tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Haukivuori

Haukivuori lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Mikkeli kaavpugân ive 2007 aalgâst. Ive 2006 loopâst Haukivuorist assii 2 268 olmožid, já ton vijđodâh lâi 504,03 km², mast 115,37 km² lâi čääci. Haukivuori naaburkieldah lijjii Kangasniemi, Mikkeli, Pieksämäki já Virtasalmi.
Siijdah.
Asemankylä, Haukivuori markkân, Kantala, Nykälä, Häkkilä, Pitkäaho, Moilala, Pohjalahti, Sarselinkylä, Tervalahti, Tuliniemi já Taipale.
Kooskah.
Haukivuori kuávdáš lii suulân 41 km keččin Mikkeli kuávdáást.
Aapo Lyytinen

Abraham (Aapo) Lyytinen () lâi syemmilâš tivtâsteijee. Sun keevtij nommâmeerhâ "Sampoinen".
Ristiina

Ristiina () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Mikkeli kaavpugân ive 2013 aalgâst. Ive 2012 loopâst Ristiinast assii 4 856 olmožid, já ton vijđodâh lâi 742,02 km², mast 175,87 km² lâi čääci. Ristiina naaburkieldah lijjii Hirvensalmi, Mikkeli, Mäntyharju, Puumala já Suomenniemi.
Siijdah.
Alasjärvi, Haikola, Hangastenmaa, Hanhijärvi, Hartikkala, Hauska, Heikkilä, Heinniemi, Heramäki, Hiirimäki, Himalanpohja, Himalansaari, Huttula, Hytölä, Inkarila, Innala, Jukarila, Juottila, Juvela, Järvenpää, Kaipiala, Kapala, Karhila, Keriniemi, Koivakkala, Koljola, Korhola, Korpela, Kosola, Kuomio, Kuomiolahti, Kurvila, Kylänlahti, Käenniemi, Laasola, Laitiala, Lappilanmäki, Laurikkala, Liiansaari, Liikala, Lintuniemi, Lyytikkälä, Mahkola, Marjoniemi, Mielua, Minkkilä, Mäkelä, Närhilä, Outila, Pakinniemi, Parkatniemi, Pettilä, Puntala, Pylkkälä, Pyrhölä, Pöntilä, Rahikkala, Rikantila, Roinila, Sattila, Savela, Simola, Sokkala, Surno, Syrjälä, Sydänmaa, Taipale, Tarhola, Tiirola, Tiusala, Toijola (Toijala, Kyyrö), Tukiala (Tukialanlahti), Tuukkala, Valkola, Vitsiälä, Ylölä já Yövesi.
Siijdah ive 1924.
Ive 1924 Ristiinast lijjii ohtsis 58 sijdâd: Alasjärvi, Haikola, Hangastenmaa, Hartikkala, Heikkilä, Heramäki, Hiirimäki, Himalansaari, Huttula, Hytölä, Inkarila, Juottila, Juvela, Järvenpää, Kapala, Karhila, Keriniemi, Koivakkala, Koljola, Korhola, Korpela, Kosola, Kuomio, Kuomiolahti, Kylänlahti, Laasola, Laitila, Lappilanmäki, Laurikkala, Liiansaari, Liikala (markkân), Lintuniemi, Lyytikkälä, Mahkola, Marjoniemi, Minkkilä, Mäkelä, Närhilä, Outila, Parkatniemi, Pettilä, Puntala, Pöntilä, Rahikkala, Sattila, Savela, Simola, Sokkala, Surno, Sydänmaa, Taipale, Tarhola, Tiirola, Tiusala, Toijola, Vitsiälä, Ylölä já Yövesi.
Savonranta

Savonranta lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Savonlinna kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Savonrantast assii 1 155 olmožid, já ton vijđodâh lâi 568,18 km², mast 184,07 km² lâi čääci. Savonranta naaburkieldah lijjii Enonkoski, Heinävesi, Kerimäki, Kitee, Liperi já Rääkkylä.
Siijdah.
Hanhijärvi, Hankavaara, Lapinlahti, Paasniemi, Pirttimäki, Säimen, Rönkönvaara, Turtianniemi, Oriniemi, Leivola já Vuokala (markkân).
Siijdah ive 1924.
Ive 1924 Ristiinast lijjii ohtsis 9 sijdâd: Hanhijärvi, Hankavaara, Lapinlahti, Paasniemi, Pirttimäki, Rönkönvaara, Turtianniemi, Vihtari já Vuokala (markkân).
Kerimäki

Kerimäki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Savonlinna kaavpugân ive 2013 aalgâst. Ive 2012 loopâst Kerimäkist assii 5 526 olmožid, já ton vijđodâh lâi 876,46 km², mast 318,81 km² lâi čääci. Kerimäki naaburkieldah lijjii Enonkoski, Kesälahti, Kitee, Punkaharju já Savonlinna.
Historjá.
Kerimäki pitejâš vuáđudui ive 1642.
Siijdah.
Alakuona, Anttola, Haapalahti, Haapaniemi, Hevossalo, Hälvä, Jouhenniemi (markkân), Karvila, Kattilamäki, Kerimäki, Kumpuranta, Kuokkala, Laakkola, Luotojärvi, Lötjölä, Louhi, Makkola, Moiniemi, Nojanmaa, Paakkunala, Paasniemi, Pihlajaniemi, Pitkälä, Raikuu, Rauvanniemi, Riikola, Ruokojärvi, Ruokolahti, Ruokoniemi, Silvola, Simpala, Toroppala, Vuokala já Yläkuona.
Siijdah ive 1924.
Ive 1924 Kerimäkist lijjii ohtsis 32 sijdâd: Alakuona, Anttola, Haapalahti, Haapaniemi, Hevossalo, Hälvä, Jouhenniemi (markkân), Karvila, Kattilamäki, Kerimäki, Kumpuranta, Kuokkala, Laakkola, Luotjärvi, Lötjölä, Makkola, Moiniemi, Nojanmaa, Paakkunala, Paasniemi, Pihlajaniemi, Pitkälä, Raikuu, Rauvanniemi, Riikola, Ruokojärvi, Ruokolahti, Ruokoniemi, Simpala, Toroppala, Vuokala já Yläkuona.
Valtimo

Valtimo lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Tot lohtui Nurmes kaavpugân ive 2020 aalgâst. Ive 2019 loopâst Valtimost assii 2 103 olmožid, já ton vijđodâh lâi 838,07 km², mast 37,75 km² lâi čääci. Valtimo naaburkieldah lijjii Nurmes, Rautavaara já Sotkamo.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: Valtimo markkân.
Siijdah.
Elomäki, Haapakylä (markkân), Halmejärvi, Hirsikangas, Kalliojärvi, Karhunpää, Koiravaara, Koppelo (Koppelojärvi), Nuolijärvi, Pajukoski, Puukari, Rasimäki, Rumo, Sivakkajoki, Sivakkavaara, Verkkojoki já Ylä-Valtimo.
Listo Ateena kunâgâsâin

Ovdil Ateena demokratia, tyrannijd já arkontijd Ateena haldâšii kunâgâsah. Stuárráámus uási kunâgâsâin láá tuođânálásávt myyttâliih teikâ pelihistorjáliih. Listo vuáđuduvá Eusebios adelem liiston. Ton mield Kekrops haldâttâhpaje aalgij 780 ihheed ovdil vuossâmuid Olympialijd.
Tovlááh kunâgâsah.
Taah kunâgâskyevtis haldâšáin mainâsij mield ovdil Deukalion mainâs tulve:
Erekhthideh já kekropideh.
Kekrops aneh Ateena vuossâmužžân tuođâlâžžân kunâgâssân, veik tot lii-uv myyttâlâš huáđđoo, kote lâi pelduvváid olmooš já pelduvváid kyevdi.
Medontideh, melanthideh já kodrideh.
Ive 753 oKr. kunâgâsvuotâ nuuvâi, já kunâgâsâi sajan pottii arkonteh. Keejâ Listo Ateena arkontijn.
Lumparland

Lumparland lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Tot lii Nannaam-Åland ucemus kieldâ. 
Lumparlandist ääsih 376 olmožid, já ton vijđodâh lii 87,04 km², mast 50,69 km² lii čääci. Lumparland naaburkieldah láá Hammarland, Finström já Saltvik.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah.
Lumparlandist láá čiččâm sijdâd: Klemetsby, Krokstad, Lumparby, Lumpo, Norrboda, Skag já Svinö.
Stuárráámus sijdâ lii Klemetsby, kost láá kirkko, kieldâtáálu, vuáđuškovlâ já kävppi. Teháliih siijdah láá meiddei Lumparby já Norrboda.
Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1243–1500

Taat lii listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1243–1500 ().
Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1501–1700

Taat lii listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1501–1700 ().
Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1701–1900

