tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Merimasku

Merimasku lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Naantali kaavpugân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Merimaskust assii 1 659 olmožid, já ton vijđodâh lâi 85,38 km², mast 34,03 km² lâi čääci. Merimasku naaburkieldah lijjii Askainen, Masku, Naantali já Velkua.
Kieldâlahtemeh.
Naantali táálunkieldâ lohtui Naantalin ive 1964. Merimasku, Rymättylä já Velkua kieldah lahtojii Naantalin uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uási Masku kieldâst sirdâšui Naantalin ive 2011.
Siijdah.
Akkola, Heikkola, Heikinmäki, Hirvoinen, Horja, Iskola, Järvensuu, Kaksoinen, Karjalainen, Kaukola, Koveri, Kräkilä, Kukolainen, Kuuslahti, Kuusniemi, Köylijärvi, Lieranta, Liettistenmaa (Lietisten saaret), Liiamaa, Lukkarainen, Mälsälä, Pohjalainen, Rautuinen, Riittonpää, Saaristolaiskylä, Sannainen, Taattinen, Tammisaari, Tanskila, Tärkkinen já Uusikartano.
Rymättylä

Rymättylä () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Naantali kaavpugân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Rymättyläst assii 2 165 olmožid, já ton vijđodâh lâi 334,71 km², mast 186,36 km² lâi čääci. Rymättylä naaburkieldah lijjii Korppoo, Merimasku, Naantali, Nauvo, Parainen, Turku já Velkua.
Kieldâlahtemeh.
Naantali táálunkieldâ lohtui Naantalin ive 1964. Merimasku, Rymättylä já Velkua kieldah lahtojii Naantalin uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uási Masku kieldâst sirdâšui Naantalin ive 2011.
Siijdah.
Aatila, Ahteentaka, Ajola, Alakylä, Ampuminmaa, Antola, Anttila, Autuinen, Brunnila, Hanka, Hankaanperä, Heinäinen, Hintsala, Hämmärö, Hämölä, Isopoikko, Järvenperä, Kaarniitta, Kaastla, Kauppila, Kepuinen, Kinttala, Kirjala, Knaapila, Koisaari, Koivusaari, Kuivanen, Kurala, Kurinen, Kurjanrauma, Leikkinen, Leiklahti, Lookila, Maanpää, Maisaari, Maskulainen, Meinikkala, Metsäpoikko, Montola, Ojainen, Okala, Paavainen, Pakinainen, Peräinen, Poikko, Pornainen, Pulkkala, Raula, Riiainen, Riittiö, Ruokorauma, Ruotsalainen, Röölä, Saarla, Salo, Santala, Seppälä, Suikkila, Suutarla, Taipale, Tanila, Valtainen, Vanhakylä, Veluinen, Viljainen, Ylikylä, Ylttinen já Äijälä.
Velkua

Velkua lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Naantali kaavpugân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Velkuast assii 264 olmožid, já ton vijđodâh lâi 135,40 km², mast 103,53 km² lâi čääci. Velkua naaburkieldah lijjii Askainen, Iniö, Kustavi, Merimasku, Nauvo, Rymättylä já Taivassalo.
Kieldâlahtemeh.
Naantali táálunkieldâ lohtui Naantalin ive 1964. Merimasku, Rymättylä já Velkua kieldah lahtojii Naantalin uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uási Masku kieldâst sirdâšui Naantalin ive 2011.
Siijdah.
Haukka, Kalsor, Kettumaa, Krööpilä, Palva, Pohjakylä, Salavainen, Teersalo já Tiurla.
Naantali táálunkieldâ

Naantali táálunkieldâ () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Naantali kaavpugân ive 1964 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Naantali táálunkieldâst assii 3 139 olmožid, já ton vijđodâh (čäsittáá) lâi 45,8 km². Naantali táálunkieldâ naaburkieldah lijjii Masku, Merimasku, Naantali, Raisio, Rymättylä já Turku.
Kieldâlahtemeh.
Naantali táálunkieldâ lohtui Naantalin ive 1964. Merimasku, Rymättylä já Velkua kieldah lahtojii Naantalin uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uási Masku kieldâst sirdâšui Naantalin ive 2011.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1960 Naantali táálunkieldâst lijjii kulmâ čuákkipääihi: Kultaranta (501 ässed; 2,5 km²), Lietsala (701 ässed; 2,0 km², uásild Raisio peln) já Taimo (629 ässed; 1,9 km²).
Siijdah.
Ajonpää, Asikko, Haijainen, Herttula, Immanen, Inttilä, Isokylä, Jaakkola, Kaivola, Karvetti, Keitilä, Kirstilä, Kuivalahti, Kultaranta, Kunnainen, Kuostano, Käkölä, Ladvo, Lapila, Latonpää, Lietsala, Luikkio, Luolala, Löytäne, Metsä-Jukola, Miekkula, Nuhjala, Porhonkallio, Pyöli, Ruona, Ruuhimäki, Saksila, Sammalkallio, Soikallio, Soininen, Taimo, Tammisto, Tupavuori, Vadjo, Viiala, Villa já Vähäkallio.
Lemu

Lemu () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Masku kieldân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Lemust assii 1 819 olmožid, já ton vijđodâh lâi 55,81 km², mast 8,19 km² lâi čääci. Lemu naaburkieldah lijjii Askainen, Masku, Mietoinen já Nousiainen.
Kieldâlahtemeh.
Askaisii já Lemu kieldah lahtojii Maskun ive 2009. Ive 2011 Askaisii uárjiuásih lahtojii Naantalin.
Siijdah.
Heikkinen, Helala, Hievunen, Iso-Vallunen, Järäinen, Kaitainen, Kaivonen, Kallela, Kovala, Kuneninen, Leppävainio, Mannerjärvi, Maskulainen, Mattila, Miiainen, Monnoinen, Niittukartano, Nikkarla, Nyynäinen, Oukkula, Pappila, Peinikkala, Penninen (lappum), Raukunen, Seijainen, Seppälä, Taloinen, Tenhola, Toijola, Torttila, Tuhkala, Valpperi, Vastila, Verainen, Vipinen, Vitikainen, Vähä-Vallunen já Yllikäinen.
Askainen

Askainen () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Masku kieldân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Askaisiist assii 1 007 olmožid, já ton vijđodâh lâi 95,96 km², mast 33,34 km² lâi čääci. Askaisii naaburkieldah lijjii Lemu, Merimasku, Mynämäki, Taivassalo já Velkua.
Kieldâlahtemeh.
Askaisii já Lemu kieldah lahtojii Maskun ive 2009. Ive 2011 Askaisii uárjiuásih lahtojii Naantalin.
Siijdah.
Ahtinen, Antikainen, Auttinen, Hannula, Iiroinen, Kairinen, Karavainen, Karvatti, Koskoinen, Laakinen, Lempoinen, Manna, Merijärvi, Nepola, Palsala, Pukkila, Raumharja, Rauvola, Ruohoisenmaa, Tättäläinen, Tävälä, Vanhakylä já Vilu.
Piikkiö

Piikkiö () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Kaarina kaavpugân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Piikkiöst assii 7 578 olmožid, já ton vijđodâh lâi 109,21 km², mast 18,52 km² lâi čääci. Piikkiö naaburkieldah lijjii Kaarina, Lieto, Paimio, Parainen já Sauvo.
Eennâmtiätu.
Piikkiönjoki kolgá kieldâ čoođâ. Piikkiö stuárráámus suálui lii Harvaluoto.
Siijdah.
Aerla, Aininen, Andelmaa, Aro, Bussila, Böle, Finby, Hadvala, Harvaluoto, Hepojoki, Hiirla, Hirsund, Hulkkio, Huttala, Iso-Hepojoki, Isokartano (Storgård), Joensuu (Åminne), Kalainen, Kavalto, Kellarimäki, Kemperlä, Kierlä, Kirismäki, Kokolahti, Koroinen, Koski, Kuotila, Linnunpää, Littoinen, Lyytikkylä, Makarla, Moisio, Niemi, Nunna, Oorlahti, Ootoinen, Perttala, Pukkila (Buckila), Puosta, Puurkankari, Raadelma, Ratsula, Rojola, Runko, Salvela, Suni, Teppala, Tiskarla, Toivonlinna (Hiirla siijdâst), Tuorla, Uitto, Villisi, Viukkala, Vähä-Hepojoki, Vähäkylä já Yltöinen.
Vahto

