tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Euroviisuh-lávlumkišto 2010

Euroviisuh-lávlumkišto 2010 lâi 55. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Oslost, Taažâst, tondiet ko Taažâ ovdâsteijee Alexander Rybak vuoitij ive 2009 kišto, ko sun finnij finalist 387 čyegisid pitástis "Fairytale".
Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 25. peeivi já 27. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 29. peeivi 2010. Kiišton uásálistii ohtsis 39 staattâd. Georgia maacâi Euroviisuh-lávlumkiišton. Nelji staatâ vist iä uásálistám toos: Andorra, Tšekki, Uŋgar já Montenegro. Liettua lâi almottâm, ete tot ij uásálist ive 2010 kiišton, mut maŋeláá tot kuittâg uásálistij.
Saksa ovdâsteijee Lena finnij finalist 246 čyegisid pitástis "Satellite" já vuoitij kišto. Sun finnij aalmugijkoskâsijn raađijn 187 čyegisid já telejienâstmist 243 čyegisid. Taat lâi Saksa vuossâmuš vuáittu Euroviisuin tast maŋa ko Nuorttâ-Saksa já Viestâr-Saksa ovtâstuvvii ive 1990.
Euroviisuh-lávlumkišto 2009

Euroviisuh-lávlumkišto 2009 lâi 54. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Moskovast, Ruošâst, tondiet ko Ruošâ ovdâsteijee Dima Bilan vuoitij ive 2008 kišto, ko sun finnij finalist 272 čyegisid pitástis "Believe".
Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 12. peeivi já 14. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 16. peeivi 2009. Kiišton uásálistii ohtsis 42 staattâd. Taat lâi vuossâmuš kerdi, ko Slovakia uásálistij Euroviisuid tast maŋa ko tot kiäsádâđâi ive 1998 kištoost. San Marino vuod kiäsádâđâi ekonomâlij suujâi keežild. Sehe Latvia já Georgia lijjii almottâm, ete toh iä uásálist ive 2009 kiišton, mut maŋeláá Euroop almosradiounion almottij, ete kuohtuuh staatah áiguh uásálistiđ. Maŋeláá Georgia kuittâg meridij kiäsádâttâđ lávlumkištoost tondiet ko Euroop almosradiounion seeđŋij ton pitá njuolgâdusvuástásâžžân.
Taažâ ovdâsteijee Alexander Rybak finnij finalist 387 čyegisid pitástis "Fairytale" já vuoitij kišto. Sun finnij äššitobdeeraađijn 312 čyegisid já telejienâstmist 378 čyegisid.
Skammâkoveh 2025

Skammâkoveh 2025 teikkâ Skammâkoveh-elleekovefestivaal 2025 lâi 26. kerdi, ko Skammâkoveh-elleekovefestivaal uárnejui. Festivaal uárnejui uđđâivemáánu 23.–26. peeivi Anarist. Suomâ staatâ ruttâšiäštutooimâi keežild káidusfestivaal ij uárnejum.
Ive 2025 elleekoveh já kyesih pottii maailm jyehi nurheest. Sämmilij kuosij lasseen festivaalân pottii Amerik algâaalmugkyesih – tavemuuh Nunavutist já mädimuuh Brasiliast. Ive 2025 festivaalist ellii ohtsis 3 800 olmožid.&lt;ref name="yle-74-20011940/64-3-257026"&gt;&lt;/ref&gt;
Ohjelm.
Festivaal ohjelmist lijjii čiččâm nuuvtá čáittusid já miäldusohjelmid. Ohtâ tain lâi ärbivuáválâš lekkâmohjelm muotâteatterist. Ohjelmist lijjii elleekoveh ei. Säämist, Brasiliast, Nunavutist, Sierra Leonest, Andiváráduvvâst, Jakutiast já Aleut-suolluin. 
Elleekoveh.
Festivaalist lijjii 73 elleekovveed já 1 muusikvideo. Fáárust lâi meiddei Taažâ pele stivrejeijee Egil Pedersen stivrim "Biru Unjárga", mii lii vuossâmuš sämmilâš kuhes nuorâielleekove. Tot muštâl, maht sämmilâš nuorâ nieidâ eellim nubástuvá, ko suu olmâ eeči almostuvá suu elimân.
"Sämmiliih čalmelaasah" -elleekooveest mottoom almai kávná čalmelaasâid, já ko sun piäjá taid uáivásis, te sun kávná jieijâs aaibâs eres saajeest. Nubbe uánihis elleekove lâi jakutialâš animaatio, mast uccâ nieidâš lii vyelgimin vuossâmuu tove "munkhan", aalmug ärbivuáváláid tälvituáloid kyelipiivdon.
Elleekovestis "Red Fever" Cree-stivrejeijee Neil Diamond kovvee, moin naalijn muoti, politiik já valastâllâm maailm lii ávhástâllâm Tave-Amerik algâaalmugij kulttuuráin já kuvijguin.
Jani Ikonen

Jani Ikonen (š. 1978) lii syemmilâš kovvejeijee já grafikkár. Ive 2013 suoi Seita Vuorelain vuoittijn vuossâmuu Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume kirjestis "Karikko". 
Pargo.
Taat lii listo kiirjijn, moi kuuvijd Jani Ikonen lii sárgum:
Kezisnjunkuškástâh

Kezisnjunkuškástâh ("Numenius tenuirostris") lii suvâttum loddešlaajâ, mii kuulâi stuorrâkuškástuvváid ("Numenius") suuhân. Onnáá peeivi tuše motomeh tevdum lodeh kávnojeh museost.
Olgohäämi já eellimvyevih.
Kezisnjunkuškástâh sulâstitij olgoldâs tobdomerhâidis tááhust ennuv táválii kuškástuv, mii lii tot-uv majemui love ive ääigi monâttâm ennuv eellimkuávluidis. Kezisnjunkuškástuvvâst iä lah pááccám ennuv tiäđuh, tastko tot lii lamaš härvinâš lodde. Tommittáá tast kuittâg tiättoo, et tot lii tálvástâllâm Koskâmeerâ kuávlust.
Lavdâm.
Kezisnjunkuškástuv eellimpiirâs lâi viehâ viijđes: šlaajâ iälustij Koskâ-Aasiast Afrik taveviestârriidon já Nuorttâ-Euroopist ain Aldanuortâ já Koskâmeerâ räi. Taat šlaajâ ij lah kuássin kavnum Suomâst.
Suhâjäämmim.
Majemustáá kezisnjunkuškástâh lii boŋgajum kuovâmáánust 1995 Marokkost Merja Zerga laaguunkuávlust. Tutkâmušâst arvâluvvoo, ete šlaajâ suvâttui tuođânálásávt forgâ ton maŋa.
Tutkâmuš mield lii arvâlum, ete kezisnjunkuškástuv meeri lii kiäppánâm ubâ moonnâm ihečyeđe ääigi. Jo ive 1912 váruttui tast, et loddenääli lâi lappuumin. Almugijkoskâsâš luándusuojâlemlitto kuittâg kulluuttij eskin 1980-lovvoost, ete šlaajâ lii uhkevuálásâš.
Totkeeh iä tárkká tieđe suujâ šlaajâ suvâttuumán. Sij vyerdih, et suujah láá maaŋgah, tego šlaajâ eellimkuávlu káržum já meid nubástumeh lode pessimkuávluin.
Revontulten räppäri