Taat lii listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1701–1900 ().
Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1901–2000

Taat lii listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1901–2000 ().
Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin ive 2001 rääjist

Taat lii listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin ive 2001 rääjist ().
Zaza Gorozia

Zaza Gorozia (; š. kuovâmáánu 11. peeivi 1975, Martvili, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár.
Tamar Taliašvili

Tamar Taliašvili (; š. juovlâmáánu 13. peeivi 1978, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár.
869

869 (DCCCLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 860-lovo majemuš ihe.
Reijo Ståhlberg

Reijo Einar Ståhlberg (š. čohčâmáánu 21. peeivi 1952, Tammisaari, Suomâ) lii syemmilâš paŋkkihovdâ, finnodâholmooš, toimâttâshovdâ já oovdiš kuulauigâdeijee. 
Eellim.
1970-lovvoost Ståhlberg já sávrudâhkäččee Pirjo Vihonen naajáin.
Valastâllâm.
Kuulauigâdeijen Ståhlberg ovdâstij Suomâ maaŋgâin almosvalastâllâmkištoin sehe Euroopist já maailmist. Kištottâllâm ääigi sun vuoitij 9 Suomâ miäštárkišto já 3 EM-hallâmiäštárkišto (iivij 1978, 1979 já 1981). Ton lasseen suu 21,69 m uigâdem vyesimáánu 5. peeivi 1979 Fresnost, Kaliforniast lii vala-uv kuulauigâdem olgorađe Suomâ ulâttâs. Iivij mield Ståhlberg uigâdij ohtsis 8 sis- já olgorađe Suomâ ulâttâssâd. 
Euroop kištoh.
Ive 1974 almosvalastâllâm Euroop miäštárkištoost Ståhlberg poođij ohtnubálovádin. Čuávuváá miäštárkištoost nelji ive maŋeláá sun poođij niäljádin. Ive 1982 almosvalastâllâm Euroop miäštárkištoost sun poođij ovcádin.
Kesiolympialiih.
Ståhlberg uásálistij kuohtii kesiolympialáid. Vuossâmuu keerdi ive 1976 kesiolympialáid Montréalist já nube keerdi ive 1980 kesiolympialáid Moskovast. Montréalist sun poođij ohtnubálovádin almai kuulauigâdmist já Moskovast niäljádin.
20 m kerho.
Ive 1983 vuáđudui kerho puoh syemmilijd kuulauigâdeijeid, kiäh láá uigâdâm kuula ucemustáá 20 m virgálii kištoost. Ståhlberg lâi niäljád syemmilâš, kii peesâi keerhon. Sun lii toimâm meid kerho saavâjođetteijen.
Listo Akkad kunâgâsâin

Taat lii listo Akkad kunâgâsâin (tobdeh meid noomáin Agade). Akkad lâi stuorrâ imperium antiikáigásii Mesopotamiast 3. ihetuhháát oKr.
Vincenzo Lorenzoni

Vincenzo Lorenzoni () lâi sanmarinolâš politikkár. Sun väljejui San Marino kapteenstaatâhovdân čiččâm kerdid: roovvâdmáánust 1634 sehe cuáŋuimáánust 1646, 1651, 1656, 1660 já 1664.
Keejâ meid.
Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1501–1700
Sund

Sund lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Sundist ääsih 1 010 olmožid, já ton vijđodâh lii 184,32 km², mast 76,11 km² lii čääci. Sund naaburkieldah láá Finström, Jomala, Lemland, Lumparland, Saltvik já Vårdö.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah.
Sundist láá 28 sijdâd: Berg, Björby, Bomarsund, Brändbolstad, Domarböle, Finby, Gesterby, Gunnarsby, Hulta, Högbolstad, Jussböle, Kastelholm, Kulla, Lappböle, Lövvik, Mångstekta, Persby, Prästgården, Rosenberg, Sibby, Smedsböle, Strömbolstad, Sundby, Svensböle, Tosarby, Tranvik, Träsk já Vivasteby.
Sottunga

Sottunga lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Sottungast ääsih 98 olmožid, já ton vijđodâh lii 342,44 km², mast 314,40 km² lii čääci. Sottunga naaburkieldah láá Brändö, Föglö, Kumlinge, Kökar, Parainen já Vårdö. Sottunga lii ässeelovo mield Suomâ ucemus kieldâ.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah.
Sottungast láá kuttâ siijdâ: Finnö, Husö, Hästö, Mosshaga, Sottunga já Södö.
Maarianhamina

Maarianhamina () lii kaavpug Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Maarianhaminast ääsih 11 785 olmožid, já ton vijđodâh lii 20,75 km², mast 8,95 km² lii čääci. Maarianhamina naaburkieldah láá Jomala já Lemland.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Maarianhamina kuávdáščuákkipäikki.
Kaavpuguásih já siijdah.
Maarianhaminast láá 27 kaavpuguássid: Apalängen, Backeberg, Dalberg, Dalbo, Espholm, Främmanberg, Hindersböle, Johannebo, Kasberget, Klinten, Kvarnberg, Lotsberget, Norrböle, Nyängen, Rossen, Sjukhuset, Storgärdan, Storängen, Strandnäs, Sveden, Vreten, Västernäs, Västra Klinten, Västra Ytternäs, Ytternäs, Österbacka já Östernäs.
Kaavpugoosij lasseen Maarianhaminast láá 8 sijdâd: Dalkarby, Espholm, Hindersböle, Styrsö, Sviby, Svinö, Ytternäs já Övernäs.
Aanaar kieldâkirjerááju

Aanaar kieldâkirjerááju lii ive 1859 vuáđudum kirjerááju Aanaar kieldâst. Puohah uážžuh kevttiđ kirjerááju palvâlusâid.
Kirjerááju historjá.
Aanaar vuossâmuu kirjerááju vuáđudij kappalâš E. W. Borg Piälppáájäävri pappâlân njuhčâmáánu 13. peeivi 1859. Onnáá peeivi kiirjij luoihâttem lii nuuvtá, mut talle tast ferttij mäksiđ. Ive 1892 kirjerááju sirdâšui kieldâ hoittámnáál já ive 1912 pappâl meddâl pyellim keežild. 
Toimâsajeh já palvâlusah.
Kirjeráájust láá fastâ toimâsajeh sehe Avelist já Aanaar markkânist Sajosist. Avveel kirjerááju lii kieldâ váldukirjerááju já Aanaar markkân kirjerááju lii sämikirjerááju. 
Tai lasseen lii kirjerájuauto, mast fállojeh uási kirjerááju palvâlusâin pirrâ kieldâ. Kiirjij luoihâttem lasseen kirjerájuautost lii meid Avveel apteek palvâlusčyegis, mast puáhtá uástiđ jieštipšomvalmâstuvâid já moos puáhtá tiiláđ el. reeseepttalkkâsijd. Vaaljâi ääigi kirjerájuautost adai "Jottee jienâstemautost" puáhtá meid jienâstiđ.
Sämikirjerááju

Sämikirjerááju lii Aanaar kieldâkirjerááju toimâsaje Sajosist Aanaar markkânist já markkân aldakirjerááju. Tot lii Saijoos vuossâmuu keerdist Aanaarjäävri peln, váldu-uuvsâ uálgisbeln.
Sämikirjerááju oovded sämikulttuur já sämikielâi asâttuv Suomâst viärmádâtmáin ubâ sämikuávlust. Kirjerááju palvâl sämikuávlu kieldâkirjeráájuid sämikielâlij palvâlusâi oovdedmist já pyevtitmist.
Suomâ aalmuglâškirjerááju

Suomâ aalmuglâškirjerááju, meid tuše Aalmuglâškirjerááju (, ), ive 2006 räi Helsig ollâopâttuv kirjerááju, lii Suomâ stuárráámus já puárásumos tieđâlâš kirjerááju.
Säämi máttááttâskuávdáš

Säämi máttááttâskuávdáš (, já ) lii eromâš nube tääsi oppâlájádâs, mii oovded sämikulttuur ubâ sämikuávlust. Tast lii tehálâš uási Säämi kuávlu oovdedmist já arktisâš mättiimist. Oppâmlájádâs uárnee maaŋgâsuárgásâš áámmátlâš škovlim suomâ- já sämikielân sehe nuoráid ete rävisulmuid. 
Áinoošlajâsâš oppâlájádâs váldutoimâsaje lii maaŋgâkulttuurlâš Anarist. Eres toimâsajeh láá Avelist, Kaamâs Tuáivunjaargâst já Iänuduv Hettaast. Škovlim- já tutkâmoovtâstpargo uulât sämikuávlu staatâi lasseen eromâšávt tave algâaalmugij maailmân.
Liŋkkâ.
Säämi máttááttâskuávdáá päikkisiijđoh
Säplig

