tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Peljirástágâš

Peljirástágâš ("Bombycilla garrulus") lii varbusluudij laahkon kullee jotteelodde.
Nomâttâsah já oskomušah.
Peljirástágáást láá taan noomâ lasseen lamaš aigij mield aanoost kyehti eres-uv aalmugnoomâ: "peljisalgaaš" já "vuoptuáivloddááš". Oovdeb nomâttâs lii viehâ eromâš kuálussääni: "peeljis + algaaš (&lt; alge)". "Vuotptuáivloddááš" lii mainâšum Inarilappisches Wörterbuch sänikirjeest, já tot lii merkkejum pajas Aili Paadarist Uárji-Anarist. Iänááš käldein loodán kávnoo kuittâg nommâ "peljirástágâš", mii lii eidu ton táválâšvuođâ tiet väljejum lode virgálâš nommân. "Peljisalgaaš" lii Kuobžâ-Saammâl Maati tubdâm nommâ, já tot kávnoo Sammallahti &amp; Morottaja sänikirjeest (1993). Puoh taah noomah muštâleh maidnii peljirástágáá olgohäämist: tast láá uáivist vuoptâtiepih, main tom lii-uv älkkee tubdâđ.
Sämmilijn peljirástágâžân iä oro labdasmin magarehkin aalmugoskomušah. Läddliih kale láá ettâm, et tälvi ij puáđi ovdilgo peljirástágâš lii puurrâm pihlejáámuorjijd já tom, et peljirástágái kirdâččem muáđist tiätá puurgâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Peljirástágâš lii 18–21 cm kukkosâš ränisruškis lodde, mii tiäddá 48–72 g. Ton uáivist lii kuhes vuoptâtieppi. Čalmepirrâseh já njune vyelipeeli láá čappâdeh, čapis suájáin láá fiskis já vielgis kovoseh já tevkis pottâš keeči lii fiskâd. Peljirástágáá jienâ lii čuojâlâs širijdem.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Peljirástágâš lii Euroop, Aasia já Tave-Amerik boreaallii kuácceevyevdistiellâs lodde. Suomâst tot pessee iänáážin eennâm taveoosijn, mut lavdâm já pessimnääli mulsâšudeh ennuv ihásávt pihlejáámyerjišado mield. Suomâst pessejeh áárvu mield 20 000–90 000 paarrâd. Jis Suomâst iä lah ennuv pihlejáámyerjih, te peljirástágááh värrejeh čohčuv Koskâ- já Maadâ-Euroopân. Jis šaddo lii pyeri, te maaŋgah lodeh meid tálvástâleh Suomâst.
Lasanem.
Peljirástágâš mannee vyesi-kesimáánust 4–6 mane. Niŋálâs láálá moonijd 14 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 15–19 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Peljirástágâš porá muorjijd, siemânijd já čielgitävtittes elleid. Tälviv pihlejáámyerjih láá ton tergâdumos ravâdâs.
Kuácceelodde

Kuácceelodde ("Pinicola enucleator") lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
19–22 cm kukkosâžžân kuácceelodde lii Suomâ stuárráámus piäippáinij hiäimun kullee lodde. Tot lii uccâ rástágáá matsâš já tiäddá 38–67 g. Ores lii ruopsâd já niŋálâs oransisfiskâd. Čapis suájást láá kyehti vielgis sárgá. Poođâš lii kukke já njune sehe jyelgih láá tevkisruškâdeh.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Kuácceelodde iälá boreaallii kuácceevyevdistielâsist Euroopist, Aasiast já Tave-Amerikist. Suomâst tot lii iänáážin eennâm taveoosij lodde. Suomâst pessejeh áárvu mield 5 000–20 000 paarrâd. Kuácceelodde värree meddâl pessimkuávluin roovvâd-skammâmáánust já máccá njuhčâ-cuáŋuimáánust.
Lasanem.
Kuácceelodde mannee vyesi-kesimáánust 4–5 mane. Niŋálâs láálá moonijd 13–14 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 13–14 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Kuácceelodde porá siemânijd, kuosâ uurbijd já tälviv pihlejáámuorjij siemânijd.
Kuávsuilodde

Kuávsuilodde ("Erithacus rubecula") lii livkkárij hiäimun kullee varbuslodde. 
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Kuávsuilodde lii pyeidicissáá matsâš, 12,5–14 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 13–21 g. Ton selgipeeli lii ruškâd já čuávji kuovgâd. Näämi já radde láá oransisruopsâdeh, čalmeh já njune tevkisruškâdeh.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Kuávsuilodde lii almos Euroop já Aasia vuovdijn. Tot iälá puohlágán vuovdijn, eromâšávt kuosâ-, lostâ- já siähálâsvuovdijn. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 2–3 miljovn paarrâd. Tuodârkuávluin kuávsuilodde lii härvinub. Kuávsuilodde värree tálvástâllâđ Koskâmeerâ kuávlun čohčâ-roovvâdmáánust já máccá Suomân cuáŋui-vyesimáánust. Motomeh lodeh tálvástâleh meid Maadâ-Suomâst.
Lasanem.
Kuávsuilodde mannee cuáŋui-vyesimáánust 2–8 manneed. Niŋálâs láálá moonijd 12–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 11–17 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Kuávsuilodde porá siemânijd, muorjijd já čielgitävtittes elleid.
Kälviä

Kälviä () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kokkola kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kälviäst assii 4 594 olmožid, já ton vijđodâh lâi 966,77 km², mast 296,10 km² lâi čääci. Kälviä naaburkieldah lijjii Halsua, Kannus, Kaustinen, Kokkola, Kruunupyy, Lestijärvi, Lohtaja, Toholampi já Ullava.
Kieldâlahtem.
Lohtaja, Kälviä já Ullava váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Kokkolain juovlâmáánu 3. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Kokkolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 45 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Kokkola. Ton vaakunin šoodâi Kokkola tááláš vaakun.
Tastko Lohtaja, Kälviä já Ullava lijjii suomâkielâliih kieldah já Kokkola lâi kyevtkielâlâš (suomâkielâ eenâblovokiellân), te Kokkola ruotâkielâlij ässei meeri kiäppánij mottoom verd, mut kieldâ pisoi kuittâg kyevtkielâlâžžân. Kokkola lii Suomâ tavemus kyevtkielâlâš kieldâ.
Siijdah.
Hilli, Honkimaa, Jatkojoki, Jokikylä, Karhulahti, Kleemola, Kälviä, Miekkoja, Nissi, Passoja, Peitso, Peltokorpi, Porkola, Riippa, Rimpilä, Rita, Ruotsalo, Vuolle já Välikylä.
Korpilahti

Korpilahti (epivirgálávt ) lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Jyväskylä kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Korpilahtist assii 5 061 olmožid, já ton vijđodâh lâi 794,62 km², mast 180,04 km² lâi čääci. Korpilahti naaburkieldah lijjii Joutsa, Jyväskylä táálunkieldâ, Jämsä, Jämsänkoski, Luhanka, Muurame, Petäjävesi já Toivakka.
Siijdah.
Ive 1922 Korpilahtist lijjii 22 sijdâd: Honkala, Juokslahti, Korpilahti, Kähö, Moiskala, Muurame, Muuratjärvi, Nuorlahti, Oittila, Pajulahti, Putkilahti, Raidanlahti, Riihijärvi, Ruotsula, Rutalahti, Sammallahti, Särkijoki, Säyrilä, Tervala, Veijo, Vitikkala já Yijälä.
Jyväskylä táálunkieldâ

Jyväskylä táálunkieldâ () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Jyväskylä kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Jyväskylä táálunkieldâst assii 36 465 olmožid, já ton vijđodâh lâi 534,37 km², mast 83,61 km² lâi čääci. Jyväskylä táálunkieldâ naaburkieldah lijjii Jyväskylä, Korpilahti, Laukaa, Muurame, Petäjävesi, Toivakka já Uurainen. Ive 1993 räi naaburkieldáid kuulâi meiddei Säynätsalo.
Siijdah.
Ive 2009 Jyväskylä táálunkieldâst lijjii čuávuvááh siijdah: Haapaniemi, Humalamäki, Ilmoniemi, Jylhänperä, Kaunisharju, Puuppola, Kuohu, Leppälahti, Metsoniemi, Nyrölä, Oravasaari, Palokka, Perälä, Tikkakoski, Tikka-Mannila, Jyskä, Vaajakoski, Vesanka já Väinölä.
Ive 1925 Jyväskylä táálunkieldâst lijjii 9 sijdâd: Haapaniemi, Jyväskylä, Keljo, Korttajärvi, Nyrölä, Oravasaari, Palokka, Tikkamannila já Vesanka.
Kirdemkieddi.
Jyväskylä kirdemkieddi lii Tikkakoskist.
Keđgirástágâš