Revontulten räppäri (, já ) lii Petteri Saario stivrim dokumentelleekove, mon vuosâeehid lâi DocPoint-dokumentelleekovefestivaalist Helsigist kuovâmáánu 3. peeivi 2023. Ton kietâčalluu lává čáállám Petteri Saario já Matti Näränen.
Dokumentfiilmâst čuávvoo, maht sämiráppájeijee Mihkku Laiti ađai Yungmiqu siärvá Talent Suomi -kiišton já šadda tobdosin ubâ Suomâst.
Palhâšumeh.
Filmâ vuoitij eromâšpalhâšume etnograafisij fiilmâi festivaalist Bulgariast.
Seita Vuorela

Seita Merituuli Vuorela (ovdil Parkkola, ) lâi syemmilâš kirječällee, kreatiivlii čäällim máttáátteijee já čuovâkovvejeijee. Vuorela kirjeh láá jurgâlum aainâs-uv ranska-, italia-, eŋgâlâs- já saksakielân, mutâ iä vala anarâškielân.
Eellim.
Seita Merituuli šoodâi njuhčâmáánu 15. peeivi 1971 Sumiaisiist, Suomâst. Suu uábbi lii palhâšum kirječällee Marisha Rasi-Koskinen. Sunnuu enni Maria Juudin lii meiddei kirječällee.
Vuorela rávásmij Toivokkast. Sun juuđij Jyväskylä lyseo, mast sun čaalij pajeuáppen. Tast maŋa sun luuvâi ei. kirjálâšvuođâ, kreatiivlii čäällim já filosofia Jyväskylä já Tuurku ollâopâttuvâin.
Karrieer.
1990-lovo loopâst Vuorela luuvâi čäällim Jyväskylä ávus ollâopâttuvvâst. Tobbeen sun teeivâi Niina Repo, kiäin sun čaalij vittâ nuorâikirje: "Susitosi", "Ruttolinna", "Jalostamo", "Lupaus" já "Loisto". Ton lasseen suoi čaalijn oovtâst eres kirječälleigijn ive 2004 almostum sänitaaiđâraavâkirje "", mii lii uáivildum párnáid já nuoráid.
Palhâšumeh já tubdâstâsah.
Seita Vuorela lâi maŋgii iävtukkâssân jieškote-uvlágán kirjálâšvuotâpalhâšuumijd. Finlandia Junior -palhâšumán sun lâi iävtukkâssân kulmii: ive 2002 oovtâst Niina Repoin, ive 2006 já ive 2016. Sun ij kuittâg kuássin vuáittám Finlandia Junior -palhâšume. Vuorela vuoitij čuávuváid palhâšuumijd:
Šuoŋâpiäju

Šuoŋâpiäju (, , ) lii sämikielâlâš párnái muusikohjelm, mii almostui iivij 2023–2024. Tast almostuvvii kyehti paje, main vuosmust lijjii ohtsis 15 uássid, 5 jyehi kielân. Nube paajeest lijjii 9 uássid, 3 jyehi kielân. Rááiđu pyevtittij Unna Junná.
Anarâškielâlijn oosijn oovdânpyehten já pitái lávlon lii Essi Morottaja, nuorttâlâškielâlijn Anna Lumikivi já pajekielâlijn oosijn Ulpu Mattus-Kumpunen. Sij láá meid jiejah čáállám pittáid sehe ráhtám tai šuoŋâ. Čuojâtteijen já heiviitteijen pittáin lává lamaš Jessika Lampi já Nicholas Francett.
Ive 2024 maailm almosvalastâllâm palhâšumeh

Ive 2024 maailm almosvalastâllâm palhâšumeh láá palhâšumeh, maid Aalmugijkoskâsâš almosvalastâllâm kuávdášornijdume keigij juovlâmáánu 1. peeivi 2024 Monacost. Palhâšumeh keigejuvvojii motomáid almosvalastâlleid, kiäh piergejii pyereest ive 2024.
Palhâšumeh.
Ive maailmvalastâllee – Nisoneh.
Vuáládâheennâmlâš kuhes mađhij käččee Sifan Hassan nomâttui ive almosvalastâllen.
Ive maailmvalastâllee – Almaah.
Botswanalâš sprintter Letsile Tebogo nomâttui ive almosvalastâllen. Tebogo vaaldij vuástá palhâšumes ton maŋa, ko sun šoodâi vuosmužžân afriklâžžân, kote vuoitij olympialijn 200 meetter määđhi aigijn 19,46. Sun kuođij tuáhásis ameriklii Kenny Bednarek já kievrâmuu vyeitteeiävtukkâs Noah Lyles.
Rađevalastâllâm – Nisoneh.
Ovtâstumstaatâlâš Sydney McLaughlin-Levrone palhâšui rađevalastâllen, tastko sun rikoi jieijâs puáris maailmulâttâs 400 meetter äiđikaččâmist. Sun vuoitij kole aigijn 50,37 Pariisist.
Kieddivalastâllâm – Nisoneh.
Ukrainalâš Yaroslava Machuchikh vuoitij nisonij kieddivalastâllâmpalhâšume, tastko sun pyeredij puáris maailmulâttâs alodâhnjuškiimist já njuškij 2,10 meetterist. Sun lâi eidu tiävdám 22 ihheed olympiakole vyeitidijnis.
Stadion ulguubeln – Nisoneh.
Sifan Hassanân keigejui meid stadion ulguupiälásii valastâllâm palhâšume oskomettum puátusistis olympiamaratonist, mon sun vuoitij ton maŋa ko lâi vistig vuáittám rađe alne kyehti proonsi, vistig 5 000 meetter kaččâmist pakkâ šooŋâst já ton maŋa 10 000 meetter kaččâmist. Sunjin paasij tuše oovtâ peeivi vuoiŋâstemäigi 10 000 meetter já maraton kooskâst. Suu loppâčovgim maratonist lâi eromâš, tastko sun vuoitij etiopialii maailmulâttâs haldâšeijee Tigist Assefa tuše kulmáin sekuntáin.
Rađevalastâllâm – Almaah.
Tebogo finnij meid almai palhâšume pyeremussân almosvalastâllen rađe alne.
Kieddivalastâllâm – Almaah.
Ruátálâš stávránjuškejeijee Armand Duplantis vuoitij almai kieddivalastâllâmkategoria, tastko sun ij táppám ohtiigin ive 2024 ääigi. Sun vuoitij meid olympiakole uđđâ maailmulâttâssáin já njuškij 6,26 meetter aloduvvâst.
Stadion ulguubeln – Almaah.
Etiopialâš maratonvyeittee Tamirat Tolan keigejui stadion ulguupiälááš palhâšume.
Pajaneijee täsni – Nisoneh.
Etiopialâš eestâkäččee Sembo Alamyew finnij pajaneijee tääsni palhâšume.
Pajaneijee täsni – Almaah.
Italialâš kukkodâhnjuškejeijee Mattia Furlani finnij pajaneijee tääsni palhâšume.
Gunnel Stenbäck