Säplig ("Microtus oeconomus") lii Tave-Euroopist já Aasiast sehe Tave-Amerik taveviestâroosijn (meid Alaska já Taveviestâr-Kanada) tiättojeijee muldesäpligšlaajâ.
Tobdomeerhah.
Säplig rummâš kukkodâh lii suulân 11–22 cm já tot tiäddá 25–80 g. Euroopist vyelišlaajah láá ucebeh ko Amerikist. Toh populaatioh, moh tiättojeh alebijn kobdodâhkiärduin, láá stuárráábeh mutâ tain lii ucceeb seibi. Taat sáttá leđe kiddâ kolmâ šooŋâst. Oráseh láá suulân 30 % stuárráábeh ko niŋálâsah. Säpligij ivne puáhtá mulsâšud tevkis ruškâdist já ránásist kuovgis ivnijd tâi ruopsisruškâdân. Puoh säpligijn láá čapis soksâmeh seelgist. Puáris säpligijn seibi lii vuoluubeln českâd já paajaabeln čappâd.
Lavdâm.
Säplig tiättoo Suomâst taveoosijn. Lavdâm maadârääji jotá suulân Ruávinjaargâ puotâ. Ton lasseen Suomâst lii kavnum uccâ sierâ nääli Merâpoođâluovtâ suolluin. 
Euroopist šlaajâ já ton vyelišlaajâi lavdâmkuávlu lii Koskâ-Euroop räi já juátkoo tast nuortâs, ain Beringčuálmi paijeel Alaskan já Kanadan.
Eellimvyevih.
Säplig tiättoo jeegijn, kost láá lavŋepoovnah, moid puáhtá kuáivudâttâđ eromâšávt tälviv. Raavijeegijn säpligeh láá ennuv eidu talle, ko čäcirääji vuállán já lii eenâb raavâd. Valjaamusâht säpligeh tiättojeh pakkeetpiälduin, main sättih leđe joba 200–300 ohtâgâssâd hehtaarist. Säpligeh tovâtteh mecihiävuid voošijn já meccilum piälduin.
Raavâd.
Säplig porá keessiv luhteešadoi, vooljij já suoinij ruánáá oosijd. Tälviravâdin láá siämmái šadoi eennâmvuálááh uásih. Tot puáhtá kuáivuđ laavŋan muádi meetter kukkosijd jođáttuvâid. Säplig kuáivudât enâmân pyerebeht ko muldesäplig. Muorâi párkku lii säpligân laseraavâd, mon tot porá tälviv.
Lasanem.
Säplig lassaan pehtilávt. Keessiv niŋálâsâst puáhtá leđe joba 3–4 čivgâčuurâd, main láá suulân 6–7 čivgâd. Säplignäälih mulsâšudeh 4–5 ive poojijn. Nääli lassaan távjá tälviv, jis raavvâdtile muottuu vyelni lii pyeri.
Muonio jävrikuávlu

Jävrikuávlu () lii nommâ, mii čuujoot Muonio kieldâst leijee kuávlun, kost láá ennuv uccâ siijdah. Jävrikuávlun kuleh čuávuvááh siijdah: Särkijärvi, Kutuniva, Jerisjärvi, Matinvaara, Linkuniemi, Soukka, Muotkavaara, Kumpula, Isosaari, Tiurajärvi, Äkäsjärvi, Nivunkijärvi já Heinäniemi. Kuávlu stuárráámuuh jäävrih láá Jerisjärvi já Äkäsjärvi. Kuávlust tuáimá Järvialueen Kyläyhdistys ry. 
Jävrikuávlust tooimâi aalmugškovlâ iivij 1950–1993. Ton toimâ nuuvâi ive 1993 uáppei vänivuođâ tiet.
Liŋkkâ.
Muonio kieldâ päikkisiijđoh
Suomâ ortodoksilâš kirho pispekodeh

Suomâ ortodoksilâš kirhoost láá kulmâ pispekode. Ortodoksilâš kirho pispekode stivree Suomâst juo-uv arkkipiispa teikkâ metropoliit.
Viljakkala

Viljakkala lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Ylöjärvi kaavpugân ive 2007 aalgâst. Ive 2006 loopâst Viljakkalast assii 2 166 olmožid, já ton vijđodâh lâi 224,96 km², mast 24,71 km² lâi čääci. Viljakkala naaburkieldah lijjii Hämeenkyrö, Ikaalinen, Kuru já Ylöjärvi.
Siijdah.
Harhala, Hiiroinen, Inkula, Karhe, Koivisto, Mahnala, Sarkkila, Sontu, Särkkä já Viljakkala (markkân).
Kastelholm lanne

Kastelholm lanne ( já ) lii lanne merâriddoost Sundist, Åland eennâmkoddeest. Tot lii tijpâlâš koskâáigásâš lanne. Lanne lii uđâdum já vijđedum maŋgii. Lanneest láá kyehti sierâ rakânâs. Rakânâsâi kooskâst lii ollâ tornâ, mii koččoo Kuretornân. 
Onnáá peeivi Kastelholm lanne lii museo. Tot lii pivnohis uáinámuš, mii lii áávus keessiv.
Historjá.
Kastelholm lanne huksejui 1370-lovvoost siämmáá ääigi ko Raasepori lanne. Lanne miänástuspaje lâi 1400‒1500-lovoin. 
Maaŋgah kunâgâsah láá kiävttám Kastelholm lane. Tobbeen sij láá haldâšâm Åland, já lanne lii lamaš kiävtust piäluštâslannen maaŋgâin soođijn. Kunâgâsliih láá kiävttám lane meiddei miäcástemlannen já faŋgâlin. Juhana-herttua toolâi lanneest faŋgân viiljâs Eerik XIV já taan káálgu Kaarina Maununieidâ.
Ive 1745 masa ubâ lanne puolij.
Suomâlanne

Suomâlanne ( já ) lii tego uccâ kaavpug Helsig ulguubeln. Tot lii merâlanne, mon huksim aalgij ive 1748. Lane tárguttâssân lâi pyerediđ Suomâ piäluštâs soođijn, já tot lii toimâm taampâi toorjâsaijeen.
Ive 1750 kunâgâs Fredrik I tuhhiittij laanan noomâ "Sveaborg", mii šoodâi suomâkielân nommân "Viaborg". Noomâ tárguttâssân lâi tiäduttiđ, ete lanne já ubâ Suomâ kullii Ruotâ väldikoodán.
Suomâlane algâalgâlâš uáivisiisâpeessâm tobdoo nommân "Kunâgâsporttâ". Tom aneh Suomâlane tubdâldâhhân. Kunâgâsporttâ lii kyevtkiärdásâš, já tom čiŋâtteh kerdilistoh sehe jurbâ já kuhendâlâšjurbâ kiiváárääigih já muštokoolbah. 1700-lovvoost Kunâgâsporttâ muttui njeeijâmšalden, já ton oovdân huksejui ruggâ.
Suomâlanne lii toimâm nuuvt ruátálij, ryeššilij ko syemmilij-uv lannen. Ton algâalgâliih ráhtuseh láá siäilum nuuvt pyereest, ete tot kulá tääl UNESCO maailmärbiliiston. Sehe syemmiliih ete olgoeennâmliih turisteh láá kavnâm taam tovláin aaigijn muštâleijee lane. Párnáid uárnejum fiäráneh sevŋis vázáttuvâin hokâttâleh suollui ennuv turistijd keessiv.
Suomâlaanan puáhtá mađhâšiđ pirrâ ive tamppáin. Keessiv tuohu piäsá meiddei čäcibussijn.
Kielâtipšom

Kielâtipšom meerhâš kielâ stivrim adai sierâlágán vuovijd vaiguttiđ kielâkevttimân. Huámmášume kiddejuvvoo eromâšávt kirjekielân. Kielâtipšomist láá maaŋgah merhâšumeh. Käržimuu miäruštâllâm mield tot meerhâš tuše riävtuičäällim tipšom. Tot puáhtá leđe meiddei sujâttem, kielâ ráhtusij, sänirááju já noomâi tipšom. Tot puáhtá merhâšiđ meid ubâ teevstâ tipšom teikâ kielâ sajaduv tipšom adai kielâpolitiik. Sämikielâst kielâtipšom siskeeld meid kielâkevttei aktivistem kevttiđ ucceeblovokielâ.
Kuhmalahti