Keđgirástágâš ("Oenanthe oenanthe") lii livkkárij hiäimun kullee varbuslodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Keđgirástágâs lii 14–16 cm kukke já tiäddá 19–29 g. Orráás uáivičokke já selgi láá ránáseh, čuudâ já radde láá kuovgisfiskâdeh já čuávji lii vielgâd. Nierâin lii čapis säärgis já vielgis pottâš keeči lii čappâd. Niŋálâs lii kuovgâdub ko ores, ton selgipeeli já nierah láá ruškâdeh.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Keđgirástágâš iälá vijđes kuávluin Tave-Amerikist, Euroopist, Tave-Afrikist já Aasiast. Suomâst tot pessee ubâ enâmist, mut nääli lii stuárráámus eennâm taveoosijn. Pessimsajeh láá táválávt ávus kuávluin, tego piälduin, kiäđgáás ridoin, suáluikuávlu láásáin teikkâ čuopâttâhjolgâdâsâin. Säämist keđgirástágâš lii eromâšávt tuodârjolgâdâsâi lodde. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 50 0000–100 000 paarrâd. Keđgirástágâš värree tálvástâllâđ Afrikân porge-čohčâmáánust já máccá Suomân cuáŋui-vyesimáánust.
Lasanem.
Keđgirástágâš mannee vyesimáánust 3–8 manneed. Niŋálâs láálá moonijd 11–16 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 14–16 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Keđgirástágâš porá čielgitävtittes elleid.
Varbuslodeh

Varbuslodeh lii luudij stuárráámus lahko. Suullân 5 700 lodded ađai eenâb ko peeli puoh luudijn kuleh taan laahkon.
Aleksander III

Aleksander III () lâi Ruošâ kiäisár, Puola kunâgâs já Suomâ stuorrâfurstâ iivij 1881–1894.
Aleksander šoodâi njuhčâmáánu 10. peeivi 1845 puáttee kiäisár Aleksander II já Maria Aleksandrovna nubben pärnin. Puárásub viiljâs Nikolai jäämmim maŋa Aleksanderist šoodâi ruuvnâprinssâ ive 1865. Čuávuváá ive Aleksander naajâi Tanska prinses Dagmaráin. Iivij 1877–1878 sun uásálistij Tuurki suáđi tuároid. Aleksander pajanij vááldán eejis morhe maŋa njuhčâmáánu 13. peeivi 1881. Sun jaamij skammâmáánu 1. peeivi 1894 tuše 49-ihásâžžân.
Jämsänkoski

Jämsänkoski lii oovdiš kaavpug Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Jämsä kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Jämsänkoskist assii 7 351 olmožid, já ton vijđodâh lâi 448,56 km², mast 46,81 km² lâi čääci. Jämsänkoski naaburkieldah lijjii Jämsä, Keuruu, Korpilahti já Petäjävesi. Majemuš kaavpughovdâ lâi Jorma Kilpeläinen.
Historjá.
Jämsänkoski kieldâ vuáđudui ive 1926, já tast šoodâi kaavpug ive 1986.
Kieldâlahtemeh.
Koskenpää kieldâ lohtui Jämsänkoskin ive 1969.
Guatemala departementeh

Guatemala lii juohhum 22 departementân ("departamentos"), moh láá juohhum 340 kieldân ("municipios").
Hõʹppi ođđâs

Hõʹppi ođđâs lii nuorttâlâškielâg škovlâlostâ, mon Čevetjäävri škoovlâ uáppeeh toimâtteh já almostiteh neetist. Vuossâmuš nummeer almostui roovvâdmáánu 25. peeivi 2019. Taan räi lostâ lii almostum neljii.
Hõʹppi ođđâs luuhâmnáál neetist.
Hõʹppi ođđâs 1, 2 já 4 láá luuhâmnáál čuávuváin nettičujottâsâin:
Koskâ-Afrik täsivääldi kielah

Koskâ-Afrik täsiväldi lii maaŋgâkielâlâš eennâm. Ethnologue mield tobbeen láá 72 ellee kiellâd. Staatâ virgáliih kielah láá ranskakielâ já sangokielâ. 
Veikkâ ranskakielâ lii-uv virgálâš kielâ, tuše 22,5 % ässein mättih tom. Ranskakielâ kiävttoo kuittâgin staatâ puoh virgálijn äššikiirjijn. Sangokielâ lii lamaš virgálâškielâ ive 1991 rääjist, já áárvu mield 92 % ässein kevttih tom "lingua francan".
Maaŋgah kielah, moh sárnojeh Koskâ-Afrik täsivääldist, láá uhkevuálásiih.
Pylkönmäki

Pylkönmäki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Saarijärvi kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Pylkönmäkist assii 936 olmožid, já ton vijđodâh lâi 392,40 km², mast 25,57 km² lâi čääci. Pylkönmäki naaburkieldah lijjii Karstula, Multia, Saarijärvi, Soini já Ähtäri.
Siijdah.
Kukko, Kuoppala, Mahlu, Mulikka, Paajala, Pajumäki, Puolimatka, Pääjärvi, Soidinmäki já Vihanti.
Ive 1925 Pylkönmäkist lijjii 5 siijdâ: Kukko, Kuoppala, Mahlu, Paajala já Pääjärvi.
El Salvador departementeh

El Salvador lii juohhum 14 departementân ("departamentos"), moh láá juohhum 262 kieldân ("municipios"). Departementeh láá juohhum meiddei neelji kuávlun: viestârkuávlun ("occidental"), koskâkuávlun ("central" já "paracentral") já nuorttâkuávlun ("oriental").
Listo Saint Lucia kaavpugijn

Taat lii listo Saint Luciast leijee kaavpugijn.
Listo Grenada kaavpugijn

Taat lii listo Grenadast leijee kaavpugijn.
Konginkangas

Konginkangas lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Äänekoski kaavpugân ive 1993 aalgâst. Ive 1992 loopâst Konginkangasist assii 1 586 olmožid. Ive 1991 loopâst vuod ässeeloho lâi 1 636. Kieldâ vijđodâh lâi 298,6 km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Konginkangas naaburkieldah lijjii Kannonkoski, Konnevesi, Saarijärvi, Sumiainen, Vesanto, Viitasaari já Äänekoski. Ive 1969 räi naaburkieldáid kuulâi meid Äänekoski táálunkieldâ.
Historjá.
Konginkangas kieldâ vuáđudui ive 1895, já tot lopâttui ive 1993.
Viehâdâh.
Ive 1990 Konginkangasist aasâi tuše ohtâ ruotâkielâlâš olmooš.
Ässeeloho.
Majemui iivij Konginkangas ässeeloho lii kiäppánâm mottoom verd. Ässeeh lijjii 1 576 ive 2000 já 1 500 ive 2008.
Siijdah.
Ive 1925 Konginkangasist lijjii 3 siijdâ: Kalaniemi, Konginkangas (markkân) já Pyyrinlahti.
Kooskah.
Konginkangas lii vááijuv 40 km keččin Jyväskylä kirdemkiedist, mii lii Tikkakoskist.
Uccâviäđŋásâš

