tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Ebola

Ebola lii härvinâš mut eromâš pehtilávt njuámmoo tavdâ. Aalgâst pyeccee killáá uáivipohčâsist, rašes teehijn já korrâ kumeštâsâst. Jis pyeccee tile viärrán, te sun sáttá meid vyeksiđ, luččoođ já finniđ siskáldâs vardemijd. Ebolanjuámmum finnim pyeccein paijeel peeli jäämih. 
Tavdâ lii finnim noomâs Kongo demokraatlii täsivääldist leijee juuvâ mield, kost virus kavnui vuosmuu tove ive 1976. 
Epidemiah.
Korrâ epidemiapároh láá lamaš Uganda ránnjáenâmist Kongo demokraatlii täsivääldist, kost ivij 2018–2020 masaba 2 300 olmožid jammii ebolan. Enâmustáá ulmuuh láá jáámmám ebolan Viestâr-Afrikist ivij 2013–2016, kuás paijeel 11 000 olmožid jammii taavdân.
Ugandast-uv láá lamaš ebolaepidemiah. Ivij 2000–2001 čyeđeh ulmuuh jammii taavdân. Ive 2022 eennâm kierdâi nube viärráás epidemiapáároost: talle 77 olmožid jammii ebolan.
Ugandast ive 2025.
Uganda uáivikaavpugist Kampalast vuottui ebolaepidemia ive 2025 uđđivemáánust. Talle 32-ihásâš pyecceitipšoo jaamij ebolan. Sun poorgâi Kampalast leijee pyecceiviäsust. Virgeulmuuh kuorrii ulmuid, kiäh lijjii lamaš kontaktist tain ebolan jáámmám almain. Sust lijjii 44 kontaktid, kiäh puáhuttuvvojii. Almast pajanij kumeštâs, já laboratorioteestah čaittii, et sun lâi puáccám ebolan. Taat lâi enâmist vuosmuš ebolanjuámmum kyevti ihán. 
Ive 2025 cuáŋuimáánu loppâbeln Ugandast iä lam lamaš 42 piäiván uđđâ ebolanjuámumeh, já eennâm tiervâsvuotâministeriö almottij, et epidemia lii vuoittum já nuuhâm. Ive 2025 epidemian jammii neeljis, já neljinubáloves lijjii finnim njuámmum. Koččâmušâst lâi nuuvt kočodum Sudan-variant.
Botnia Paradise (KAJ album)

Botnia Paradise lii suomâruátálii muusik- já huumorjuávhu KAJ čiččâd album. Tot päddejui siämmáánommâsii musikaal ohtâvuođâst. Album almostitij Pjas Productions juovlâmáánu 10. peeivi 2021 maailmvijđosávt.
KAJ 10

KAJ 10, motomin KAJ 10 (Live) teikkâ KAJ 10: jubileumskonsert i Botniahallen, lii suomâruátálii muusik- já huumorjuávhu KAJ kuuđâd album. Tot päddejui Botniahallenist juávhu juhlekonsert ohtâvuođâst. Album almostitij Pjas Productions vyesimáánu 7. peeivi 2020 maailmvijđosávt.
Born to Börn

Born to Börn lii suomâruátálii muusik- já huumorjuávhu KAJ viiđâd album, mut juávkku almostitij tom Vörjeans-nommâsâžžân rockabilly-muusikjuávkkun. Album almostitij Pjas Productions kesimáánu 14. peeivi 2019 Suomâst.
Chandrasekhara Raman

Chandrasekhara Venkata Raman (; skammâmáánu 7. peeivi 1888 Tiruchirappalli, Brittilâš India – skammâmáánu 21. peeivi 1970 Bengaluru, India) lâi indialâš fysikkár. Ive 1930 sun vuoitij Nobel-fyysiikpalhâšume.
Eellim.
Chandrasekhara Venkata Raman šoodâi skammâmáánu 7. peeivi 1888 Tiruchirappallist, Brittilii Indiast. Suu eeči lâi Ramanathan Chandrasekhara Iyer (1866–1910), já suu enni lâi Parvati Ammal (1869–1916). Raman lâi sunnui nubbe páárnáš.
Palhâšumeh.
Raman finnij maaŋgâid palhâšuumijd, já 17 ollâopâttâhhân nomâttii suu kunneetuáhtárin. Ive 1929 Raman aatelistui. Ive 1930 sun vuoitij Nobel-fyysiikpalhâšume. Ive 1941 sun finnij Franklin-miitaal já ive 1957 Lenin ráávhupalhâšume.
Lok Sabha saavâjođetteijee

Lok Sabha saavâjođetteijee lii India parlament vyelikáámmár jođetteijee. Saavâjođetteijee väljejeh Lok Sabha ovdâsteijeeh koskâvuođâstis távjá vuossâmuu čuákkimist vaaljâi maŋa.
Telugueennâm piäládâh

Telugueennâm piäládâh, Telugu Desam -piäládâh teikkâ tuše Telugu Desam (, ) lii ohtâ India piäláduvâin. Piäláduv vuáđudij N. T. Rama Rao njuhčâmáánu 29. peeivi 1982.
Shenzhen Open 2017 – Niäljásspellâ

Taat lâi niäljád tohe, ko Shenzhen Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij čohčâmáánu 25. peeivi já nuuvâi roovvâdmáánu 1. peeivi.
Finalist Alexander Peya já Rajeev Ram vuoittijn Nikola Mektić já Nicholas Monroe 6–3, 6–2.
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Shenzhen Open 2016 – Niäljásspellâ

Taat lâi kuálmád tohe, ko Shenzhen Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij čohčâmáánu 26. peeivi já nuuvâi roovvâdmáánu 2. peeivi.
Finalist Fabio Fognini já Robert Lindstedt vuoittijn Oliver Marach já Fabrice Martin 7–6(7–4), 6–3.
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Shenzhen Open 2015 – Niäljásspellâ

Taat lâi nubbe tohe, ko Shenzhen Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij čohčâmáánu 28. peeivi já nuuvâi roovvâdmáánu 4. peeivi.
Finalist Jonathan Erlich já Colin Fleming vuoittijn Chris Guccione já André Sá 6–1, 6–7(3–7), [10–6].
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Shenzhen Open 2014 – Niäljásspellâ

Taat lâi vuossâmuš tohe, ko Shenzhen Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij čohčâmáánu 22. peeivi já nuuvâi čohčâmáánu 28. peeivi.
Finalist Jean-Julien Rojer já Horia Tecău vuoittijn Sam Groth já Chris Guccione 6–4, 7–6(7–4).
Saijejum paarah.
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.
Shenzhen Open 2017 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi niäljád tohe, ko Shenzhen Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij čohčâmáánu 25. peeivi já nuuvâi roovvâdmáánu 1. peeivi.
Finalist David Goffin vuoitij Alexandr Dolgopolov 6–4, 6–7(5–7), 6–3.
Saijejum spelleeh.
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.
Kočâttemspeelah.
Kočâttemspeelâi vyeitteeh.
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:
Shenzhen Open 2016 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi kuálmád tohe, ko Shenzhen Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij čohčâmáánu 26. peeivi já nuuvâi roovvâdmáánu 2. peeivi.
Finalist Tomáš Berdych vuoitij Richard Gasquet 7−6(7−5), 6−7(2−7), 6−3.
Saijejum spelleeh.
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.
Kočâttemspeelah.
Kočâttemspeelâi vyeitteeh.
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:
Lucky loser.
Čuávuvâš spellee lii táppám kočâttemspeelâi finalist, mut sun lii peessâm eidusii turnaamân lucky loserin:
Käresavvoon

Käresavvoon (, já ) lii sijdâ Muoniojuuvâ riddoost Iänuduv kieldâst. Tot lii suullân 65 km keččin Hettaast, 88 km keččin Muoniost já 109 km keččin Kilbisjäävrist.
Ive 2024 Käresavonist assii suullân 270 olmožid.
Historjá.
Käresavvoon vuáđudui ive 1673. Tom vuáđudáin Matti Martinpoika já Niilo Niilonpoika Niva.
Škovlâ.
Käresavvoon škovlâ fáálá ovdâ- já vuáđumáttááttâs (luokah 0–6) suomâ- já orjâlâškielân.
Shenzhen Open 2015 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi nubbe tohe, ko Shenzhen Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij čohčâmáánu 28. peeivi já nuuvâi roovvâdmáánu 4. peeivi.
Finalist Tomáš Berdych vuoitij Guillermo García López 6–3, 7–6(9–7).
Saijejum spelleeh.
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.
Kočâttemspeelah.
Kočâttemspeelâi vyeitteeh.
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:
Shenzhen Open 2014 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi vuássámuš tohe, ko Shenzhen Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij čohčâmáánu 22. peeivi já nuuvâi čohčâmáánu 28. peeivi.
Finalist Andy Murray vuoitij Tommy Robredo 5–7, 7–6(11–9), 6–1.
Saijejum spelleeh.
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.
Kočâttemspeelah.
Kočâttemspeelâi vyeitteeh.
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:
Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2024–2025

Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2024–2025 lâi SM-liiga 50. paje. Vuáđuspellâmráiđu aalgij čohčâmáánu 10. peeivi 2024 já nuuvâi njuhčâmáánu 15. peeivi 2025. Playoff-speelâi 1. kiärdu aalgij njuhčâmáánu 18. peeivi, já niäljádâsfinaleh algii njuhčâmáánu 26. peeivi.
Raumalâš jieŋâskiärrujuávkku Lukko vuoitij vuáđuspellâmrááiđu. Ilves poođij nubben, KalPa kuálmádin já HIFK niäljádin. Playoff-speelâin HIFK táppái SaiPan 0–4, já te SaiPa mätki jotkui pelifinalij peht fiinaalrááiđun, mast juávkku speelâi kuopiolii jieŋâskiärrujuávhu KalPa vuástá. KalPa vuoitij fiinaalrááiđu 4–2, já SaiPa vuoitij silbâmiitaal. Cuáŋuimáánu 25. peeivi 2025 Ilves vuoitij pronssispeelâst Lukko 5–4 jotkâääigist já te vuoitij pronssimiitaal.
Ive 2025 lâi vuossâmuš tohe, ko KalPa vuoitij suomâmiäštárvuođâ, veikkâ tot lâi jo lamaš finalist kuohtii iivij 1991 já 2017. Kyevti silbâmiitaal lasseen KalPa lâi vuáittám oovtâ proonsi ive 2009. Tot lâi meiddei vuáittám vuáđuspellâmrááiđu ohtii ive 2012.
SaiPa ij lam ovdil kuássin lamaš finalist. Tot lâi tuše vuáittám oovtâ proonsi ive 1966.
Juávhuh.
Fáárust lijjii ohtsis 16 juávkkud. Tampere lâi áinoo kaavpug, mast lijjii kyehti juávhu.
Kalevan Pallo

Kalevan Pallo ađai virgálávt Kalevan Pallo KalPa r.y. (uán. KalPa) lii ive 1929 vuáđudum kuopiolâš jieŋâskiärrujuávkku. KalPa almai ovdâstemjuávkku spiällá SM-liigast já nisonij Auroraliigast.
Almai ovdâstemjuávkku vuoitij suomâmiäštárvuođâ paajeest 2024–2025. Suomâmiäštárvuođâ lasseen almai juávkku lii ovdil vuáittám silbâmiitaal iivij 1991 já 2017 já pronssimiitaal ive 2009. Juávkku lii meiddei vuáittám ive 2012 vuáđuspellâmrááiđu.
Physical Digital

Physical Digital lii syemmilii muusikjuávhu Don Johnson Big Band kuuđâd studioalbum. Tom almostitij Beat Back Productions skammâmáánu 9. peeivi 2018 Suomâst.
I-kielâ

I-kielâ lii kielâsierâ, mast puoh vokaleh nubástuveh i-vokalin. Ovdâmerkkân ceelhâ "Onne lii šiev šoŋŋâ kuálástiđ jäävri alne" mana i-kielân návt: "Inni lii šiiv šiŋŋi kiilistiđ jiivri ilni". I-kielâ lii hävski sárnuđ skipárijguin. Tot tuáimá puoh pyeremustáá tagarijn kielâin, main láá ennuv vokaleh. 
I-kielâ lii tobdos aainâs-uv suomâkielâst já ruotâkielâst.
Säniráiđu

Säniráiđu lii sänisierâ, mast säänist ráhtoo nubbe sääni muttemáin, meddâlistmáin teikâ lasseetmáin ain oovtâ puustav. 
Ulmen puáhtá leđe peessâđ tiätu säänist mottoom eres tiätu sáánán tâi rähtiđ veikâ oles celkkuu. Motomin päälgis lii hirmâd kukke, motomin máhđuttem. Sierâdeijeeh kalgeh kevttiđ mielâkuvviittâs já tiettiđ hirmâd ennuv saanijd. Taat sierâ lii tobdos eres kielâin-uv.
Vâi säniráiđu luhostuuččij, kielâst ferttiiččii leđe ennuv siämmáálágáneh säänih. Stuorrâ nubástusah, tego eidu anarâškielâ vookaalnubástusah, taheh sierâ vaigâdin. Suomâkielâst taat kielâsierâ oro lemin älkkeb, mutâ tast-uv vookaalharmonia häittid, ko maaŋgah pustaveh ferttiiččii muttuđ siämmást.
Erika Vikman

Erika Susanna Vikman (š. kuovâmáánu 20. peeivi 1993 Tampere, Suomâ) lii syemmilâš lávloo já ive 2016 tangoroonnig. Ive 2025 Vikman vuoitij Uđđâ muusik kišto (UMK) suomâ-, eŋgâlâs- já saksakielâg pitáinis "Ich komme", já nuuvtpa sun ovdâstij Suomâ ive 2025 Euroviisuin Baselist, Sveeicist.
Eellim.
Erika Susanna Vikman šoodâi kuovâmáánu 20. peeivi 1993 Tamperest, Suomâst. Suu eeči lii Ari Vikman, já suu enni Saija Vikman. Sehe Erika enni Saija já uábbi Jennika lává lávlooh. Suu enni Saija-uv šlaajâ lii tangomuusik já sun uásálistij Seinäjoki tangomarkkânáid 2000-lovo aalgâst.
Vikman rávásmij Lempääläst já Porist. Vikman juuđij Tampere ohtsâšškoovlâ, kost sun čaalij pajeuáppen ive 2013. Tast maŋa sun luvâškuođij pop-jazz-lávlum Pirkanmaa muusikinstituutist.
Karrieer.
Euroviisuh 2025.
Erika Vikman uásálistij Ive 2025 Euroviisuid pitáinis "Ich komme". Sun poođij ohtnubálovádin. Suu pittá finnij tievâ čuággáid Nuorttâriijkâ rääđist já ohtsis 196 čyegisid. Tot finnij áámmátraađijn 88 čyegisid já keččein 108 čyegisid. Mune-ennustmijn Vikman pittá lâi árvuštâllum viđâdin teikâ kuđâdin.
Ive 2025 koŋklaav

Ive 2025 koŋklaavist ovtâstumstaatâlâš kardinaal Robert Francis Prevost väljejui katolilii kirho 267. paavin tijme 19:07 vyesimáánu 8. peeivi. Sun valjij paavinommânis Leo XIV. Taat lâi vuossâmuš kerdi, ko ovtâstumstaatâlâš kardinaal väljejui paavin. Prevost lâi mottoomnáál olâttâsvaljim, tastko suu ameriklâšvuotâ onnui maŋgâs mielâst eestân suu valjiimân. Sun ij lam nomâttum kievrâmui paavikandidaatij nommân ollágin.
Tábáhtussaje.
&lt;mapframe width="302" height="302" align="left" zoom=14 text="Koŋklaav saje: Sikstus kappel (ruopsis riävnu) Vatikaanist"&gt;
 "type":"Feature",
 "geometry":{"type":"Point","coordinates":[12.454444, 41.903056]},
 "type":"ExternalData",
 "service":"geoshape","ids":"Q2943",
&lt;/mapframe&gt;
Historjá.
Paavi Franciscus jaamij cuáŋuimáánu 21. peeivi 2025. Okko maŋeláá uárnejui sierrejum kardinaalčuákkim, mii meridij, ete uđđâ paavi valjimproosees álgáččij vyesimáánu 7. peeivi.
Vaaljâtohálâšvuotâ.
Kardinaaleh, kiäh iä lamaš vala tiävdám 80 ihheed paavi jäämmimpeeivi ađai lijjii šoddâm cuáŋuimáánu 21. peeivi 1945 teikkâ ton maŋa, ožžuu jienâstiđ koŋklaavist. Tagareh kardinaaleh lijjii ohtsis 135, mut Antonio Cañizares Llovera já John Njue iävá puáhtám uásálistiđ koŋklaavân tiervâsvuotâčuolmâi keežild. Sunnuu lasseen meiddei Vinko Puljić lâi almottâm, ete sungin ij ááigu uásálistiđ tiervâsvuotâčuolmâi keežild, mut loppâloopâst sun lâi kuittâg fáárust.
Jienâstem.
Paavi valjiimân tarbâšui kyevti kuálmádâs eenâbloho puoh jienâin ađai toos tarbâšuvvii ucemustáá 89 jiennâd. Koŋklaav vuossâmuu eehid vaaljâtoháliih kardinaaleh jienâstii ohtii. Čuávuváá peeivi sij jienâstii kuohtii iđedist já ohtii ehidispeeivi. Paavi väljejui niäljádáin jienâstmáin.
Leo XIV