Kuhmalahti lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kangasala kaavpugân ive 2011 aalgâst. Ive 2010 loopâst Kuhmalahtist assii 1 041 olmožid, já ton vijđodâh lâi 220,67 km², mast 52,17 km² lâi čääci. Kuhmalahti naaburkieldah lijjii Kangasala, Kuhmoinen, Orivesi, Padasjoki já Pälkäne. Ovdiih naaburkieldah lijjii Eräjärvi, mii lohtui Orivesin ive 1973, Längelmäki, mii lohtui Orivesin já Jämsän ive 2007, Luopioinen, mii lohtui Pälkänen ive 2007, já Sahalahti, mii lohtui Kangasalan ive 2005. Majemuš kieldâhovdâ lâi Jarmo Kivineva.
Siijdah.
Haapasaari, Iso Pento, Kivisalmi, Pajula (Pajulahti), Pohja, Tervaniemi, Vehkajärvi, Vehkapuntari já Vähä Pento.
Honkajoki

Honkajoki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Tot lohtui Kankaanpää kaavpugân ive 2021 aalgâst. Ive 2020 loopâst Honkajokist assii 1 598 olmožid, já ton vijđodâh lâi 333,25 km², mast 1,76 km² lâi čääci. Honkajoki naaburkieldah lijjii Isojoki, Kankaanpää, Karvia, Kauhajoki já Siikainen.
Kieldâ nommâ lâi ive 1952 räi Hongonjoki.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Honkajokist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Honkajoki markkân.
Siijdah.
Antila, Honkajoki markkân, Katko, Lauhala, Paasto, Vataja, Pappila, Mämminmaa, Pukara, Perämaa, Jyllinkoski já Rynkäinen.
Luvia

Luvia lii oovdiš kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Tot lohtui Eurajoki kieldân ive 2017 aalgâst. Ive 2016 loopâst Luviast assii 3 348 olmožid, já ton vijđodâh lâi 861,20 km², mast 692,07 km² lâi čääci. Luvia naaburkieldah lijjii Eurajoki, Nakkila, Pori já Ulvila. Ive 1967 räi naaburkieldáid kuulâi meid Pori táálunkieldâ.
Siijdah.
Hanninkylä (Handby), Korpi, Lemlahti (Lemlax), Luodonkylä (Norrby), Löytty (Löytynkylä), Mikola (Mickoby), Niemenkylä (Arnäs), Perä teikâ Peränkylä (Peräby), Sassila (Sassö), Sitlahti (Sittlax) já Väipäre (Vägby).
Sitlahti lii Luvia markkân.
Gustaf Nyström

Carl Gustaf Nyström () lâi syemmilâš arkkiteht, rehtor já arkkitehtuur professor.
Eellim.
Carl Gustaf Nyström šoodâi uđđâivemáánu 21. peeivi 1856 Helsigist, Suomâ stuorrâfurstâkoddeest. Suu eeči lâi pooliskonstaabel Gustaf Nyström já suu enni lâi Fredrika Grönroos. Gustafist lâi ohtâ viljâ Alexander Rogatus Nyström, kii lâi meid arkkiteht.
Ive 1881 sun naajâi Augusta Maria Lovisa Melanáin (1858–1940). Sunnui šoddii vittâ párnáá: Carl Gustaf August (1882–1930), Arvid (1883–1892), Ingrid Hildur Augusta (maŋeláá Sahlberg; 1886–1977), Carin (1888–1979) já Per Gabriel Gustaf (1896–1966).
Škovlim já karrieer.
Nyström luuvâi arkkitehtuur el. professor Frans Sjöströmáin Suomâ polyteknisâš škoovlâst, kost sun valmâštui arkkitehtin ive 1876. Sun lâi ohtâ vuossâmuin oppâlájádâs škovlim arkkitehtijn. Tälviv 1878–1879 sun lâi fabrikstiivrâ stipendiaatin Wienist, kost sun luuvâi arkkitehtuur professor Heinrich von Fersteláin. Nyström hárjuttâlâi Sjöström arkkitehttoimâttuvvâst. Sjöström jaamij ive 1885, mon maŋa Nyströmist šoodâi polyteknisâš škoovlâ máttáátteijee. Sun máttááttij vistig rakânâshuksim já ive 1885 rääjist sun tooimâi huksimtaiđuu adai arkkitehtuur puárásub máttáátteijen. Ive 1896 Nyströmist šoodâi professor. Taat virge lâi Suomâ vuossâmuš arkkitehtuur professuur. Ive 1908 polyteknisâš škoovlâst šoodâi Teknisâš ollâškovlâ, já Nyströmist šoodâi oppâlájádâs rehtor.
Raili Pietilä

Raili Inkeri Marjatta Pietilä (j.s. Paatelainen; ) lâi syemmilâš arkkiteht.
Eellim.
Raili Inkeri Marjatta Paatelainen šoodâi porgemáánu 15. peeivi 1926 Pieksämäkist. Suu eeči lâi Kaapro Paatelainen já suu enni Saima Kumpulainen.
Ive 1946 Raili Paatelainen čaalij pajeuáppen. Sun algâttij vistig Helsig ollâopâttuvvâst, kost sun luuvâi el. matematiik. Ive 1956 sun valmâštui arkkitehtin Teknisii ollâškoovlâst. Škoovlâ lasseen Paatelainen poorgâi siämmást rakânâshaldâttuvvâst () já iivij 1949–1951 Olli Kivisii toimâttuvvâst.
Karrieer.
Valmâštum maŋa sun poorgâi uđđâsist Kivisii toimâttuvvâst iivij 1959–1960 já siämmást meid Olaf Küttner toimâttuvvâst. Ive 1960 Paatelainen sirdâšui porgâđ Reima Pietilä ive 1957 vuáđudem toimâttâhân. Forgâ tastmaŋa toimâttuv nommâ muttui, já uđđâ nommân šoodâi "Arkkitehtitoimisto Reima Pietilä - Raili Paatelainen".
Raili já Reima Pietilä naajáin ive 1963, mut eidu ive 1975 toimâttuv nommân šoodâi "Arkkitehtitoimisto Raili &amp; Reima Pietilä".
Reima Pietilä

Frans Reima Ilmari Pietilä () lâi syemmilâš arkkiteht já professor.
Eellim.
Frans Reima Ilmari Pietilä šoodâi porgemáánu 25. peeivi 1923 Tuurkust. Suu eeči lâi Frans Viktor Pietilä já suu enni Ida Maria Lehtinen. Taaidâr Tuulikki Pietilä lâi Reima Pietilä uábbi.
Ive 1946 Reima Pietilä čaalij pajeuáppen. Sun luvâškuođij arkkitehtuur Teknisii ollâškoovlâst. Škoovlâ lasseen Pietilä poorgâi ive 1947 Ilmari Niemeläisii toimâttuvvâst. Iivij 1948–1949 sun poorgâi Einari Teräsvirta toimâttuvvâst já Ragnar Ypyä toimâttuvvâst, mon tiet sun lâi mestâ 30-ihásâš, ko sun valmâštui arkkitehtin ive 1953 Teknisii ollâškoovlâst.
Karrieer.
Ive 1957 Reima Pietilä vuáđudij jiejâs arkkitehttoimâttuv. Ive 1960 Raili Paatelainen sirdâšui porgâđ toimâttâhân. Forgâ tastmaŋa toimâttuv nommâ muttui, já uđđâ nommân šoodâi "Arkkitehtitoimisto Reima Pietilä - Raili Paatelainen".
Reima já Raili Pietilä naajáin ive 1963, mut eidu ive 1975 toimâttuv nommân šoodâi "Arkkitehtitoimisto Raili &amp; Reima Pietilä".
Iivij 1973–1979 Pietilä lâi arkkitehtuur professorin Oulu ollâopâttuvvâst.
Köyliö

Köyliö () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Tot lohtui Säkylä kieldân ive 2016 aalgâst. Ive 2015 loopâst Köyliöst assii 2 634 olmožid, já ton vijđodâh lâi 259,27 km², mast 13,21 km² lâi čääci. Köyliö naaburkieldah lijjii Eura, Huittinen, Kokemäki já Säkylä.
Siijdah.
Ehtamo, Huhdinkylä, Järvenpää, Kankaanpää, Karhia, Kepola, Korvenkylä, Lähteenkylä, Pajula, Puolimatka, Tuiskula, Tuohiniemi, Uusimaa, Vellinkylä, Vinnari, Voitoinen, Vuorenmaa já Yttilä.
Don Quijote

Don Quijote, ubâ nommâ Ráđđáás riitaar don Quijote Manchalâš () lii Miguel de Cervantes roomaan, mii almostui ive 1605 já ive 1615.
Juonâ.
Herkis Don Quijote lohá ennuv riitaarromanijd. Sun kuvâttâl jieš-uv, ete sun lii riitaar. Ritareh lijjii pegâlmeh 1600-lovvoost. Don Quijote vuálgá maailmân, tastko sun haalijd leđe riitaar já taištâliđ puástuvuođâ vuástá. Suu hiäppuš nommâ lii Rosinante. Tot lii puáris hiävuš. Viärjukyedden Don Quijote váldá palolii já argâjiermi kevttee Sancho Panza, kote noomât išedis "sorolii huáđđoo ritarin".
Hieroglyfeh

