiegah aldanii ulmuid eidu šoddâmpeeivi ääigi, nuuvt et šoddâmpeivisáŋgár suojâlem tiet peerâ já usteveh pottii kolliistâllâđ já "vahtiđ" juhlekáálvu. Sij uskuu, et positiivliih luhotuáivuttâsah, muusik já juhlelarmâ tiptii paas jiegâid olgoláá. Meiddei jo tovláá Egyptist šoddâmpeeivijn onnui tärhis loho, tastko šoddâmpeivi lâi njuolgist ohtâvuođâst kulttuurân tehelii astrologian. Já ain motomeh skihtejeh tom, kogobeht planeteh láá almeest eidu ulmuu šoddâmääigi já maid taat meerhâš ulmuu luándu já luho já eellim uáinust.
Mainâsij mield kákku- já kintâlärbi lii álgám antiik Kreikkaast, kost jurbâ teikâ Mánudáá hámásâš kákku tolvui Artemis, Mánudáá immeel, temppâlân. Kááhu kinttâleh cokkiittuvvojii, vâi kákku-uv čuovviiččij tego Mánudâš, já čuovâ vuolgâttičij rukosijd já signaalijd Artemisân. Kinttâlij posolem lii-uv utken maaŋgâ kulttuur šoddâmpeeivijn. Taat lii finnim aalgâs taggaar oskomušâst, et joskis tuoivâ soodâst aalman časkâdum kinttâlij suovâ fáárust toin naalijn, et imeleh tom kuleh. Šiev luho tiätá tot, jis šoddâmpeivisáŋgár luhostuvá časkâdiđ kinttâlijd kááhu alne ovttáin possoolmáin.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1981 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1981.
Stuorrâlodde

Stuorrâlodde ("Larus argentatus") lii stuorrâ lodde, mii kulá riddoluudij laahkon. Puárásumos Suomâst riegistum stuorrâlodde lii lamaš masa 33 ihheed puáris.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Stuorrâlodde lii 54–60 cm kukke já tiäddá 640–1 700 g. Ton suájákejij koskâ lii 123–148 cm.
Lavdâm.
Stuorrâlodde iälust riddokuávluin já motomin meiddei sisenâmist. Tom kuáhtáá iänááš Euroop taveviestâr- já taveoosijn. Suomâst stuorrâlodde pessee suáluikuávluin já siseennâm stuárráámuin jaavrijn Koskâ-Laapi räi. Suomâst stuorrâlodde lii luokattâllum hiäjulum šlaaijân Ive 2019 rääjist, tastko nääli lii kiäppánâm. Ovdil 2019 tot lâi luokattâllum eellimvuáimálâš šlaaijân.
Lasanem.
Suomâst maneh almostuveh piervâlân cuáŋui-vyesimáánust. Niŋálâs mannee 2–3 mane, maid niŋálâs já ores kuohtuuh läälliv 25–28 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 6–7 oho ahasâžžân.
Raavvâd.
Stuorrâlodde lii puohporree. Tot porá kuolijd já njuovâduvâid, rapuelleid, lapsemááđuid, eres luudij moonijd já uđâgáid, pasâttâsâid já elleid, moh láá jáámmám jotoluv keežild.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1982 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1982.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1983 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1983.
Ziggo Dome

Ziggo Dome lii maaŋgâtooimâhalli já sisareena Amsterdamist, Vuáládâhenâmijn. Toho čäähih maksimaallávt 17 000 olmožid ohtân siisâ.
Sajadâh.
Ziggo Dome lii čujottâsâst De Passage 100 Bijlmermeer kaavpuguásist Amsterdamist, Vuáládâhenâmijn. Areena lii suulân 9 km Amsterdam uáiviryevdirađesajattuvvâst maadânuortâs já suulân 17 km Schiphol kirdemkiedist nuortâs. Tot lii jyelgipálluseervi AFC Ajax päikkistadion Johan Cruijff ArenA paaldâst.
Areenan piäsá älkkeht juávkkujotoluvváin. Tot lii tuše 650 m keččin Strandvliet metrosajattuvvâst já 800 m keččin Amsterdam Bijlmer ArenA -ryevdirađe- já metrosajattuvvâst.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1984 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1984.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1985 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1985.
Antalya Open 2017 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi vuossâmuš tohe, ko Antalya Open uárnejui. Turnam spellui sinokiedijn. Tot aalgij kesimáánu 26. peeivi já nuuvâi syeinimáánu 1. peeivi.
Finalist Yūichi Sugita vuoitij Adrian Mannarino 6–1, 7–6(7–4). Taat lâi Sugita vuossâmuš miäštárvuotâ ATP-turnaamist.
Saijejum spelleeh.
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.
Kočâttemspeelah.
Kočâttemspeelâi vyeitteeh.
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:
Lucky losereh.
Čuávuvááh spelleeh lává táppám kočâttemspeelâi finalist, mut suoi lává peessâm eidusii turnaamân lucky loserin:
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1986 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1986.
Sari Essayah