Leo XIV (olmâ nommâ Robert Francis Prevost, š. čohčâmáánu 14. peeivi 1955 Chicago, Illinois, Ovtâstum staatah) lii katolilii kirho 267. paavi. Sun sárnu njyebžilávt eŋgâlâskielâ, italiakielâ já espanjakielâ.
Eellim.
Prevost lii šoddâm Chicago kaavpugist Ovtâstum staatâin. Sun finnij kanonisii laavâ tuáhtár áárvu Rooma Pase Tyemes Akvinolii paavilii ollâopâttuvvâst ive 1987. Sun kulá augustinolâšnjuolgâduskoodán. Sun vihkui pappân ive 1982. Sun lii porgâm Vatikaan Läättinlii Amerik komissio hovdân ive 2023 rääjist. Tađe ovdil sun poorgâi Perust, kost sun tooimâi Chiclayo pispen ivij 2015–2023. Paavi Franciscus nomâttij suu kardinaalin ive 2023.
Ive 2025 koŋklaav.
Ive 2025 koŋklaavist ovtâstumstaatâlâš kardinaal Robert Francis Prevost väljejui katolilii kirho 267. paavin tijme 19:07 vyesimáánu 8. peeivi.
Prevost lâi mottoomnáál olâttâsvaljim, tastko suu ameriklâšvuotâ onnui maŋgâs mielâst eestân suu valjiimân. Sun ij lam nomâttum kievrâmui paavikandidaatij nommân ollágin.
"Ráávhu liävus tiigijn" lijjii uđđâ paavi vuosmuuh säneh ulmuid, kiäh čuožžuu Piättár avgâdâsâst suu vyerdimin. "Paa ij vyeiti… Palottáá mij väldip vuástá Immeel já juátkip oovtâst", uđđâ paavi luuvâi pápárist. "Maailm taarbâš Kristus, já mij kolgâp puohah išediđ kuáimán."
Red Sebastian

Seppe Guido Yvonne Herreman (š. vyesimáánu 13. peeivi 1999 Ostend, Belgia) lii belgialâš lávloo-laavlârähtee. Sun lii tobdos meiddei artistnoomáin Red Sebastian. Ive 2025 sun vuoitij Eurosong eŋgâlâskielâg pitáinis "Strobe Lights", já nuuvtpa sun ovdâstij Belgia ive 2025 Euroviisuin Baselist Sveeicist, mut ij peessâm finalân.
Eellim.
Seppe Guido Yvonne Herreman šoodâi vyesimáánu 13. peeivi 1999 Ostendist Belgiast. 9-ihásâžžân Herreman čuojâtškuođij piano já muáddi ive maŋeláá sun máttááttâlškuođij lávlum muusikškoovlâst Casa da Musica Ostendist. Ive 2013 14-ihásâš Herreman uásálistij Belgium's Got Talent -kišto nube pajan. Sun peesâi finalân Christina Aguilera pittáin "Ain't No Other Man", mut ij vuáittám.
Škovlim.
Luvâttuv maŋa Herreman luvâškuođij lávlum Ghent kovetaiđui kunâgâslii akatemia konservatoriost. Tobbeen suu máttáátteijen láin ei. Gustaph, kote ovdâstij Belgia ive 2023 Euroviisuin, já vuáládâheennâmlâš lávloo Ibernice MacBean.
Karrieer.
Ive 2019 Herreman kevtiškuođij "Red Sebastian" artistnommânis. Sun valji tom, tastko párnážin sun lâi Uccâ merânieidii já nuottiis Sebastian-rapu stuorrâ fani.
Red Sebastian vuosâalbum "You" almostui ive 2021. Siämmáá ive tast almostuvvii meiddei kulmâ single: "Embrace Me", "Fading Away" já "Some Kinda Way". Ive 2024 Herreman uásálistij VTM "Sing Again" -kiišton. Tast sun peesâi finalân Queen pittáin "The Show Must Go On", mut ij vuáittám.
Ive 2025 sun uásálistij Eurosong-lávlumkiišton já peesâi finalân, mast lijjii ohtsis käävci lávlod. Herreman láávlui eŋgâlâskielâg pittáás "Strobe Lights", mii lii kunneečujottem Belgia ravekulttuurân. Finalist sun finnij 132 čyegisid rääđist já 291 čyegisid aalmugjienâstmist ađai ohtsis 423 čyegisid, já nuuvtpa sun vuoitij ubâ kišto. Eurosong 2025 vuáitu áánsust Herreman ovdâstij Belgia ive 2025 Euroviisuin Baselist Sveeicist. Belgia lâi vuossâmuu semifinalist, mii uárnejui vyesimáánu 13. peeivi 2025 ađai Herreman šoddâmpeeivi. Veikkâ Red Sebastian lâi ohtâ kievrâmuin vyeitteeiävtukkâsâin, sun ij kuittâg peessâm finalân.
VÆB

VÆB lii islandlâš muusikjuávkku. Toos kuullâv viiljâkyevtis Hálfdán Helgi Matthíasson já Matthías Davíð Matthíasson. Ive 2025 VÆB vuoitij Söngvakeppnin islandkielâg pitáinis "RÓA", já nuuvtpa tot ovdâstij Island ive 2025 Euroviisuin Baselist Sveeicist.
Justyna Steczkowska

Justyna Maria Steczkowska (š. porgemáánu 2. peeivi 1972 Rzeszów, Puola) lii puolalâš lávloo-laavlârähtee, kiäm tobdeh meiddei artistnoomáin Justyna. Ive 1995 sun ovdâstij Puola Euroviisuin noomáin Justyna já pittáin "Sama". Kulmâlov ihheed maŋeláá Steczkowska ovdâstij oppeet Puola Euroviisuin. Sun lâi fáárust ive 2025 Euroviisuin Baselist Sveeicist puola- já eŋgâlâskielâg pitáinis "Gaja".
Eellim.
Justyna Maria Steczkowska šoodâi porgemáánu 2. peeivi 1972 Rzeszówist, mii lii Puola maadânuorttâuásist. Suu eeči lâi puolalâš kappelmiäštár Stanisław Steczkowski (1935–2001), já suu enni lâi muusikmáttáátteijee Danuta Steczkowska (1942–2020). Sunnui šoddii ohtsis oovce párnážid, kiäin Justyna lii niäljád.
Ko Justyna lâi 5-ihásâš, suu peerâ varrij Stalowa Wolan.
Shkodra Elektronike

Shkodra Elektronike lii albanialâš muusikjuávkku. Ive 2025 Shkodra Elektronike vuoitij Festivali i Këngës 63 albaniakielâg pitáinis "Zjerm", já nuuvtpa tot ovdâstij Albania ive 2025 Euroviisuin Baselist Sveeicist.
Johannes Pietsch

Johannes Pietsch (š. cuáŋuimáánu 29. peeivi 2001 Wien, Nuorttâriijkâ) lii nuorttâriijkâlâš lávloo-laavlârähtee. Sun lii tobdos meiddei artistnoomáin JJ. Sun ovdâstij Nuorttâriijkâ ive 2025 Euroviisuin pitáinis "Wasted Love" Baselist Sveeicist já vuoitij ubâ kišto, ko sun uážui ohtsis 436 čyegisid. 
Eellim.
Johannes Pietsch šoodâi cuáŋuimáánu 29. peeivi 2001 Wienist Nuorttâriijkâst. Suu eeči lii nuorttâriijkâlâš IT-äššitobdee, já suu enni filippiinlâš kokkâ. Pietsch rávásmij Dubaist, kost sun juuđij Deutsche Internationale Schule Dubai.
Ive 2016 peerâ maacâi Wienân. Tobbeen sun jođeškuođij Wiener Gymnasium Wenzgasse, mast sun valmâštui ive 2020. Tast maŋa Pietsch jođeškuođij Wiener Staatsoper oopperaškoovlâ já luvâškuođij muusik Wien muusik- já taaiđâollâopâttuvâst (MUK).
Karrieer.
Pietsch lávlumjienâ lii eromâš ollâ kontrateenoor, mii olá nisonij sopraano aloduvváid. Nuorâ avestis huolâhánnáá Pietsch lii jo lekkâm pálgás klassiklii muusik maailmân. Sun láávlui TV ornim Starmania-lávlumkištoost, já sun peesâi finalân ive 2021. Artist lii lávlum meid Wien statâoopperast, já sun lii lamaš fáárust maaŋgâin puovtâdmijn, tego Tijdâhuilu (Die Zauberflöte), Von der Liebe Tod já Tschick. 
Euroviisuh 2025.
Uddâivemáánu 30. peeivi 2025 Nuorttâriijkâ almosradiofinnodâh ORF almottij, ete JJ oovdâst Nuorttâriijkâ eŋgâlâskielâg pitáinis "Wasted Love" ive 2025 Euroviisuin Baselist Sveeicist. Euroviisuin sun uážui ohtsis 436 čyegisid já vuoitij ubâ kišto. "Wasted Love" finnij tievâ čuággáid käävci eennâm tuámárijn: Belgiast, Suomâst, Saksaast, Irlandist, Latviast, Vuáládâhenâmijn, Taažâst já Ruotâst. Ton čuággáin 258 pottii áámmátraađijn já 178 čyegisid keččein. Tievâ keččeečuággáid tot ij kuittâg finnim oovtâgin enâmist.
Kyle Alessandro