Hieroglyfeh ( "hieroglyphikos", "pase kovárdâs") láá tovláá Egyptist kevttum čäällimvuáhádâh, main čallui egyptikielâ. Tot annoo ohtân maailm puárásumos čäällimvuáhádâhhân.
Hieroglyfeh láá siävuttâs kove-, staavvâl- já jienâdâhmeerhâin. Ohtâ merkkâ saatij ovdâstiđ mottoom jienâduv, sääni teikâ toppuu, teikâ tot saatij tärkkilistiđ nuubijd meerhâid.
Hieroglyfeh kiävttojii Egyptist eromâšávt oskolduvlijn ohtâvuođâin já toh viärrojii monumentáid. Ulmuuh luoppii hieroglyfijn äigirekinistem vuosmui čuođij ivij ääigi, mon maŋa toi tulkkum vájáldui kuhes ááigán. Eskin 1800-lovvoost egyptologeh oppeet oppii tulkkuđ hieroglyfijd.
Ovdâmerkkân hieroglyf N14 kovvee tääsni.
Tiädduluptim kesiolympialijn 1952

Tiädduluptiimist kištottâllii Helsig 1952 kesiolympialijn čiččâm tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah.
Lavia

Lavia lii oovdiš kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Tot lohtui Pori kaavpugan ive 2015 aalgâst. Ive 2014 loopâst Laviast assii 1 904 olmožid, já ton vijđodâh lâi 357,74 km², mast 36,62 km² lâi čääci. Lavia naaburkieldah lijjii Kankaanpää, Kokemäki, Pori, Pomarkku, Sastamala já Ulvila.
Siijdah.
Aluskylä, Haunia, Kalliala, Lavia, Mustajoki, Myöntäjä, Niemenkylä, Peräkylä, Riiho já Riuttala.
Tiädduluptim kesiolympialijn 1976

Tiädduluptiimist kištottâllii Montréal 1976 kesiolympialijn oovce tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah.
859

859 (DCCCLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 850-lovo majemuš ihe.
Tavenähkisuájá

Tavenähkisuájá ("Eptesicus nilssonii"), ovdil "tave ijjânähkisuájá" lii maailm tavemus nähkisuájášlaajâ, mii tiättoo meid näpikiärdu taavaabeln-uv. Tavenähkisuájá lii Suomâ almolumos nähkisuájášlaajâ. 
Lavdâm.
Tavenähkisuájá lavdâmkuávlun kuleh Suomâ, Taažâ já Ruotâ, sehe stuorrâ uási tavenuorttii Euroop, Koskâ-Euroop já nuortâs Aasia peht ain Kuálhismeerâ räi. Suomâst tavenähkisuájáid láá teivâm olgosuáluikuávlust ain Ucjuuvâ Kevost já Iänuduvvâst. Tavveen lavdâm ij kuittâggin lah ohtâlâs. Lavdâm taverääijin lii 69. kobdodâhkiärdu. 
Olgohäämi.
Tavenähkisuájá kukkodâh seibittáá lii 48–70 mm. Suájákeejij koskâ lii 23,5–28 cm. Táválávt ellee tiäddá suulân 8–24 g. Kolleivnásiih selgisoksâmeh láá ellee sierânâsjiešvyehi. Meid čielgâ ivnerääji tevkis niske já kuovgis čudduu kooskâst iššeed šlaajâ tubdâmist.
Eellimpiirâs.
Tavenähkisuájá lâi algâaalgâst mecci-, viljâlem- já várádâhkuávlui sehe aassâmkuávdái šlaajâ, mutâ tavveen tot mákkoo eres-uv eellimpirrâsijn. Ellee peivi- já tálvástâllâmsajeh láá maŋgii rakânâsâin. Tane tavenähkisuájá lavdâm já nääli sahisvuotâ láá kiddâ ulmuin. 
Lasanem já eellimvyevih.
Tavenähkisuájá parâttâl čohčuv. Niŋálâs siäilud orráás sovâttemseelâid täälvi ääigi já čuávju esken oijâgâs maŋa. Čuávjiäigi lii 50–60 peivid, já kesi-syeinimáánust šaddeh 1–2 uđâgáá. Tavenähkisuájá lii oijâgâsâst táválávt roovvâdmáánust cuáŋuimáánun. Tavenähkisuájá eellimahe lii enâmustáá 14–15 ihheed.
Aktiivlii ääigi tavenähkisuájá viettee peeivijd muorâvuáguin, kuovđâšmijn já rakânâsâin. Iho tot pivdá. Tavenähkisuájá pivdá 5–20 meetter aloduvvâst, távjá muorâi aldavuođâst. Tavenähkisuájá ravâdin láá maaŋgâlágáneh tivreh tegu čuoškah, koppakuorijááh já piäivááloddááh – eromâšávt ijjâgááh já käškimčuáimááh.
SámiSoster Rs

SámiSoster Rs lii sämmilij sosiaal- já tiervâsvuođâsyergi servi, mon vuáđudij Ristenrauna Magga ive 1997. Seervi toimâtileh láá Sajosist.
Toimâjuurdâ.
SámiSoster toimâjuurdân lii kocceeđ, paijeentoollâđ já ovdediđ sämmilij sajattuv já vuoigâdvuođâid algâaalmugin sosiaal- já tiervâsvuođâsyergist aalmuglijn já aalmugijkoskâsijn ohtâvuođâin. Servi olášut Sämitige viggâmušâid sämmilij kielâlij já kulttuurlij vuoigâdvuođâi olášutmân sosiaal- já tiervâsvuođâhuolâttâsâst. Servi viggá aktiivlávt ovdediđ oovtâstpargo eres servijguin. Tot viggá meid vaikuttiđ säminuoráid vâi sij ucâluveh syergi škovliittâsân sehe vaikuttiđ sii máhđulâšvuođáid porgâđ sämikuávlust el. läčimáin pargosoojijd sierâ ovdedemprojektijguin.
Suomâ sämmilij kuávdášseervist.
SámiSoster lii lamaš Suomâ sämmilij kuávdášseervi jeessân ive 1998 rääjist.
Säpligoppuu

Säpligoppuu ("Surnia ulula", meid skunjâlodde ađai kunjolodde) lii oppuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Säpligoppuu lii čapis-, ruškis- já vielgiskirjáás lodde. Peiviaktiivlâžžân tot iärrán maaŋgâin eres oppuin. Säpligoppuu lii 35–43 cm kukke já tiäddá 215–380 g. Ton suájákeejij koskâ lii 69–82 cm. Oppuu vielgis näämi pirrâ láá čapis sárgáh. Ton čalmeh já njune láá fiskâdeh já kirjáás poođâš lii kukke. Kirdee säpligoppuu sulâstit cissáášvääli, mut ton uáivi lii stuárráb. Säpligoppuu kiihâmjienâ lii jotelis pulijdem.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Säpligoppuu lii Amerik, Euroop já Ruošâ taveoosij lodde. Suomâst tot pessee iänáážin Oulu taavaabeln. Lavdâm já nääli kuittâg mulsâšudeh ennuv säplignääli mield. Pyeri säpligive säpligoppuu pessee meid Maadâ-Suomâst. Suomâst pessejeh áárvu mield 2 000–6 000 paarrâd. Säpligoppuu lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld Baltia já Nuorttâmeerâ kuávloid.
Lasanem.
Säpligoppuu piervâld táválávt muorâvuovdân. Niŋálâs mannee njuhčâ-cuáŋuimáánust 4–11 manneed já láálá taid 25–30 peivid. Uđâgááh kirdeleh 25–30 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Säpligoppuu porá uccâ njomâtteijeid.
Nikolai II

Nikolai II () lâi Ruošâ kiäisár, Puola kunâgâs já Suomâ majemuš stuorrâfurstâ iivij 1894–1917.
Nikolai šoodâi ruuvnâprinssâ Aleksander (maŋeláá kiäisár Aleksander III) vuosâpärnin. Suu enni lâi kiäisárroonnig Maria Fjodorovna. Nikolai pajanij vááldán Aleksander III jäämmim maŋa skammâmáánu 1. peeivi 1894. Siämmáá ääigi sun naajâi Alexandra Fjodorovnain já sunnui šoddii vittâ párnáá. Virgáliih ruvnájááh lijjii vyesimáánu 26. peeivi 1896 Moskovast. Suomâ stuorrâfurstân Nikolai II olášutij assimilaatiopolitiik, ige sun tondiet lamaš piivnoh Suomâst. Nikolai kaartâi luoppâđ ruuvnâst ive 1917 kuovâmáánu vääldikoomeetmist. Ruošâ koskâpuddâsâš haldâttâs vuolgâttij kiäisár perruinis Siberian. Roovvâdmáánu vääldikomettem maŋa perruu tile huánánij. Syeinimáánu 17. peeivi 1918 ubâ peerâ morhedui Jekaterinburgist.
Tuodârmittár