Sari Miriam Essayah (š. 21. kuovâmáánu 1967 Haukivuori) lii syemmilâš ristâlâšdemokraatij politikkár, minister sehe oovdiš kištoväzzee. Sun šoodâi maailmmiäštárin ive 1993. Essayah lii toimâm piäluduvâs saavâjođetteijen ive 2015 rääjist sehe Suomâ eennâm- já meccituáluministerin kesimáánu 2023 rääjist.
Suomâ Ristâlâšdemokraatlii piäládâhân kullee Essayah lâi piäluduvâs iävtukkâssân ive 2024 presidentvaaljâin. Aalmugovdâsteijen sun lii toimâm ivij 2003–2007 já uđđâsist ive 2015 rääjist. Ivij 2009–2014 Essayah lâi Euroop parlament jeessân. 
Kištoväzzen Essayah lii ive 1993 maailmmiäštár Stuttgartist sehe ive 1994 euroopmiäštár Helsigist. Essayah väljejui Ive nissoonvalastâllen kuohtii, ivij 1993 já 1994. Essayah juuvsâi jieijâs valastâllâmkarrieer ääigi čiččâm Suomâ ulâttâssâd, moh láá ain vyeimist. Škovliittâsâs tááhust sun lii kävppitiettui maister Vaasa ollâopâttuvâst 1995.
Essayah stivriimist ristâlâšdemokraatijn lii šoddâm konservatiivlâš almospiäládâh, mii viggá juksâđ movtijdittee vuáđutorvo já páihálii sovâlâšvuođâ, sehe piäludâh adeličij perruid já puárisulmui tiipšon lase ruuđâ.
Ive 2016 rääjist Essayah lii lamaš Almugijkoskâsii olympiakomitea jeessân. Sun lii komitea káávcád syemmilâš jeessân.
Valastâllâmkarrieer.
Essayah ovdâstij aktiivvalastallâmäiginis Lapinlahden Veto-juávhu. Sun šoodâi 18-ihásij EM-kištoin ive 1985 Cottbusist 5 000 meetter väzzimist 11:áidin. Rooma MM-kištoin 1987 sun lâi 10 kilomeetter väzzimist oovcenubálovváád já Budapest halli-EM-kištoin ive 1988 3 000 meetter määđhist oovcád. Ive 1989 sun finnij proonsi Duisburg universiadij viiđâ kilomeetter määđhist. Siämmáá ive Essayah välmejeijen poođij Juha Väätäinen.
Essayah poođij Split EM-kištoin ive 1990 10 kilomeetter väzzimist viđâdin. Sevilla sisrođij MM-kištoin ive 1991 sun hilgui 3 000 meetter kištoost. Maŋeláá siämmáá ive sun vuoitij kole Sheffield universiadijn já proonsi Tokio MM-kištoin aigijn 43.13. Ive 1992 Barcelona olympialijn sun lâi niäljád.
Essayah lâi Toronto sisrođij MM-kištoin ive 1993 čiččâd 3 000 meetter väzzimist. Siämmáá ive maailmcupist sun šoodâi nubben já vuoitij maailmmiäštárvuođâ Stuttgart kištoin aigijn 42.59. Paris halli-EM-kištoin 1994 sun lâi kuuđâd já vuoitij maŋeláá siämmáá ive kole Helsig EM-kištoin aigijn 42.37. Göteborg MM-kištoin 1995 sun lâi niäljád suomâulâttâsaigijn 42.20. Atlanta olympialijn 1996 sun lâi kutnubálovváád, já sun lopâttij väzzimkarrieeris taan kištopuudâ maŋa. Sun väljejui Ive nissoonvalastâllen ivij 1993 já 1994.
Pooliitlâš karrieer.
Essayah lii ohtâ tain Suomâ politikkárijn, kote lii čokkám kieldâstiivrâst, ovdâskoddeest, Euroop parlamentist já lii lamaš meid iävtukkâssân presidentvaaljâin. 
Essayah lâi ristâlâšdeokraatij presidentiävtukkâs ive 2012 presidentvaaljâin. Sun finnij 2,5 % jienâin. Vaaljâi nube paajeest Essayah tuárjui Sauli Niinistö valjim.
Priivaateellim.
Sari Essayah eeči lii marokkolaš já enni syemmilâš. Essayah pelikyeimi lii Robert Knapp, já sunnust láá kyehti nieidâ: Noora já Nea.
Geometria

Geometria (toovláá kreikâkielân γεωμετρία "eennâmmittedem" &lt; γῆ (gê, "eennâm") +‎ μετρέω (metréō, "mittediđ") +‎ -ῐ́ᾱ (-íā = abstraktlâš denominaal syergis)) lii matematiik syergi.
Jyehim.
Geometria puáhtá jyehiđ ovdâmerkkân čuávuvávt:
Trigonometria vievâst puáhtá čuávdiđ numeerlávt maaŋgâid geometrisijd čuolmâid.
Issát Sámmol Hætta