Uccâviäđŋásâš ("Sorex minutissimus") lii tavveen Euraasiast tiättojeijee, viäđŋásij hiäimun kullee njomâtteijeešlaajâ. Tot lii Suomâ ucemus njomâtteijee. Uccâviäđŋásâš lii rávhuidittum Suomâst. Uccâviäđŋásâš vuájá já kuárŋu häppilávt. Ihásávt šlaajâst lii 1–2 piäsáduv, main láá táválávt 3–6 čiivgâ. Uáiviravâdin uccâviäđŋásiist láá tivreh. 
Olgohäämi.
Uccâviäđŋásâš lii 33–53 mm kukke, já tast lii 24–27 mm kukkosâš seibi. Uccâviäđŋásiih teddih 1,2–4 g. Tälviv uccâviäđŋásâš lii ucceeb ko keessiv, já tondiet ton energia tárbu kiäppán. Ko tälviv čielgimielgâs čovârskiäruh siäggáneh, te viäđŋásâš uánnoon. Meid uáivitähti muttá häämis.
Keessiv uccâviäđŋásâš selgi lii ruškâd já tälviv tot lii ränisruškâd. Čuávji lii kuovgisräänis, já ivnerääji lii čielgâs.
Lavdâm.
Šlaajâ tiättoo masa ubâ tave kuácceevyevdistielâsist. Rääijin láá nuorttân Kuálhismeerâ riddokuávlu sehe Hokkaido já Sahalin suolluuh, já viestârist Suomâ já Tave-Ruotâ, kost šlaajâ uáinistii esken ive 1967. Suomâst vuossâmuu tove uccâviäđŋásâš uáinistii purrâmâšskaapist. Maŋeláá šlaajâ lii kavnum meid mäddiláá Ruotâst já Taažâst. 
Uccâviäđŋásâš iälá maaŋgâlágánijn pirrâsijn, ovdâmerkkân lahtâ jeggiroobdâin, kuácceevuovdijn, čuopâttâhjolgâdâsâin, koškekuolbânijn, ávus čunoienâmijn já lostâvuovdij roobdâin. Šlaajâ pivnohist lahtâ kuávluid.
Nuorttâviäđŋásâš

Nuorttâviäđŋásâš ("Sorex caecutiens") lii Euraasiast tiättojeijee viäđŋásâššlaajâ. Suomâst šlaajâ tiättoo tave- já nuorttâoosijn já lii nubben almosumos viäđŋásâššlaajâ viäđŋásii maŋa. Nuorttâviäđŋásâš lii rávhuidittum šlaajâ Suomâst. 
Ihásávt šlaajâst láá 1–2 piäsáduv, main láá táválávt 7–8 čivgâd. Nuorttâviäđŋásii uáiviraavâd láá tivreh, eromâšávt koppakuorijááh.
Olgohäämi.
Nuorttâviäđŋásâš lii 48–70 mm kukke, já tast lii 31–45 mm kukkosâš seibi. Nuorttâviäđŋásâš tiäddá 3–8 g. Nuorttâviäđŋásâš lii ucceeb ko viäđŋásâš. Nuorâ nuorttâviäđŋásâš lii keessiv seelgist ruškâd. Puárásub ohtâgâs lii tevkisruškâd. Čuávjipeeli lii nuorâ ohtâgâsâin ränisčeskâd, já tälvideijee ohtâgâsâin tot lii fiskisräänis. Ivnerääjih láá čielgâseh. Nuorttâviäđŋásii seeibi keejist lii tevkis tieppi.
Lavdâm.
Nuorttâviäđŋásâš tiättoo taiga- já tundrastielâsist, mii uulât Tave-Ruotâst Suomâ paijeel Siberian, Mongolian já Korean. Šlaajâ tiättoo meid Hokkaido já Sahalin suolluin. Nuorttâviäđŋásâš kavnui vuosmuu keerdi Tave-Ruotâst ive 1941, Suomâst ive 1953 já Taažâst ive 1964. Museočáittusij tarkkum lii kuittâg čáittám, ete nuorttâviäđŋásiih láá tiettum puoh kuulmâ enâmist jo ive 1853 rääjist.
Nuorttâviäđŋásâš iälá kuosâvuovdijn, kärrein, jeegij roobdâin, vorâs riddoviemmârijn, lahtâ juovâin, laajišvuovdijn sehe tälviv joba tááluin.
Koskenpää

Koskenpää lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Jämsänkoskin ive 1969. Jämsänkoski talle lohtui Jämsän ive 2009. Ađai onnáá peeivi Koskenpää kulá Jämsä kaavpugân. Ive 1968 loopâst Koskenpääst assii 1 980 olmožid, já ton vijđodâh lâi 352,5 km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Koskenpää naaburkieldah lijjii Jämsä, Jämsänkoski, Keuruu, Korpilahti, Kuorevesi já Petäjävesi.
Viehâdâh.
Onnáá peeivi Koskenpääst ässeeh láá suulân 700.
Čuákkipääihih.
Ive 1960 tiäđui mield Koskenpää kieldâst lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: Koskenpää markkân. Ive 1960 tobbeen assii 281 olmožid. Onnáá peeivi Koskenpää markkân ij lah innig čuákkipäikki.
Siijdah.
Ive 1922 Koskenpääst lijjii 9 sijdâd: Havu, Kalmavirta, Kavattila, Kerkkola, Patala, Sahloinen, Siniävirta, Valkeeluomi já Viekansalmi.
Onnáá peeivi láá tuše kulmâ siijdâ: markkân, Kalmavirta já Sahloinen.
Pihlajavesi

Pihlajavesi lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Keuruu kieldân ive 1969 aalgâst. Ive 1968 loopâst Pihlajavesist assii 1 744 olmožid, já ton vijđodâh lâi 146,0 km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Pihlajavesi naaburkieldah lijjii Keuruu, Pohjaslahti, Vilppula, Virrat já Ähtäri.
Siijdah.
Asemankylä (tááláš kuávdáš), Karhunkylä (Karhulankylä), Karimo, Lapinkylä, Liesjärvi, Pihlajavesi markkân, Simsiönkylä, Sällinkylä já Valkeajärvi.
Ive 1925 Pihlajavesist lijjii 2 siijdâ: Keuruu (Keuru) já Pihlajavesi.
Listo Koskâ-Afrik täsivääldi kaavpugijn

Taat lii listo Koskâ-Afrik täsivääldist leijee kaavpugijn.
Sumiainen

Sumiainen (epivirgálávt ) lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Äänekoski kaavpugân ive 2007 aalgâst. Ive 2006 loopâst Sumiaisiist assii 1 303 olmožid, já ton vijđodâh lâi 308,35 km², mast 78,77 km² lâi čääci. Sumiaisii naaburkieldah lijjii Konnevesi, Laukaa, Suolahti já Äänekoski. Ton lasseen Äänekoski táálunkieldâ lâi naaburkieldâ ive 1977 räi já Konginkangas lâi naaburkieldâ ive 1993 räi. Toh lahtojii kuábbááh-uv Äänekoski kaavpugân.
Historjá.
Sumiaisii kieldâ vuáđudui ive 1868 já lopâttui ive 2007. 
Kieldâlahtem.
Sumiaisii kieldâ já Suolahti kaavpug lahtojii Äänekoski kaavpugân uđđâivemáánu 1. peeivi 2007. 
Siijdah.
Haapakylä, Hämälänkylä, Lohilahti, Matilanniemi, Mäkelänkylä, Pakanaranta, Raikkaus, Rannankylä, Rautionmäki, Saarikas, Sorvapohja, Sumiaisii markkân, Syvälahti, Taipale, Vihijärvi já Viitakylä.
Ive 1925 Sumiaisiist lijjii tuše 2 siijdâ (epivirgáliih siijdah iä lah fáárust): Raikkaus já Sumiainen (markkân).
Suolahti

Suolahti lii oovdiš kaavpug Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Äänekoski kaavpugân ive 2007 aalgâst. Ive 2006 loopâst Suolahtist assii 5 368 olmožid, já ton vijđodâh lâi 67,48 km², mast 9,75 km² lâi čääci. Suolahti naaburkieldah lijjii Laukaa, Sumiainen já Äänekoski.
Historjá.
Suolahti kieldâ vuáđudui ive 1932, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Kieldâlahtem.
Sumiaisii kieldâ já Suolahti kaavpug lahtojii Äänekoski kaavpugân uđđâivemáánu 1. peeivi 2007.
Listo Dominica kaavpugijn

Taat lii listo Dominicast leijee kaavpugijn.
Koskâ-Afrik täsivääldi prefektuureh

Juovlâmáánu 10. peeivi 2020 rääjist Koskâ-Afrik täsiväldi lii juohhum 20 prefektuurân. Toi lasseen lii uáivikaavpug Bangui, mii lii autonomisâš kieldâ.
Äänekoski táálunkieldâ