Tuodârmittár lii koskâstuárusâš já táválávt kuovgis, motomin viehâ sárgáás-uv mittárpiäivááloddááš. Tuodârmittár suoksâ kočoduvvoo lostâmááttun.
Olgohäämi.
Tuodârmittár lii räniskirjáás, koskâstuárusâš piäivááloddááššlaajâ, mon stuárudâh já kovoseh mulsâšudeh ennuv. Suájákeejij koskâ lii 25–35 mm. Suájái vuáđuivne lii kuovgisräänis. Mittárij suájáh láá sárgááh, já toi vuáđuivne lii kuovgisräänis. Suájái aalgâst já keejist sárgáh láá kyevtkiärdágeh, já toi ivne iärrán suájái koskâuási ivneest. Ton lasseen suájái algâuási já keeči sättih leđe tevkkâduboh. 
Šlaajâ sulâstit ennuv muáddi eres-uv loppâčoovčâ mittárpiäivááloddáá, ovdâmerkkân hallamittár ("Operophtera brumata").
Lavdâm já kirdemäigi.
Suomâst tuodârmittár tiättoo ubâ enâmist. Rävis piäivááloddááh kirdeh Laapist ruške ääigi porgemáánu loopâst já mäddiláá eromâšávt čohčâmáánust, mut motomin joba roovvâdmáánu loopâ räi.
Eellimpiirâs já eellimvyevih.
Niŋálâs mannee čohčuv sieivâsovvijd nuuvt, ete maneh pääcih täälvi ääigi muotâkerdi paajaabel. Maneh jäämih tuše, jis puolâš lii -36 °C tâi eenâb. Kesimáánust lostâmááđuh čalgeh já purâškyetih suávi uurbijd. Lostâmááđuh poreh suáhiloostâid ain kuátilum räi, mii lii syeini-porgemáánust. Jis suáhiloostah iä lah, te lostâmááđuh poreh masa puoh eres šaddoid. Tuodârmittár lii valjaamus puoh iho kirdee piäivááloddáin. Ton lasseen tuodârmittár kirdá meid peiviv, jis lii polviis šoŋŋâ. Táválávt tuodârmittár vuoiŋâst čuávgáduv ääigi já kirdeškuát tállán ko kiinii teikâ miinii hettee tom. Iho šlaajâ oro mielâstis laampui čuovâ aldasijn.
Tuodârmittár hiävuh.
Tuodârmittárij lostâmááđuh poreh eromâšávt Tave-Suomâ tuodârsoovijd. Maadâ-Suomâst-uv lostâmááđuh poreh suáhiloostâid, mutâ toh iä toovât stuorrâ hiävuid tobbeen. Ruopsiskuuđhah räijejeh tuodârmittár tiettum Tave-Suomâst sehe mottoom verd Laapist-uv, tastko toh poreh tuodârmittár lostâmááđuid.
Hämeenkoski

Hämeenkoski lii oovdiš kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hollola kieldân ive 2016 aalgâst. Ive 2015 loopâst Hämeenkoskist assii 2 107 olmožid, já ton vijđodâh lâi 195,63 km², mast 7,89 km² lâi čääci. Hämeenkoski naaburkieldah lijjii Asikkala, Hausjärvi, Hollola, Hämeenlinna já Kärkölä.
Kieldâ nommâ lâi ive 1995 räi Koski Hl.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Hämeenkoskist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Hämeenkoski.
Siijdah.
Etola, Hankala, Huhti, Huljala, Hyrkkälä, Hyväneula, Järvenpää, Kaunkorpi, Koski, Käikälä, Leiniälä, Miehola, Padonmaa (Palomaa), Porvola, Putula, Pätilä, Saapas, Tenhiälä, Toijala já Töykkylä.
Nastola

Nastola lii oovdiš kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Lahti kaavpugân ive 2016 aalgâst. Ive 2015 loopâst Nastolast assii 14 835 olmožid, já ton vijđodâh lâi 362,86 km², mast 38,68 km² lâi čääci. Nastola naaburkieldah lijjii Asikkala, Heinola, Hollola, Iitti, Lahti já Orimattila.
Siijdah.
Ive 1973 Nastolast lijjii 12 sijdâd: Ahtiala, Arrajoki, Immilä, Koiskala, Kuivanto, Lankila, Nastola (markkân), Pyhäntaka, Ruuhijärvi, Uusikylä, Vanaja já Villähde.
Ijjâlodde

Ijjâlodde ("Aegolius funereus") lii oppuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ. Tot lii Suomâ almolumos oppuu.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Ijjâlodde lii 22–27 cm kukkosâš, suullân rástágáá matsâš oppuu, mii tiäddá 105–150 g. Ton suájákeejij koskâ lii 50–62 cm. Uáivi lii styeres já tuolbâs, näämi lii kuovgâd já čalmeh sehe njune láá fiskâdeh. Ijjâlode ruškis selgipeeleest láá vielgis tiälhuh já kuovgis čuávjist ruškis tiälhuh. Nuorâ lodeh láá ollásávt tevkisruškâdeh. Ijjâlode kiihâmjienâ lii jotelis pulijdem.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Ijjâlodde iälá Euroop, Aasia já Tave-Amerik kuácceevuovdijn. Suomâst tot pessee ubâ enâmist, eereeb tuodârkuávluin. Suomâst pessejeh 3 000–8 000 paarrâd, já pessimnääli mulsâšud ihásávt säplignääli mield. Ijjâlodde lii tääl čalmeestoonnum Suomâst. Nääli lii uccánâm puáris kuácceevuovdij kiäppánem tiet. Ijjâlodde lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld čohčuv já kiđđuv.
Lasanem.
Ijjâlodde piervâld muorâvuovdân. Niŋálâs mannee njuhčâ-cuáŋuimáánust 3–9 manneed já láálá taid 26–27 peivid. Uđâgááh kirdeleh 30–36 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Ijjâlodde porá uccâ njomâtteijeid já luudijd.
Liiŋkah.
Luándu jienâ: Ijjâlodde (Ellee arkkâdâh)
Jeggiluátku

Jeggiluátku ađai jeggioppuu ("Asio flammeus") lii oppuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Jeggiluátku lii 33–40 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 200–390 g. Suájákeejij koskâ lii 95–105 cm. Jeggiluátku pyeremus tobdomerkkâ láá čapis čalmepirrâseh. Selgipeeli lii ruškiskirjáá já radde lii vielgâd já sárgáá. Jeggiluátku lii váhá stuárráb já kuovgâdub ko siämmáásullâsâš čuárvioppuu. Jeggiluátku čalmeh láá fiskâdeh, já čuárvioppuu čalmeh vuod láá oranseh. Jeggiluátkust iä meidgin lah kuhes peljitiepih tego čuárvioppust. Eresnáál ko iänááš oppuuh, jeggiluátku lii peiviaktiivlâš. Ton kiihâmjienâ lii lievlâkessee sulâstittee pulijdem.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Jeggiluátku iälá Maadâ- já Tave-Amerikist, Euroopist já Aasiast. Suomâst tot lii almolumos Poođâenâmist, mut pessee jeegijn já piälduin ubâ enâmist. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 2 000–10 000 paarrâd, já tot mulsâšud ihásávt säplignääli mield. Jeggiluátku tálvástâl Maadâ- já Koskâ-Euroopist. Čohčâvarrim lii porge-skammâmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-cuáŋuimáánust. Motomeh lodeh meid pääcih tálvástâllâđ Suomân.
Lasanem.
Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 3–11 manneed já láálá taid 24–30 peivid. Uđâgááh kirdeleh 24–27 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Jeggiluátku porá uccâ njomâtteijeid.
Reid Wiseman

Gregory Reid Wiseman (š. skammâmáánu 11. peeivi 1975 Baltimore, Maryland, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš astronaut, kote cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin.
Eellim.
Reid Wiseman lii šoddâm Baltimorest, Ovtâstum staatâin. Sun luuvâi insnerin Johns Hopkins University -nommâsii ollâopâttuvâst, kost sun valmâštui maisterin ive 2006.
Reid Wiseman lâi naaijâm Carroll (Taylor) Wisemanáin, mut Carroll jaamij ive 2020. Sunnui lává šoddâm kyehti nieidâ.
Karrieer.
Reid Wiseman lii uásálistám Almugijkoskâsii komovuotâsajattuv kirdemân 40/41 já lamaš komovuođâst ihepele vyesimáánust 2014 skammâmáánu 2014 räi. Sun lii toimâm meid astronauttoimâttuv () hovdân kyehti ive juovlâmáánust 2020 skammâmáánun 2022. Sun jooskâi taan pargoost, tastko sun halijdij maassâd kirdemáid.
Artemis II.
Cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 Reid Wiseman väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin oovtâst Christina Hammock Kocháin, Victor J. Gloveráin já Jeremy Hansenáin. Wiseman tuáimá meid Artemis II -kirdemvuáru komendeijen.
Jeremy Hansen