Issát Sámmol Hætta, meid Issát Sámmol Heatta ( já ; š. 1952) lii tavesämmilâš kirječällee, tivtâsteijee, jurgâleijee, máttáátteijee já musikkár.
Palhâšumeh.
Pessijâšlávurduv 2010 sun vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume.
Diskografia.
Nurâldâhskiäruh.
Hættast láá pitáh čuávuváin nurâldâhskiäruin:
Biggevuopmi čuorvu

Biggevuopmi čuorvu lii tavesämmilâš musikkár Issát Sámmol Hætta vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij ive 2017 sämmilâš skiärrumerkkâ Rieban. Skiärust láá 27 laavlâd já juáigusid.
Istanbul Open 2017 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi kuálmád tohe, ko Istanbul Open uárnejui. Turnam spellui massakiedijn. Tot aalgij vyesimáánu 1. peeivi já nuuvâi vyesimáánu 7. peeivi. 
Finalist Marin Čilić vuoitij Milos Raonic 7–6(7–3), 6–3.
Saijejum spelleeh.
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.
Kočâttemspeelah.
Kočâttemspeelâi vyeitteeh.
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:
Lucky loser.
Čuávuvâš spellee lii táppám kočâttemspeelâi finalist, mut sun lii peessâm eidusii turnaamân lucky loserin:
Ive 2015 sämitiggevaaljah (Suomâ)

Ive 2015 Suomâ sämitiggevaaljah uárnejuvvojii čohčâmáánu 7. peeivi já roovvâdmáánu 4. peeivi koskâsii ääigi. Vaaljâin väljejuvvojii ohtsis 21 jesânid já kulmâ värijeessân sämitige 2016–2019 vaaljâpajan. Taat lâi 5. kerdi, ko sämitiggevaaljah uárnejuvvojii Suomâst.
Iänuduv, Aanaar já Ucjuv kieldâin väljejuvvojii jyehi kieldâst kulmâ jeessân já ohtâ värijeessân. Suáđigilist láin tuše kyehti iävtukkâs, já tondiet kieldâ kuálmád jesânin väljejui aanaarlâš Magreta Sara. Siämmáá suujâ tiet Suáđigilist ij väljejum värijeessân. Sii lasseen oovce jesânid väljejuvvojii jienâmere mield. Vaaljâin lijjii ohtsis 38 iävtukkâssâd já 5 795 jienâvuoigâdvuođâlâžžâd. Sist 483 lijjii uđđâ jienâsteijeeh, kiäid Sämitige vaaljâlävdikodde lâi tuhhiittâm, já sist 295 lijjii ovdebái vaaljâi vaaljâluvâttâlmân merkkejum vaanhimij párnááh, kiäh lijjii tiävdám 18 ihheed.
Vaaljâin jienâstii ohtsis 3 035 jienâvuoigâdvuođâlâžžâd. Jienâstemprooseent lâi 51,6 %. Ovdebáin vaaljâin tot lâi tuše 49,6 %. Vaaljâin enâmustáá jienâid ađai 205 jiennâd finnij aanaarlâš Anu Avaskari.
Sämitiigán väljejum ulmuuh já jienâlovoh.
Iänudâh.
Värijeessân:
Aanaar.
Värijeessân:
Ucjuuhâ.
Värijeessân:
Nils Vibe Stockfleth

Nils Joachim Christian Vibe Stockfleth () lâi taažâ pappâ já vuolgâttâspargee sämmilij kooskâst. 
Eellim.
Nils Vibe Stockfleth šoodâi Fredrikstadist Taažâst. Suu eeči lâi Niels Stockfleth (1756–1794) já enni Anne Johanne Vibe (1753–1805). 
Stockfleth máttááttâlâi váhá riehtioopâ, já te čođâlditij upseeriskos Kööbenhamânist ive 1810. Sun lâi upseer Tanska suátivievâst, já te Taažâ suátivievâst 1814 rääjist. Ive 1823 sun máttááttâlškuođij teologia já olášutij áámmátiskos ive 1824. Ton maŋa sun šoodâi kieldâpappân Várgáin.
Ko sun poođij Várgáid já teeivâi sämmilijd já kveenilijd, te sun huámášij, ete sun ferttiiččij oppâđ sämmilij kielâ, vâi sun puávtáččij išediđ sii. Tondiet Stockfleth oopâi-uv orjâlâškielâ já kevtiškuođij tom škoovlâst já kirhoost.
Tondiet ko sun halijdij kevttiđ eenâb ääigi kielâ oppâmân já Ráámmát jurgâlmân sämikielân, te sun koijâdij love varriđ Tavesiijdân (tárukielân "Lebesby"), kost lâi ucceeb pargo kirhoost. Sun já suu eemeed aasáin še talle mottoom ääigi puásuialmai kulen. Iivij 1826–1830 sun lâi pappân Kuovdâkiäinust.
Ääigi mield sun keevtij eenâb já eenâb ääigi kielâ tutkâmân, já ive 1838 sun jooskâi porgâmist pappân, vâi sun puávtáččij tutkâđ, máttááttiđ já jurgâliđ. Stockfleth ovdedij orjâlâškielâ čäällimkielâ, mon Knud Leem vuáđudij. Talle sun poorgâi professor Rasmus Raskáin Kööbenhamânist, syemmilij kielâtotkeigijn Matthias Alexander Castrénáin já Elias Lönnrotáin, já syemmilâš pappâ Jakob Fellmannáin, kii čaalij kiemâsämikielân. 
Stockfleth halijdij, ete sehe sämmilijn ete kveenilijn ličij vuoigâdvuotâ jieijâs kielân já kulttuurân. Tondiet suu mielâst paapah, kiäh porgii sämmilij já kveenilij siärváduvâin, ferttejii oppâđ tai kielâ. Suu áánsust Christiania ollâopâttâh máttátškuođij sämi- já suomâkielâ. Sun jieš máttááttij taid kielâid ive 1851 räi, ko suu uáppee Jens Andreas Friis aalgij tien paargon.
Elimis loopâst Stockfleth puosâi ennuv. Sun jaamij ive 1866 Sandefjordist.
Berkåk kirkko

