tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Martti Ahtisaari

Martti Oiva Kalevi Ahtisaari (kesimáánu 23. peeivi 1937, Viibur, Suomâ – roovvâdmáánu 16. peeivi 2023) lâi syemmilâš diplomaat já Suomâ täsivääldi 10. president. Sun šoodâi presidentin njuhčâmáánu 1. peeivi 1994 já lâi virgeest ain ive 2000 räi.
Eellim.
Ahtisaari šoodâi Viiburist ive 1937. Suu eeči Oiva Ahtisaari (1908–1976) lâi suátivievâ palvâlusâst. Suu enni lâi Tyyne Ahtisaari (j.s. Karonen, 1903–1967).&lt;ref name="Iltis/27-28.6.2009"&gt;Vesikansa, Jyrki "Kuka avaisi Lähi-idän solmun?" Iltalehti: Viikonvaihde 27.6./28.6.2009 s. 13 &lt;/ref&gt;
Ahtisaari jaamij roovvâdmáánu 16. peeivi 2023 tijme 6:40 Helsigist. Sun lâi 86-ihásâš. Sust paasij leskâ Eeva já kandâ Marko.
Kielâtáiđu.
Ahtisaari sáárnui suomâkielâ, ruotâkielâ, ranskakielâ, eŋgâlâskielâ já saksakielâ.
Karrieer.
Martti Oiva Kalevi Ahtisaari tooimâi täsivääldi presidentin ivij 1994–2000. Sun lâi Suomâ lovváád president. Ovdil presidentpaijees sun tooimâi maaŋgâin merhâšittee tooimâin Suomâ olgoministeriöst já Ovtâstum aalmugkuudijn.
Ahtisaari lâi vuossâmuš, kii väljejui Suomâ täsivääldi presidentin njuolgâ kyevtimuddosâš aalmugvaljâiguin.
Presidentpaijees maŋa Ahtisaari vuáđudij áárvustoonnum ráávhurähtimornijdume CMI – Martti Ahtisaari Peace Foundation já tooimâi almugijkoskâsijn ráávhurähtim- já sovâttâllâmpargoin. Tubdâstussân kuhesáigásii pargostis ráávhu oovdân president Ahtisaarin mieđettui Nobel-ráávhupalhâšume ive 2008.
Hävdidmeh.
President Martti Ahtisaari hävdidmeh uárnejuvvojii Helsigist Maarti peeivi ađai skammâmáánu 10. peeivi. President Ahtisaari sivnedemtilálâšvuotâ tollui Helsig tuámukirhoost tijme 13.
President Ahtisaari hävdidui Hietaniemi hävdienâmân sajan, kost láá meid ovdebái presidentij, Urho Kekkosii, Mauno Koivisto já Risto Ryti, häävdih. Hävdidempeivi lâi almolâš lippupeivi ubâ enâmist. Yleisradio vuolgâttij hävdidmijd njuolgâ vuolgâttâssân Yle TV1:st já Yle Areenast já meid Radio Suomist.
Staatârääđi meridij almosčuákkimstis koskoho 18.10. staatâlij hävdidmij orniimist. Staatârääđi jesâneh tollii vistig joskis puudâ vuossaargâ 16.10. jáámmám president mušton.
Staatârääđi asâttij toimâkode Martti Ahtisaari hävdidmij vuáváámân já valmâštâlmân. Toimâkode saavâjođetteijen tooimâi staatâčällee Risto Artjoki. Ahtisaari omâhái ovdâsteijen tooimâi president Ahtisaari kandâ Marko Ahtisaari.
1815

1815 (MDCCCXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1810-lovo kuuđâd ihe.
Apple