Kyle Alessandro Helgesen Villalobos (š. njuhčâmáánu 10. peeivi 2006 Levanger, Taažâ) lii taažâ lávloo-laavlârähtee. Sun lii tobdos meiddei artistnoomáin Kyle Alessandro. Ive 2025 Alessandro vuoitij Melodi Grand Prix eŋgâlâskielâg pitáinis "Lighter", já nuuvtpa sun ovdâstij Taažâ ive 2025 Euroviisuin Baselist Sveeicist.
Eellim.
Kyle Alessandro Helgesen Villalobos šoodâi njuhčâmáánu 10. peeivi 2006 Levangerist Taažâst. Suu eeči Kioto Villalobos Sanchez lii vuálgus Espanjast, já suu enni Monica Helgesen lii vuálgus Taažâst. Alessandro eeči tuáimá algees managerin.
Arktisâš rääđi

Arktisii rääđi lii aalmugijkoskâsâš foorum, mast savâstâlloo arktisij kuávlui aašijn já čuolmâin. Tot pyevtit tiätámuš, juáhá tiäđuid já fáálá tiettui vuáđuduvvee ravvuid.
Historjá.
Arktisâš rääđi vuáđudui ive 1996. Ton ulmen lii ovdediđ arktisij enâmij ohtsâšpargo eromâšávt pirâsaašijn.
Jesâneh.
Rääđi jeessânenâmeh láá Island, Kanada, Ovtâstum staatah, Ruoššâ, Ruotâ, Suomâ, Taažâ já Tanska. Toos kuleh meid tárkkojeijeejesâneh, jieškote-uvlágáneh seervih sehe pisovâžžân jesânin kuttâ algâaalmugseervi, eereeb iärásij Sämirääđi. 
Čuákkimeh.
Arktisii rääđi merideijee orgaanin lii čuákkim, mii uárnejuvvoo jyehi nube ive saavâjođetteijee-enâmist. Suomâst čuákkim uárnejui Anarist ive 2002 já Ruávinjaargâst ive 2019.
NAPA (muusikjuávkku)

NAPA lii portugallâš muusikjuávkku. Toos kuleh Diogo Góis, Francisco Sousa, João Guilherme Gomes, João Lourenço Gomes já João Rodrigues. Ive 2025 NAPA vuoitij Festival da Canção portugalkielâg pitáinis "Deslocado", já nuuvtpa tot ovdâstij Portugal ive 2025 Euroviisuin Baselist Sveeicist. 
Historjá.
NAPA vuáđudui oovtâ jeessân ááhu kiällárist ive 2013 Funchalist. Aalgâst muusikjuávhu nommâ lâi "Men On The Couch". Muusikjuávhu jesâneh lijjii Red Hot Chili Peppers, The Beatles, Caetano Veloso já Tom Jobim stuorrâ fanih, já sij ožžuu sist inspiraatio.
Emmy (Taažâ lávloo)

Emmy Kristine Guttulsrud Kristiansen, (š. čohčâmáánu 13. peeivi 2000 Holmestrand, Taažâ) lii taažâ lávloo-laavlârähtee, kiäm tobdeh meiddei artistnoomáin Emmy. Sun ovdâstij Irland ive 2025 Euroviisuin Baselist Sveeicist pittáin "Laika Party", mut ij peessâm finalân.
Tiervuođah Sopperost

Tiervuođah Sopperost lii Ann-Helén Laestadius roomaan, mii almostui anarâškielân vyesimáánu 15. peeivi 2025. Tuula Ylänne lii jurgâlâm kirje anarâškielân. Algâalgâlâš kirje lii čallum ruotâkielân. Tiervuođah Sopperost lii lamaš maŋgii Ruotâ enâmustáá vuobdum nuorâikirje, majemuu tove ive 2017.
Tiervuođah Sopperost lii Ann-Helen Laestadius vuossâmužžân almostum kirje. Tot lii jiečânâs vuossâmuš uási Soppero-rááiđust. Neeljiuáság nuorâiroomaanráiđu muštâl lieggâ vuovvijn Tukholma kuávlust ässee Agnesist – nieidâst, kote vuálgá ruokkâdávt jotteeđ jieijâs pálgá mield.
Juonâ.
Taan kirjeest Agnes máttááttâl sämikielâ syele. Suu elimist šadda vala jiäráskitteb, ko sun vuolgâttâlškuát viestâid kandáin, kote áásá tavveen, Sopperost. Mutâ koččâmušah láá valjeest. Mon sämmilâš Agnes riävtui lii? Nabai maid usteveh uáivikaavpugkuávlust arvâleh suu valjiimijn?
Euroviisuh-lávlumkišto 2026

Euroviisuh-lávlumkišto 2026 lii 70. kerdi, ko lávlumkišto uárnejuvvoo. Kišto uárnejuvvoo Wienist Nuorttâriijkâst tondiet ko Nuorttâriijkâ ovdâsteijee JJ vuoitij ive 2025 kišto, ko sun finnij finalist 436 čyegisid pitástis "Wasted Love". Kišto uárnejeh Euroop almosradiounion (EBU) já Nuorttâriijkâ almosradiofinnodâh ORF.
Semifinaleh uárnejuvvojeh vyesimáánu 12. peeivi já 14. peeivi 2026. Fiinaal uárnejuvvoo vyesimáánu 16. peeivi 2026. Ive 2026 lii kuálmád kerdi, ko Euroviisuh uárnejuvvojeh Wienist. Euroviisuh uárnejuvvojii tobbeen meiddei iivij 1967 já 2015.
Tábáhtussajeh.
&lt;mapframe width="302" height="280" zoom=13 align="left" text="Kišto semifinalij já fiinaal saje (ruopsis riävnu). Čuovjis riävnuh láá eres kiišton lohtâseijee sajeh: 1) Euroviisuh-sijdâ já 2) EuroClub, lekkâmseremonia já turkoos lätteeráánu"&gt;
 "type":"Feature",
 "geometry":{"type":"Point","coordinates":[16.33277213052382,48.201958216510036]},
 "type":"ExternalData",
 "service":"geoshape","ids":"Q698140",
 "type":"Feature",
 "geometry":{"type":"Point","coordinates":[16.35875539687352, 48.21071706751464]},
 "type":"ExternalData",
 "service":"geoshape","ids":"Q2132674",
 "type":"Feature",
 "geometry":{"type":"Point","coordinates":[16.358039681531864, 48.21084242006761]},
 "type":"ExternalData",
 "service":"geoshape","ids":"Q686468",
&lt;/mapframe&gt;
Ive 2026 Euroviisui tábáhtussaijeen lii maaŋgâtooimâareena Wiener Stadthalle Wienist Nuorttâriijkâst. Tot lii Nuorttâriijkâ stuárráámus maaŋgâtooimâareena. Toos čäähih 16 152 olmožid. Siämmáá saajeest uárnejuvvojii meiddei ive 2015 Euroviisuh.
Tälviolympialiih 2026

Ive 2026 tälviolympialiih () lii 25. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojeh. Tälviolympialiih tuállojeh kuovâmáánu 6.–22. peeivi 2026 Milanost já Cortina d'Ampezzost Italiast.
Historjá.
Ive 2026 lâi kuálmád kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojeh Italiast: 1956 Cortina d'Ampezzost, 2006 Torinost já tääl ive 2026 sehe Milanost já Cortina d'Ampezzost. Tälviolympialij lasseen Italiast láá uárnejum meid kesiolympialiih ohtii: ive 1960 Roomast.
Tälviparalympialiih 2026

Ive 2026 tälviparalympialiih () lii 14. kerdi ko tälviparalympialiih uárnejuvvojeh. Tälviparalympialiih tuállojeh njuhčâmáánu 6.–15. peeivi 2026 Milanost já Cortina d'Ampezzost.
2026

2026 (MMXXVI) lii normaalihe, mii gregoriaanlâš kalender mield álgá já nohá tuorâstuv. Tot lii 2020-lovo čiččâd ihe.
Uđđâ muusik kišto 2026