Berkåk kirkko ( já ) lii uđđâgootiiklâš, hiirsâin huksejum kuheskirkko Berkåkist, Rennebu kieldâst, Trøndelag läänist, Taažâst. Tot kulá Berkåk servikoodán. Kirho vuávái taažâ arkkiteht Henrik Nissen. Kirho pirrâ lii kirkkoeennâm. 
Historjá.
Ive 1862 Rennebu kieldâst šoodâi nk. "pappâkieldâ" ađai pitejâš. Ive 1877 kieldâstivrâ meridij, ete Berkåkân kalga huksiđ kirho. Tääl ko servikodde finnij love huksiđ kappelkirho kunâgâslâš miärádâs 4.6.1877 vuáđuld, te vuávám- já huksimpargo aalgij. Servikodde pálkkááttij Henrik Nissen vuáváđ kappelkirho. Skammâmáánust 1878 kirkko lâi jo vaalmâš, já pispe viihkâi muorâkirho kiävtun roovvâdmáánu 30. peeivi 1878.
Ive 1953 aalgâst kirkko tivodui ko tot lâi kirho 75. ihe. Tivvoompargo ääigi kirkkosalin já kuorin huksejuvvojii káttukeevlih. Ive 1971 rahtui ohtâsâš ruumâš- já palvâlusvisti. Ko kirkko teevdij 100 ihheed ive 1978, te kirkko tivodui uđđâsist.
Huksiittâs.
Kirkko lii rahtum salvum hirssâkeerdijn. Ulguu- já siskiibeln kirho hiirsâi alne láá lyevdih. Ulguubeln toh láá vielgâdin máálájum. Siskiibeln lyevdih láá lättest lasâraaigij vuoluubel räi ränisin máálájum já vielgis ivnijn hervâttum. Tast pajaskulij lyevdih láá fiskâdin máálájum káttukeevli räi, mii lii vuod vielgâd.
Kirho já kirkkoeennâm pirrâ lii vyeligis äiđi, mii lii kirho aldasijn keđgiäiđi já eres soojijn vielgâdin máálájum lyevdiäiđi. Ääiđi uáiviuksâ lii kirho máddáákeččin, já kirho olgouuksân piäsá pálgá mield. Olgouksâ lii kirho veeskiruásist, mii lii vyeligub ko kirkkosali. Kirkkosali viestârkeččin láá ollâ kiällutornâ já jurbâ laasâ. Kiälu ooptij Lars Rustad ive 1874.
Kirkkosali.
Kiirkon čäähih siämmáá ääigi suulân 200 olmožid. Salist láá ruopsis peeŋkah, särnistovli já kaastâcerkki, moh láá muorâst rahtum. Kaastâceerhi raahtij já skuážurdij berkåklâš Ola Hoel. 
Kuori.
Kuori lii kirkkohuksiittâs nuorttiibeln, já tot lii vyeligub ko kirkkosali. Kuorist lii álttár já álttártavlu. Kuori paaldâst lii tääl káttudum särnistovli; ovdil särnistoovli alne ij lamaš káttu. Kyevtpeln kuori láá sákásteh.
Álttártavlu.
Aalgâst kirhoost ij lamaš álttártavlu, pic kirhoost lâi muorâristâ. Ive 1918 kirkko finnij ivnáás álttártaavlu, mon máálái taažâ taaiđâmáálár Harald Brun. Pirâldâs raahtij já skuážurdij Ola Hoel. Ive 1958 kirkko finnij uđđâ álttártaavlu, mon máálái Mikael Hoel. Uđđâ álttártaavlu pirrâ lii vistig Hoel rähtim pirâldâs.
Iästuttesvuotâ.
Kirkko lii lätis saajeest, já parkkisaje lii Kjerkveien (Kirkkokiäinu) tovnbeln. Kirho oovdâst láá porthááh já njuáidus. Kirho siste iä lah porthááh ađai kirkko lii iästuttem.
Nerskogen kappel