Vahto lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Rusko kieldân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Vahtost assii 1 919 olmožid, já ton vijđodâh lâi 77,37 km², mast 0,31 km² lâi čääci. Vahto naaburkieldah lijjii Aura, Masku, Mynämäki, Nousiainen, Pöytyä, Rusko, Turku já Yläne.
Siijdah.
Askainen, Auvainen, Hemmola, Hyrköinen, Inkinen, Järvijoki, Kautranta, Kierikkala, Koivisto, Kylämäki, Laukola, Lavamäki, Parikka, Peijari, Riittiö, Seppälä, Silvola já Sysimäki.
Laskijááh

Laskijááh láá ristâosko juhle. Juhleh älgih laskijâšpasepeeivi, já nubbe tehálâš juhlepeivi lii laskijâšmajebargâ. Tast maŋa lii kunnâkoskokko já talle álgá vástu, mii pištá 40 peivid. Laskijáid viettih kiđđuv, mutâ peivimeeri muttoo pessijái mield. Laskijâšmajebargâ lii 40 peivid ovdil pessijái.
Ij lah vises, maid suomâkielâ sääni "laskiainen" meerhâš. Ohtâ máhđulâšvuotâ lii, ete tot meerhâš "lyeštiđ". Ađai saavâst lii jo-uv vástupeeivij lyeštim älgimpeivi teikâ váástu älgimpeivi. Ruotâkielâ sääni lii "fettisdag", mii meerhâš "vuojâmajebaargâ".
Jieškote-uv enâmist láá jieijâs ärbivyevih. Maaŋgâin enâmijn läävejeh puurrâđ ennuv já toollâđ ilolâš juuhlijd. Suomâst vuod läävejeh čierâstâllâđ sehe puurrâđ herttâmääli já pulláid.
Tovle laskijááh lijjii tehálâš peivi nisonáid. Ulmuuh tuoivuu šiev piellivâsšado, já nisonij älši já čeppivuotâ mitteduvvojii. Nisoneh ferttejii finniđ panneempargoid valmâšin laskijái räi, vâi sij talle puohtii algâttiđ kođđeempargoid, moid táválávt tarbâšuvvoo eenâb čuovâ. 
Laskijâšmajebargâ.
Laskijâšmajebargâ lii ain 3.2. já 9.3. kooskâst. Tot puáhtá leđe meid kárgámpeeivi ađai kuovâmáánu 29. peeivi. Čuávuvâžžân lii listo laskijâšmajebaargâin ive 2100 räi:
Njuhčâ

Njuhčâ ("Cygnus cygnus") lii viettuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ. Stuorrâ, vielgis lodde lii ain kiäsuttâm ulmuid. Njuhčâ kávnoo maŋgii aalmugärbivyevist já taaiđâtuojijn. Njuhčâ lii Suomâ aalmuglâšlodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Njuhčâ lii stuorrâ, vielgis viettuulodde. 
Lavdâm já eellimpiirâs.
Njuhčâ lii kesilodde. Tot pessee Euroop tavekuávluin já värree čohčuv máádás sudes čääsi kuuvl. Suomâst njuuvčah värrejeh Tanska čolmijd, Nuorttâmeerâ maadâoosijd já Tavemeerân. 
Lii arvâlum, et maailmvijđosávt njuhčânääli lii suulân 180 000 ohtâgâssâd. Suomâst njuhčâ lii rávhuidittum.
Lasanem.
Njuuvčah parâluveh ubâ eellimáigásis. Paarâ huksee piervâl láásán teikkâ koškásân. Niŋálâs mannee 4–7 laavcâivnásii mane. Kuohtuuh vaanhimeh piemmâv uđâgáid. Uđâgááh viettih vaanhimijguin vuosmuu täälvi. Njuhčâ šadda suhâjuátkimahan suullân 4–5-ihásâžžân.
Anarâškielân vuálá ihepiälásâš njuhčâ koččoo "jesmi" teikkâ "jiesmi".
Raavâd.
Njuhčâ porá iänááš šaddoravâdâs.
Suomâ lippu

Suomâ lippu lii ohtâ Suomâ aalmuglâšsymbolijn. Lippu lii vielgâd, já tast lii čuovjis ristâ. Kovos vuáđuduvá tave-eennâmlâš ristâliipun. Ovdâskodde tuhhiittij čuovjisristâliipu Suomâ staatâlippun vyesimáánu 28. peeivi 1918, já seenaat nonnij laavâ čuávuváá peeivi. 
Nubbe muulsâiähtu liipu ivnen lâi ruopsisfiskislippu. Seenaat lâi iävtuttâm ive aalgâst leijoonliipu staatâlippun. Eero Snellman já Bruno Tuukkanen vuáváin čuovjisristâliipu. Suomâst láá kulmâ čuovjisristâliipu tiijpâ: aalmuglippu ađai táválâš čuovjisristâlippu, njuálguroobdâg staatâlippu já staatâlippu, mast láá kuárvih. 
Liputtempeeivih.
Suomâst láá aainâs-uv čiččâm virgálâš liputtempeivid já 12 vuáhádum liputtempeivid. Juáhhást lii kuittâg vuoigâdvuotâ keessiđ Suomâ liipu lippustáágun ain, ko sun ana tom tárbulâžžân. Staatâ já virgetoimâttuvah ferttejeh keessiđ Suomâ liipu pajas lippustáágun virgálij liputtempeeivij. Táválávt lippu kiässoo lippustáágun tme käävci iđedist, já tom lyeštih vuálus ehidist majemustáá tme 21.
Ukrainakielâ

Ukrainakielâ (ukr. украї́нська мо́ва, ) lii slaavilâš kielâ, mii kulá oovtâst ruusiin-, vielgisruošâ- já ruošâkielâigijn indoeurooplâš kielâi nuorttâslaavilâš kielâjuávkun. 
Lavdâm.
Ukrainakielâ lii virgálâš kielâ čuávuváin staatâin já kuávluin:
Ukrainakielâ lii Ukraina áinoo virgálâš kielâ. Transnistriast láá kulmâ virgálâš kielâ: moldovakielâ, ukrainakielâ já ruošâkielâ.
Kiova

Kiova () lii kaavpug Ukrainast. Tot lii Ukraina uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Kiova lii tehálâš ráhtulâšvuođâ, tiettuu já kulttuur kuávdáš.
Yläne

Yläne lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Pöytyä kieldân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Ylänest assii 2 109 olmožid, já ton vijđodâh lâi 364,60 km², mast 22,66 km² lâi čääci. Yläne naaburkieldah lijjii Alastaro, Aura, Eura, Masku, Mynämäki, Nousiainen, Oripää, Pöytyä, Säkylä, Turku já Vahto.
Siijdah.
Heinijoki, Kajava, Keihäskoski, Kurala, Kärrilä, Latvo, Lietsa, Mettäinen, Mykkälä, Mäenpää, Nokkala, Osa, Pramila, Tourula, Uusikartano, Vainionperä, Vimpa, Yläne markkân já Ylänehaveri.
Pohja

Pohja () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Raasepori kaavpugân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Pohjast assii 4 936 olmožid, já ton vijđodâh lâi 266,13 km², mast 41,47 km² lâi čääci. Pohja naaburkieldah lijjii Karjaa, Karjalohja, Kisko já Tammisaari.
Kieldâlahtemeh.
Karjaa táálunkieldâ lohtui Karjaan ive 1969.
Bromarv kieldâ lohtui Tenholan ive 1977.
Snappertuna kieldâ já Tammisaari táálunkieldâ lahtojii Tammisaarin ive 1977. 
Tenhola kieldâ lohtui Tammisaarin ive 1993.
Ive 2009 aalgâst Karjaa kaavpug, Pohja kieldâ já Tammisaari kaavpug lahtojii oohtân já šoodâi Raasepori kaavpug.
Pohja lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 59 % ton ässein sarnuu suomâkielâ já 37 % sarnuu ruotâkielâ ive 2008 (4 % sarnuu eres kielâ). Meiddei uđđâ Raasepori kaavpug lii kyevtkielâlâš. Ive 2020 loopâst ton ässein 64,3 % sarnuu ruotâkielâ, 30,8 % sarnuu suomâkielâ, já 4,9 % sarnuu mottoom eres kielâ.
Siijdah.
Andkärr, Ansku (Antskog), Baggby, Björsby, Bockboda, Bollsta (Bollstad), Borgby, Brunkom, Brödtorp, Böle, Dalkarby, Degernäs, Djekenkulla, Ekerö, Elimo, Fiskari (Fiskars), Gammelby, Gennäs, Grabbskog, Grännäs, Gumnäs, Hindraböle, Hällskulla, Jernvik, Kiila (Kila), Klinkbacka, Koppskog, Kuovila (Skogböle), Kvarnby, Kyrkbacka, Lillfors, Mörby, Näsby, Pappila (Prästgården), Persböle, Pinjainen (Billnäs), Pohjankuru (Skuru), Ramskulla, Sidsbacka, Sjösäng, Skarpkulla, Skogäng, Skrittskog, Slicko, Sonabacka, Spakanäs, Starrböle, Sunnanvik, Svedjeby, Sällvik, Tomasböle, Torby, Trädbollstad, Uusikartano (Nygård), Vesterby, Joensuu (Åminne) já Åminnefors.
Karjaa