Gunnel Stenbäck () lâi kuhesahasâš syemmilâš já ovdil jäämmim tuođânálásávt Suomâ puárásumos olmooš.
Eellim.
Stenbäck šoodâi Ålandist čohčâmáánu 21. peeivi 1914, ađai ovdil ko Suomâst šoodâi jiečânâs staatâ. Sun čođâlditij pajeuáppeetotkos ruátálii lyseost Kotkast ive 1933. Siämmáá keesi Stenbäck uásálistij ristâlii kesičuákkimân Kokkolast. Ton maŋa sun algâttij uápuid Helsig Diakonissalágádâs pyecceetipšoškoovlâst ive 1934. Diakonissan Stenbäck valmâštui ive 1943. Ive 1956 sun väljejui ovdánemváddulágádâs Rinnekoti pajetipšon. Ive 1969 sust šoodâi vistig Diakonissaopâttuv rehtor já muáddi ive ton maŋa Diakonissalágádâs hovdâ. Diakonissalágádâs hovdân sun ovdedij eromâšávt škovlim, ovdánemváddupargo, almoshaldâttuv já almugijkoskâsijd ohtâvuođâid. Iäláttâhân Stenbäck paasij ive 1977. 
Stuárráámus uási eellimistis Stenbäck aasâi Helsigist. Kuhes elimis ääigi sun kiergânij eelliđ joba 50 enâmist.
Ive 2002 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 2002 tälviolympialijn lijjii fáárust 2 399 valastâlled (1 513 almajid já 886 nisonid) 77 enâmist, kiäh kištottâllii 78 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Saksa (36 mitâlid), mut Taažâ vuoitij eenâb kollemitalijd. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 25 mitalid: 13 kollemitalid, 5 silbâmiitaal já 7 pronssimitalid.
Ive 1998 tälviolympialij miitaaltavlustâh

Ive 1998 tälviolympialijn lijjii fáárust 2 176 valastâlled (1 389 almajid já 787 nisonid) 72 enâmist, kiäh kištottâllii 68 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Saksa. Saksaliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 29 mitalid: 12 kollemitalid, 9 silbâmitalid já 8 pronssimitalid.
Bogno (Lugano)

Bogno lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot kulá Lugano kaavpug Val Colla -nommâsii kaavpuguásán. Ive 2012 Bognost assii 142 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 4,21 km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 33,73 ässed/km².
Bogno naaburkieldah lijjii Certara já Valcolla Sveeicist sehe Cavargna já Val Rezzo Italiast.
Bogno kieldâ vuáđudui virgálávt ive 1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 
Historjá.
San Rocco kirkko mainâšui vuossâmuu tove ive 1591, já tot vijđedui ive 1780. Ive 1811 Bogno iäránij Colla servikoddeest. 1800-lovvoost Bogno ässeeh lijjii čovgâ ohtâvuođâst Cavargna leevi ässeiguin Italia peln San Lucio -várádâhnjuáski peht. Ohtâvuođah Luganon kuittâg lasanii tast maŋa ko luodah toho huksejuvvojii iivij 1854 já 1886.
1900-lovo Bogno ässeeloho kiäppánij jotelávt, tastko eennâmtuálu ij lamaš innig siämmáá tehálâš ko ovdil já ulmuuh värrejii Luganon, kost lijjii pyerebeh máhđulâšvuođah finniđ pargo. Siämmást stuorrâ uási siijdâ tááluin muttojii luámutáállun, já onnáá peeivi táálui omâsteijeeh viettii Bognost luámuidis. 1900-lovo loopâst siijdâst toimii muorâčeppityejiviste já hooteel-raavâdviäsu.
Kieldâlahtem.
Bogno kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.
Aalmugjienâstem 20.11.2011.
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiitii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20. peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Bogno kieldâst jienâstii 72 olmožid. Sist 62 ađai 88,57 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Aalmugjienâstem 11.3.2012.
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive 2012. Njuhčâmáánu 11. peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Bogno kieldâst jienâstii 44 olmožid. Sist 40 ađai 90,91 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Eennâmtiätu.
Bogno lii Cassarate-nommâsii juuvâ leevi pajeuásist. Kieldâ kuávdáš lii suullân 972 m merâtääsi paajaabeln.
Várádâhnjuáski

Várádâhnjuáski lii kyevti vääri kooskâst leijee vyeligumos saje. Nuubij sanijguin tot lii kyevti vyestikeevâtlii leevi alemus saje, mii lii maŋgii puoh uánihumos já jotelumos kiäinu leevist nuubán. Várádâhnjooskijn jotá távjá autoluoddâ já motomin ryevdirađe.
Pegâlmâs várádâhnjuáskih Euroopist láá el. Stuorrâ Sankt Bernhard Sveeici já Italia kooskâst já Sankt Gotthard Sveeicist.
Certara

Certara lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot kulá Lugano kaavpug Val Colla -nommâsii kaavpuguásán. Ive 2012 Certarast assii 53 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 2,73 km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 19,41 ässed/km².
Certara naaburkieldah lijjii Bogno, Cimadera já Valcolla Sveeicist sehe Val Rezzo Italiast.
Certara kieldâ vuáđudui virgálávt ive 1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 
Historjá.
Certara mainâšui vuossâmuu tove ive 1264. Aalgâst tot lâi tuođânálásávt tuše toorjâsajattâh kuáttumenâmijn kuávlu ässeid. Certara kuulâi Colla servikoodán, mut tot iäránij tast ive 1899. Jo ive 1591 Certarast lijjii kaastâkappel já hävdieennâm. Ive 1670 rääjist siijdâst lâi meiddei jieijâs kappalâš. 1600-lovvoost huksejui San Rocco kappel.
1800-lovo loopâ rääjist Certara ässeeloho kiäppánij jotelávt, tastko eennâmtuálu ij lamaš innig siämmáá tehálâš ko ovdil já ulmuuh värrejii Luganon, kost lijjii pyerebeh máhđulâšvuođah finniđ pargo. Siämmást stuorrâ uási siijdâ tááluin muttojii luámutáállun, já onnáá peeivi táálui omâsteijeeh viettii Certarast luámuidis.
Kieldâlahtem.
Certara kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.
Aalmugjienâstem 20.11.2011.
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20. peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Certara kieldâst jienâstii 31 olmožid. Sist 27 ađai 87,10 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Aalmugjienâstem 11.3.2012.
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive 2012. Njuhčâmáánu 11. peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Certara kieldâst jienâstii 17 olmožid. Sist 15 ađai 88,24 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Eennâmtiätu.
Certara lii Cassarate-nommâsii juuvâ leevi pajeuásist. Kieldâ kuávdáš lii suullân 1 018m merâtääsi paajaabeln.
Cimadera