Nerskogen kappel () lii ive 1962 huksejum já kiävtunvihkum kuheskirkko Rennebu kieldâst, Trøndelag läänist. Kirho vuávái taažâ arkkiteht John Egil Tverdahl. Kirho pirrâ lii kirkkoeennâm. 
Historjá.
Ovdil ko kirkkohuksiittâs huksejui ive 1962, servikodde keevtij siärvádâhviste kirkkon. Ive 1950 siämmáá toontin huksejui kiällutornâ. Ive 1958 huksimkomitea nurâškuođij ruuđâid kirho já kirkkoeennâm huksimpaargon. Servikodde pálkkááttij John Egil Tverdahl vuáváđ kirho. Kesimáánust 1962 muorâkirkko lâi jo vaalmâš, já pispe Tord Godal viihkâi tom kiävtun čohčâmáánu 2. peeivi 1962.
Huksiittâs.
Kappel lii rahtum salvum hirssâkeerdijn keđgijyelgi oolâ. Ulguubeln kirho hiirsâi alne láá ruopsâdin máálájum ciägulyevdih. Siskiibeln tuše káátust láá lyevdih. Toh láá kuovgisčuovjâdin máálájum. Hiirsah vist iä lah máálájum. Ubâ kirho vyelni lii stuorrâ kiällár, kost láá ei. purâdemsali, čuákkimviste, kievkkân, pivtâsviste já hiivsigeh.
Kirho já kirkkoeennâm pirrâ lii vyeligis meetaaläiđi. Ääiđist lii kirho máddáákeččin uáiviuksâ, mon räi piäsá kiäinu mield. Siämmáá kiäinu juátkoo kirho olgouuvsâ já kivkkáás porthái räi. Olgouksâ lii kirho veeskiruásist, mii lii vyeligub ko kirkkosali. 
Kirkkosali.
Kiirkon čäähih siämmáá ääigi suulân 110 olmožid. Salist láá kuovgisčuovjis peeŋkah já Ingebrigt Kosbergløkk skuážurdem särnistovli. Kirkkosali maadânuorttiikeččin láá ollâ kiällutornâ já maŋgâ lasârääigi. Toornâ kiälu kirkko finnij ive 1952 Olsen Nauen Klokkestøperist. Tom Kirho vuossâmuuh uurguh lijjii ovdalist Tiller kirhoost. Tääl salist láá Norsk Orgel- og Harmoniumfabrikk rähtim uurguh, maid kirkko finnij ive 1974.
Kuori.
Kuori lii kirkkohuksiittâs taveviestârkeččin, já tot lii vyeligub ko kirkkosali, mut ollâgub ko veeskiruási. Kuorist lii álttár, álttártavlu já kaastâcerkki. Kirho kaastâcerkki lii ivveest 1880 ađai tot lii puárásub ko kappel. 
Álttártavlu.
Kirhoost lii ivnáás álttártavlu, mon máálái taažâ taaiđâmáálár Mikael Hoel. Pirâldâs raahtij já skuážurdij Ola Bakk.
Iästuttesvuotâ.
Kappel lii luáhá alne já ton oovdâst láá kivkkáás porthááh, mut ij lah njuáidus; njuáidus lii kirho tyehin. Kirkkosalist iä lah porthááh ađai kirkkosali lii iästuttem. Ij lah tiäđust, lii-uv kiällár meiddei iästuttem.
Käldeeh.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1987 (Italia)

Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1987.
Listo Rennebu kulttuurärbičuosâttuvâin

Taat lii listo kulttuurärbičuosâttuvâin Rennebust, Trønderlag läänist, Taažâšt. Tiäđuh láá uccum Taažâ kulttuurärbihaldâttâsdirektoraat Riksantikvaren listoost kulttuurärbičuosâttuvâin. Tubdâldâs-sárgáttuvâst lii njuolgâ liŋkkâ kulttuurärbičuosâttuv siijđon, mii lii Kulturminnesøk-tiätuvuáđust.
Listo Vestby kulttuurärbičuosâttuvâin

Taat lii listo kulttuurärbičuosâttuvâin Vestbyst, Viken läänist, Taažâšt. Tiäđuh láá uccum Taažâ kulttuurärbihaldâttâsdirektoraat Riksantikvaren listoost kulttuurärbičuosâttuvâin. Tubdâldâs-sárgáttuvâst lii njuolgâ liŋkkâ kulttuurärbičuosâttuv siijđon, mii lii Kulturminnesøk-tiätuvuáđust.
Listo Kárášjuuvâ kulttuurärbičuosâttuvâin