Karjaa () lii oovdiš kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Raasepori kaavpugân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Karjaast assii 9 155 olmožid, já ton vijđodâh lâi 214,76 km², mast 17,94 km² lâi čääci. Karjaa naaburkieldah lijjii Inkoo, Karjalohja, Lohja, Pohja já Tammisaari.
Historjá.
Karjaa kieldâ vuáđudui ive 1930, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Kieldâlahtemeh.
Karjaa táálunkieldâ lohtui Karjaan ive 1969.
Bromarv kieldâ lohtui Tenholan ive 1977.
Snappertuna kieldâ já Tammisaari táálunkieldâ lahtojii Tammisaarin ive 1977. 
Tenhola kieldâ lohtui Tammisaarin ive 1993.
Ive 2009 aalgâst Karjaa kaavpug, Pohja kieldâ já Tammisaari kaavpug lahtojii oohtân já šoodâi Raasepori kaavpug.
Karjaa lâi kyevtkielâlâš kaavpug: 59 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 38 % sarnuu suomâkielâ ive 2008 (3 % sarnuu eres kielâ). Meiddei uđđâ Raasepori kaavpug lii kyevtkielâlâš. Ive 2020 loopâst ton ässein 64,3 % sarnuu ruotâkielâ, 30,8 % sarnuu suomâkielâ, já 4,9 % sarnuu mottoom eres kielâ.
Siijdah.
Backby, Backgränd, Bengtsmora, Björnbollstad, Bondby, Brasby, Bredvik, Brynikbacka, Bålaby, Båtsmora, Bällarby, Bällby Bäljars, Degerby, Domargård, Dönsby, Finnbacka, Finnby, Grabbacka, Gösbacka, Heimos, Hållsnäs, Högben, Ingvallsby, Joddböle, Jällsby, Kansbacka, Karjaan asema (Karis station), Karjaan keskusta (Karis centrum), Kasabacka, Kasaby, Kaunislahti (Grundsjö), Kiila (Kila), Kleven, Knapsby, Konungsböle, Kroggård, Kudiby, Kurby, Kvarvbacka, Leppi (Läpp), Lågbacka, Lövkulla, Mangård, Meltola (Mjölbolsta), Mjölnarby, Mustio (Svartå), Nyby, Osmundsböle, Pappila (Prästgården), Päsarby, Reiböle, Romsarby, Sannäs, Sepänkylä (Smedsby), Snällböle, Starkom, Sutarkulla, Svarvarböle, Svedja, Tallmo, Torsböle, Visanbacka, Västanby já Österby.
Tammisaari

Tammisaari () lii oovdiš kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Raasepori kaavpugân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Tammisaarist assii 14 754 olmožid, já ton vijđodâh lâi 1 873,38 km², mast 1 146,65 km² lâi čääci. Tammisaari naaburkieldah lijjii Hanko, Karjaa, Pohja já Perniö.
Kieldâlahtemeh.
Karjaa táálunkieldâ lohtui Karjaan ive 1969.
Bromarv kieldâ lohtui Tenholan ive 1977.
Snappertuna kieldâ já Tammisaari táálunkieldâ lahtojii Tammisaarin ive 1977. 
Tenhola kieldâ lohtui Tammisaarin ive 1993.
Ive 2009 aalgâst Karjaa kaavpug, Pohja kieldâ já Tammisaari kaavpug lahtojii oohtân já šoodâi Raasepori kaavpug.
Tammisaari lâi kyevtkielâlâš kaavpug: 81 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 17 % sarnuu suomâkielâ ive 2008 (2 % sarnuu eres kielâ). Meiddei uđđâ Raasepori kaavpug lii kyevtkielâlâš. Ive 2020 loopâst ton ässein 64,3 % sarnuu ruotâkielâ, 30,8 % sarnuu suomâkielâ, já 4,9 % sarnuu mottoom eres kielâ.
Siijdah.
Box, Bredvik, Bromarv, Båsa, Dragsvik, Fagernäs, Finby, Finby gränd, Gammelboda, Hangist, Harparskog, Hylta, Höstnäs, Ingvalsby, Jomalvik, Jussaari (Jussarö), Kalvdal, Kansjärvi (Kansjärv), Kelkkala (Kälkala), Kisa (Leksvall), Kivitok, Koivuniemi (Björknäs), Kuivasto (Kvigos), Kulla, Kårböle, Langansböle, Långstand, Malarby, Niitlahti (Nitlax), Norrstrand, Näset, Orvlax, Padva, Pargas, Parkkala (Barkala), Prästkulla, Raasepori (Raseborg), Rekuby, Riilahti (Rilax), Rösund, Siggby, Sillböle, Skogby, Skräddarböle, Skåldö, Sköldargård, Snappertuna, Sommarö, Svenskby, Tallbacka, Tenhola (Tenala), Trollböle, Trollshovda, Västervik, Vättlax, Öby, Östanberg já Österby.
Sinikka Tirkkonen

Sinikka Tirkkonen () lâi syemmilâš máttáátteijee, tihtâčällee já kirječällee. Sun čaalij novellijdis já tivtâidis suomâkielân. Suu pargo lii jurgâlum aainâs-uv saksa- já ruotâkielân.
Eellim.
Sinikka Tirkkonen šoodâi kuovâmáánu 13. peeivi 1954 Leppävirtast, Suomâst. Suu eeči lâi eennâmviljâleijee Kauko Tirkkonen já suu enni Eeva Siikanen. Sun čaalij pajeuáppen Leppävirta luvâttuvvâst. Ive 1979 sun valmâštui humanistlâš tiettui kandidaatin Jyväskylä ollâopâttuvvâst, ive 1981 uáppustivrejeijen já ive 1984 suomâkielâ máttáátteijen. 
Karrieer.
Tirkkonen poorgâi el. mielâpyecceitipšon, kirjerájutipšon já máttáátteijen ovdil ko sun porgâškuođij kirječällen olesáigásávt. Suu vuossâmuš kirje "Halla" lâi nooveelčuágáldâh, mon Otava almostitij ive 1985. Ive 1987 Otava almostitij Tirkkos čuávuváá nooveelčuágálduv "Luvaton elämä", mii kietâdâlâi siämmáid teemaid ko kirjeest "Halla". Taan nube kirjeest sun vuoitij ive 1988 sehe kirjálâšvuođâ staatâpalhâšume já Runeberg-palhâšume.
Tast maŋa Tirkkonen almostitij tuše tihtâčuágálduvâid. Suu vuossâmuš tihtâčuágáldâh "Miten peiliin kirjoitetaan" almostui 16 ihheed majemuu kirje "Luvaton elämä" maŋa. Ton čuágálduv maŋa Tirkkonen sirdâšui Otavast ive 2007 vuáđudum kirjekuástádâs ntaamon, mii almostitij ive 2008 Tirkkos čuávuváá tihtâčuágálduv "Unohdus". Ive 2010 almostui Tirkkos kuálmád tihtâčuágáldâh "Kaunis ehto"; taan kirjeest sun lâi iävtukkâssân Savonia-palhâšume uážžon. Sun lâi iävtukkâssân siämmáá palhâšume uážžon meid ive 2014, taan keerdi majemuu tihtâčuágálduvástis "Pimeän halki, valon halki".
Savonia-kirjálâšvuotâpalhâšume