Uđđâ muusik kišto 2026 (uán. UMK2026 teikkâ UMK26) lii 15. kerdi, ko lávlumkišto uárnejuvvoo. Uđđâ muusik kištoost väljejuvvoo Suomâ ovdâsteijee ive 2026 Euroviisuid, moh uárnejuvvojeh Nuorttâriijkâst tondiet ko Nuorttâriijkâ ovdâsteijee JJ vuoitij ive 2025 kišto.
Kišto fiinaal uárnejuvvoo kuovâmáánu 28. peeivi 2026 Nokia Arenast Tamperest.
Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2025–2026

Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2025–2026 lii SM-liiga 51. paje. Vuáđuspellâmráiđu álgá čohčâmáánu 9. peeivi 2025 já nohá njuhčâmáánu 17. peeivi 2026. 
Juávhuh.
Fáárust lijjii ohtsis 16 juávkkud. Tampere lâi áinoo kaavpug, mast lijjii kyehti juávhu.
2028

2028 (MMXXVIII) lii kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield álgá lávurduv já nohá pasepeeivi. Tot lii 2020-lovo oovcád ihe.
2027

2027 (MMXXVII) lii normaalihe, mii gregoriaanlâš kalender mield álgá já nohá vástuppeeivi. Tot lii 2020-lovo káávcád ihe.
Kesiparalympialiih 2028

Ive 2028 kesiparalympialiih ( ađai virgálávt "Games of the XVIII Paralympiad") lii 18. kerdi ko kesiparalympialiih uárnejuvvojeh já vuossâmuš kerdi ko toh uárnejuvvojeh Ovtâstum staatâi Los Angelesist.
Kesiparalympialiih tuállojeh porgemáánu 15.–27. peeivi 2028.
Historjá.
Ive 2028 lii kuálmád kerdi ko kesiparalympialiih uárnejuvvojeh Ovtâstum staatâin, mut vuossâmuš kerdi Los Angelesist.
2029

2029 (MMXXIX) lii kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield álgá lávurduv já nohá pasepeeivi. Tot lii 2020-lovo oovcád ihe.
Ive 2025 Romania presidentvaaljah

Ive 2025 Romania presidentvaaljah uárnejuvvojii vyesimáánu 4. peeivi (vuossâmuš jienâstemkerdi) já vyesimáánu 18. peeivi (nubbe jienâstemkerdi). Romania uđđâ presidentin väljejui uáivikaavpug Bukarest saavâjođetteijee Nicușor Dan. Vaaljâkampanjastis Dan lopedij taistâliđ korruptio vuástá sehe juátkiđ Ukraina tuárjum já EU-miäldásii politiik. Nicușor Dan vyesti-iävtukkâssân lâi robdâuálgispiäláduv AUR jođetteijee George Simion. Vaaljâkampanjastis Simion árvuštâlâi EU já lopedij lopâttiđ Ukraina tuárjum.
Vuossâmuš jienâstemkerdi.
Ive 2025 Romania presidentvaaljah láá lamaš spiekâstâhliih. Toi vuossâmuš jienâstemkerdi uárnejui vuossâmuu tove skammâmáánust 2024. Talle vyeitten šoodâi aldasáid tubdâmettum iävtukkâs Calin Georgescu, kote kannattij Ruošâ. Romania vuáđulahâtuámustovli kuittâg meridij juovlâmáánust 2024, ete vaaljâi puáđus ij lam vuoigâlâš, tastko Ruoššâ lâi siähánâm valjáid. Kuássin ovdil EU-staatâ ij lam hilgom vaaljâpuáttus tondiet, et Ruoššâ ličij siähánâm valjáid.
Vuosmuš jienâstemkerdi uárnejui uđđâsist vyesimáánu 4. peeivi 2025. Georgescu ij uážžum leđe innig iävtukkâssân. Talle George Simion finnij suulân 41 % jienâin já Nicușor Dan vist suulân 21 % jienâin. Jienâstemprooseent lâi 53.
Nubbe jienâstemkerdi.
Vaaljâi nubbe jienâstemkerdi uárnejui vyesimáánu 18. peeivi 2025. Nube jienâstmist Nicușor Dan finnij 54,9 % jienâin. Jienâstemprooseent lâi 64.
Vyesimáánu 20. peeivi suu vyesti-iävtukkâs George Simion kuittâg almottij, ete áigu ánuttiđ Romania vuáđulahâtuámustoovli hilgođ puáttus. Sun vaađâi, ete vaaljâi puáttus kalga hilgođ siämmáá suujâst ko vuosmuuh vaaljah hilgojii. Skammâmáánust 2024 Romania vuáđulahâtuámustovli hilgoi presidentvaaljâi vuossâmuu jienâstemkeerdi puáttus tondiet, ete ton mield Ruoššâ lâi siähánâm valjáid. Simion mield ive 2025 valjáid siähánii aainâs-uv Ranska já Moldova.
Vuáđulahâtuámustovli kuittâg almottij vyesimáánu 22. peeivi, ete tot lâi oovtâmielâlávt hilgom Simion áánnum. Vaaljâvirgeomâhái já jiešmerideijee tárkkojeijei mield vaaljah lijjii pyereest uárnejum. Nuuvtpa Nicușor Dan šoodâi virgálávt Romania presidentin vyesimáánu 26. peeivi.
Milano Cortina 2026

Milano Cortina 2026 puáhtá merhâšiđ čuávuváid tábáhtusâid:
Palindrom

Palindrom lii kielâsierâ, mii lii tubdum aainâs-uv jo antiik Kreikkaast já Roomast. Tot lii sääni, ceelhâ tâi veikâ ubâ maainâs, mii lii siämmáš talle-uv, ko pustavij oornig lii nubijkulij. Ovdâmerkkân:
– "ij eeni, motomin eeji."
Sänikooskah, ceehih já eres siämmáálágáneh ääših iä valduu huámášumán.
Háástuh palindromij rähtimist šaddeh táválumosávt kielâ raijiittâsâin toos, kogobeht säänist já moi eres pustavijguin pustaveh uážžuh leđe. Jyehi kielâst láá tiäđust-uv ereslágáneh raijiittâsah. Anarâškielâst ovdâmerkkân D, Đ, G, Z já Ž iä táválávt lah sääni aalgâst. Vokalijn A lii táválávt tuše vuosmuu stavâlist já Â vist ij lah. Diftoŋeh vist iä pyevti leđe nubijkulij, mutâ taan ääšist iššeed tot, ete I lii meiddei pelivookaal. Nuuvtpa diftoŋ IÄ sáttá leđe nubijkulij veikâ säänist "äigi".
Jis halijduvvoo, ete palindrom tuáimá sehe tekstâ- já sárnumhäämist, te jiennâdmist šaddeh čuolmah ereskukkosij jienâduvâiguin já pelivokalijguin. Ovdâmerkkân "sävni" lii [säyyni], mutâ ..."in väs"... lii [in väs]. Ton tááhust ovdeláá mainâšum palindrom ij tooimâ tievâslávt:
– "ij eeNi, motomin eeJi."
Anagram

Anagram lii sääni teikkâ sänijuávkku, mon pustaveh láá uárnejum uđđâsist nuuvt, ete šadda miinii eres saanijd. Táválávt säänih tievâsmiteh nubijdis. Ovdâmerkkân:
– "eennâm alne" -&gt; "mane leenân"
Sanijmuttum

Sanijmuttum lii almolâš sänisierâ, mast kyehti sääni lonotteh vuosmuid pustavijdis teikâ stavâlijdis koskânis nuuvt, ete šaddeh uđđâ säänih. Iävtuttemes njuolgâdus lonottâlmist ij lah, peic sierâ vuáđuduvá saanij jiennâdmân. Ovdâmerkkân vookaalharmonia tivvoom lii táválávt tuhhiittum. Suomâkielâst puáđus lii távjá nyeski, mutâ tot ij taarbâš leđe taggaar. Sierâ tobdoo eres kielâin-uv, ain váhá jieškote-uvlágánin.
Ovdâmerkkâ anarâškielâg sanijmuttuumist: "suomâkielâ" -&gt; "Kiemâ suolâ"
Ovdâmerkkâ eŋgâlâskielâg sanijmuttuumist: "flipping the channel" -&gt; "chipping the flannel"
Sänisierâ