Taat lii listo kulttuurärbičuosâttuvâin Kárášjuuvâst, Tromsa já Finnmark läänist, Taažâšt. Tiäđuh láá uccum Taažâ kulttuurärbihaldâttâsdirektoraat Riksantikvaren listoost kulttuurärbičuosâttuvâin. Tubdâldâs-sárgáttuvâst lii njuolgâ liŋkkâ kulttuurärbičuosâttuv siijđon, mii lii Kulturminnesøk-tiätuvuáđust.
Bratislava

Bratislava (ovd. Prešporok, já ) lii kaavpug Bratislava kuávlust, Slovakiast. Tot lii Slovakia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Toos lasseen Bratislava lii meiddei siämmáánommâsii kuávlu uáivikaavpug. Bratislava lii Tonava-juuvâ kuohtuin riddoin já Moravajuuvâ nuorttâriddoost Slovakia maadâviestârkeččin. Kaavpugist láá ohtâsâš rääji Nuorttârijkkáin já Uŋgaráin, já te tot lii áinoo staatâ uáivikaavpug, mast lii riijkârääji kuovttijn jiečânâs staatáin. 
Ive 2021 Bratislavast lijjii 475 503 ässed já Bratislava metropolkuávlust 719 537 ässed. Kaavpug vijđodâh lii 2 053 km², já ubâ metropolkuávlu vijđodâh lii 367 584 km².
Helene Kløvstad

Helene Conradi Kløvstad (j.s. Grenness; cuáŋuimáánu 5. peeivi 1903 Kristiania, Ruotâ-Taažâ – njuhčâmáánu 13. peeivi 1998 Oslo, Taažâ) lâi taažâ máttáátteijee, párnáikirječällee já jurgâleijee. 
Eellim.
Helene Conradi Grenness šoodâi cuáŋuimáánu 5. peeivi 1903 Kristianiast, Ruotâ-Taažâst. Suu eeči lâi Otto Louis Grennes Grenness já suu enni lâi Helene Johanne Haslund Grenness (1865–1938).. Kuohtuuh láin máttáátteijeeh. Sust lâi meiddei stuorrâviljâ, ive 1897 šoddâm Johannes.
Karrieer.
Kløvstad poorgâi škovlâmáttáátteijen Sagene škoovlâst Oslost, Taažâst. 1930-lovvoost sun čaalij 12 párnáikirjed kuulmâ kirjerááiđust. Ko ive 1948 sun jurgâlškuođij Donald Duck &amp; Co -ráiđukove, te sun lâi jo tobdos párnáikirjijnis já pargostis párnái pyerrin.
Donald Duck.
Kløvstad lâi Donald Duck &amp; Co -ráiđukove vuossâmuš jurgâleijee já vuossâmuš toimâtteijee. Sun adelij tárukielâg noomâ puoh Carl Barks sárgum huáđđoid. Ráiđukove vuossâmuš nummeer almostui tárukielân juovlâmáánu 1. peeivi 1948. Veikkâ Kløvstad kočoduvvoo jurgâleijen, suu pargo lâi čuuvtij vijđásub ko tuše jurgâlempargo, tastko sun heiviittij käldeeteevstâ nuuvt, ete tot heivij pyerebeht Taažâ ohtsâškoodán. Toos lasseen teevstâin sun ij kiävttám maggaargin kuávlukielâ, pic sun čaalij já jurgâlij normâdum kirjetárukielân.
Ive 1961 rääjist suu pargoskippáár Elisabeth Skaare išedij jurgâlempargoost. Muáddi ive maŋeláá Skaare sajan poođij sunnuu pargoskippáár, máttáátteijee Vivi Aagaard.
Sijđosärgisáiccu

Sijđosärgisáiccu lii ohtâ kuolij tehálumosijn ááicuin. Toin kyeleh äiccih čääsist teedâpááruid já uáinisteh toin naalijn estuid já kooskâid. Sijđosärgisáiccu lii kuolijd eres lasseen tondiet hirmâd tehálâš áiccu ko čääsist ij veltihánnáá uáini pyereest. Čääci sáttá leđe muivâšum, já meerâst maaŋgah kyeleh iälusteh nuuvt kieŋâlis saajeest, et piäivááčuovâ ij ole tohon. Pirrâsist navigistem várás sijđosärgisááicu puávtáččij meid jurdâččiđ tagarin, mii ulmuid ličij tobdoáiccu. Veikkâ oro nuuvt, ete kyeleh iä lah fyysisii kuoskâttâsâst koskânis, te sáttá pyereest-uv leđe, et aldasijn vuojâdeijee uáivádâhskippáár mieldiorroom (já ton tovâttem lihâstâs čääsist) lii kuálán čielgâ tobdoaiccâmuš, váhá siämmáásullâsâš tego ulmuid ličij nube ulmuu kuoskâttâs.
Uđđâ muusik kišto 2024