Savonia-kirjálâšvuotâpalhâšume () lii syemmilâš tubdâstâspalhâšume, mon Kuopio kaavpug lii juáhám savolâš kirječällei čaabâkirjálâšvuođâ kirjeest. Vuosmuu palhâšume finnij kirječällee Elina Karjalainen ive 1986 kirjestis "Tärisevä enkeli ja muita juttuja". Palhâšume stuárudâh lâi ovdil 10 000 eurod, mut ive 2017 rääjist stuárudâh lii lamaš 12 000 eurod.
Elsa Kaarela

Elsa Kaarela, ive 1914 räi Karén () lâi syemmilâš máttáátteijee já kirječällee.
Eellim.
Kaarela vaanhimeh láin kävppijâs Arndt Karén já Hilda Tiiri. Kaarela valmâštui aalmugškovlâmáttáátteijen ive 1924 já lâi pargoost Viitasaarist aalmugškovlâmáttáátteijen iivij 1925–1929, Karkkust puáráttuv išehovdân iivij 1929–1933 já eemeedškoovlâ máttáátteijen iivij 1930–1933, Joutsast aalmugškovlâmáttáátteijen iivij 1933–1936 já Heinolast seminaar hárjuttâsškoovlâ máttáátteijen iivij 1936–1966. 
Kaarela čaalij saanijd Leo Härkös nuottim Heinola päikkikuávlulavlui "Heinola, kotiseutumme".
C. S. Lewis

Clive Staples Lewis () lâi brittilâš kirječällee, koskâääigi já renessans kirjálâšvuođâ totkee sehe tobdos ristâosko piälušteijee. Suu tobdosumos čallui juávkun kuleh Narnia-fantasiakirjeráiđu, ristâlâš kirje The Screwtape Letters sehe The Space Trilogy -ráiđu.
Eellim.
Clive Staples Lewis šoodâi Belfastist, Irlandist skammâmáánu 29. peeivi 1898. Suu vaanhimeh láin Albert James Lewis (1863–1929) já Florence Augusta Lewis (š. Hamilton, 1862–1908). Sust lâi puárásub viljâ Warren Hamilton Lewis. Lewis rähistij Beatrix Potter kiirjijd já čäliškuođij jieijâs mainâsijd jo pärnin. Suu enni jaamij ive 1908, ko Lewis lâi 9-ihásâš. Tast maŋa suu eeči vuolgâttij suu škoovlân Eŋlandân. Ive 1917 Lewis luvâškuođij kirjálâšvuođâ Oxford ollâopâttuvvâst. Siämmáá ive sun uásálistij vuossâmuu maailmsuátán Ranska suátišiljoost Sommest. Sun hávádui ive 1918 cuáŋuimáánust. Suáđi maŋa Lewis joođhij uápuid já tooimâi maŋeláá máttáátteijen Oxfordist iivij 1925–1954 já koskâääigi já renessans kirjálâšvuođâ professorin Cambridge ollâopâttuvvâst ive 1954 rääjist. Lewis kuulâi The Inklings -nommâsii kirječällei juávkun, moos kullii meid ovdâmerkkân J. R. R. Tolkien, Hugo Dyson, Owen Barfield sehe Lewis viljâ Warren Lewis. The Inklings čokkânij 1930-lovo rääjist távjá The Eagle and Child -pubist Oxfordist. Lewis naajâi Joy Davidmáin cuáŋuimáánu 23. peeivi 1956. Sun puáccái já jaamij päihistis Oxfordist skammâmáánu 22. peeivi 1963.
Naima Jakobson

Naima Maria Jakobson () lâi suomâruátálâš máttáátteijee já kirječällee. Sun čaalij ruotâkielân.
Eellim.
Jakobson vaanhimeh láin vyeijee, táluomâsteijee Johan Jakobsson já Engla Gustava Lukander. Sun čaalij pajeuáppen ive 1887 Svenska normallyceumist já valmâštui filosofia kandidaatin Helsig ollâopâttuvâst ive 1891. Jakobson poorgâi ruotâkielâlij nieidâškoovlâi máttááttáijen Porvoost, Haminast já Helsigist.
Hanna Järvi

Hanna Lydia Järvi (j.s. Vihijärvi; ) lâi syemmilâš máttáátteijee já kirječällee.
Eellim.
Hanna Järvi vaanhimeh láin eennâmviljâleijee Juho Vihijärvi já Eva Hautala. Suu pelikyeimi ive 1908 rääjist lâi aalmugškovlâmáttáátteijee Kalle Järvi. Hanna Järvi juuđij kärjitipšo- já meijerškoovlâ ive 1900. Sun valmâštui aalmugškovlâmáttáátteijen ive 1905. Sun luuvâi ollâopâttuvâst dogmatiik ive 1911 já šoddâdemtiettuu ive 1912. Sun lâi pargoost aalmugškovlâmáttáátteijen Viitasaarist iivij 1905–1907, Petäjävesist iivij 1907–1908, Heinjokist iivij 1908–1916 já Lappeest ive 1916 rääjist. Sun lâi Lappee váldustiivrâ jeessân iivij 1918–1921 já Lappeenranta kaavpugstiivrâ jeessân ive 1932 rääjist.
Paprika

Paprika ("Capsicum annuum") lii šaddo, mon myerjih kiävttojeh sehe njadosin já puurrâmšaddon. Kiävttu lii šado šlaajâst kiddâ. Paprika lii vuálgus Meksikost. Tieđâlii nomâstis ("annuum" "oovtâihásâš") huolâhánnáá šaddo lii maaŋgâihásâš. Távjá tot šoddâduvvoo kuittâg oovtâihásâžžân. 
Šoddâdem.
Paprika väljejui Suomâst iivij 2005 já 2020 ive šaddon. Uŋgarist šoddâdeh ennuv paprika, tastko tot lii uŋgarlii purrâmušân tehálumos njados já Uŋgar aalmuglâšnjados. 
Paprikast láá valjeeht jieškote-uvlágáneh šlaajah, moh pyehtih leđe ruopsâdeh, oranseh já fiskâdeh. Ruánáá paprikah iä lah vala laddâm, mut purâtteh. 
Paprikast lii ennuv c-vitamin: 100 g ruánáá paprika siskeeld 120 mg c-vitamin, ruopsis paprika vuod suullân 180 mg. Puoh enâmustáá c-vitamin lii fiskis paprikast: 100 g fiskis paprika siskeeld paijeel 200 mg c-vitamin.
Wikimedia Commons

Wikimedia Commons lii Wikimedia-siättus omâstem eromâš vuorkkimsaje rijjâ kuuvijd, jienáid já eres mediatiätuvuárháid. Wikimedia Commonsist leijee tiätuvuárháid puáhtá kevttiđ eres Wikimedia serverijn tuáimee projektijn, tego Wikipediast, Wikikiirjijn teikkâ Wikisänikirjeest.
Puoh Wikimedia Commons tiätuvuárháh kalgeh leđe lisensistum rijjâ lisensáin, ovdâmerkkân Creative Commonsáin. Tiätuvuárháh pyehtih leđe meid public domainist. Wikimedia Commons kielâ lii eŋgâlâskielâ, mutâ kevttimloovtâ kielâ puáhtá molsođ toos, mon haalijd.
Wikimedia Commons ive koveh.
Wikimedia Commons uárnee jyehi ive "Ive kove" -jienâstem, mast väljejeh kevttei mielâst pyeremuu kove.
Tiätuvuárkkámereh.
"Käldee: "
Siiri Juva

Siiri Sylvia Juva (suhânommâ ive 1935 räi "Juvelius"; ) lâi syemmilâš máttáátteijee já kirječällee.
Eellim.
Siiri Juva vaanhimeh láin eennâmviljâleijee Johan Henrik Juvelius já Ida Maria Juvelius. Sust lijjii vittâ viiljâ já kyehti uábi, kiäin tobdosumoseh lijjii kirjálâšvuođâ totkee J. W. Juvelius (1863–1927), kirječällee Valter Juva (1865–1922), faŋgâlhovdâ V. O. Juvelius (1869–1937), diakon Ester Juvelius (1876–1962) sehe čaaitâlmkirječällee já suomâkielân jurgâleijee Veera Roos (1882–1961). Siiri Juva tooimâi lehtorin Tuurku nieidâlyseost.
Kirjeh.
Noomáin "Siiri Juva":
Noomáin "Siiri Juvelius":
Nommâmerháin "Sylvia Solki":
Gregoriaanlâš kalender