Äänekoski táálunkieldâ ( já ) lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Äänekoski kaavpugân ive 1969 aalgâst. Ive 1968 loopâst Äänekoski táálunkieldâst assii 2 941 olmožid, já ton vijđodâh lâi 266,2 km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Äänekoski táálunkieldâ naaburkieldah lijjii Äänekoski, Konginkangas, Laukaa, Saarijärvi, Suolahti, Sumiainen já Uurainen.
Historjá.
Äänekoski táálunkieldâ vuáđudui ive 1911 já lopâttui ive 1969. 
Kieldâlahtemeh.
Äänekoski táálunkieldâ lohtui Äänekoskin ive 1977. Talle ive 1993 Konginkangas kieldâ lohtui Äänekoskin. Sumiaisii kieldâ já Suolahti kaavpug lahtojii Äänekoskin uđđâivemáánu 1. peeivi 2007.
Säynätsalo

Säynätsalo lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Jyväskylä kaavpugân ive 1993 aalgâst. Ive 1992 loopâst Säynätsaloist assii 3 600 olmožid. Ive 1991 loopâst vuod ässeeloho lâi 3 574. Kieldâ vijđodâh lâi 9,0 km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Säynätsalo naaburkieldah lijjii Jyväskylä táálunkieldâ, Muurame já Toivakka.
Historjá.
Säynätsalo kieldâ vuáđudui ive 1924, já tot lopâttui ive 1993.
Leivonmäki

Leivonmäki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Joutsa kieldân ive 2008 aalgâst. Ive 2007 loopâst Leivonmäkist assii 1 135 olmožid, já ton vijđodâh lâi 380,80 km², mast 29,17 km² lâi čääci. Leivonmäki naaburkieldah lijjii Joutsa, Kangasniemi, Korpilahti, Luhanka já Toivakka.
Historjá.
Leivonmäki kieldâ vuáđudui ive 1870, já tot lopâttui ive 2008.
Siijdah.
Etu-Ikola, Havumäki, Kivisuo, Kurkijärvi, Lapinkylä, Martinkylä, Rutalahti, Savenaho, Taka-ikola, Tikanmäki já Vartiamäki.
Ive 1925 Leivonmäkist lijjii 2 siijdâ (epivirgáliih siijdah iä lah fáárust): Havumäki já Leivonmäki (markkân).
Kuorevesi

Kuorevesi lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Jämsä kaavpugân ive 2001 aalgâst. Ive 2000 loopâst Kuorevesist assii 2 750 olmožid, já ton vijđodâh lâi 334,2 km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Kuorevesi naaburkieldah lijjii Juupajoki, Jämsä, Jämsänkoski, Keuruu, Längelmäki, Mänttä já Vilppula. Ive 1968 loopâ räi naaburkieldáid kuulâi meid Koskenpää, mii lohtui Jämsänkoskin ive 1969 aalgâst.
Kuorevesi vaakun vuávái Olof Eriksson.
Historjá.
Kuorevesi kuulâi Pirkanmaa eennâmkoodán ive 2000 räi já sirdâšui Pirkanmaa eennâmkoddeest Koskâ-Suomâ eennâmkoodán ive 2001 aalgâst talle ko tot lohtui Jämsä kaavpugân.
Kieldâ haaldâtlâš kuávdáš sirdâšui ive 1969 Suinulast Hallin, mii onnáá peeivi lii ohtâ Jämsä kaavpug čuákkipaaihijn.
Siijdah.
Ajostaipale, Eskola, Eväjärvi-Ylösvesi, Hallinpenkki, Huikuri, Joensuu, Kaltila, Kavala, Kerte, Kolhi, Kolosalmi, Kuoreniemi, Kurra, Lahdenkylä, Liponsalmi, Palsina, Pihlaisto, Pitkäinen, Runttimäki, Suinula, Särkilahti, Vedenpää já Vähäsalmi.
Ive 1922 Kuorevesist lijjii 20 sijdâd já ovtâskâstáállud: Ajostaipale, Eskola, Eväjärvi-Ylövesi, Hallinpenkki, Huikuri, Joensuu, Kaltila, Kavala, Kerttee, Kolhi, Kuoreniemi, Kurra (ovtâskâstáálu), Lahti, Liponsalmi, Pihlaisto, Pitkäinen, Suinula, Särkilahti, Vedenpää já Vähäsalmi.
Kooskah.
Čuávuvááh kooskah láá kieldâ kuávdáást ađai Hallist:
Längelmäki

Längelmäki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest já Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Jämsä kaavpugân já Orivesi kaavpugân ive 2007 aalgâst. Ive 2006 loopâst Längelmäkist assii 1 644 olmožid, já ton vijđodâh lâi 496,88 km², mast 73,33 km² lâi čääci. Längelmäki naaburkieldah lijjii Juupajoki, Jämsä, Kuhmalahti, Kuhmoinen, Kuorevesi já Orivesi.
Historjá.
Längelmäki kuulâi Pirkanmaa eennâmkoodán ive 2006 loopâ räi. Ive 2007 aalgâst tot lohtui uásild Jämsä kaavpugân já uásild Orivesi kaavpugân. Siämmást Jämsä kaavpugân kullee uásih sirdâšuvvii Koskâ-Suomâ eennâmkoodán.
Siijdah.
Jämsä kaavpugân sirdâšuvvii čuávuvááh siijdah: Eväjärvi, Hiukkaa, Kalkku, Kaukola, Korpi, Kuusjärvi, Länkipohja, Ouninpohja, Päijälä, Rasi, Syväjärvi já Vilkkilä.
Orivesi kaavpugân sirdâšuvvii čuávuvááh siijdah: Attila, Eräsjärvi, Eräslahti, Kirjasniemi, Koivisto, Koljonkanta, Kylänoja, Leväslahti, Längelmäki markkân (ive 2007 räi Hakosalmi), Löytäne, Mulkoila, Piittala, Puharila, Pääskylä, Raidisto, Ristijärvi, Rämesalo, Saviniemi, Solttila, Talviaistaipale, Tiihalanniemi, Tunkelo, Uuhiniemi, Vinkiä já Västilä.
Ive 1922 Längelmäkist lijjii 33 sijdâd já ovtâskâstáállud: Attila, Eräsjärvi (ađai Järvi), Eräslahti, Eväjärvi, Hakosalmi (markkân), Hiukkaa, Kalkku, Kirjasniemi (ovtâskâstáálu), Koivisto, Koljonkanta (Solala) (ovtâskâstáálu), Korpi, Kuusjärvi (ovtâskâstáálu), Kylänoja (Karvia), Länkipohja, Löytäne (Ottele), Maunus (ovtâskâstáálu), Mulkoila, Piittala, Puharila, Pääskylä, Raidisto (Röyhtälä), Ristijärvi, Rämesalo, Saviniemi, Solttila, Syväjärvi, Talviaistaipale (Talviainen), Tiihalanniemi (ovtâskâstáálu), Tunkelo, Uuhiniemi (Viuhkola), Vilkkilä, Vinkiä já Västilä.
Kooskah.
Čuávuvááh kooskah láá Länkipohja siijdâst, mii tääl kulá Jämsä kaavpugân:
Emmanuel Macron

Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron (š. juovlâmáánu 21. peeivi 1977, Amiens, Ranska) lii ranskalâš politikkár, kii lii toimâm Ranska täsivääldi 25. presidentin ive 2017 rääjist.
2022

2022 (MMXXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lii gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lii 2020-lovo kuálmád ihe.
Nicolas Sarkozy

Nicolas Paul Stéphane Sarközy de Nagy-Bocsa (š. uđđâivemáánu 28. peeivi 1955, Pariisi, Ranska) lii ranskalâš politikkár. Sun tooimâi Ranska täsivääldi 23. presidentin iivij 2007–2012.
Aleksander II

Aleksander II () lâi Ruošâ kiäisár, Puola kunâgâs já Suomâ stuorrâfurstâ iivij 1855–1881.
Aleksander šoodâi cuáŋuimáánu 29. peeivi 1818 Moskovast. Suu vaanhimeh láin kiäisár Nikolai I já kiäisárroonnig Aleksandra Fjodorovna. Aleksander pajanij vááldán eejis jäämmim maŋa ive 1855 kuovâmáánust. Kiäisárin suu tergâdumos uđâsmittem lâi eennâmuárjivuođâ lopâttem ive 1861. Aleksander II lâi pivnohis haldâšeijee Suomâst. Suu väldipaajeest Suomâ jiešhaldâšem nanosmij, staatâpeeivih algii oppeet čokkâniđ, suomâkielâ uážui virgálâš sajattuv, aalmugškovlâlájádâs vuáđudui já Suomâ uážui jieijâs vaaluut, määrhi. Aleksander morhedui njuhčâmáánu 13. peeivi 1881 Pietarist.
Kaarlela