Cimadera lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot kulá Lugano kaavpug Val Colla -nommâsii kaavpuguásán. Ive 2012 Cimaderast assii 118 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 5,28 km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 22,35 ässed/km².
Cimadera naaburkieldah lijjii Certara, Sonvico já Valcolla Sveeicist sehe Val Rezzo já Valsolda Italiast.
Historjá.
Tot finnij vuossâmuid pisováid ässeid ive 1525 roto maŋa. 1500-lovo rääjist Cimadera kuulâi Sonvico servikoodán. Cimadera kuulâi meiddei Sonvico kieldân ive 1878 räi, mut vyesimáánu 9. peeivi 1878 tast šoodâi jiečânâs kieldâ já jiečânâs servikodde. Cimadera rukkoosviste huksejui 1600-lovvoost, já Cimadera kappel ive 1670.
1900-lovo aalgâ rääjist Cimadera ässeeloho kiäppánij jotelávt, tastko eennâmtuálu ij lamaš innig siämmáá tehálâš ko ovdil já ulmuuh värrejii Luganon, kost lijjii pyerebeh máhđulâšvuođah finniđ pargo. Siämmást stuorrâ uási siijdâ tááluin muttojii luámutáállun, já onnáá peeivi táálui omâsteijeeh viettii luámuidis Cimaderast.
Kieldâlahtem.
Cimadera kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.
Aalmugjienâstem 20.11.2011.
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20. peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Cimadera kieldâst jienâstii 93 olmožid. Sist 79 ađai 84,95 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Aalmugjienâstem 11.3.2012.
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive 2012. Njuhčâmáánu 11. peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Cimadera kieldâst jienâstii 46 olmožid. Sist 45 ađai 93,33 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Eennâmtiätu.
Cimadera lii Cassarate-nommâsii juuvâ leevi pajeuásist. Kieldâ kuávdáš lii suullân 1 103 m merâtääsi paajaabeln.
Valcolla

Valcolla lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot kulá Lugano kaavpug Val Colla -nommâsii kaavpuguásán. Ive 2012 Valcollast assii 630 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 11,34 km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 55,56 ässed/km².
Cimadera naaburkieldah lijjii Bogno, Capriasca, Certara, Cimadera, Ponte Capriasca já Sonvico Sveeicist sehe Cavargna Italiast.
Historjá.
Vuossâmuuh dokumentistum aassum sajeh sajaduveh koskâááigán. Toi ässeeh lijjii puáttám Sonvicost já Carpiascast. Juuvâ riddoost leevist lijjii miloh já eres rakânâsah, main ulmuuh ávhástâllii čääsi pyevtittem energiain. Ollâguboin já piäiváábijn kuávluin lijjii siijdah já viljâlemenâmeh.
Aalgâst kuávlu kuulâi Lugano servikoodán, mut tast šoodâi jiečânâs servikodde ive 1591. Servikoddekirkko lii Colla-nommâsii siijdâst, já eres siijdâin láá uccâ rukkoosvisteh. Colla servikoodán kullii meiddei Bogno (ive 1811 räi) já Certara (ive 1899 räi).
Muorâ lâi tehálâš ekonomâlâš reesuurs ubâ kuávlun. 1800-lovo loopâst meccičuoppâmeh kuittâg tovâttij eennâm eroosio já eennâmvierâmijd, mon keežild ive 1881 olášuttui meccipyeredemhaahâ. 
1900-lovo pelimudo maŋa leevi ässeeloho šodâškuođij hitásávt. Suijân toos lii el. Lugano kaavpugkuávlu vijđedem.
Kieldâlahtemeh.
1956.
Roovvâdmáánu 15. peeivi 1956 Colla, Insone, Piandera, Scareglia já Signôra kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Valcolla kieldâ. Ive 1950 Collast assii 257 olmožid, Insonest 106 olmožid, Pianderast 87 olmožid, Scaregliast 169 olmožid já Signôrast 68 olmožid. Uđđâ kieldâ markkânin ađai kirkkosijdân väljejui Colla.
2013.
Valcolla kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.
Aalmugjienâstem 20.11.2011.
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20. peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 375 olmožid. Sist 336 ađai 90,32 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Aalmugjienâstem 11.3.2012.
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive 2012. Njuhčâmáánu 11. peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 236 olmožid. Sist 231 ađai 93,51 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Eennâmtiätu.
Valcolla lii Cassarate-nommâsii juuvâ leevi pajeuásist. Oovdiš kieldâtáálu lii 958 m merâtääsi paajaabeln. Tot lii Colla siijdâst.
Listo vaarijn Glarus kantonist

Taat lii listo vaarijn Glarus kantonist Sveeicist. Glarus kanton lii ollásávt Aalpâin, já tot lii ohtâ viiđâ kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 3 500 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Bern, Graubünden, Uri já Valais. 
Topografisávt Glarus kanton tehálumos vääri lii Tödi (alemus, stuárráámus prominens já enâmustáá tuárispeln).
Glarus kantonist láá paijeel 40 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150 m. Listo siskeeld tuše tehálumosijd tain. 
Listo.
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25 000 -káártái mield.
Listo vaarijn Uri kantonist

Taat lii listo vaarijn Uri kantonist Sveeicist. Uri kanton lii ollásávt Aalpâin, já tot lii ohtâ viiđâ kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 3 500 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Bern, Glarus, Graubünden já Valais. 
Topografisávt Uri kanton tehálumos vääri lii Dammastock (alemus, stuárráámus prominens já enâmustáá tuárispeln).
Uri kantonist láá paijeel 90 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150 m. Listo siskeeld tuše tehálumosijd tain. 
Listo.
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25 000 -káártái mield.
Bitcoin

Bitcoin (symbol ₿, aalmugijkoskâsâš vaaluuttubdâldâh BTC) lii ávus käldeekoodin vuáđuduvvee kryptovaaluut. Tot lii virgálâš mäksimpiergâs El Salvadorist.
Missio máhđuttem