Gregoriaanlâš kalender lii maailm enâmustáá kiävtust leijee kalender. Paavi Gregorius XIII raahtij tom juliaanlâš kalender sajan, já tot valdui kiävtun Italiast, Espanjast, Portugalist já Puolast roovvâdmáánu 4. peeivi 1582. Gregoriaanlâš kalenderist ihán lasettuvvoo kárgámpeivi neljijn juávulâš iivij peic čuođijn juávulâš iivij, moh iä lah juávuliih neljijnčuođijn.
Rááhtus.
Gregoriaanlâš kalender, nuuvt ko juliaanlâš kalender-uv, lii piäiváškalender, mast láá 12 mánuppaijeed já tain juáhhást 28–31 peivid. Kuohtuin kalenderijn ihe lii 365 peivid kukke, nuuvt ete kárgámpeivi lasettuvvoo kárgámiivij kuovâmáánun. Gregoriaanlâš já juliaanlâš kalenderijn mánuppajeh já mánuppoojij kukkoduvah láá siämmááh. Iärun lii tuše tot, ete gregoriaanlâš kalenderist kárgámihe ij lah tain ihečuođijn, moh iä lah juávuliih neljijnčuođijn. Nuuvtpa gregoriaanlâš äigilovvoost 400 ihheed siskeeld 97 kárgámihheed ige 100 nuuvtko juliaanlâš äigilovvoost. Juliaanlâš kalenderist ive koskâmiärálâš kukkodâh lii 365,25 peivid, já ko ive olmâ kukkodâh lii 365,2422 peivid, tot toovât käävci peeivi feeilâ tuhháát ivveest. Gregoriaanlâš kalenderist ive koskâmiärálâš kukkodâh lii 365,2425 peivid, te feilâ ij tuhháát ivveest lah ko 0,3 peeivi.
Kárgámpeivi lii historjálávt lamaš kuovâmáánu 24. peivi, mutâ tááláá ääigi lii táválub, ete kuovâmáánu 29. peivi lii kárgámpeivi.
1500-loho

1500-loho lâi ihečyeti, moos kullii iveh 1500–1599.
Lydia Lyytikäinen

Lydia Elisabeth Lyytikäinen (j.s. Wikman; ) lâi syemmilâš tivtâsteijee já kirječällee.
Eellim.
Lydia Lyytikäisii vaanhimeh láin vouti Abraham Israel Wikman já Edla Kristina Örbom. Lydia valmâštui máttáátteijen Tammisaari máttáátteijeeseminaarist já aasâi Kuopiost iivij 1899–1939. 
Lydia Lyytikäinen lâi naaijâm Kuopio čalmettemijškoovlâ hovdâ Konstantin (Kosti) Lyytikäisáin (1861–1907).
Eeva Kilpi

Eeva Karin Kilpi (j.s. Salo; š. kuovâmáánu 18. peeivi 1928 Hiitola, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee já tihtâčällee. Kilpi lii čáállám 32 kirjed, main uási láá tiivtah já uási proosa. FILI mield suu kirjeh láá jurgâlum 22 kielân, el. albania-, italia-, kreika-, korea- já vietnamkielân, mut iä vala anarâškielân iäge eres sämikieláid. 
Eellim.
Eeva Karin Salo šoodâi kuovâmáánu 18. peeivi 1928 Hiitolast, Suomâst. Suu eeči lâi Solmu Aulis Aimo Salo já suu enni Helmi Anna Maria Salo (j.s. Saharinen). Tobbeen sij assii tassaažân ko tälvisuáđi keežild peerâ kaartâi evakkon, ko Salo lâi 12-ihásâžžân. Peerâ maacâi maŋeláhháá Hiitolan, mut kaartâi vyelgiđ uđđâsist evakkon jotkâsuáđi keežild. Sij iä innig maccâm päikkikuávlusis, tastko Kärjil lâi pááccám Suomâ uđđâ rääji tovnbel.
Ive 1946 Salo čaalij pajeuáppen já luvâškuođij Helsig ollâopâttuvvâst eŋgâlâskielâ já estetiik. Kulmâ ive maŋeláá sun já tihtâčällee Mikko Kilpi naajáin já vuossâmuš pärni šoodâi čuávuváá ive. Ive 1953 Kilpi valmâštui filosofia kandidaatin Helsig ollâopâttuvvâst já ive 1954 nubbe pärni šoodâi.
Karrieer.
Valmâštum maŋa Kilpi poorgâi eŋgâlâskielâ máttáátteijen Helsigist iivij 1956–1957. Kuálmád pärni šoodâi siämmáá ive ko Kilpi jooskâi porgâmist máttáátteijen. Ääigi mield Kilpi lâi čáállám pajas pärnivuođâs muštoid. Kilpi käälis Mikko poorgâi WSOY:st já tuálvui Eeva čalluid toho, tastko sun lijkkui toid já juurdij, ete iäráseh-uv lijkkuuččii toid.
Tramutola

Tramutola lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Tramutolast ääsih 2 967 olmožid. Ton vijđodâh lii 36,65 km², já alodâh 660 m. Tramutola naaburkieldah láá Grumento Nova, Marsicovetere, Moliterno, Montesano sulla Marcellana, Padula já Paterno.
Kiova kuávlu

Kiova kuávlu () lii haaldâtlâš kuávlu Ukraina taavaakeččin. Tot pirâstit Ukraina uáivikaavpug Kiova. Kuávlu ránnjákuávluh láá Vielgis-Ruošâ Homel já Ukraina Tšernihiv kuávlu tavveen, Pultava nuorttân, Tšerkasy mäddin, Vinnytsja maadâuárjin já Žytomyr kuávlu uárjin.
Haldâttâh já politiik.
Haaldâtlâš jyehim.
Pirrâduvah.
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah (). Syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Kiova kuávlun kuleh innig čiččâm pirrâdâhhâd:
Tolve

Tolve lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Tolvest ääsih 3 021 olmožid. Ton vijđodâh lii 128,69 km², já alodâh 568 m. Tolve naaburkieldah láá Albano di Lucania, Cancellara, Irsina, Oppido Lucano, San Chirico Nuovo, Tricarico já Vaglio Basilicata.
Tito

Tito lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Titost ääsih 7 179 olmožid. Ton vijđodâh lii 71,27 km², já alodâh 650 m. Tito naaburkieldah láá Abriola, Picerno, Pignola, Potenza, Sant'Angelo Le Fratte, Sasso di Castalda, Satriano di Lucania já Savoia di Lucania.
Historjá.
Titost šoodâi kaavpug ive 2011.
Siijdah.
Frascheto, Radolena, Rione Mancusi já Tito Scalo.
Suáluičielgi tuurismkuávdáš

Suáluičielgi tuurismkuávdáš teikkâ meid Suáluičielgi ( já ) lii tuuristkuávdáš Aanaar kieldâ Suáluičielgi siijdâst. Suáluičielgi lii ohtâ Suomâ puárásumosáin čuoigâmkuávdáin já fáálá valjeest čuoigâmkiäinuid. Keessiv Suáluičielgist láá ennuv vajâldemkiäinuh, moh fäälih turistáid máhđulâšvuođâ uápásmuđ putes já mučis meccikuávloin já tuodârluándoin.
Elleesilbâ

Elleesilbâ lii lusis meetaallâš algâaamnâs. Ton kemiallâš merkkâ lii Hg () já oornigloho 80. Elleesilbâ lii ereslágán ko maaŋgah eres meetaallâš algâamnâseh, tastko ton suddâmčuogâstâh lii vyeligâš, −38,9 °C. Tot meerhâš tom, ete tot lii kolgos tupeliegâsvuođâst já normaal áimuteddust. Eres metalleh, moi suddâmčuogâstâh lii alda tupeliegâsvuođâ láá cesium, frankium, gallium já rubidium. Elleesiilbâ ivne lii ränislágán já tast lii kildem, mii lii tijpâlâš metalláid. 
Elleesilbâ lii aanoost ruukitooimâst, patterijn, pänituovŋâsijn sehe liegâsvuotâ- já teedâmittárijn. Tot lii kuittâg mirhâlâš lusismeetaal ađai ton talhâstieđâlâš váiguttâsah láá ulmui háituliih. Eromâšávt lievlân tot lii varâlâš. Ton mirhâlâšvuođâ tiet viggeh kavnâđ eres čuávdusijd ton sajan já ovdâmerkkân kumeštâsmittárijn elleesiilbâ ij innig uážu kevttiđ motomijn riijkâin.
Jiešvuođah.
Elleesilbâ kávnoo eennâmkoorâst uáli uccáá, ton uási eennâm massaast lii 0,08 miljovnáduási. Tehálumos elleesiilbâ käldee lii šelisruopsis sinooper (α-HgS). Elleesiilbâ sulfideh iä laggân čáácán, já tondiet toh láá ulmui prinsiiplávt varâttemeh.
Elleesilbâ tiättoo ovtâstuvâin hapittemlovoiguin +I já +II. Ton olgoelektroneh láá 6s-orbitaalist, nuuvt ete elleesiilbâst ij pyevti leđe vááijuv 5d-orbitaal, ige tot tondiet kuulâ sirdâšemmetalláid, veikâ ložžâsub miäruštâllâm mieldi tot puávtáččij kuullâđ.
Viggiano