Kaarlela () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kokkola kaavpugân ive 1977 aalgâst. Ive 1976 loopâst Kaarlelast assii 11 136 olmožid, já ton vijđodâh lâi 334,5 km² (tuše eennâm, sisčääci já merâčääci iä fáárust). Kaarlela naaburkieldah lijjii Kokkola, Kälviä, Luoto já Kruunupyy.
Nommâ.
Ive 1927 räi kieldâ nommâ lâi Kokkola táálunkieldâ ( já ).
Kieldâlahtemeh.
Öja kieldâ lohtui Kaarlelan ive 1969, já Kaarlela kieldâ lohtui Kokkolan ive 1977. 
Lohtaja, Kälviä já Ullava váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Kokkolain juovlâmáánu 3. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Kokkolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 45 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Kokkola. Ton vaakunin šoodâi Kokkola tááláš vaakun. Tastko Lohtaja, Kaarlela já Ullava lijjii suomâkielâliih kieldah já Kokkola lâi kyevtkielâlâš (suomâkielâ eenâblovokiellân), te Kokkola ruotâkielâlij ässei meeri kiäppánij mottoom verd, mut kieldâ pisoi kuittâg kyevtkielâlâžžân. Kokkola lii Suomâ tavemus kyevtkielâlâš kieldâ.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1970 Kaarlela kieldâst lijjii čuávuvááh čuákkipääihih: Halkokari (789 ässed), Kaustari (426 ässed), Kirkonmäki* (1 834 ässed), Knivsund (298 ässed), Kokkola kuávdáščuákkipäikki* (503 ässed), Matalamaa* (52 ässed), Norra Långö (224 ässed), Palonkylä (767 ässed) já Vitsari (239 ässed).
Öja

 Öja lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kaarlela kieldân ive 1969 aalgâst. Ive 1968 loopâst Öja assii 711 olmožid, já ton vijđodâh lâi 50,0 km² (tuše eennâm, sisčääci já merâčääci iä fáárust). Kaarlela naaburkieldah lijjii Kaarlela, Kokkola, Kruunupyy já Luoto.
Kieldâlahtemeh.
Öja kieldâ lohtui Kaarlelan ive 1969, já Kaarlela kieldâ lohtui Kokkolan ive 1977. 
Lohtaja, Kälviä já Ullava váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Kokkolain juovlâmáánu 3. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Kokkolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 45 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Kokkola. Ton vaakunin šoodâi Kokkola tááláš vaakun. Tastko Lohtaja, Kaarlela já Ullava lijjii suomâkielâliih kieldah já Kokkola lâi kyevtkielâlâš (suomâkielâ eenâblovokiellân), te Kokkola ruotâkielâlij ässei meeri kiäppánij mottoom verd, mut kieldâ pisoi kuittâg kyevtkielâlâžžân. Kokkola lii Suomâ tavemus kyevtkielâlâš kieldâ.
Čuákkipääihih.
Ive 1960 Öja kieldâst lijjii čuávuvááh čuákkipääihih: Knifsund (310 ässed) já Norra Långö* (225 ässed). 
Siijdah.
Bodö, Finholm, Hagafolk, Knivsund, Krokvik, Långö, Mjosund, Tallbacka, Tankar já Tjäru.
Guatemala (kaavpug)

Guatemala ( virgálávt, páiháliih kočodeh tom meid Guatemala, Guate teikkâ La Capital) lii Guatemala uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Tot lii meid siämmáánommâsii departement uáivikaavpug.
Historjá.
Kaavpug vuáđudui uđđâivemáánu 2. peeivi 1776.
Kuusjoki

Kuusjoki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kuusjokist assii 1 724 olmožid, já ton vijđodâh lâi 122,73 km², mast 0,19 km² lâi čääci. Kuusjoki naaburkieldah lijjii Pertteli, Koski, Halikko, Salo (ive 1967 räi Uskela), Kiikala, Somero já Marttila.
Kieldâlahtem.
Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Siijdah.
Hämäläinen, Impola, Kanunki, Kurkela, Kuttila, Kuusjoenperä, Pappilankylä, Raatala já Tiskarla.
Viäđŋásâš

Viäđŋásâš ("Sorex araneus") lii uccâ njomâtteijeešlaajâ. Tot lii meccisäpligáin ohtâ valjaamuin njomâtteijeešlaajâin Suomâst. Viäđŋásâš lii rávhuidittum šlaajâ Suomâst. 
Viäđŋásâš lii uážžum tieđâlâš noomâs "araneus" läättinkielâ säänist "aranea", mii meerhâš eevni. Taat čuujoot toos, ete sehe eevnijd ete viäđŋásijd onnii mirhâlâš ellen.
Olgohäämi.
Viäđŋásâš lii 54–87 mm kukke já tast lii 32–56 mm kukkosâš seibi. Viäđŋásâš tiäddá suulân 3,5–16 g. Viäđŋásii selgipeeli lii táválávt tevkisruškâd já čuávjipeeli lii räniskuovgâd. Seelgi ivne puáhtá kuittâg mulsâšuđ – ovdâmerkkân siittâm tiet – kuovgisruškâdist masa čappâdân. Ivnerääji seelgi já čuávji kooskâst lii čielgâs. Viäđŋásii seibi lii kyevti-ivnásâš. Tot lii paajaabeln seelgi ivnásâš já vuoluubeln čuávji ivnásâš. Oovtâihásijn viäđŋásijn ađai tain, moh láá tälvidâm, seibi lii távjá pääljis já keejist kolmum.
Lavdâm.
Viäđŋásiih tiättojeh vijđes kuávlust, mii uulât Euroopist Aasia čoođâ ain Baikaljäävri räi. Suomâst, Ruotâst já Taažâst šlaajâ lii levânâm ubâ enâmân. Čácáduvah estih viäđŋásii levânem já šlaajâ váilu-uv maaŋgâin suolluin. 
Viäđŋásâš puáhtá kavnuđ masa puoh eellimpirrâsijn. Táválávt tot iälá lahtâ meecijn, mutâ tom puáhtá uáiniđ meid merâriddoniijtoin, muorâkaardijn, aijuin, laajišvuovdijn sehe tuoddârijn ordârääji paajaabeln. Šlaajâ ij kuittâg tiettuu liijkás koške kuávluin.
Eellimvyevih.
Raavâd.
Viäđŋásii uáiviravâdin láá puohlágáneh uccâelleeh, tego tivreh, tuhháátjuálgásiih, muldemááđuh já eevnih. Viäđŋásâš porá meid rááđuid já sáttá koddeđ já puurrâđ siämmáá čuskâžân čájádâm säplig teikkâ muoldâg. Čohčuv viäđŋásâš puáhtá puurrâđ valjepiälduin jiivijd já tälviv muottuu oolâ koččâm kuácceemuorâ siemânijd.
Viäđŋásii amnâsmolsom lii eromâš livkkáá. Livkkáás amnâsmolsom taarbâš ennuv energia já viäđŋásâš porá-uv kuuđâ tijmeest kuohtii jieijâs tiädu verd. Jis viäđŋásâš páácá čuskiist te tot sáttá niälgástuđ jaamâs muáddi tijmeest. 
Lasanem.
Viäđŋásiist láá 1–3 piäsáduv ive ääigi. Viäđŋásiih parâtteleh vuosmuu keerdi cuáŋui-vyesimáánust já vuosmuuh piäsádâh šaddeh vyesi-kesimáánust. Niŋálâs puáhtá čuávjuđ uđđâsist jo ohtâ peivi čivgim maŋa. Čiivgah šaddeh 19–22 peeivi čuávjum maŋa. Piäsáduvâst láá 3–10 čivgâd. Tuše peeli čiivgâin eelih kyevti mánuppaje ahasâžžân, já tuše 20–30 % eelih nuuvt kuhháá, ete toh šaddeh suhâjuátkimahan. Viäđŋásiih iä mudoigin ele puárisin. Toh čiivgah, moh cevzih täälvi paijeel, lasaneh keessiv já jäämih siämmáá ive čohčuv, suulân pelnubihásâžžân.
Čapisviäđŋásâš