Missio máhđuttem () lii André Kuipers párnáiroomaan, mii almostui anarâškielân juovlâmáánu 17. peeivi 2024. Sofia Olthuis lii jurgâlâm kirje anarâškielân. Algâalgâlâš kirje lii čallum hollandkielân. 
"Missio máhđuttem" lii jotkâ tagaráid kirjijd ko 3, 2, 1, GO! já Koodi ruopsâd!, moh almostuvvii anarâškielân iivij 2022–2023. Tot lii jiäráskittee fiäráán uccâ astronautijgijn, mii fáálá lohheid hävskis, suámálijd já eromâš tiäđuid komovuotân maađhâšmist.
Juonâ.
André já Valentina orodává tego olmâ astronauteh komovuotâsajattuvâst. Professor Korolov koijâd sunnust iše tehálii mutâ meiddei super-syeligâs iskosân komovuođâst. André eeppid. Tot oro lemin hirmâd mielâkiddiivâš, mutâ meiddei varâlâš. Talle larmâdâs olvoškuát. Komovuotâšlaamburpittá kirdá njuolgist komovuotâsajattuv suundán…
Listo vaarijn Obwalden kantonist

Taat lii listo vaarijn Obwalden kantonist Sveeicist. Obwalden kanton lii ollásávt Aalpâin, já tot lii ohtâ oovce kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 3 000 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Bern, Glarus, Graubünden, St. Gallen, Ticino, Uri, Valais já Vaud. 
Topografisávt Obwalden kanton tehálumoseh väärih láá Titlis (alemus), Brienzer Rothorn (stuárráámus prominens) já Pilatus (enâmustáá tuárispeln).
Obwalden kantonist láá 28 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150 m. Listo siskeeld tuše tehálumosijd tain. 
Listo.
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25 000 -káártái mield.
Listo vaarijn Schwyz kantonist

Taat lii listo vaarijn Schwyz kantonist Sveeicist. Schwyz kanton lii masa ollásávt Aalpâin, já tot lii ohtâ vittnubálov kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 2 000 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Appenzell Ausserrhoden, Appenzell Innerrhoden, Bern, Fribourg, Glarus, Graubünden, Luzern, Nidwalden, Obwalden, St. Gallen, Ticino, Uri, Valais já Vaud.
Topografisávt Schwyz kanton tehálumoseh väärih láá Bös Fulen (alemus) já Rigi (stuárráámus prominens já enâmustáá tuárispeln).
Schwyz kantonist láá 38 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150 m. Listo siskeeld tuše tehálumosijd tain. 
Listo.
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25 000 -káártái mield.
Listo vaarijn Bern kantonist

Taat lii listo vaarijn Bern kantonist Sveeicist. Bern kanton lii ohtâ kuulmâ kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 4 000 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Graubünden já Valais. Tot lii meiddei ohtâ kyevti kantonist, moh oleh sehe Alppáid já Juran. Nubbe kanton lii Vaud.
Topografisávt Bern kanton tehálumos vääri lii Finsteraarhorn (alemus, stuárráámus prominens já enâmustáá tuárispeln).
Bern kantonist láá paijeel 160 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150 m. Listo siskeeld tuše tehálumosijd tain. 
Listo.
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25 000 -káártái mield.
Tälviolympialiih 1928

Ive 1928 tälviolympialiih (, , já ) lâi 2. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii. Tälviolympialiih tuállojii kuovâmáánu 11.–19. peeivi 1928 Sankt Moritzist, Sveeicist.
Historjá.
Ive 1928 tälviolympialiih lijjii vuossâmuuh jiečânâs tälviolympialiih, tastko ive 1924 "tälviolympialiih" kullii siämmáá ive kesiolympialáid. Esken maŋeláá Aalmugijkoskâšâš olympiakomitea meridij kočodiđ ive 1924 tälvikištoid tälviolympialâžžân.
Šlaajah.
Valastâlleeh kištottâllii 14 tábáhtusâst 8 šlaajâst. Ohjelmist lijjii čuávuvááh šlaajah:
Virgálij šlaajâi lasseen ive 1928 tälviolympialijn lijjii meiddei kyehti čáitušlaajâ:
Ive 1928 tälviolympialijn kištottâllii sehe almaah já nisoneh, mut nisoneh ožžuu kištottâllâđ tuše čaabâluistáámist.
Staatah.
Fáárust lijjii 464 valastâlled 25 enâmist. Valastâllein 438 lijjii almaah já 26 nisoneh.
Argentiina, Eestieennâm, Jaapaan, Liettua, Luxemburg, Meksiko, Romania, Saksa já Vuáládâhenâmeh uásálistii vuossâmuu keerdi tälviolympialáid.
Miitaaltavlustâh.
Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Taažâ, mon valastâlleeh vuoittii ohtsis 15 mitalid: 6 kollemiitaal, 4 silbâmiitaal já 5 pronssimiitaal.
Tälviolympialiih 1948

Ive 1948 tälviolympialiih (, , já ) lâi 5. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii já nubbe kerdi ko toh uárnejuvvojii Sankt Moritzist Sveeicist. Tälviolympialiih algii uđđâivemáánu 30. peeivi já nuhhii kuovâmáánu 8. peeivi 1948.
Šlaajah.
Valastâlleeh kištottâllii 22 tábáhtusâst 9 šlaajâst. Ohjelmist lijjii čuávuvááh šlaajah:
Virgálij šlaajâi lasseen ive 1948 tälviolympialijn lijjii meiddei kyehti čáitušlaajâ:
Staatah.
Fáárust lijjii 669 valastâlled 28 enâmist. Valastâllein 592 lijjii almaah já 77 nisoneh.
Chile, Island, Korea, Libanon já Tanska uásálistii vuossâmuu keerdi tälviolympialáid. Argentiina maacâi ive 1948 tälviolympialáid. Tot lâi uásálistám majemuu tove ive 1928 tälviolympialáid. 
Saksa já Jaapaan iä uážžum uásálistiđ ive 1948 tälviolympialáid nube maailmsuáđi keežild. Italia vist uážui. Eestieennâm, Liettua já Latvia iä uásálistám ive 1948 tälviolympialáid, tastko ive 1940 Sovjetlitto volliittij taid, já te toh iä lamaš innig jiečânâs staatah. Baltia enâmeh uásálistii oppeet tälviolympialáid jiečânâs staattân ive 1992. Australia já Luxembourg iä uásálistám ive 1948 tälviolympialáid, veikkâ toh lijjii-uv uásálistám ive 1936 tälviolympialáid.
Miitaaltavlustâh.
Puoh enâmustáá mitalijd – 10 mitalid – vuoittii Taažâ, Ruotâ já Sveeici valastâlleeh. Taažâ já Ruotâ valastâlleeh vuoittii kuittâg nelji kollemiitaal, Sveeici valastâlleeh vuod tuše kulmâ.
Tälviolympialiih 1968