Viggiano lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Viggianost ääsih 3 323 olmožid. Ton vijđodâh lii 89,70 km², já alodâh 1 023 m. Viggiano naaburkieldah láá Calvello, Corleto Perticara, Grumento Nova, Laurenzana, Marsicovetere já Montemurro.
Viggianello

Viggianello lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Viggianellost ääsih 2 797 olmožid. Ton vijđodâh lii 120,83 km², já alodâh 500 m. Viggianello naaburkieldah láá Castelluccio Inferiore, Chiaromonte, Fardella, Laino Borgo, Morano Calabro, Rotonda já San Severino Lucano.
Sámi Grand Prix 2022

Sámi Grand Prix 2022 lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal -servi ornij Kuovdâkiäinust Taažâ peln lávurduv cuáŋuimáánu 16. peeivi 2022 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi 32. tohe, ko kišto uárnejui. Njuhčâmáánu 19. peeivi 2022 kišto uásálisteeh já pitáh almottuvvojii. Siämmáá peeivi DAT almostitij ive 2022 nurâldâhskiäru njuolgist muusikpalvâlussáid neetist.
Juoigâm- já lávlumuásih.
Ovdebij iivij náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási.
Juoigâmuási.
Ive 2022 juoigâmuásist lijjii tuše 6 uásálistee. Ovdebij iivij vuod fáárust lijjii aainâs-uv 10 uásálisted. Taam uási vuoitij Jörgen Stenberg. Sun juoigâi pittáin "Skilgget". Nubben lâi Sara Elvira Kuhmunen pittáin "Čuvggodit".
Juoigâmuási uásálisteeh.
Kollefinalân peesáin Jörgen Stenberg pitáinis "Skilgget" já Sara Elvira Kuhmunen pitáinis "Čuvggodit".
Lávlumuási.
Lávlumuásist-uv lijjii 6 uásálistee. Taam uási vuoitij Ingá-Máret Gaup-Juuso orjâlâškielâg pittáin "Dovdameahttumii". Nubben lâi SOÁ orjâlâškielâg pittáin "Áiggi mielde". 
Lávlumuási uásálisteeh.
Kollefinalân peesáin SOÁ pitáinis "Áiggi mielde" já Ingá-Máret Gaup-Juuso pitáinis "Ále guođe mu".
Áillohaš-muusikpalhâšume.
Ive 2022 Áillohaš-muusikpalhâšume vuoitij Øystein Nilsen.
Livđe (album)

Livđe lii livđojeijee Kuobžâ-Piäká Ááná vuossâmuš studioalbum já maailm vuossâmuš livđeskiärru. Album almostui uđđâivemáánust 2022.
Vietri di Potenza

Vietri di Potenza lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Vietri di Potenzast ääsih 2 690 olmožid. Ton vijđodâh lii 52,25 km², já alodâh 305 m. Vietri di Potenza naaburkieldah láá Balvano, Caggiano, Picerno, Romagnano al Monte, Salvitelle já Savoia di Lucania.
Saahâdvuotâ

Saahâdvuotâ lii meeri, mii almoot pitá masa koskâvuođâ ton saijaasvuotân. Talle ko láá tiätu liegâsvuotâ já teedâ, te jyehi amnâsist lii fastâ saahâdvuotâ, mii lii jiešvuođâlâš jieškote-uv amnâsân.
Ovtâlduvah.
Saahâdvuotâ almottuvvoo häämist
formula_1,
kost formula_2 lii massa já formula_3 saijaasvuotâ.
Ideaalkaasu saahâdvuotâ.
Liegâsvuotâvijđánem (ovdil lieggâvijđánem) tiet amnâsij saahâdvuotâ lii kiddâ liegâsvuođâst, meiddei siämmáá amnâsist. Tooškâs amnâsijn já kolgosijn lieggâvijđánem ij lah merhâšittee, mutâ kaasuin tot lii ennuv stuárráb, mon lasseen toi saahâdvuotâ lii kiddâ meiddei teddust. Ideaalkaasu saahâdvuotâ (ρ) lii kiddâ ton moolimassaast (M), absoluutlâš liegâsvuođâst (T) já teddust (p) čuávuvávt:
formula_4,
kost R lii almolâš kaasustááđu. Meiddei olmâ kaasui saahâdvuođah láá táválávt alda tom, jis toh iä lah šoddâmin kolgen.
Ohtâduvah.
Saahâdvuođâ SI-ohtâdâh lii kg/m³ (kiilu per kuđâhâšmeetter). Tot lii kuittâg uáli uccâ ohtâdâh, mii lii táválávt aanoost talle ko lii saahâ kaasuin. Tagareh saahâdvuođâ ohtâduvah, moh láá eenâb aanoost, láá g/cm³ (grammâ per kuđâhâšsenttimeetter) já kg/dm³ (kiilu per kuđâhâšdesimeetter ađai kiilu per litter). 
Táválávt saahâdvuođáin uáivildeh "koskâsaahâdvuođâ". Talle nabdosin lii, ete massa lii ollásávt ohtâlâš.
Saahâdvuođâ ohtâduvâi koskâvuođah láá: 1 000 kg/m³ = 1 kg/dm³ = 1 g/cm³
Ovdâmeerhah saahâdvuođâin.
Čääsi saahâdvuotâ lii uáli alda áárvu 1 kg/dm³, tastko kiilu miäruštâllui algâaalgâst nuuvt, ete tot lii oovtâ čäcilitter massa.
Eennâmpáálu alne stuárráámus saahâdvuotâ lii osmiumist, 22,59 kg/dm³. Tooškâs amnâsijn ucemus saahâdvuotâ lii motomijn orgaanlâš materiaalijn tegu koorhâst (nyevt 0,2–0,5 kg/dm³) já uáli syeđđees aerogeelijn (joba 0,001–0,002 kg/dm³)
Kaasui saahâdvuotâ lii čuuvtij ucceeb ko tijpâlâš tooškâs amnâsij saahâdvuotâ. Ovdâmerkkân ááimu saahâdvuotâ lii NTP-tiileest (liegâsvuotâ 0 °C, teedâ 1 013 hPa) 1,293 kg/m³, já liegâsvuođâst 15 °C já siämmáá teddust 1,225 kg/m³. Vety saahâdvuotâ NTP-tiileest lii tuše 0,0899 kg/m³.
Stuorrâ tedduu vyelni amnâsij saahâdvuotâ puáhtá leđe čuuvtij stuárráb-uv. Ovdâmerkkân Piäiváá kuávdáást saahâdvuotâ lii nyevt 150 000 kg/m³. Nube tááhust taasnij kooskâst leijee amnâs saahâdvuotâ lii uáli jo ucce, sierânâs áárvui mieldi koskâmiärálávt 10−25–10−15 kg/m³.
Vaglio Basilicata

Vaglio Basilicata (ive 1863 räi "Vaglio", iivij 1863–1933 "Vaglio di Basilicata" já iivij 1933–1955 "Vaglio Lucano") lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Vaglio Basilicatast ääsih 1 923 olmožid. Ton vijđodâh lii 43,36 km², já alodâh 954 m. Vaglio Basilicata naaburkieldah láá Albano di Lucania, Brindisi Montagna, Cancellara, Pietragalla, Potenza, Tolve já Tricarico.
Odessa