Čapisviäđŋásâš teikkâ rotoviäđŋásâš ("Sorex isodon") lii Tave-Aasiast ellee viäđŋásâššlaajâ. Šlaajâ tiättoo meid Suomâst, kost tot lii rávhuidittum. 
Čapisviäđŋásiist láá 1–2 piäsáduv, main láá 5–7 čivgâd. Eellimvyevih láá mudoi viehâ siämmáálágáneh ko viäđŋásiist.
Olgohäämi.
Čapisviäđŋásâš lii 55–82 mm kukke, já tast lii 41–55 mm kukkosâš seibi. Čapisviäđŋásâš tiäddá 6,5–14,5 g. Čapisviäđŋásâš lii stuárráb ko viäđŋásâš mutâ ucceeb ko čäcikuávđâš. Čapisviäđŋásii selgi lii keessiv tevkisruškâd já tälviv čapisruškâd. Tälvidem ääigi čapisviäđŋásiih távjá ránásmeh. Čuávjipeeli lii keessiv ränisruškâd já tälviv fiskisruškisräänis. Selgipele já čuávjipele ivnerääji ij lah čielgâs. Čuávji lii čielgâsávt tevkkâdub ko viäđŋásiist.
Lavdâm.
Šlaajâ tiättoo Fennoskandiast Ruošâ já Siberia čoodâ ain Kiina já Sahalin suolluu räi. Lavdâmkuávlu viestâroobdâin populaatioh šaddeh härvinubbon. 
Šlaajâ kavnui vuossâmuu keerdi Suomâst ive 1949 já Taažâst uv 1968. Kuábbááh-uv kavnumsajeh láá Ruotâ rääji aldavuođâst. Suomâ peln čapisviäđŋásâš lii táválub nuorttân, mutâ tot tiättoo meid tavveen ain Ruotâ rääji räi. 
Čapisviäđŋásâš mákkoo puáris, šaddaas já lahtâ kuosâ- já siähálâsvuovdijn, távjá vohâdis čääsi aldavuođâst. Tot pivnohist soojijd, kost šadolâšvuotâ lii eennâm alne saahâd.
Čäcikuávđâš

Čäcikuávđâš ("Neomys fodiens") lii Suomâ stuárráámus viäđŋásâššlaajâ. Čäcikuávđâš lii rávhuidittum šlaajâ Suomâst. Tot lii meid Suomâ áinoo mirhâlâš njomâtteijee.
Suuvâ tieđâlâš nommâ puátá kreikakielâ saanijn "neo" 'mun vuojâm' já "mys" 'säplig'. Šlaajâ tieđâlâš nommâ "fodiens" meerhâš 'kuáivoo'.
Olgohäämi.
Čäcikuávđâš lii 63–96 mm kukke, já tast lii 47–82 mm kukkosâš seibi. Čäcikuávđâš tiäddá 8–23 g. Čäcikuávđâš njune lii kobdeeb ko eres viäđŋásâššlaajâin. Älkkeebeht šlaajâ tobdá kuittâg ton ivneest – ohtâgin eres viäđŋásâššlaajâin ij lah siämmáá čielgâsávt selgipeeleest čappâd já čuávjipeeleest ränisčeskâd. Ivnerääji lii čielgâs. Ráhtusis áánsust čäcikuávđâš mákkoo čääsist. Seeibi vuoluubeln já monnjâjuolgij siijđoin láá kaggâdis soksâmeh, moh ävttih liihâdmist čääsist. Ton lasseen peljirääigih toppâluveh jiešmeidlist, ko toh puohčâleh. 
Lavdâm.
Šlaajâ tiättoo ubâ Euroopist já Tave-Aasiast Kuálhismeerâ riddokuávlu räi. Čäcikuávđâš kuittâg váilu maaŋgâin suolluin, moh iä lah nannaam aldavuođâst. Čäcikuávđâšeh iä tiettuu ovdâmerkkân Gotlandist, Ölandist iäge Irlandist. 
Maaŋgâlágáneh čäcikuávluh – jäävrih, virdeh, juuvah, aijuuh já jeegih – tohhejeh čäcikuávđâšân eellimpirâsin. Virde ij kuittâg pyevti leđe liijkás jotteel. Čäcikuávđâš jotá motomin meid eennâm alne já kuáivu vuáguid já vuovdâid ovdâmerkkân riddoviemmârijn. Piäju lii rahtum loostâin, suoinijn, veedijn já siävŋálijn, já piäjust lii ohtâ vuovdâ njuolgist čáácán.
Raavâd.
Čäcikuávđâš lii Suomâ áinoo mirhâlâš njomâtteijee. Ton čuulgâst lii mirkkâ blarina-toksiin, mii tármuttit saallâs. Smavvâ meeri puáhtá koddeđ ovdâmerkkân muoldâg. Čäcikuávđâš kuittâg pivdá iänáážin čielgitävtittemes čäcielleid, motomin cuobbuid já kuolijd. Tot porá meid tiivrijd já čäcišaddoid. 
Čäcikuávđâš pivdá čääsi vyelni, čäsuáivist sehe motomin meid eennâm alne. Tot máttá vuoijâđ pyereest já joba puohčâđ, mutâ ij kuhheeb ko pel miinuut. Tot sáttá meid ruottâđ ponneest. Čäcikuávđâš turkkâ lii viehâ luáđhus, já tondiet ovdil puohčâm tot kalga njuškodiđ čäsuáivist, vâi pesâččij čäsuáivi vuálá.
Pertteli

Pertteli () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Perttelist assii 4 036 olmožid, já ton vijđodâh lâi 156,12 km², mast 2,22 km² lâi čääci. Pertteli naaburkieldah lijjii Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla já Salo (ive 1967 räi Uskela).
Kieldâlahtem.
Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Siijdah.
Haali, Hähkänä, Inkere, Isohiisi, Kaivola, Kajala, Kaukola, Nokkahiisi, Patala, Pitkäkoski, Pöytiö, Romsila, Tattula, Valkjärvi, Vihmalo já Vähähiisi.
Kiikala

Kiikala lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kiikalast assii 1 813 olmožid, já ton vijđodâh lâi 245,30 km², mast 5,52 km² lâi čääci. Kiikala naaburkieldah lijjii Somero, Kuusjoki, Pertteli, Kisko, Suomusjärvi já Nummi-Pusula.
Kieldâlahtem.
Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Siijdah.
Hitola, Hirvelä, Johannislund, Kesälä, Lasikylä, Kiikala, Komisuo, Kruusila, Kärkelä, Pappila, Peltola, Pirilä, Rasvala, Rekijoki, Revä, Saari, Satakoski, Silva, Säräjärvi, Vanhakylä já Yltäkylä.
Viäđŋásiih

Viäđŋásiih láá viäđŋásij hiäimun kullee uccâ, saameetimmâš njomâtteijeeh, moin lii čuhâ já kuhes njune. Toh sulâstiteh säpligijd já toh lijjii-uv kočodum 'njunesäpligin'. Viäđŋásiih kuittâg kuleh tivreporree ("Insectivora") laahkon iäge jurssee ("Rodentia") laahkon. Viäđŋásij njune lii lihâdeijee, já toh njunnejeh-uv ennuv. Peeljih já čalmeh láá uceh já toh láá vaigâdeh uáiniđ vuohâdis tuurhâst. Viäđŋásij eertij ráávsáin vuáčču haijiis kolgos. Uási piäđuin pivdeh já kodeh viäđŋásijd, mutâ kyeđih taid purâhánnáá toi haajâ tiet. Viäđŋásij mielkkipäänih surgástuveh tâi láppojeh jo ohečolgâm ääigi, já čiivgâin láá šodâdijnis pisovâš päänih. Päänih kuittâg láppojeh jotelávt, já tondiet motomin kávnojeh rävis viäđŋásiih, moh láá jáámmám niälgán, tastko tain iä lamaš päänih. 
Viäđŋásij hiäimu lii valjaa. Viäđŋásiih tiättojeh Tave-Amerikist, Afrikist, Euroopist já Aasiast. Jieškote-uvlágáneh šlaajah láá ohtsis paijeel 300. Suomâst já Fennoskandiast eelih kuttâ viäđŋásâššlaajâ. Puoh Suomâ viäđŋásâššlaajah láá rávhuidittum.
Muldesäplig