Uđđâ muusik kišto 2024 (uán. UMK2024 teikkâ UMK24) lâi 13. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Uđđâ muusik kištoost väljejui Suomâ ovdâsteijee ive 2024 Euroviisuid, moh uárnejuvvojii Malmöst, Ruotâst tondiet ko Ruotâ ovdâsteijee Loreen vuoitij ive 2023 kišto. 
Kišto fiinaal uárnejui kuovâmáánu 10. peeivi 2024 Nokia Arenast Tamperest. Kiišton uásálistii 7 artistid. Windows95man finnij finalist 313 čyegisid eŋgâlâskielâg pitástis "No Rules" já vuoitij ubâ kišto, veikkâ aalmugijkoskâsiih rääđih adelii sunjin ucemustáá čuággáid puoh artistijn. Siämmáá ive vyesimáánust sun ovdâstij Suomâ ive 2024 Euroviisuin Malmöst, Ruotâst.
Sajadâh.
Yle siirdij ive 2024 Uđđâ muusik kišto Tamperen Tuurkust, kost uárnejuvvojii iivij 2019, 2022 já 2023 kištoh. Yle mielâst oovdiš tábáhtusareena Logomo lâi meendu ucce, já tondiet tot usâškuođij uđđâ, stuárráb areena ive 2024 kiišton. Uuccâm vuájui tuše maadâ-Suomân, já uđđâ areena uccui Tuurkust, Tamperest já uáivikaavpugkuávlust. Loopâst uđđâ tábáhtussaijeen šoodâi Nokia Arena Tamperest.
Formaat.
Rääđih.
Aalmugijkoskâsiih rääđih.
Suomâ ovdâsteijee ive 2024 Euroviisui finalist väljejii aalmugijkoskâsiih rääđih čiččâm enâmist: Armenia, Espanja, Ukraina, Luxemburg, Slovenia, Ovtâstum kunâgâskodde já Ruotâ. Rääđijesâneh lijjii: 
Jođetteijeeh já čielgejeijeeh.
Taan ive kišto jođetteijen lijjii čaittâleijee Pilvi Hämäläinen, malli Viivi Pumpanen já lávloo Benjamin Peltonen, kii lâi uásálistám ive 2023 Uđđâ muusik kiišton.
Meid taan ive lâi máhđulâš čuávvuđ kišto Yle Areena já radio peht sehe orjâlâš- já anarâškielân. Linda Tammela čielgij orjâlâškielân já Heli Huovinen anarâškielân. Kišto puovtij čuávvuđ eres-uv kieláid, moi čielgejeijen lijjii Mikko Silvennoinen (suomâkielâ), Johan Lindroos já Eva Frantz (ruotâkielâ), Jaakko Oleander-Turja (eŋgâlâskielâ), Levan Tvaltvadze (ruošâkielâ) já Galyna Sergeyeva (ukrainakielâ). Seevvimkielâg čielgejeijen toimii Miguel Peltomaa (pitái seevvimtulkkum), Silva Belighti (syemmilâš seevvimkielâ) já Robin Hänninen (suomâruátálâš seevvimkielâ).
Ovdil fiinaal.
Occeeh vuolgâttii pitáidis porgemáánu 21.–24. peeivi 2023. Ive 2024 kiišton vuolgâttuvvojii ohtsis 419 pittád, main Yle valjim rääđi valjij 7 pittád finalân. Rääđi almostitij finalistij noomâid uđđâivemáánu 10. peeivi 2024: Cyan Kicks, Sexmane, Sara Siipola, Jesse Markin, Windows95man, Sini Sabotage, Mikael Gabriel x nublu. Finalistij pitái videoh almostuvvii Uđđâ muusik kišto jieijâs YouTube-kanavast já Yle Areenast uđđâivemáánu 11. peeivi rääjist ohtâ häävild. 
Fiinaal.
Fiinaal uárnejui kuovâmáánu 10. peeivi 2024 Nokia Arenast Tamperest. Vuolgâttâs Yle TV1:st keččii lávurduv koskâmiärálávt paijeel 1,2 miljovn olmožid Suomâst Finnpanel mield. Yle Areena peht vuolgâttâs keččii 11.2.2024 räi suulân 0,8 miljovn kerdid.
Finalist artisteh lávdástii čuávuváá oornigist:
Kišto loppâpuáđus.
Aalmugijkoskâsij raađij adelem jienah já aalmugjienah reknistuvvojii oohtân nuuvt ete aalmugjienâi tiädduárvu lâi 75 % já aalmugijkoskâsij raađij jienâi 25 %.
Dendriitsellâ

Dendriitsellâ () lii sellâ, mii kieđâvuš antigeenijd. Dendriitseelah láá merhâšitteeh immuunsysteem kocemân já puáhuttâsâi adelem immuunvastui aktivistmân.
Historjá.
Dendriitseelâid kaavnâi vuossâmužžân saksalâš patolog Paul Langerhans 1800-lovo loopâst. Tááláš nommâ ađai "dendriitsellâ" vuáhádui kuittâg esken ive 1973, ko Ralph M. Steinman já Zanvil A. Cohn tuođâštáin tom, et dendriitseelah tuáimih immuunsysteem oosijn viestâtuálvon.
Narges Mohammadi