Odessa () lii kaavpug Maadâ-Ukrainast Čapismeerâ riddoost, Odessa kuávlust. Tot lii Ukraina kuálmádin stuárráámus kaavpug Kiova já Harkova maŋa. Ive 2021 Odessast assii 1 015 826 olmožid.
Historjá.
Odessast šoodâi virgálávt kaavpug ive 1794.
Ustevvuotâkaavpugeh.
Odessa ustevvuotâkaavpugeh láá:
Odessa kuávlu

Odessa kuávlu () lii haaldâtlâš kuávlu maadâuárji-Ukrainast, Čapismeerâ riddoost. Kuávlu vijđodâh lii 33 300 km² já tobbeen ääsih 2 368 107 olmožid (2021). Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Mykolajiv kuávlu já tavveen Vinnytsja já Kirovohrad kuávluh. Ránnjástaattân láá mäddin Romania já uárjin Moldova. Kuávlu lii Čapismeerâ taveuárjiriddoost. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Odessa. 
Haldâttâh já politiik.
Haaldâtlâš jyehim.
Pirrâduvah.
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah (). Syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Odessa kuávlun kuleh innig čiččâm pirrâdâhhâd:
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Kuávlu stuárráámuuh kaavpugeh ive 2021 lijjii Odessa (1 015 826 ässed), Izmajil (70 731 ässed), Tšornomorsk (ovdeláá "Illitšivsk"; 58 524 ässed), Bilhorod-Dnistrovskyi (48 197 ässed), Podilsk (39 662 ässed) já Južne (32 745 ässed).
Tšerkasy kuávlu

Tšerkasy kuávlu ( teikkâ "Черкащина") lii haaldâtlâš kuávlu Ukrainast. Kuávlu vijđodâh lii 20 900 km² já tobbeen assii ive 2021 aalgâst suulân 1 178 000 olmožid. Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Pultava kuávlu, mäddin Kirovohrad kuávlu, tavveen Kiova kuávlu já uárjin Vinnytsja kuávlu. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Tšerkasy, kost assii 272 651 olmožid ive 2021.
Haldâttâh já politiik.
Haaldâtlâš jyehim.
Pirrâduvah.
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah (). Syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Tšerkasy kuávlun kuleh innig nelji pirrâduv:
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Kuávlu stuárráámuuh kaavpugeh ive 2021 lijjii Tšerkasy (272 651 ässed), Uman (82 154 ässed), Smila (66 475 ässed), Zolotonoša (27 458 ässed), Kaniv (23 503 ässed), Korsun-Ševtšenkivsky (17 474 ässed), Zvenyhorodka (16 490 ässed), Špola (16 573 ässed) já Vatutine (16 096 ässed).
Tšernihiv kuávlu

Tšernihiv kuávlu ( teikkâ "Чернігівщина", "Tšernihivštšina") lii haaldâtlâš kuávlu Ukraina taavaakeččin. Kuávlu vijđodâh lii 31 903 km² já tobbeen ääsih 976 701 olmožid (2021). Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Sumy kuávlu, mäddin Pultava kuávlu, maadâuárjin Kiova kuávlu, taveuárjin Vielgis-Ruošâ Homel kuávlu já tavveen Ruošâ Brjansk kuávlu. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Tšernihiv, kost ääsih 285 234 olmožid (2021). 
Haldâttâh já politiik.
Haaldâtlâš jyehim.
Pirrâduvah.
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah (). Syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Tšernihiv kuávlun kuleh innig vittâ pirrâduv:
Tšernivtsi kuávlu

Tšernivtsi kuávlu (, ) lii haaldâtlâš kuávlu Ukrainast. Kuávlu vijđodâh lii 8097 km² já tobbeen ääsih suulân 896 000 (2021) olmožid. Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Vinnytsja kuávlu, uárjin Ivano-Frankivsk kuávlu já tavveen Ternopil kuávlu. Ránnjástaattân kuávlust láá mäddin Moldova já Romania. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Tšernivtsi, kost ääsih 265 471 olmožid (2021).
Haldâttâh já politiik.
Haaldâtlâš jyehim.
Pirrâduvah.
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah (). Syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Tšernivtsi kuávlun kuleh innig kulmâ pirrâduv:
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Tšernivtsi lii kuávlu áinoo paijeel 50 000 ässee kaavpug.
Dnipropetrovsk kuávlu

Dnipropetrovsk kuávlu () lii haaldâtlâš kuávlu kuávdoo Ukraina. Kuávlu vijđodâh lii 31 914 km² já ive 2021 tobbeen assii 3 142 035 olmožid. Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Donetsk kuávlu, mäddin Zaporižžja já Herson kuávluh, uárjin Mykolajiv já Kirovohrad kuávluh sehe tavveen Pultava já Harkova kuávluh. Kuávlu já Dnipro pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Ukraina niäljádin stuárráámus kaavpug Dnipro, kost ive 2021 aalgâst assii 980 948 olmožid.
Haldâttâh já politiik.
Haaldâtlâš jyehim.
Pirrâduvah.
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah (). Ive 2020 räi Dnepropetrovsk kuávlu lâi juohhum 22 pirrâdâhân já 13 kaavpugpirrâdâhân, mut syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Dnipropetrovsk kuávlun kuleh innig čiččâm pirrâdâhhâd:
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Dnipro lii sehe kuávlu já Dnipro pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš. Tot lii meid Ukraina niäljádin stuárráámus kaavpug. Tobbeen assii ive 2021 aalgâst 980 948 olmožid. Kuávlu eres stuárráámuuh kaavpugeh ive 2021 lijjii Kryvyi Rih (612 750 ässed, Ukraina kávcádin stuárráámus kaavpug), Kamjanske (229 794 ässed), Nikopol (107 464 ässed), Pavlohrad (103 073 ässed), Novomoskovsk (70 230 ässed), Marhanets (45 718 ässed), Žovti Vody (42 509 ässed), Pokrov (38 111 ässed) já Synelnykove (30 021 ässed).
Harkova kuávlu

Harkova kuávlu ( teikkâ "Харківщина") lii haaldâtlâš kuávlu tavenuorttâ-Ukrainast. Kuávlu vijđodâh lii 31 418 km² já ive 2021 tobbeen assii 2 633 834 olmožid. Vijđoduv peeleest tot lii Ukraina niäljádin stuárráámus kuávlu. Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Luhansk kuávlu, mäddin Donetsk já Dnipropetrovsk kuávluh, uárjin Pultava kuávlu, tavveen Ruošâ Belgorod kuávlu já taveuárjin Sumy kuávlu. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Harkova, kost ive 2021 aalgâst assii 1 433 886 olmožid.
Haldâttâh já politiik.
Haaldâtlâš jyehim.
Pirrâduvah.
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah (). Ive 2020 räi Harkova kuávlu lâi juohhum 25 pirrâdâhân já 7 kaavpugân, mut syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Harkova kuávlun kuleh innig čiččâm pirrâdâhhâd:
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Harkova lii sehe kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš. Tot lii meid Ukraina nubben stuárráámus kaavpug. Tobbeen assii ive 2021 2 633 834 olmožid. Kuávlu eres stuárráámuuh kaavpugeh ive 2021 lijjii Lozova (54 026 ässed), Izjum (45 884 ässed), Tšuhujiv (31 575 ässed), Pervomaisky (31 061 ässed), Balaklija (29 499 ässed), Kupjansk (27 169 ässed), Pisotšyn (23 616 ässed), Merefa (21 421 ässed), Ljubotyn (20 376 ässed) já Krasnohrad (20 013 ässed).
Kirovohrad kuávlu

Herson kuávlu ( teikkâ "Кіровоградщина") lii haaldâtlâš kuávlu kuávdoo Ukraina. Kuávlu vijđodâh lii 24 588 km² já ive 2021 tobbeen assii 920 128 olmožid. Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Dnipropetrovsk kuávlu, mäddin Mykolajiv já Odessa kuávluh, uárjin Vinnytsja já tavveen Tšerkasy já Pultava kuávluh. Kuávlu já Kropyvnytskyi pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Kropyvnytskyi, kost ive 2021 aalgâst assii 222 695 olmožid.
Haldâttâh já politiik.
Haaldâtlâš jyehim.
Pirrâduvah.
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah (). Ive 2020 räi Kirovohrad kuávlu lâi juohhum 21 pirrâdâhân já 4 kaavpugpirrâdâhân, mut syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Kirovohrad kuávlun kuleh innig nelji pirrâduv:
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Kuávlu stuárráámuuh kaavpugeh ive 2021 lijjii Kropyvnytskyi (222 695 ässed), Oleksandrija (77 303 ässed) já Svitlovodsk (43 931 ässed).
Ivano-Frankivsk kuávlu