Muldesäplig ("Microtus agrestis") lii jurssei laahkon kullee ellee, mii tiättoo almolâžžân meid Suomâst. Muldesäplig lii Suomâ já ubâ Euroop ohtâ almolumosijn njomâtteijein. Muldesäplig ij lah rávhuidittum šlaajâ Suomâst. 
Olgohäämi.
Muldesäplig lii 78–135 mm kukke, já tast lii 18–49 mm kukkosâš seibi. Muldesäplig tiäddá 14–90 g. Muldesäplig selgipeeli lii táválávt ruškisräänis, já ton eertih láá kuovgâduboh, motomin kolleivnásiih. Čuávjipeeli, radde já kepileh láá ránáseh. Seibi lii paajaabeln tevkkâdub ko vuoluubeln. Tälvisoksâmeh láá kuovgâduboh ko keessiv. Nuorâ muldesäpligeh láá tevkkâduboh, masa čappâdeh. Muldesäplig turkkâ lii kukke, já jis piäsá alda keččâđ, te uáiná, ete turkkâ lii viehâ hurváá.
Lavdâm.
Muldesäplig tiättoo stuorrâ uásist Tave- já Koskâ-Euroopist, mutâ tot váilu motomijn suolluin, ovdâmerkkân Gotlandist, Islandist sehe Irlandist. Mäddin lavdâm uulât Portugalân já Ranska Rivieran. Nuorttân lavdâm uulât Aasia peht Lenajuuhân já Baikaljáávrán.
Šlaajâ tieđâlâš nommâ "Agrestis" čuujoot toos, ete šlaajâ mákkoo áávus sinoenâmijn. Muldesäplig tiättoo niijtoin, syeinienâmijn, suáluikuávlui láásáin, merâriddoin, aijuin, viljâlemenâmijn, čuopâttâhjolgâdâsâin, härvis meecijn já tuoddârijn. Eellimpiirâs ij taarbâš leđe laavtâs, mutâ tot oovded šlaajâ lavdâm.
Eellimvyevih.
Raavâd.
Syeini lii muldesäplig tehálumos raavâd, mutâ keessiv toos heivejeh maaŋgâlágáneh syeinišadoh. Tälviv tot jurssá muorâi páárhuid já toovât vahâgijd eromâšávt heeđâlmkaardijn já voošijn. Rävis muldesäplig puáhtá puurrâđ joba 30 g syeini peeivist. Motomin tot porá meid elleeraavâd, ovdâmerkkân kiivsâid.
Lasanem.
Lasanemäigi lii cuáŋuimáánust čohčâmáánun. Ihásávt láá 3–7 piäsádâhhâd, main láá 3–8 čivgâd. Nääli lassaan jotelávt já populaatioh sättih lasaniđ 30–40 kiärdásâžžân oovtâ ive ääigi. Tuše uccâ uási čiivgâin cevzih čoohčân. Muldesäpligeh eelih suulân 16–18 mánuppaje ahasâžžân. Njääbi ääigi Koskâ-Euroopist láá kavnum čiivgah meid muottuu vyelni. Muldesäplignäälist lii stuorrâ nälimolsom, mii tábáhtuvá 3–4 ive poojijn. Nälimolsomeh láá kuittâg hiäjulum maaŋgâin kuávluin pirrâ maailm. Toos láá iävtuttum maaŋgah suujah, já šoŋŋâdâhnubástus lahtoo maŋgáid tain. Pivvâlis täälvih vaigutteh säpligij liihâdmân já raavâdskappumân muottuu vyelni.
Muurla

Muurla lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Muurlast assii 1 562 olmožid, já ton vijđodâh lâi 83,05 km², mast 3,18 km² lâi čääci. Muurla naaburkieldah lijjii Kisko, Perniö, Pertteli já Salo.
Kieldâlahtem.
Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Siijdah.
Harjula, Ilola, Järvi, Kaukelmaa, Kaukola, Kistola, Koski, Muurla, Pullola, Pyöli, Ranta, Ruotsala, Suoloppi, Vähä-Pullola já Äijälä.
Nikolai I

Nikolai I () lâi Ruošâ kiäisár, Puola kunâgâs já Suomâ stuorrâfurstâ iivij 1825–1855.
Nikolai šoodâi syeinimáánu 6. peeivi 1796 kiäisár Paavvâl I já Maria Fjodorovna kuálmádin kandân. Nuorrân sun uážui suáldátškovliittâs. Ive 1817 sun naajâi Preussi prinses Charlottein. Nikolai puárásumos viljâ, kiäisár Aleksander I, jaamij pärnittemmin juovlâmáánu 1. peeivi 1825. Perruu nubben puárásumos kandâ Konstantin kiäldádâđâi ruuvnâst já Nikolai šoodâi kiäisárin. Nikolai I väldipaje algâ lâi liävuttem, tastko uási Ruošâ upseerijn vuornuu oskolâšvuođâ vistig Konstantinân. Nikolai jaamij kepiskumeštâsân njuhčâmáánu 2. peeivi 1855 58-ihásâžžân.
Aleksander I

Aleksander I () lâi Ruošâ kiäisár iivij 1801–1825, Suomâ stuorrâfurstâ ive 1809 rääjist já Puola kunâgâs ive 1815 rääjist.
Aleksander šoodâi juovlâmáánu 23. peeivi 1777 Pietarist kiäisár Paavvâl I já Maria Fjodorovna vuosâpärnin. Aleksander ákku, kiäisárroonnig Katariina II, lâi suu válduášálâš šoddâdeijee. Suu vuosâkielâ lâi eŋgâlâskielâ, maŋeláá sun oopâi meid ranskakielâ, ruošâkielâ sehe saksakielâ. Nuorrân Aleksander máttááttâlâi historjá já staatâoopâ. Ive 1793 sun naajâi Elisabet Aleksejevnain já sunnui šoodáin nieidâkyevtis. Nieidah kuittâg jaamijn nuorrân. Aleksander pajanij vááldán eejis morhe maŋa njuhčâmáánu 23. peeivi 1801 tuše 23-ihásâžžân. Iivij 1808–1809 Ruošâ já Ruotâ koskâsii suáđist Suomâ kaartâi Ruošâ vääldi vuálá já Aleksander šoodâi Suomâ stuorrâfurstâkode vuossâmužžân stuorrâfurstân. Aleksander I puáccái skammâmáánust 1825 já jaamij juovlâmáánu 1. peeivi 1825.
Kisko

Kisko lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kiskost assii 1 828 olmožid, já ton vijđodâh lâi 284,42 km², mast 32,57 km² lâi čääci. Kisko naaburkieldah lijjii Karjalohja, Kiikala, Muurla, Perniö, Pertteli, Pohja, Suomusjärvi já Tammisaari. Ive 1992 loopâ räi naaburkieldáid kuulâi meid Tenhola, mii lohtui Tammisaarin ive 1993 aalgâst.
Kieldâlahtem.
Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Siijdah.
Aijala, Hongisto, Honkapyöli, Jyly, Kajala, Kaukuri, Kavasto, Kisko markkân, Kurkela, Lappi, Leilä, Liuhto, Marttila, Metsola, Orijärvi, Sammalo, Sillanpää, Sorttila, Tieksmäki, Toija, Viiari, Vilikkala já Ylötkylä.
Päikkisäplig