Ive 1968 tälviolympialiih ( já ) lâi 10. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii. Tälviolympialiih tuállojii kuovâmáánu 6.–18. peeivi 1968 Grenoblest, Ranskaast.
Staatah.
Fáárust lijjii 1 158 valastâlled 37 enâmist. Valastâllein 947 lijjii almaah já 211 nisoneh.
Miitaaltavlustâh.
Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 14 mitalid: 6 kollemiitaal, 6 silbâmiitaal já 2 pronssimiitaal.
Tälviolympialiih 1964

Ive 1964 tälviolympialiih ( já ) lâi 9. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii. Toh algii uđđâivemáánu 29. peeivi já nuhhii kuovâmáánu 9. peeivi 1964. Tälviolympialiih uárnejuvvojii Innsbruckist Nuorttâriijkâst.
Šlaajah.
Valastâlleeh kištottâllii 34 tábáhtusâst 10 šlaajâst.
Staatah.
Fáárust lijjii 1 091 valastâlled 36 enâmist. Valastâllein 892 lijjii almaah já 199 nisoneh.
Miitaaltavlustâh.
Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 25 mitalid: 11 kollemitalid, 8 silbâmitalid já 6 pronssimiitaal.
Tälviolympialiih 1976

Ive 1976 tälviolympialiih ( já ) lâi 12. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii já nubbe kerdi ko toh uárnejuvvojii Innsbruckist, Nuorttâriijkâst. Tälviolympialiih tuállojii kuovâmáánu 4.–15. peeivi 1976.
Staatah.
Fáárust 1 123 valastâlled 37 enâmist. Valastâllein 892 lijjii almaah já 231 nisoneh.
Miitaaltavlustâh.
Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 27 mitalid: 13 kollemitalid, 6 silbâmiitaal já 8 pronssimitalid.&lt;ref name="olympic-innsbruck-1976/results"&gt;&lt;/ref&gt;
Listo vaarijn Nidwalden kantonist

Taat lii listo vaarijn Nidwalden kantonist Sveeicist. Nidwalden kanton lii ollásávt Aalpâin, já tot lii ohtâ vittnubálov kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 2 000 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Appenzell Ausserrhoden, Appenzell Innerrhoden, Bern, Fribourg, Glarus, Graubünden, Luzern, Obwalden, Schwyz, St. Gallen, Ticino, Uri, Valais já Vaud.
Topografisávt Nidwalden kanton tehálumoseh väärih láá Rotstöckli (alemus), Bürgenstock (stuárráámus prominens) já Pilatus (enâmustáá tuárispeln).
Veikkâ Rotstöckli (2 901 m) lii kanton alemus vääri, tot ij lah listoost, tastko tot lii Titlis (3 238 m) massiiv sijđočokke já ton topografisâš prominens lii ucceeb ko 50 m.
Nidwalden kantonist láá 18 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150 m. Listo siskeeld tuše tehálumosijd tain. 
Listo.
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25 000 -káártái mield.
Listo vaarijn St. Gallen kantonist

Taat lii listo vaarijn St. Gallen kantonist Sveeicist. St. Gallen kanton lii ohtâ oovce kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 3 000 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Bern, Glarus, Graubünden, Obwalden, Ticino, Uri, Valais já Vaud. 
Topografisávt St. Gallen kanton tehálumoseh väärih láá Ringelspitz (alemus) já Säntis (stuárráámus prominens já enâmustáá tuárispeln).
St. Gallen kantonist láá paijeel 50 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150 m. Listo siskeeld tuše tehálumosijd tain. 
Listo.
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25 000 -káártái mield.
Innsbruck olympialiih

Innsbruck olympialiih puáhtá merhâšiđ čuávuváid olympialijd:
Sonvico

Sonvico lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot lii Lugano kaavpug kaavpuguási. Ive 2012 Sonvicost assii 1 835 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 11,06 km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 165,91 ässed/km².
Sonvico naaburkieldah lijjii Cadro, Capriasca, Cimadera, Lugano já Valcolla Sveeicist sehe Valsolda Italiast.
Sonvico kieldâ vuáđudui virgálávt ive 1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 
Historjá.
Sonvico kuávlu lâi aassum jo ryevdipaje ääigi. Ton lasseen tobbeen láá kavnum meiddei roomaliih já longobardisiih tiiŋgah. Koskâääigi Sonvico lâi lannedum sijdâ. Lanne suojâlij siijdâ, já siijdâ pirrâ lâi muvrâ. Lanne huksejui ovdil ive 1326, mut to tuššâdui ive 1517.
Aalgâst Sonvico kuulâi Lugano servikoodán, mut tot iäránij tast ive 1419. Sonvico servikoodán kullii el. Cadro já Davesco-Soragno (ive 1599 räi), Villa (ive 1830 räi) já Cimadera (ive 1878 räi). S. Giovanni Battista kirkko, mii mainâšui vuossâmuu tove ive 1375, huksejui uđđâsist ive 407 maŋa, já tot uđâsmittui iivij 1780–1830. S. Martino kappel (mainâšui vuossâmuu tove ive 1146, mut huksejui 600-lovo loopâst) lii ohtâ puárásumosijn oskolduvlijn rakânâsâin ubâ kuávlust. Tot vijđedui suullân ive 1100 já meiddei 1300-lovo loopâst.
Cimadera kieldâ kuulâi Sonvico kieldân ive 1878 räi, mut vyesimáánu 9. peeivi 1878 tast šoodâi jiečânâs kieldâ.
Kieldâlahtem.
Sonvico kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.
Aalmugjienâstem 20.11.2011.
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20. peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Sonvico kieldâst jienâstii 1 057 olmožid. Sist 796 ađai 75,81 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Aalmugjienâstem 11.3.2012.
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive 2012. Njuhčâmáánu 11. peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Sonvico kieldâst jienâstii 545 olmožid. Sist 454 ađai 87,14 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Eennâmtiätu.
Sonvico lii Cassarate-nommâsii juuvâ leevi. Kieldâ kuávdáš lii 597 m merâtääsi paajaabeln.
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Ive 1670 ässeelovvoost láá fáárust meiddei Dino, Villa Luganese, Cimadera já Fracchio ässeelovoh, já ive 1850 ässeelovvoost lii fáárust meiddei Cimadera ässeeloho.
Jieŋâskiärru tälviolympialijn 1928