Sänisierâ lii taggaar sierâ, mast sierâduvvoo saanij maaŋgâi merhâšumijguin. Sänisierah kiävttojeh jyehi kielâst, já jyehi kielâst láá jieijah sänisierah. Toh iä masa kuássin tooimâ, jis toh jurgâluvvojeh eres kielân.
Sänisierah pyehtih leđe nuuvt kirjáliih já njálmáliih-uv. Toh láá távjá meid viicih. Táválávt váttoo uáli jo pyeri kielâmáttu, vâi puáhtá rähtiđ sänisierâid. Meiddei toi iberdem váátá kielâmáátu já máhđulávt puárásuboi tâi epitáválij saanij tubdâm.
Motomijn ohtâvuođâin meiddei palindromeh, sanijmuttuumeh, anagrameh já veikkâ moh kočoduvvojeh sänisierrân.
Ovdâmeerhah anarâškielân.
Taa láá muáddi ovdâmeerhâ anarâškielân:
Fikonkielâ

Fikonkielâ (, "fikon" = viigun) lii sierâkielâ ađai párnái syelikielâ, mii lii vuálgus Ruotâst. 
Rááhtus já ovdâmeerhah.
Fikonkielâst jyehi sääni oovdân lasettuvvoo "fikon", já talle säänih lonotteh algâpustavijdis. 
Eres kielah.
Siämmáánáál tuáimih maaŋgah eres kielah, ovdâmerkkân konttikielâ Suomâst já verlankielâ Ranskaast.
Konttikielâ

Konttikielâ () lii sierâkielâ ađai párnái syelikielâ, mii lii vuálgus Suomâst.
Rááhtus já ovdâmeerhah.
Konttikielâst jyehi sääni oovdân lasettuvvoo "kontti", já talle säänih lonotteh algâpustavijdis. 
Jis lii diftoŋ, te táválávt tast puátá vuossâmuu uásán tuše vuossâmuš vookaal.
Eres kielah.
Siämmáánáál tuáimih maaŋgah eres kielah, ovdâmerkkân fikonkielâ Ruotâst já verlankielâ Ranskaast.
Verlankielâ

Verlankielâ () lii sierâkielâ ađai párnái syelikielâ, mii lii vuálgus Ranskaast.
Rááhtus já ovdâmeerhah.
Verlankielâst sääni stavâleh lonotteh soojijd. 
Eres kielah.
Siämmáánáál tuáimih maaŋgah eres kielah, ovdâmerkkân konttikielâ Suomâst já fikonkielâ Ruotâst.
Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2026

Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2026 uárnejuvvojeh Zürichist já Fribourgist Sveeicist vyesimáánu 15.–31. peeivi 2026. Algâaalgâst Sveeicist kolgii uárnejuđ ive 2020 jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh, mut koronapandemia keežild toh iä uárnejum.
Kištosajeh.
Aalmugijkoskâsâš jieŋâskiärrulitto almottij kištoi äigimudo já saje ive 2022 ihečuákkimstis Tamperest Suomâst.
Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2027

Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2027 uárnejuvvojeh Düsseldorfist já Mannheimist Saksaast vyesimáánu 14.–30. peeivi 2027.
Kištosajeh.
Aalmugijkoskâsâš jieŋâskiärrulitto almottij kištoi äigimudo já saje ive 2023 ihečuákkimstis Tamperest Suomâst.
Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2028

Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2028 uárnejuvvojeh Pariisist já Lyonist Ranskaast vyesimáánu 12.–28. peeivi 2028.
Historjá.
Ive 2028 lii niäljád kerdi, ko jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh uárnejuvvojeh Ranskaast. Toh uárnejuvvojii tobbeen meid iivij 1951, 1968 tälviolympialij ohtâvuođâst já 2017 oovtâst Saksain.
Kištosajeh.
Aalmugijkoskâsâš jieŋâskiärrulitto almottij kištoi äigimudo já saje ive 2024 ihečuákkimstis Prahast Tšeekist.
Haenyeoh

Haenyeoh (, "meerâi nisoneh") láá čepis puohčâleijeenisoneh Maadâ-Korean kullee Jeju-nommâsii suollust. Sij čuággih merâponneest merâäimisäpligijd, merâmaarfijd, sierâlágánijd šlieddâelleid já merâtiäpuid vyebdim várás. Haenyeoh pyehtih puohčâđ joba 15 meetter jieŋŋâlvuotân, mutâ sij iä keevti happivuovdâid. Ko haenyeoh láá pajanâm čäsuáiván, te sij lyeštih tiätu njurgâsjienâ, "sumbisori". Tot iššeed luovâsmittiđ čiđđâdioksid sii kiäppáin.
Haenyeo-kulttuur.
Haenyeo-kulttuur lii maŋgâčyet ihheed puáris. Haenyeoh hárjuttâlškyeteh puohčâm jo nuorrân. Sij pargeh nuuvt kuhháá ko pisoh tiervâsin. Ive 2025 puárásumos haenyeo lâi 95-ihásâš nissoon, kote jooskâi porgâmist 90-ihásâžžân. Kulttuur lii kuittâg uhkedum, tastko nuorah iä innig šoodâ haenyeon. Ive 1966 haenyeoh lijjii áárvu mield 24 000. Ive 2023 sij lijjii tuše 2 800, já sist iänááš lijjii paijeel 70-ihásiih.
Ive 2016 Jeju-suolluu haenyeo-kulttuur lasettui UNESCO olmooškode immateriaallii kulttuuräärbi luvâttâlmân. Jiešhaaldâtlii suolluu haldâttâs mield kulttuur oovdâst suolluu já aalmug jiegâ. Haenyeo-kulttuur oovded meid kilelis ovdánem já nisonij sajattuv ohtsâškoddeest.
Siärvuslâšvuotâ já hiäjubij suojâlem láá teháliih haenyeo-kulttuurist. "Halmeoni bada", "ákkumeerâ", lii cuávis kuávlu, mii lii väridum puárásumosáid haenyeoid. Návt sij iä taarbâš porgâđ innig nuuvt korrâsávt. Ton lasseen haenyeoin láá ohtii teikâ kuohtii mánuppaajeest ohtsiih peeivih, kuás sij jyehih salâsis táásá puohháid.
Haenyeoh láá juohhum kuulmâ táásán sii hárjánem mield: hagun, junggun já sanggun. Hárjánâm sanggun-puohčâleijeeh tuáimih máttáátteijen. Ton lasseen perruuh, škoovlah, páiháliih kuálástemuásádâhkodeh já jieškote-uvlágáneh haenyeo-seervih jyehih tiäđu. Haenyeoin lii valjeeht ärbivuáválâš tiätu meerâst, merâellein já šooŋâst.
Suojâlem kuáská luándun-uv. Haenyeoh iä čuági merâelleid talle ko toh lasaneh iäge sij čuági liijkás uccâ elleid.
Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2025

Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2025 uárnejuvvojii Tukholmast Ruotâst já Herningist Tanskaast vyesimáánu 9.–25. peeivi 2025. Maailmmiäštárvuođâ vuoitij Ovtâstum staatah.
Jean Sibelius -vivlukišto

Jean Sibelius -vivlukišto lii vivlukišto, mii uárnejui vuosmuu tove ive 1965 ađai čyeti ihheed Jean Sibelius šoddâm maŋa. Tot uárnejuvvoo jyehi viiđâd ive. Kišto annoo stuorrâ áárvust pirrâ maailm. Tom láá vuáittám maaŋgah pegâlmâs čuojâtteijeeh tego Viktoria Mullova, Leonidas Kavakos já Sergei Hatšatrjan. Jean Sibelius -vivlukišto áinoo syemmilâš vyeittee lii Pekka Kuusisto, kote vuoitij tom ive 1995 tuše 19-ihásâžžân.
Ive 2020 kišto sirdui ihán 2022 koronapandemia keežild.
2025.
13. aalmugkoskâsâš Jean Sibelius -vivlukišto uárnájui Helsigist. Tot aalgij vyesimáánu 19. peeivi. Finaleh uárnejuvvojii Helsig Muusiktáálust 27.–29. peeivi.
Sueye Park, kote šoodâi ive 2000 Maadâ-Korea Daegust, vuoitij kišto. Park finnij palhâšummeen 30 000 eurod, nelji persovnlii stivrimkeerdi orkesterjođetteijee John Storgårdsist já vivlučuojâtteijee Pekka Kuusistost sehe vuoigâdvuođâ kevttiđ G. B. Guadagnini 1777 ex Sasson -árvuviivlu oovtâ ive ääigi.
Nubben kištoost poođij jaapaanlâš Minami Yoshida, kote finnij 20 000 eurod. Sun vuoitij meiddei 2 000 eurod pyeremuu Sibelius vivlukonserto oovdânpyehtimist. Kuálmádin lâi ovtâstumstaatâlâš Claire Wells. Sun finnij 15 000 eurod.
Finalân uásálistii meid Gabrielle Després, Otto Antikainen já Amia Janicki. Juáháš sist finnij 3 000 eurod. Janicki vuoitij meiddei 2 000 eurod pyeremuu tiilájum pargo oovdânpyehtimist pelifinalist. Taan ive tiilájum pargo lâi Outi Tarkiaisii "The Seasons Remembered".
Puoh artisteh, kiäh pessii finalân, ožžuu máhđulâšvuođâ toimâđ syemmilij orkesterij solistin.
John Storgårds jođettem tuámmárkoodán kullii orkesterjođetteijee já vivlučuojâtteijee Jan Söderblom sehe vivlutaidâreh Elise Båtnes, Levon Chilingirian, Jinjoo Cho, Sung-Ju Lee já Réka Szilvay.
Malaysian Open 2015 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi čiččâd tohe, ko Malaysian Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij čohčâmáánu 28. peeivi já nuuvâi roovvâdmáánu 4. peeivi. 
Finalist David Ferrer vuoitij Feliciano López 7–5, 7–5.
Saijejum spelleeh.
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.
Kočâttemspeelah.
Kočâttemspeelâi vyeitteeh.
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:
Ponjemiestâčuovjissuájá