Päikkisäplig ("Mus musculus") lii uccâ jursseešlaajâ, mii iälá olmoošaassâm aldavuođâst. Päikkisäplig lii algâaalgâst vuálgus Indiast, mutâ tot lii majemui 8 000 ive ääigi levânâm stuorrâ uásán maailm kuávluin, iänáážin ulmuu vievâst. Päikkisäplig ij lah rávhuidittum šlaajâ Suomâst.
Olgohäämi.
Päikkisäplig lii 7–10 cm kukke, já tast lii 5,5–9,5 cm kukkosâš seibi. Päikkisäplig puáhtá teddiđ joba 33 g. Päikkisäplig lii tääsilávt ruškisräänis, mutâ ton selgipeeli lii kuovgâdub ko čuávjipeeli. Päikkisäplig lii masa siämmáá styeres ko lädisäplig.
Päikkisäplig olgohäämi já eellimvyevih mulsâšudeh ennuv. Taksonomeh láá juáhám šlaajâ maŋgáid juávhoid. Motomin juávhuh láá oonnum siämmáá šlaajâ eres eennâmtieđâlâš vyelišlaaijân, motomin vuod sierâ, mutâ aldasuhâlâš šlaaijân. Suomâst já Ruotâst tiättojeijee juávkku lii almolâš Tave- já Viestâr-Euroopist, já tot iälá táválávt ulmuu aldavuođâst. Taat juávkku lii almolávt oonnum sierâ vyelišlaaijân "Mus musculus musculus".
Lavdâm.
Tááláá ääigi päikkisäplig iälá masa pirrâ maailm, tot váilu tuše Maadânanamist. Päikkisäplig luándulâš eellimpirrâseh láá meecih já sinoenâmeh, mutâ šlaajâ lii iällám ulmuu aldavuođâst jo tuháttijd iivijd. Päikkisäpligist lii távjá lamaš háittun sehe ulmui ete algâalgâlâš luándun.
Päikkisäplig iälá ulmuu aldavuođâst, ovdâmerkkân tááluin, valjeaaitijn, kiällárijn já purrâmušaaitijn sehe keessiv meid piälduin já toi roobdâin.
Eellimvyevih.
Päikkisäpligeh, moh eelih ulmuu aldavuođâst, láá puohporreeh. Keessiv ko toh maneh rakânâsâi ulguubel, toh kevttih ravâdin sehe luánduvárásij šadoi ete viljâlemšadoi siemânijd. Elleeravâdin láá eromâšávt tivreh. 
Ulmuu aldavuođâst päikkisäplig puáhtá lasaniđ pirrâ ive. Niŋálâs šadda suhâjuátkimahan kyevti mánuppaje ahasâžžân já puáhtá čivgâđ joba 10 piäsádâhhâd, main láá 3–10 čiivgâd. Čuávjiäigi lii 20–23 peivid. Luándust päikkisäpligeh lasaneh tuše keessiv.
Váivášviäđŋásâš

Váivášviäđŋásâš ("Sorex minutus") lii Suomâst rávhuidittum viäđŋásâššlaajâ. Ihásávt šlaajâst láá 1–2 piäsáduv, main láá táválávt 4–8 čivgâd. Váivášviäđŋásii uáiviravâdin láá čielgitävtittemes elleeh, tego eevnih, koppâkuorijááh, eennâmsijráh já kiivsah. 
Olgohäämi.
Váivášviäđŋásâš lii 42–46 mm kukke, já tast lii 33–45 mm kukkosâš seibi. Váivášviäđŋásâš tiäddá suulân 2–7,5 g. Váivášviäđŋásâš lii kuovgâdub ko viäđŋásâš já mottoom verd ucceeb. Pyeri šlaajâi iärutteijee tobdomerkkâ lii tot, ete váivášviäđŋásii seeibi soksâmeh láá seibimaddust uánihááh. Váivášviäđŋásiih láá pyerebeh vuojâleijeeh já kuárŋooh ko viäđŋásiih.
Lavdâm.
Váivášviäđŋásâš tiättoo masa ubâ Euroopist já meid Säämist. Nuortâs ton lavdâmpiirâs uulât ain Baikaljäävri räi. Eresnáál ko viäđŋásâš tot tiättoo meid Gotlandist. 
Váivášviäđŋásâš iälá siämmáin eellimpirrâsijn ko viäđŋásâš – ovdâmerkkân šaddaas kuosâvuovdijn já tälviv meid kiällárijn. Táválávt viäđŋásiih láá almoluboh ko váivášviäđŋásiih, mutâ eromâšávt kuácámijn já lahtâ jeegijn váivášviäđŋásiih láá almoluboh. Suijân toos lâš raavâd – jis fáállun iä lah muldemááđuh, te viäđŋásij meeri kiäppán.
A. A. Milne

Alan Alexander Milne () lâi eŋlandlâš kirječällee. Sun šoodâi tobdosin "Winnie-the-Pooh" -párnáikirjij čällen.
Eellim.
Alan Alexander Milne šoodâi uđđâivemáánu 18. peeivi 1882 Lontoost perruus kuálmádin pärnin. Suu vaanhimeh láin priivaatškoovlâ rehtor John Vine Milne já Sarah Marie Heginbotham. Milne juuđij Westminster škoovlâ Lontoost já luuvâi maŋeláá matematiik Cambridge ollâopâttuvâst. Valmâštum maŋa ive 1903 sun maacâi Lontoon já čäliškuođij esseid já tiivtâid. Milne naajâi Dorothy "Daphne" de Sélincourtáin ive 1913 já sunnui šoodâi kandâ Christopher Robin ive 1920. Milne lâi pasifist, mut kaartâi kuittâg uásálistiđ vuossâmuu maailmsuátán ive 1915. Suáđi maŋa sun šoodâi tobdosin čaitâlmij čällen já čaalij meid syelipoolisroomaan "The Red House Mystery", mii almostui ive 1922.
Tiivtah já "Winnie-the-Pooh".
Milne vuossâmuš tihtâčuágáldâh parnijd "When We Were Very Young" almostui ive 1924 já ton jotkâuási "And Now We Are Six" ive 1927. Suu tobdosumos čalluuh láá kuittâg Winnie-the-Pooh -njoobžâst muštâleijee párnáikirjeh "Winnie-the-Pooh" (1926) já "The House at the Pooh Corner" (1928). Kiirjijn fiäránisteh Christopher Robin -nommâsâš kandâ já elleejuávkku. Toi ovdâkovveen lijjii Milne jieijâs kandâ Christopher já suu sierah. "Winnie-the-Pooh" šoodâi 1900-lovo klassikkon. Kirjeh láá vuábdum 20 miljovn pittád, já toh láá jurgâlum paijeel 50 kielân. Disney almostitij vuossâmuu "Winnie-the-Pooh" -elleekove ive 1966.
Jäämmim.
Milne puáccái 1950-lovo aalgâst já jaamij päihistis uđđâivemáánu 31. peeivi 1956 74-ihásâžžân.
Minna Canth

Minna Canth (š. Ulrika Wilhelmina Johnson; ) lâi syemmilâš kirječällee já toimâtteijee.
Eellim.
Minna Canth šoodâi njuhčâmáánu 19. peeivi 1844 Tamperest. Suu vaanhimeh láin Gustaf Vilhelm já Lovisa Ulrika Johnson. Ive 1853 peerâ varrij Kuopion. Ive 1863 Canth luvâškuođij aalmugškoovlâ máttáátteijen Jyväskyläst vuossâmui nisonij juávhust. Suu uápuh kuittâg koskâlduvvii ive 1865, ko sun naajâi máttáátteijee Johan Ferdinand Cantháin. Sunnui šoddii čiččâm pärnid: Anni, Elli, Hanna, Maiju, Jussi, Pekka já Lyyli. Johan Ferdinand jaamij ive 1879 já čuávuváá ive Minna Canth maacâi párnáidiskuin Kuopion, kost sun tooimâi irâtteijen eejis läigikäävpist. Canth finnij váimuinfarkt já jaamij vyesimáánu 12. peeivi 1897 53-ihásâžžân. Ive 2007 Canth uážui vuossâmužžân nisonin Suomâst jieijâs liputtempeeivi. Minna Canth já täsiáárvu peivi lii njuhčâmáánu 19. peeivi.
Pargo.
Minna Canth čäliškuođij lostáid Jyväskyläst já suu vuossâmuš nooveelčuágáldâh "Novelleja ja kertomuksia" almostui ive 1878. Sun lâi vuossâmuš suomâkielâlâš nissoon, kii poorgâi toimâtteijen. Canth šoodâi tobdosin eromâšávt čaitâlmij čällen. Suu tobdosumos čaitâlmij juávkun kuleh "Työmiehen vaimo" (1885), "Papin perhe" (1891) já "Anna Liisa" (1895). Canth lâi syemmilii kirjálâšvuođâ uđâsteijee, kii čaalij ohtsâškode čuolmâin, eromâšávt nisonij já pargovievâ sajattuvâst. Sun almostitij ohtsis 10 čaitâlmid já čiččâm kuhes novellid.
Suomusjärvi

Suomusjärvi lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Suomusjärvist assii 1 330 olmožid, já ton vijđodâh lâi 176,48 km², mast 17,19 km² lâi čääci. Suomusjärvi naaburkieldah lijjii Karjalohja, Kiikala, Kisko, Nummi-Pusula já Sammatti.
Kieldâlahtem.
Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Siijdah.
Ahtiala, Arpalahti, Häntälä, Hinttala, Kettula, Kitula, Koorla, Lahnajärvi, Laidike, Laperla, Lemula, Rautsuo, Salittu, Salmi, Suomusjärvi já Taipale.