Jeremy Roger Hansen (š. uđđâivemáánu 27. peeivi 1976 London, Ontario, Kanada) lii kanadalâš astronaut, kote cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin oovtâst Christina Hammock Kocháin, Victor J. Gloveráin já Reid Wisemanáin.
Eellim.
Jeremy Hansen lii šoddâm Londonist, Kanadast, mut sun viettij pärnivuođâs eennâmtáálust Ailsa Craig aldasijn. Tastmaŋa sun varrij Ingersollân, kost sun juuđij Ingersoll District Collegiate Institute -nommâsii luvâttuv. 
Jeremy Hansen lii naaijâm, já sust láá kulmâ párnáá.
Karrieer.
Jeremy Hansen lii komovuotâsyergi luándutiettuu kandidaat já fyysiik maister. Sun lii tutkâm satelliitčuávvum vijđeskovesatelliitijgijn. Sun lii meid škovlim NASA astronautluoka. Sust lii taištâlemkirdee škovliittâs. Sun lii uásálistám kuovđâšmohjelmân já viättám eennâm vyelni kuttâ peeivi. Ton lasseen sun lii uásálistám merâtutkâmohjelmân, mii valmâštâl astronautijd komovuotâmáátkán.
Tubdâstâsah.
10521 Jeremyhansen -nommâsâš asteroid lii finnim noomâs Jeremy Hansen mield.
Jeʹvida

Jeʹvida lii ive 2023 almostum nuorttâlâškielâg tievâkukkosâš elleekove, mon lává čáállám Katja Gauriloff já Niillas Holmberg. Gauriloff lii meid stivrim tom. Jeʹvida lii čapisvielgis elleekove, mii muštâl elimist nuorttâlij asâttâhškoovlâst. Elleekove vuosâeehid lâi kesimáánust 2023 Tribeca elleekovefestivaalist New Yorkist. Suomân elleekove poođij elleekoveteatteráid čohčâmáánust 2023.
Je’vida lii fiktiivlâš elleekove, mutâ ton tyehin láá maaŋgah muštâlusah já mainâseh. Gauriloff lii kuullâm muštâlusâid suu jieijâs huolhijn, mutâ meiddei ulmuin Čevetjäävrist. Toh láá vaiguttâm Gauriloffân já láá siämmást muttám suu. Muštâlusah eromâšávt asâttâhaaigijn uáinojeh meiddei elleekooveest. Elleekove fáddá lii-uv eidu tot, maht asâttâhargâ vaaigut suhâpuolvâi čoođâ.
Plaakaat.
Je’vida plaakaat, mon raahtij Pauliina Heikkinen, vuoitij plaakaatkišto ive 2024 Espoo Ciné -elleekovefestivaalist. Kišto vyeittee valjij kovetaaidâr Teemu Keisteri ađai ive 2024 Suomâ Euroviisui ovdâsteijee.
Kri-kri

Kri-kri (meiddei kreetâlâš vildâkaiccâ) ("Capra aegagrus creticus") lii uhkevuálásâš já härvinâš vildâkaaicâ ("Capra aegagrus") vyelišlaajâ, mii tiättoo Kreika Kreeta suollust já muádi ucceeb suollust ton paaldâst. Tot lii meiddei máhđulâš, ete näälih láá puáttám vildáskâm lojekaaicâin. Oskomusâi mield kri-kri puohtui Kreetan minolij fáárust.
Taksonomia.
Kri-kri lii onnum vildâkaaicâ ("C. aegagrus") vyelišlaaijân. Maŋeláá rahtum molekulaarisij analyysij vuáđuld sáttá leđe, ete nääli lii kuittâg puáttám vildáskâm lojekaaicâin ("C. hircus"). Näälih láá meid siähánâm ton maŋa lojekaicâiguin. Kri-kri lii juohhum motomijn ohtâvuođâin kuulmâ šlaajân: "cretica", "pictus" já "dorcas".
Stuárudâh já olgohäämi.
Oráseh láá stuárráábeh ko niŋálâsah. Oráseh teddih 26–42 kg, já toi sevealodâh lii 60 cm. Niŋálâsâi sevealodâh vist lii 45 cm. Kuohtui roppâ lii suullân 90 cm kukke. Niŋálâsâi tuurhâ ivne lii ruškâd. Oráseh láá ruškâdeh keessiv já ránáseh tälviv. Orásijn láá meiddei čapis soksâmeh seelgist, ertpeelijn, ärdest já juolgij ovdâuásist. Orásij muáđuh láá čappâdeh, já tain lii čapis siämu. Niŋálâsâin ij lah siämu, já muáđuin tain lii säärgis, mii jotá čoolmijn njune räi. Roopâ vyelipeeli já juolgij monnjâuási láá vielgâdeh. Niŋálâsâin já orásijn láá čuárvih, moh láá niŋálâsâst ucebeh. Čoorvij kukkodâh lii orásist 90 cm já niŋálâsâst 33 cm. Kri-kri čuárvih láá tävgilágáneh.
Kri-kri sulâstit eenâb vildâkaaicâ ko lojekaaicâ. Kri-kri lii kuittâg ucceeb ko vildâkaiccâ já mottoom verd ivnáb.
Tiettum já eellimpiirâs.
Kri-kri tiättoo tuš Kreeikan kullee Kreeta suollust sehe muádi asâmettum uccâ suollust ton oovdâst, om. Iraklion oovdâst leijee Díast já Néa Kydonía oovdâst leijee Ágioi Theódoroist. Nannaam-Kreetast kri-kri iälust ruáttáás Lefká Óri váráduvvâst, já tot kuátu tuš iho, mon suujâst kri-kri uáinoo harvii luándust. Ovdâmerkkân Lefká Óri váráduvvâst leijee Samariá äävžist iälustii 2000-lovo aalgâst suullân 300 kri-krid, mutâ tobbeen-uv šlaajâ lii oinum uáli jo harvii.
Eellimvyevih.
Kri-krih táválávt joteh uccâ juávhuin, moid kuleh 2–5 ohtâgâs. Stuárráábáid čurruid pyehtih kuullâđ joba 34 ohtâgâssâd. Rävis oráseh joteh távjá ohtuu. Ravâdin kri-krih kevttih šadoi veerdid já versoid, sinoid sehe muorâi já miestui loostâid. Toh poreh táválávt iđedist já ehidist. Loppâpeeivi toh viettejeh juovâi já kuovđâšmij syejeest.
Lasanem.
Kri-krih lasaneh roovvâdmáánu já skammâmáánu kooskâst. Niŋálâs kuáddá oovtâ čiivgâ häävild, já čuávjum pištá 148–160 peivid. Enni njoomât 6 mánuppaje. Niŋálâsah láá suhâjuátkimavveest 2–2,5 ive ahasâžžân já oráseh 1,5–3 ive ahasâžžân.
Uhkeh, suojâlem já olmooš.
Minolâš kulttuur taiđust kri-kri lâi pivnohis teema. Nääli ij lah onnum Kreeta endeemlâš šlaaijân. Tot puohtui suollui máhđulávt minolij fáárust. Šlaajâ lâi miäcástum masa suhâjämimân, já tááláá ääigi tot lii Kreeta härvinumos ellee. Vala ive 1960 šlaajâ nääli lâi váhá vuálá 200 ohtâgâssâd. Taan ääigi toh láá vissâ vuálá 2 000. Nääli uhken lii ruossâlistem lojekaicâiguin.
Seija Sivertsen