Ponjemiestâčuovjissuájá ("Celastrina argiolus" teikâ "Papilio argiolus") lii holarktisii kuávlust tiättojeijee čuovjissuájásij šlaajâ. Tot lii kirdemääigis peeleest Suomâst čielgâsávt tolemus čuovjissuájásâš šlaajâ.
Ive 2017 ponjemiestâčuovjissuájá väljejui Suomâ aalmuglâšpiäiváálodážin.
Stuárudâh já olgohäämi.
Orráás suájáh láá paajeeld šiälgoo čuovjâdeh, suájái roobdâin láá čapis kezis stielâseh. Niŋálâs suájáh láá paajeeld čuovjâdeh; suájái roobdâin lii kubdâ tevkisruškis stielâs, já monnjâsuájái olgoroobdâst láá ain čapis tiälhuh. Suájái vyelipeleh láá kuovgisránáseh, já tain láá čapis tiälhuh. Suájákoskâ lii 21–32 mm.
Lavdâm.
Ponjemiestâčuovjissuájá tiättoo jyehi saajeest Euroopist, eromâšávt Eŋlandist, Ranskaast já Vuáládâhenâmijn, mut meiddei Skandinaviast. Tot ij kuittâg tiettuu aaibâs puoh tavemuin kuávluin tego Tave-Laapist. Meiddei Tave-Amerikist, Maadâ-Koreast já Japanist láá viehânáál áiccuseh.
Eellimpiirâs já eellimtäävih.
Ponjemiestâčuovjissuájá eellimpirrâseh láá puohlágáneh meecih, meiddei niijtoh, kärreeh, muorâstuvah já muorâkäärdih, kost láá om. poijuuh. Kiivsah kevttih purrâmâššân ponjemiestuid já motomin meid jierehijd já soorijd. Ponjemiestâčuovjissuájá tálvástâl kuáttin.
Petter Morottaja

Petter Morottaja teikkâ Kuobžâ-Saammâl Maati Petter (š. syeinimáánu 11. peeivi 1982, Aanaar, Suomâ) lii anarâš kielâtieđâldeijee, kielâtotkee, máttáátteijee, kirječällee já toimâtteijee.
Eellim.
Petter Morottaja šoodâi syeinimáánu 11. peeivi 1982 Anarist. Suu eeči lii Matti Morottaja, já suu viiljah lává musikkár Mikkâl Morottaja já máttáátteijee Saammâl Morottaja. Sun lii luuhâm ollâopâttuvâst anarâškielâ, suomâkielâ já psykologia. Sun áásá Helsigist mut parga Oulu ollâopâttuvâst anarâškielâ máttáátteijen. Sun valmâštui anarâškielâ maisterin Oulu ollâopâttuvâst ive 2016 pro gradu -tuđhâlmáin "Anarâškielâ vokalij kvalitetnubástusâi myensteristem kielâtekno morfologisii analysaattorist". Sun lii čälimin tuáhtárnáguskirje, mon fáddán lii anarâškielâ suárgusij morfofonologia já produktivlâšvuotâ.
Kirjálâš pargo.
Petter Morottaja almostitij vuosmuu kirjees Suábi maainâs ko sun lâi 17-ihásâš. Sun tooimâi uáivitoimâtteijen Kierâš-nommâsii nettiloostâst iivij 2007–2011 já Anarâš-loostâst iivij 2019–2020. Ton lasseen sun lâi nubben toimâtteijen "Kyelisieidi maccâm já eres novelleh" -nooveelčuágálduvâst.
Eres tiäđuh.
Petter Morottaja lii porgâm Unna Junná -párnáiohjelmist ohtân anarâškiel läiđejeijen. Sun lâi meiddei Muumileehi-animaatiorááiđu 3. paajeest Nissoo jienâ.
Oulu ollâopâttâh

Oulu ollâopâttâh lii ollâopâttâh Oulust, Suomâst. Tot vuáđudui ive 1958. Ive 2025 tobbeen lijjii 14 400 uápped käävci tieđâkoddeest já 4 100 parged. Siämmáá ive Oulu ollâopâttâh lâi sajadum aalmugijkoskâsijn ollâopâttâhviärdádâlmijn pyeremuu 3 % juávkun.
Oulu ollâopâttuv humanistlii tieđâkoddeest tuáimá Giellagas-instituut, mast lii väldikodálâš ovdâsvástádâs sämikielâ já sämikulttuur alemuu máttááttâsâst já tutkâmušâst Suomâst.
John Savio -palhâšume

John Savio -palhâšume (ovdil "John Savio -stiipeend") lii palhâšume sämmiláid kovetaidâráid Taažâ peln. Tot juáhhoo jyehi nube ive.
Historjá.
Palhâšume vuáđudui ive 1985 noomáin John Savio -stiipeend. Talle stiipeend juohhui jyehi ive. Ko stiipeend vuáđudui, tot lâi vuossâmuš já áinoo taaiđâpalhâšume sämmiláid taidâráid. Tuše tagarijn kovetaidârijn, kiäin lâi Taažâ aalmugjeessânvuotâ teikkâ kiäh assii pisovávt Taažâst, lâi máhđulâšvuotâ vyeittiđ stiipeend. Vuossâmuu stiipeend vuoitij Synnøve Persen.
Ive 2015 stiipeend muttui palhâšummeen, já tastmaŋa tot lii juohhum tuše jyehi nube ive. Vuossâmuu palhâšume vuoitij Geir Tore Holm.
Vinokino

Vinokino lii ive 1991 vuáđudum syemmilâš elleekovefestivaal, mon Tuurku Seta (TuSeta) uárnee jyehi ive čohčâ-roovvâdmáánust. Vinokinost čáittojeh tagareh elleekoveh, moh muštâleh seksuaal- já suhâpeliucceeblovoi mainâsijd. Aalgâst festivaal uárnejui tuše Tuurkust, mut maŋeláá tot lii vijđánâm meiddei eres kaavpugáid tegu Helsigân, Oulun, Jyväskylän já Tamperen. Toos lasseen Vinokino lii távjá fáárust jieškote-uvlágánijn pride-tábáhtusâin Suomâst noomáin "Pridekino".
Historjá.
Ive 1991 TuSeta ávudij 20 ive pargoos já tooimâs já meridij orniđ muáddi kulttuurtábáhtus ton kunnen. Proojeektčällee Hannele Lehtikuusi iävtuttij, ete TuSeta puávtáččij meiddei čäittiđ lesbo- já homoelleekuuvijd, já te Suomâ vuossâmuš lesbo- já homoelleekovefestivaal uárnejui Tuurkust čuávuváá ive cuáŋuimáánu 22.–24. peeivi noomáin "Lesbo- ja homoelokuvan &amp; kulttuurin tapahtuma". 
Festivaal nommâ lii mulsâšum maŋgii iivij mield. Vuossâmuš nommâ "Lesbo- ja homoelokuvan &amp; kulttuurin tapahtuma" kevttui ive 1994 festivaal räi. Ive 1995 festivaal nommâ muttui "Pervoplanet"in. Festivaal uárnejeijeeh lijjii keččâlâm jurgâliđ "queer"-sääni suomâkielân, mut ko toos ij kávnum šiev jurgâlus, te sij meridii kevttiđ "pervo"-sääni. Festivaal kolliistâllei mielâst tot ij kuittâg heivim "queer"-sääni jurgâlemvaastân, já te sij iävtuttii, ete uđđâ nommâ väljejuuččij nommâkišto peht. Enâmustáá jienâid uážui nommâ "Vinokino", já te tast šoodâi festivaal nommâ ive 1998.
Jeppis Pride