Ivano-Frankivsk kuávlu () lii haaldâtlâš kuávlu Ukraina uárjákeččin. Kuávlu vijđodâh lii 13 900 km² já tobbeen assii ive 2021 aalgâst 1 361 109 olmožid. Ton ránnjákuávluh láá tavenuorttân Ternopil kuávlu, maadânuorttân Tšernivtsi kuávlu, maadâuárjin Monnjâ-Karpatia kuávlu já taveuárjin Lviv kuávlu. Kuávlust máádás lii Romania. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Ivano-Frankivsk, kost assii 237 855 olmožid ive 2021.
Haldâttâh já politiik.
Haaldâtlâš jyehim.
Pirrâduvah.
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah (). Ive 2020 räi Ivano-Frankivsk kuávlu lâi juohhum 14 pirrâdâhân já 5 kaavpugpirrâdâhân, mut syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Ivano-Frankivsk kuávlun kuleh innig kuttâ pirrâduv:
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Ivano-Frankivsk lii sehe kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš. Tobbeen assii 237 855 olmožid ive 2021. Kuávlu eres stuárráámuuh kaavpugeh ive 2021 lijjii Kaluš (65 814 ässed) já Kolomyja (61 140 ässed).
Lviv kuávlu

Lviv kuávlu () lii haaldâtlâš kuávlu Ukraina uárjkeččin. Kuávlu vijđodâh lii 21 833 km² já tobbeen assii ive 2021 aalgâst 2 497 750 olmožid. Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Rivne já Ternopil kuávluh, mäddin Ivano-Frankivsk já Monnjâ-Karpatia kuávluh sehe tavveen Volynia kuávlu. Uárjin kuávlu ránnjá lii Puola. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Lviv, kost assii 237 855 olmožid ive 2021.
Historjá.
Lviv kuávlu vuáđudui juovlâmáánu 4. peeivi 1939.
Haldâttâh já politiik.
Haaldâtlâš jyehim.
Pirrâduvah.
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah (). Ive 2020 räi Lviv kuávlu lâi juohhum 20 pirrâdâhân já 9 kaavpugpirrâdâhân, mut syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Lviv kuávlun kuleh innig čiččâm pirrâdâhhâd:
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Lviv lii sehe kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš. Tobbeen assii 237 855 olmožid ive 2021. Kuávlu eres stuárráámuuh kaavpugeh ive 2021 lijjii Drohobytš (74 610 ässed), Tšervonohrad (65 180 ässed), Stryi (59 608 ässed), Sambir (34 444 ässed), Boryslav (32 913 ässed) já Novojavorivsk (31 280 ässed).
Rivne kuávlu

Rivne kuávlu ( teikkâ "Рівненщина") lii haaldâtlâš kuávlu Ukrainast. Kuávlu vijđodâh lii 20 047 km² já tobbeen assii ive 2021 aalgâst 1 148 456 olmožid. Ton ránnjákuávluh láá tavveen Vielgis-Ruošâ Brest já Homel kuávluh, nuorttân Žytomyr kuávlu, mäddin Hmelnytskyi já Ternopil kuávluh, maadâuárjin Lviv kuávlu sehe uárjin Volynia kuávlu. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Rivne, kost assii 245 289 olmožid ive 2021.
Haldâttâh já politiik.
Haaldâtlâš jyehim.
Pirrâduvah.
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah (). Syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Rivne kuávlun kuleh innig nelji pirrâduv:
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Rivne lii sehe kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš. Tobbeen assii 245 289 olmožid ive 2021.
Sumy kuávlu

Sumy kuávlu ( teikkâ "Сумщина") lii haaldâtlâš kuávlu Ukrainast. Kuávlu vijđodâh lii 23 832 km² já tobbeen assii ive 2021 aalgâst 1 053 452 olmožid. Ton ránnjákuávluh láá maadânuorttân Harkova kuávlu, mäddin Pultava kuávlu já uárjin Tšernihiv kuávlu. Tavveen já nuorttân ránnjákuávluh láá Ruošâ Brjansk, Kursk já Belgorod kuávluh. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Sumy, kost assii 259 660 olmožid ive 2021.
Historjá.
Sumy kuávlu vuáđudui ive 1939.
Haldâttâh já politiik.
Haaldâtlâš jyehim.
Pirrâduvah.
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah (). Syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Sumy kuávlun kuleh innig vittâ pirrâduv:
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Sumy lii sehe kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš. Tobbeen assii ive 2021 suulân 260 000 olmožid. Kuávlu eres stuárráámuuh kaavpugeh ive 2021 lijjii Konotop (84 787 ässed), Šostka (73 197 ässed), Oh'tyrka (47 216 ässed), Romny (38 305 ässed), Hluh'iv (32 248 ässed), Lebedyn (24 238 ässed) já Krolevets (22 437 ässed).
Castelsaraceno

Castelsaraceno lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Castelsaracenost ääsih 1 241 olmožid. Ton vijđodâh lii 74,78 km², já alodâh 916 m. Castelsaraceno naaburkieldah láá Carbone, Latronico, Lauria, Moliterno, San Chirico Raparo, Sarconi já Spinoso.
Siijdah.
Bruscati, Frusci, Miraldo já Pié d'Alpi.
Castelmezzano

Castelmezzano lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Castelmezzanost ääsih 738 olmožid. Ton vijđodâh lii 33,91 km², já alodâh 750 m. Castelmezzano naaburkieldah láá Albano di Lucania, Anzi, Laurenzana, Pietrapertosa já Trivigno.
Castronuovo di Sant'Andrea

Castronuovo di Sant'Andrea lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Castronuovo di Sant'Andreast ääsih 939 olmožid. Ton vijđodâh lii 47,75 km², já alodâh 650 m. Castronuovo di Sant'Andrea naaburkieldah láá Calvera, Chiaromonte, Roccanova, San Chirico Raparo já Teana.
Korâsvuotâ

Korâsvuotâ lii materiaalij meekaanlâš jiešvuotâ, mii meerhâš materiaal ääpi vuástálistiđ hämimolsom ađai sargâsem, kohhum já čuoppâm. Siämmáánáál miäruštâlloo meiddei nanosvuotâ, mii almoot tom, mon stuorrâ vyeimi materiaal killáá. Korâsvuođâ mittedeh maaŋgâi jieškote-uvlágán vuovijguin, main tehálumoseh láá Rockwell-korâsvuotâ, Brinell-korâsvuotâ, Vickers-korâsvuotâ já Mohs korâsvuotâ. Korrâsumos luándust kávnojeijee aamnâs lii tiimaant, mutâ lii máhđulâš valmâštiđ vala korrâsub borioksidijd synteetlávt.
Meetaalsiähusij korâsvuotân vaigutteh maaŋgah ääših, tegu:
Korâsvuođâ mittedem ij addel tärhis puáttus, peic puátusijd kalga kietâdâllâđ statistiiklávt. Siämmáánáál korâsvuođâ áárvuid ij kolgâččii almottiđ liijkás tárkká. 
Jieškote-uvlágán korâsvuotâciäkkáduvâi tulkkuumân láá ráhtám tavlustuvâid, mutâ taid kalga kevttiđ várugávt. Lii aaibâs máhđulâš já joba viehâ vises, ete tulkkuumist šadda 10 % feilâ.
Mohs korâsvuotâ.
Mohs korâsvuotâ lii oovtâkiärdánis vyehi luokittâllâđ mineraalijd, já tot lii lamaš aanoost jo ive 1822 rääjist. Ciäkkádâhân kuleh love mineraalid, moid láá adelâm numerijd 1–10. Korrâsub mineraal, ađai ciäkkáduvâst paajeeb, puáhtá kyerdiđ timásub. Ciäkkáduv kooskah iä lah täsiveh já lii vaigâd miäruštâllâđ taggaar amnâs korâsvuođâ, mii páácá numerij kooskân.
Tai jieškote-uvlágán mineraalijguin kyerdih tom amnâs, mii lii tutkâmnáálá, já nuuvt lii máhđulâš verdidiđ toi korâsvuođâ.
Koozâ korâsvuotâ lii nyevt 2,5 (tot kuárdá kiipsâ) já niijbe tere korâsvuotâ 5,5.