Seija Anneli Sivertsen (j.s. Feodoroff, juovlâmáánu 10. peeivi 1955 Čevetjävri, Aanaar – kuovâmáánu 22. peeivi 2022) lâi nuorttâlâš máttáátteijee, jurgâleijee já lávloo. Sivertsen poorgâi iäljárávt merhâšittee já tehálii pargo, vâi nuorttâlâškielâ ovdedičij já sirduuččij čuávuváid suhâpuolváid. Toos lasseen sun poorgâi nuorttâlii kulttuur siäiluttem oovdân. 
Karrieer.
Sivertsen poorgâi uáli maaŋgânáál: máttáátteijen, jurgâleijen já lávlon. Sun poorgâi nuorttâlâškielâ máttáátteijen Čevetjäävri škoovlâst. Tobbeen sun meid raahtij maaŋgâlágánijd nuorttâlâškielâg oppâmaterialijd, ko toh iä lamaš. Sivertsen lâi meid pargojuávhust, mii raahtij vuossâmuu luoka eenikielâ oppâkirje "Jääkk-njaal AABBÂS". 
Máttááttâspargo já oppâmaterialij rähtim lasseen Sivertsen tooimâi Sämitige škovlim- já oppâmateriaallävdikoddeest sehe eidusâš jesânin já värijesânin. Eidusâš jesânin sun tooimâi iivij 1998–1999, 2004–2007 já 2012–2015 já värijesânin iivij 2000–2003 já 2016–2019. 
Škovlâ- já lävdikode lasseen Sivertsen tooimâi sämmilij škovlimaašij oovtâstpargo-orgaan jesânin iivij 2016–2019 já Säämi kielâkäldee nuorttâlâškielâ kielâjuáhus jesânin iivij 2013–2019.
Sivertsen iäljárâšâi párnái- já škovlâkiirjij jurgâleijen já poorgâi iivij 1978–1986 almostum nuorttâlâškielâg "Sääʹmođđâz"-loostâ toimâttâskoddeest. Saaʹmi Nueʹtt rs. algâiivij ääigi Sivertsen tooimâi meid stiivrâ jesânin.
Palhâšumeh.
Sivertsen finnij Kollekielâ-kielâpalhâšume ive 2014 "eellimpargostis nuorttâlâškielâ já nuorttâlii kulttuur sehe nuorttâlâšsiärváduv pyerrin". Siämmáá ive Kollekielâ-kielâpalhâšume finnijn meid tavesämmilâš kirječällee Kerttu Vuolab já orjâlâškielâ totkee já professor Mikael Svonni.
Seepra

 
Seepra lii Afrikist iälusteijee njomâtteijee, mii kulá kozzâellei laahkon já hiävušellei hiäimun. Siämmáá hiäimun kuleh meiddei hiäppušeh já aasih. Seeprast láá čapis já vielgis rááiđuh.
Kulmâ seeprašlaajâ.
Seeprah juáhhojeh kuulmâ sierâ šlaajân. Šlaajah lijjii tovláá eenâb, mutâ toh láá suvâttum.
Stuárudâh já olgohäämi.
Seeprah láá suullân 120–140 cm kukkosiih. Oráseh láá stuárráábeh ko niŋálâsah Grevy šlaajâst, mutâ aroseeprain já väriseeprain suhâpeleh láá suullân siämmáá stuárusiih.
Seeprast lii vielgis čuávji, já tondiet ovdil jurdui, ete seepra lii vielgis ellee, mast láá čapis sárgáh. Tastoo lii čielgâm, ete seeprah láá ohemuddoost čappâdeh já vielgis sárgáh iteh maŋeláá. Lii tutkum kuhháá, ete mondiet seeprast láá sárgáh, mutâ visesvuotâ tast ij lah. Motomeh hypoteeseh láá:
Lavdâm já eellimpiirâs.
Seeprah iälusteh savanist, miestâarost teikkâ váráduvvâst. Puoh kulmâ seeprašlaajâ láá kiäppánâm ulmui toimâi tiet. Grevyseepra lii uhkevuálásâš. Väriseepra lâi ovdil uhkevuálásâš, mutâ toh láá lasanâm nuuvt, ete tääl šlaajâ lii čalmeestoonnum. Aroseeprah láá ennuv, mutâ meiddei toh láá kiäppánâm. Uhken seepráid láá ovdâmerkkân eennâmtuálu, miäcástem, suátitileh já šoŋŋâdâhnubástus.
Eellimvyehi já lattim.
Väriseeprah já aroseeprah eelih uccâ čoogijn. Čaggeest láá ohtâ ores já maŋgâ niŋálâs čivgâiguin. Eres oráseh eelih ohtuu teikkâ juávhuin, main láá kyehti teikkâ kulmâ orráás, motomin joba love oresid.
Grevyseepra orásist lii reeviir, já tot ij ele čoogijn. Niŋálâsah eelih čoogijn, já nuuvt meid oráseh, moh iä lah vala suhâjuátkimavveest.
Seeprast láá motomeh piätuelleeh. Leijoon lii seepra válduášálâš piätu. Meiddei leopardeh, geebaardeh, hyeenah já vildâpennuuh láá piätuelleeh, mutâ toh pivdeh tuše čiivgâid. Seepra piälušt jieijâs käskimáin já čiehčâmáin.
Raavâd.
Seeprah poreh mielâsubbooht suoinijd, mutâ motomin meiddei loostâid já veerdijd.
Seeprah tarbâšeh čääsi, eromâšávt talle ko lii pakkâ koškepaje, já tondiet toh sättih jotteeđ lahtâsub kuávloid talle ko lii koškes iveäigi.
Harriet Nordlund

Gerd "Harriet" Linnéa Nordlund (čohčâmáánu 20. peeivi 1954 Nautijaur, Juhâmokke, Ruotâ – cuáŋuimáánu 19. peeivi 2023 Ekerö, Tukholma, Ruotâ) lâi juulevsämmilâš čaittâleijee, kietâčällee já kirječällee. Nordlund lâi meid ohtâ Dálvadis-teatter vuáđudeijein, ko teatter vuáđudui ive 1971. Toos lasseen sun tooimâi Beaivváš Sámi Našunálateáhter teatterhovdân iivij 2003–2006.
Eellim.
Gerd Harriet Linnéa Nordlund šoodâi čohčâmáánu 20. peeivi 1954 Nautijaurist, Juhâmohheest, Ruotâ peln. Suu vaanhimeh láin puásuiulmuuh. Sun lâi tuše 7-ihásâš, ko sun vuolgâttui asâttâhškoovlân tave-Ruotâst.
Sun čäliškuođij jo nuorrân. Ovdâmerkkân sun čaalij 15-ihásâžžân pitá "Samtal med dig", mii vuolgâttui televisiost Ruotâst Sverige TV1-kanavast ive 1969. 17-ihásâžžân Nordlund varrij Tukholman luuhâđ teatteruápuid. Tobbeen sun juuđij Staatâ teatterškoovlâ () iivij 1973–1976.
1980-lovo rääjist Harriet Nordlund pelikyemi lâi ruátálâš čaittâleijee Gustav Levin (š. 1952). Sunnui šoddáin kyehti nieidâ: vuossâmuš ive 1982 já nubbe ive 1985.
Karrieer.
Nordlund poorgâi čaittâleijen ei. Orionteaternist, Turteaternist, Uppsala kaavpugteatterist, Gottsunda Teaternist, Norrbottensteaternist, Tukholma kaavpugteatterist, Dálvadis já Beaivváš Sámi Našunálateáhterist. Maŋeláá Nordlund poorgâi Gävle aalmugteatterist. Kiđđuv 2009 sun algâttij Juhâmohe kulttuur- já astoäigihovdân.
Nordlund heiviittij paijeel 14 čaitâlmid já čaalij jieš čiččâm čaitâlmid. Iivij 1971–1985 sun tooimâi Dálvadis teatter taiđâlâš hovdân já iivij 2003–2006 sun tooimâi Beaivváš Sámi Našunálateáhter teatterhovdân. Nordlund toomâi meid läiđejeijen porgemáánust 1990 Sveriges Radio P1 "Sommar-"radio-ohjelmist.
Palhâšumeh já iävtukkâsvuođah.
Ive 2009 Nordlund vuoitij Biret Elle -muštopalhâšume pargostis raajij rasta, ko tot lii ovdedâm sämikulttuur. Ive 2016 sun vuoitij siämmáá suujâ tiet sehe Såhkie kunneepalhâšume já Ubmejen Biejvieh -kunneepalhâšume.
Ive 2017 sun já Ann-Helen Laestadius láin iävtukkâssân Norrland kirjálâšvuotâpalhâšume uážžon párnái- já nuorâikirjálâšvuođâ luokkaast oovtâst Madeleine Bäckáin, John Holmvalláin já Mirja Ungein. Palhâšume vuoitij Laestadius kirjestis "Tio över ett".
Vyeimiluptim

Vyeimiluptim lii valastâllâmšlaajâ, mast kalga vaijeeđ luptiđ lusis tiäduid kuulmâ stiälust. Vuossâmuš stiällu lii nottod, kost kalga algâttiđ čuožâd, toollâđ tiäduid ärdei alne já nutâgiđ já čyežžiliđ oppeet. Nube stiälust kištottâllee viälláá peeŋkâ alne já tuálá tiäduid njuolgâ kieđâi, luáštá taid jieijâs rade oolâ já loptee taid oppeet pajas. Kuálmád stiälust tiäduh láá lättest já kištottâllee čuážžu tai paaldâst. Sun kalga luptiđ tiäduid nuuvt ete selgi njuálgá já lyeštiđ taid oppeet lättei. Lussâdumos tiäduh jyehi stiälust rekinistuvvojeh ohtân, já tot kištottâllee, kote lii uážžum alemuu ohtsâšpuáttus, vuáittá.