Jieŋâskiärru lâi ohtâ Sankt Moritz 1928 tälviolympialij valastâllâmšlaajâin. Jieŋâskiärruturnam aalgij kuovâmáánu 11. peeivi já nuuvâi kuovâmáánu 19. peeivi. Ive 1928 olympialij jieŋâskiärruturnaamân uásálistii tuše almaah.
Historjá.
Ive 1928 lâi 2. kerdi ko jieŋâskiärru lâi fáárust tälviolympialijn, já 3. kerdi ko tot lâi fáárust olympialijn (1. kerdi lâi ive 1920 kesiolympialijn). Ive 1928 tälviolympialij jieŋâskiärruturnam tooimâi siämmást meiddei jieŋâskiäru 3. maailmmiäštárkišton já 13. euroopmiäštárkišton. Kanada vuoitij kollemiitaal. Ruotâ poođij nubben já vuoitij euroopmiäštárkišto.
Almai turnam.
Turnam algâuási: algâuásáduvah.
Pyeremus juávkku jyehi uásáduvâst peesâi jotkâuásádâhân. Kanada juávkku peesâi njuolgist jotkâuásádâhân, tastko tot lâi vuáittám kollemiitaal sehe ive 1920 kesiolympialijn já ive 1924 tälviolympialijn.
Cadro

Cadro lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot lii Lugano kaavpug kaavpuguási. Ive 2012 Cadrost assii 2 089 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 4,52 km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 462,17 ässed/km².
Cadro naaburkieldah lijjii Canobbio, Capriasca, Lugano já Sonvico Sveeicist sehe Valsolda Italiast.
Cadro kieldâ vuáđudui virgálávt ive 1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 
Historjá.
Ive 1599 räi Cadro kuulâi Sonvico servikoodán. Maŋeláá Cadrost šoodâi jiečânâs servikodde, moos kuulâi ive 1801 räi meiddei Davesco-Soragno.
S. Agata kirkko mainâšui vuossâmuu tove ive 1366. Tot uđâsmittui ive 1603 já restauristui 1900-lovvoost.
Cadro ässeeloho pisoi suullân siämmáážin ive 1960 räi. Tastmaŋa tot lasanij kuulmâkiärdásâžžân, tastko Cadrost šoodâi uđđâ aassâmkuávlu Lugano kaavpug aldasijn.
Kieldâlahtem.
Cadro kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.
Aalmugjienâstem 20.11.2011.
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20. peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Cadro kieldâst jienâstii 1 170 olmožid. Sist 660 ađai 56,75 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Aalmugjienâstem 11.3.2012.
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive 2012. Njuhčâmáánu 11. peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Cadro kieldâst jienâstii 593 olmožid. Sist 444 ađai 77,62 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Eennâmtiätu.
Cadro lii Cassarate-nommâsii juuvâ leevi. Kieldâ kuávdáš lii 466 m merâtääsi paajaabeln.
Tälviolympialiih 1952

Ive 1952 tälviolympialiih (, já ) lâi 6. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii. Tälviolympialiih tuállojii kuovâmáánu 14.–25. peeivi 1952 Oslost, Taažâst.
Šlaajah.
Valastâlleeh kištottâllii 22 tábáhtusâst 8 šlaajâst. Ohjelmist lijjii čuávuvááh šlaajah:
Virgálij šlaajâi lasseen ive 1952 tälviolympialijn lâi meiddei ohtâ čáitušlaajâ:
Staatah.
Fáárust lijjii 694 valastâlled 30 enâmist. Valastâllein 585 lijjii almaah já 109 nisoneh.
Uđđâ-Seeland já Portugal uásálistii vuossâmuu keerdi tälviolympialáid. Australia, Saksa já Jaapaan maccii 16 ive puudâ maŋa. Maadâ-Korea, Liechtenstein já Turkki lijjii uásálistám ive 1948 tälviolympialáid, mut toh iä uásálistám ive 1952 tälviolympialáid.
Miitaaltavlustâh.
Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij iššeedeennâm Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 16 mitalid: 7 kollemitalid, 3 silbâmiitaal já 6 pronssimiitaal.
Kiälláseh

Kiälláseh lii anarâš ráppájeijee Amoc single. Tot almostui Ijâttes iijâ ohtâvuođâst ive 2016. Siämmást almostui meid pitá muusikvideo. Pittáást lii kyessilávlon Ailu Valle. "Kiälláseh" lâi vuosmuš virgálávt almostittum pittá Amocist suu Amok-kaččâm (2007) skiäru maŋa.
Pittá lii verbaallâš kámppádâllâm Amoc já Ailu Vale kooskâst, mast Amocist lii hippi-ideologia já Valleest tieđâlub uáinu. Kiärdumciälkkusist kuittâg juurdân lii, ete puohah láá tuávhih, já viijses lii tot, kote tiätá, ete ij tieđe.
Carona (Lugano)

Carona lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot lii Lugano kaavpug kaavpuguási. Ive 2012 Caronast assii 849 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 4,75 km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 178,74 ässed/km².
Carona naaburkieldah lijjii Lugano, Melide, Morcote já Vico Morcote.
Carona kieldâ vuáđudui virgálávt ive 1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 
Historjá.
Carona finnij jiečânâs servikode ive 1427. Madonna d'Ongero kirkko, mii li siijdâ viestârpeln, huksejui ive 1624.
Carona ässeeloho lasanij kyevtikiärdásâžžân 1970–1990-lovoin. Ive 2000 suullân 21 % ässein sarnuu saksakielâ eenikiellân.
Kieldâlahtem.
Carona kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.
Aalmugjienâstem 20.11.2011.
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20. peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein.
Aalmugjienâstem 11.3.2012.
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive 2012. Njuhčâmáánu 11. peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Carona kieldâst jienâstii 484 olmožid. Sist 252 ađai 52,17 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Piandera

Piandera lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot kulá Lugano kaavpug Val Colla -nommâsii kaavpuguásán. Ive 1950 Pianderast assii 87 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 0,86 km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 101,16 ässed/km².
Piandera naaburkieldah lijjii Certara, Cimadera, Colla, Insone, Scareglia já Signôra.
Piandera kieldâ vuáđudui virgálávt ive 1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 
Eennâmtiätu.
Piandera lii Cassarate-nommâsii juuvâ leevi pajeuásist. Oovdiš kieldâtáálu lii 872 m merâtääsi paajaabeln.
Kieldâlahtemeh.
1956.
Roovvâdmáánu 15. peeivi 1956 Colla, Insone, Piandera, Scareglia já Signôra kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Valcolla kieldâ. Ive 1950 Collast assii 257 olmožid, Insonest 106 olmožid, Pianderast 87 olmožid, Scaregliast 169 olmožid já Signôrast 68 olmožid. Uđđâ kieldâ markkânin ađai kirkkosijdân väljejui Colla.
2013.
Valcolla kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.
Aalmugjienâstem 20.11.2011.
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20. peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 375 olmožid. Sist 336 ađai 90,32 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Aalmugjienâstem 11.3.2012.
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive 2012. Njuhčâmáánu 11. peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 236 olmožid. Sist 231 ađai 93,51 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Signôra