Jeppis Pride lii ive 2014 vuáđudum pridefestivaal, mii uárnejuvvoo Pietarsaarist Suomâst. 
Historjá.
Ive 2014 Jeppis Pride.
Pietarsaari já Suomâ vuossâmuš ruotâkielâlâš pridefestivaal Jeppis Pride aalgij syeinimáánu 25. peeivi 2014. Kaavpughovdâ Mikael Jakobsson tooimâi festivaal suojâleijen.
Motomeh páiháliih suomâkielâliih ulmuuh kuittâg protestistii korrâ jienáin el. tast, ete páiháliih loostah aiguu muštâliđ tábáhtusâst já ete Pietarsaari kaavpug ááigui keessiđ arvetävgiliipu stáágun Pietarsaari räđiviäsu já kaavpugtáálu oovdân. Särnistis lekkâmtilálâšvuođâst Jakobsson tiäduttij, ete pridefestivaal lii kal puohháid. Taidâreh Heidi Lunabba já Ilar Gunilla Perssen rahtijn normâkriittisii siärvustaaiđâproojeekt "Pivtâspäddi", mon ulmen lâi viestâdiđ kietâtuojij peht seksuaal- já suhâpeliucceeblovvoid, ete ohtsâškoddeest láá ennuv ulmuuh, kiäh tuárjuh sii, veik taat toorjâ ij veltihánnáá ain oinuu.
Fáruluvâi jottee juávkku vuolgij Pursisalmi škoovlâ čievrâšiljoost já moonâi Skata čoođâ muusikkähviviäsun After Eightân. Tastmaŋa ehidist lijjii lávlum, konsert já vuossâmuu "Årets Träsko" -palhâšume keigimtilálâšvuotâ. palhâšume uážui Marina Furubacka. Uárnejeijeeh vuordii, ete festivaalân uásálistáččii 200–400 olmožid, mut toos uásálistii-uv suulân 2 000 olmožid.
Ive 2014 Jeppis Pride nuuvâi 26. peeivi.
Ive 2024 Jeppis Pride.
Jeppis Pride uárnejui nube keerdi ive 2024. Toos uásálistii suulân 1 000 olmožid.
"Årets Träsko" -palhâšume.
Jeppis Pride ohtâvuođâst juáhhoo "Årets Träsko" -palhâšume ulmuid teikkâ ornijduumijd, moh láá čáittám ruokkâdvuođâ já piäluštâm seksuaal- já suhâpeliucceeblovoi vuoigâdvuođâid Pietarsaari kuávlust.
Hamburlâšprinses

Hamburlâšprinses lii Saia Stueng čäällim nuorâiroomaan, mii almostui anarâškielân ive 2025. Tom lii jurgâlâm Neeta Jääskö.
Algâalgâlâš kirje "Hamburgerprinseassa" almostui orjâlâškielân ive 2017, já tot lii jurgâlum meiddei tárukielân. Vuossâmuš orjâlâškielâg riäntus vuobdui jotelávt loopân, mii lii uáli jo epitáválâš sämikielâg kiirján. Kirje jotkâuási “Eallá dušše oktii” almostui orjâlâškielân ive 2024, já tot lâi iävtukkâssân ive 2024 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán. Taat-uv nubbe kirje lii jurgâlum tárukielân.
Juonâ.
Kirje muštâl Maarenist. Maaren lii 17-ihásâš luvâttâhuáppee, kote áásá sämisiijdâst Taažâ peln. Sun áásá oovtâst epistäđis enijnis, kiän elimân kuleh juátkojeijee juhleh já mulsâšuddee pelikyeimih. Škoovlâst Maaren iirât cevziđ aargâst nuuvt pyereest ko peri máhđulâš, mut sun lii ohtuu. Sun lijkkoo Juanân, kote lii škoovlâ Casanova. Maaren áinoo aldasâš olmooškoskâvuotâ lii Matti, kote tuáimá sehe rähisteijen já lohđutteijen. Maati kulen Maaret uuccâl naavcâid ehidist.
Naavcâid Maaret uuccâl meiddei 300 graamâ hamburliist, mast láá puoh – vuástá já peekoon meiddei. Hamburlâš tuuđât ain puoh suu táárbuid. Jyehi tove sun tuše juurdâš tom, mon luholâžžân sun šadda oovtâ 90 ruuvnâ hamburliist.
Kirjeest lii sevŋis huumor, já tast teivâdeh seksualiteet, fáámui puástukevttim, kivsedem já rähisvuotâ. Kirje kieđâvuš meiddei tagarijd teemaid ko ohtuuvuođâ sehe peerâ- já olmooškoskâvuođâid.
Ive 2025 Stanley Cup finaleh

Ive 2025 Stanley Cup finaleh lijjii NHL-paje 2024–2025 loppâspeelah. Toh spiällojii kesimáánu 4.–17. peeivi 2025. Fiinaalrááiđust Florida Panthers vuoitij Edmonton Oilers 4–2. Taat lâi Panthers nubbe miäštárvuotâ. Juávkku vuoitij Stanley Cup vuosmuu keerdi ive 2024, kuás ton vuástá lâi talle-uv Edmonton Oilers. Talle loppâpuáđus lâi 4–3. Taat lâi meiddei Panthers kuálmád fiinaalráiđu maŋaluvâi. Paje 2022–2023 tot táppái Vegas Golden Knights -juávkun 4–1.
Florida Panthersist lijjii nelji syemmilii spellee: kapteen Alexander Barkov, volliitteijeeh Anton Lundell já Eetu Luostarinen sehe piälušteijee Niko Mikkola. Juávhu iševälmejeijen lii oovdiš NHL-spellee Tuomo Ruutu.
Speelah.
Oilers vuoitij vuossâmuu speelâ 4–3 jotkâuásist jieijâs päikkihaalist. Nubbe spellâ piištij nube jotkâuási räi, kuás Panthers viijmâg čoovdij tom 4–5. Talle ráiđu sirdâšui Floridan. Panthers vuoitij kuálmád speelâ čielgâsávt 6–1. Oilers kuittâg tassij rááiđu, ko tot vuoitij niäljád speelâ 4–5 jotkâuásist. Siämmást ráiđu sirdâšui oppeet Edmontonân. Tobbeen Panthers vaaldij läävhi aldeláá miäštárvuođâ, ko tot vuoitij viiđâd speelâ 2–5.
Kuuđâd spellâ.
Kuuđâd spellâ spellui Sunrise kaavpugist Floridast koskokkoiiđeed Suomâ ääigi. Tot nuuvâi 5–1. Speelâ sáŋgárin lâi kanadalâš volliitteijee Sam Reinhart, kote čooskij nelji moolâ.
Panthers algâttij kuuđâd speelâ pehtilávt. Vuálá viiđâ miinut maŋa Sam Reinhart rievvij skiäru Oilers čuovjisviijve alne, puáibildij Oilers piälušteijei kooskâst já čooskij skiäru moolân. Vuosmuu uási loopâst Matthew Tkachuk paajij 2–0-moolâ. Sun finnij skiäru skipárijnis Luostarisiist já Lundellist.
Nube uási loopâst skiärru koolpâi Oilers moolâvaavtâ peht Barkovân, kiän paccâm vist koolpâi moolân Reinhart peht. Panthers lâi njunošist 3–0.
Oilers koolgâi lonottiđ moolâvaavtâs lasespellei jo talle ko kuálmád uásist lâi vala čiččâm minuttid spellâmäigi, vâi tot puávtáččij tassiđ speelâ. Panthers lâi kuittâg liijkás nanos. Forgâ Barkov adelij skiäru Reinhartân, kote čooskij skiäru kuárus moolân. Miinut maŋa Reinhart pieijâi skiäru kuárus moolân vala uđđâsist. Sun finnij skiäru Carter Verhaeghest, kote lâi fáárust meiddei kyevti ovdebáá moolâst.
Sam Reinhart paajij ohtsis čiččâm moollâd Oilers vuástá. Toiguin sun, Wayne Gretzky já Mike Bossy láá áinooh spelleeh, kiäh láá pááččám čiččâm moollâđ oovtâ fiinaalrááiđust.
Ko speelâst lijjii tuše vittâ miinut spelâhánnáá, te Oilers finnij oovtâ moolâ. Panthers juhleh lijjii kuittâg jo joođoost, ige Oilers pastam koskâlduttiđ taid. Forgâ kapteen Barkov uážui kaggâđ Stanley Cup -pookaal nube tove.
Garmeres

Garmeres lii ive 2019 vuáđudum almugijkoskâsâš servi sämmiláid, kiäh kuleh seksuaal- já suhâpeliucceeblovvoid. 
Historjá.
Garmeres vuáđudui čohčâmáánust 2019 Säämi Pride já Trondheim Pride ohtâvuođâst.
Palhâšumeh já tubdâstâsah.
Servi lâi iävtukkâssân ive 2022 Skamløs-palhâšume uážžon, mut tom vuoitij taažâ tuáhtár já kirječällee Kaveh Rashidi.