Narges Safie Mohammadi (; š. cuáŋuimáánu 21. peeivi 1972 Zanjan, Iran) lii iranlâš olmoošvuoigâdvuotâpiälušteijee já Olmoošvuoigâdvuotâpiälušteijei kuávdáá väripresident, mon hovdâ lii Nobel-ráávhupalhâšume finnim Shirin Ebadi. Ive 2023 Mohammadi vuoitij Nobel-ráávhupalhâšume.
Eellim.
Mohammadi šoodâi Zanjanist já rávásmij Qorvehist, Karajist já Oshnaviyehist. Sun luuvâi fyysiik Imam Khomeini International University -nommâsii ollâopâttuvâst. Valmâštum maŋa sun poorgâi insnerin. Maŋeláá sust šoodâi toimâtteijee, já sun almostitij meid kirje, mon nommâ lii "The reforms, the Strategy and the Tactics".
Ive 1999 sun naajâi toimâtteijee Taghi Rahmanijn, kii pieijui kuittâg faŋgâlân forgâ heejâi maŋa. Rahmani varrij Raanskan ive 2012, ko sun lâi jo viättám ohtsis 14 ihheed faŋgâlist, mut Mohammadi paasij Iranân, vâi sun puávtáččij juátkiđ olmoošvuoigâdvuođáid lahtojeijee pargo. Mohammadist já Rahmanist láá jyemehááh.
Euroop parlament

Euroop parlament teikkâ epivirgálávt europarlament (uánádâs EP) lii ohtâ Euroop union laavâasâttemorgaanijn já ohtâ union čiččâm toimâorgaanist.
Toimâsajeh.
Euroop parlament toimâsajeh láá Strasbourgist Ranskaast, Brysselist Belgiast já Luxemburgist.
Toimâ já vástádâsah.
Parlamentist láá laavâasâttem-, kocceem- já budjetovdâsvástádâsah. Tot västid oovtâst Euroop rääđist čokkâneijee EU-enâmij haldâttuvâi ovdâsteijeigijn EU laavâasâttem tuhhitmist. Euroop parlament já Euroop rääđi kolgâv peessâđ ovtuáivilân EU jyehi-ihásii budjetist.
Parlament jesâneh.
Ive 1979 rääjist Euroop parlament jesâneh ađai mepeh (MEP) láá väljejum njuolgâ vaaljâigijn, moh uárnejuvvojeh jyehi viiđâd ive. Tast maŋa ko Ovtâstum kunâgâskodde vuolgij Euroop unionist kuovâmáánu 1. peeivi 2020, Euroop parlamentist lijjii 705 jesânid ive 2024 räi. Täin Suomâst lijjii valjimnáál 14 jesânid.
Čohčâmáánust 2023 parlament tuhhiittij rääđi iävuttâs 720 jesânist ive 2024 europarlamentvaaljâin rääjist. Suomâst láá tääl valjimnáál 15 jesânid.
Parlament jesâneh kieđâvušeh maaŋgâlávánijd tergâdis fáádáid, moh kyeskih politiikân, ekonomian já ohtsâškoodán. Jesâneh láá fáárust aasâtmin uđđâ laavâid já nubásmitmin jo vyeimist leijee laavâid. Laavah vaigutteh ubâ EU:n. Jesânij pargon lii meiddei piäluštiđ Euroop union áárvuid. Olmoošvuoigâdvuođâi kunnijâttem, rijjâvuotâ, demokratia, täsiárvu já vuoigâdvuotâstaatâprinsiip kuleh EU árvoid. Ubâ parlament tuhhit EU budjet, já tot vákšoo ruuđâi kevttim. Ton lasseen parlament väljee Euroop komissio saavâjođetteijee já komissio jesânijd.
Parlament jesâneh koceh EU toimâorgaanij já eromâšávt tooimânpieijâmvääldi kevttee Euroop komissio tooimâ.
EU-vaaljah.
Ive 2024 EU-vaaljah Suomâst.
Suomâ uážui valjiđ 15 uđđâ jesânid Euroop parlamentân. Vaaljâin Aalmuglâš Kokoomus uážui enâmustáá jienâid já nelji saje parlamentân. Čižetlitto uážui nubben enâmustáá jienâid. Piäláduv saavâjođetteijee Li Andersson uážui 247 604 jiennâd, mii lâi talle ulâttâs EU-vaaljâin Suomâst. Čižetlitto uážui kulmâ saje parlamentân. Suomâ sosialdemokraatlâš piäládâh, Ruánáá litto já Suomâ Kuávdášpiäládâh ožžuu kyehti saje. Oovtâ saje ožžuu Vuáđusyemmiliih já Suomâ ruátálâš aalmugpiäládâh.