Signôra lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot kulá Lugano kaavpug Val Colla -nommâsii kaavpuguásán. Ive 1950 Signôrast assii 68 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 1,74 km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 39,08 ässed/km².
Signôra naaburkieldah lijjii Colla, Piandera, Sala Capriasca já Scareglia.
Signôra kieldâ vuáđudui virgálávt ive 1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 
Eennâmtiätu.
Signôra lii Cassarate-nommâsii juuvâ leevi pajeuásist. Oovdiš kieldâtáálu lii 994 m merâtääsi paajaabeln.
Kieldâlahtemeh.
1956.
Roovvâdmáánu 15. peeivi 1956 Colla, Insone, Piandera, Scareglia já Signôra kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Valcolla kieldâ. Ive 1950 Collast assii 257 olmožid, Insonest 106 olmožid, Pianderast 87 olmožid, Scaregliast 169 olmožid já Signôrast 68 olmožid. Uđđâ kieldâ markkânin ađai kirkkosijdân väljejui Colla.
2013.
Valcolla kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.
Aalmugjienâstem 20.11.2011.
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20. peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 375 olmožid. Sist 336 ađai 90,32 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Aalmugjienâstem 11.3.2012.
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive 2012. Njuhčâmáánu 11. peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 236 olmožid. Sist 231 ađai 93,51 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Scareglia

Scareglia lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot kulá Lugano kaavpug Val Colla -nommâsii kaavpuguásán. Ive 1950 Scaregliast assii 169 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 1,85 km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 91,35 ässed/km².
Scareglia naaburkieldah lijjii Insone, Piandera, Sala Capriasca já Signôra.
Scareglia kieldâ vuáđudui virgálávt ive 1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 
Eennâmtiätu.
Scareglia Cassarate-nommâsii juuvâ leevi pajeuásist. Oovdiš kieldâtáálu lii 986 m merâtääsi paajaabeln.
Kieldâlahtemeh.
1956.
Roovvâdmáánu 15. peeivi 1956 Colla, Insone, Piandera, Scareglia já Signôra kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Valcolla kieldâ. Ive 1950 Collast assii 257 olmožid, Insonest 106 olmožid, Pianderast 87 olmožid, Scaregliast 169 olmožid já Signôrast 68 olmožid. Uđđâ kieldâ markkânin ađai kirkkosijdân väljejui Colla.
2013.
Valcolla kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.
Aalmugjienâstem 20.11.2011.
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20. peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 375 olmožid. Sist 336 ađai 90,32 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Aalmugjienâstem 11.3.2012.
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive 2012. Njuhčâmáánu 11. peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 236 olmožid. Sist 231 ađai 93,51 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Insone

Insone lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot kulá Lugano kaavpug Val Colla -nommâsii kaavpuguásán. Ive 1950 Insonest assii 106 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 1,05 km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 100,95 ässed/km².
Insone naaburkieldah lijjii Bidogno, Cimadera, Colla, Corticiasca, Piandera já Scareglia.
Insone kieldâ vuáđudui virgálávt ive 1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 
Eennâmtiätu.
Insone Cassarate-nommâsii juuvâ leevi pajeuásist. Oovdiš kieldâtáálu lii 892 m merâtääsi paajaabeln.
Kieldâlahtemeh.
1956.
Roovvâdmáánu 15. peeivi 1956 Colla, Insone, Piandera, Scareglia já Signôra kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Valcolla kieldâ. Ive 1950 Collast assii 257 olmožid, Insonest 106 olmožid, Pianderast 87 olmožid, Scaregliast 169 olmožid já Signôrast 68 olmožid. Uđđâ kieldâ markkânin ađai kirkkosijdân väljejui Colla.
2013.
Valcolla kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.
Aalmugjienâstem 20.11.2011.
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20. peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 375 olmožid. Sist 336 ađai 90,32 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Aalmugjienâstem 11.3.2012.
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive 2012. Njuhčâmáánu 11. peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 236 olmožid. Sist 231 ađai 93,51 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Colla (Lugano)

Colla lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot kulá Lugano kaavpug Val Colla -nommâsii kaavpuguásán. Ive 1950 Collast assii 257 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 5,83 km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 44,08 ässed/km².
Colla naaburkieldah lijjii Bogno, Certara, Cimadera, Corticiasca, Insone, Ponte Capriasca, Piandera, Sala Capriasca, Signôra já Sonvico Sveeicist sehe Cavargna Italiast.
Colla kieldâ vuáđudui virgálávt ive 1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 
Eennâmtiätu.
Colla Cassarate-nommâsii juuvâ leevi pajeuásist. Oovdiš kieldâtáálu lii 996 m merâtääsi paajaabeln.
Kieldâlahtemeh.
1956.
Roovvâdmáánu 15. peeivi 1956 Colla, Insone, Piandera, Scareglia já Signôra kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Valcolla kieldâ. Ive 1950 Collast assii 257 olmožid, Insonest 106 olmožid, Pianderast 87 olmožid, Scaregliast 169 olmožid já Signôrast 68 olmožid. Uđđâ kieldâ markkânin ađai kirkkosijdân väljejui Colla.
2013.
Valcolla kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.
Aalmugjienâstem 20.11.2011.
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20. peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 375 olmožid. Sist 336 ađai 90,32 % tuhhiittii kieldâlahtem.
Aalmugjienâstem 11.3.2012.
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive 2012. Njuhčâmáánu 11. peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 236 olmožid. Sist 231 ađai 93,51 % tuhhiittii kieldâlahtem.
782

782 (DCCLXXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 780-lovo kuálmád ihe.
Listo vaarijn Vaud kantonist

Taat lii listo vaarijn Vaud kantonist Sveeicist. Vaud kanton lii ohtâ oovce kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 3 000 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Bern, Glarus, Graubünden, Obwalden, St. Gallen, Ticino, Uri já Valais. Tot lii meiddei ohtâ kyevti kantonist, moh oleh sehe Alppáid já Juran. Nubbe kanton lii Bern.
Topografisávt Vaud kanton tehálumoseh väärih láá Diablerets (alemus), Vanil Noir (stuárráámus prominens) já Mont Tendre (enâmustáá tuárispeln).
Vaud kantonist láá paijeel 40 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150 m.
Listo.
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25 000 -káártái mield.
Listo vaarijn Ticino kantonist

Taat lii listo vaarijn Ticino kantonist Sveeicist. Ticino kanton lii ohtâ oovce kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 3 000 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Bern, Glarus, Graubünden, Obwalden, St. Gallen, Uri, Valais já Vaud.
Topografisávt Ticino kanton tehálumoseh väärih láá Rheinwaldhorn (alemus já enâmustáá tuárispeln) já Monte Tamaro (stuárráámus prominens).
Vaud kantonist láá paijeel 140 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150 m. Listo siskeeld tuše tehálumosijd tain.
Listo.
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25 000 -káártái mield.