Apple Inc. (tolebáá "Apple Computer") lii stuorrâ ovtâstumstaatâlâš finnodâh, mii vuáváá, oovded já vuábdá elektroniik, ohjelmijd já tiätumašinijd. Ton peeggâlmumos pyevtittâsah láá Mac-tiätureh, iPhone-puhelimeh, iPad-tavlutiätureh, iPod-muusiikčuojânâsah, Apple Watch -fiättutijmeh, Apple TV -mediačuojânâsah, iMovie-videohammimohjelm sehe piergâsij várás ovdedum macOS-, iOS-, watchOS- já tvOS-kevttimvuáháduvah.
Historjá.
Apple vuáđudii Steve Jobs, Steve Wozniak já Ronald Wayne cuáŋuimáánu 1. peeivi 1976 noomáin "Apple Computer". Irâttâsâst lijjii kuittâg vaigâdvuođah pyevtittiđ Jobs keksim já Wozniak olášuttem tiättur tondiet ko tast ij lamaš tuárvi ennuv uáiviomâdâh. Taan keežild Jobs vuobdij jieijâs Volkswagen-uccâbuusi (1 500 dollarid) já Wozniak jieijâs ohjelmistee lummorekinisteemaašin (250 dollarid), mut tot ij pijssám. Jobs finnij ohtâvuođâ “eŋgâlinvestisten” tubdum Mike Markkulan, kii puovtij projektân fáárun meid riskâväldee Arthur Rock. Puáđusin lâi tot, ete Apple finnij 250 000 dollar investistem. 
Apple Computer noomâ keksij Steve Jobs, ko sun maacâi oomeenfaarmist. Suu mielâst sääni Apple timedij sääni Computer. Ton lasseen Apple poođij ovdil sääni Atari puustavoornigist. 
Ive 1977 almostui pegâlmin šoddâm Apple II -mikrotiättur. Maŋeláá ive 1984 Apple almostitij graafâlijn Mac OS -kiävttusopâmuššáin riäidudum ovdánemmielâlii Macintosh-päikkitiättur. Uđđâivemáánu 9. peeivi 2007 tolebáá noomáin "Apple Computer" tubdum irâttâs uánidij háámán "Apple" ().
Apple historján láá lohtum maaŋgah merhâšittee noomah. Macintosh tiäturij markkânistmist 1980-lovvoost västidij pegâlmâs teknologiarävvejeijee Guy Kawasaki. Finnoduv pyevtittâsovdánmân lii vaiguttâm aldasâš ohtâvuotâ Carnegie Mellon- já Stanford ollâopâttuvváid. Tast ovdâmerkkân lii OS X -kevttimvuáháduv ovdánem stivrim Avie Tevanian, kii čaalij Mach-kernel 1980-lovvoost Carnegie Mellon -ollâopâttuvâst oovtâst Richard Rashidáin.
Porgemáánust 2018 Applest šoodâi maailm vuosmuš ovtâskâs finnodâh, mon markkânárvu lâi paijeel 1 miljard dollarid.
Apple uđđâ váldukonttur káátu alne láá piäivášpaneleh (18 MW).
Syeinimáánust 2019 Apple almottij, ete áigu uástiđ Intel moodeemfinnodâhtooimâ.
Irâttâsovdâsvástádâs.
Viärukarvem.
New York Times lii tutkâm Apple viärumáávsuid já lii selvâttâm täävi, maht tot karva viäruid. Applest láá postâloovákonttureh viäruparadiisijn, já ton toimâttuvah láá ovdâmerkkân Nevadast, kost iä lah ollágin irâttâsviäruh. Ruttâjotolâh stivrejuvvoo Luxemburg peht, mon áánsust Apple šiäštá ennuv viäruid.
Pärnipargovyeimi.
Amnesty mieldi Apple piergâseh sättih siskeldiđ pärnipargovuoimijn rahtum meetaal. Ive 2016 almostum raportist Amnesty čuávui koobooltmaalmâ pyevtittem epivirgálii kuáivuttuvâst, mast lâi kevttum pärnipargovyemi. Kuáivuttuv jođettii 16 stuorrâ irâttâsâd, moi juávhust lâi meiddei Apple.
Brändi.
Apple brändi lii maailm árvusumosij juávhust. Ive 2007 almostum Business Week -loostâ artikkâl mield toos láá nelji suujâ:
Britney Spears

Britney Jean Spears (š. juovlâmáánu 2. peeivi 1981, McComb, Mississippi, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš musikkár, tánssájeijee já čaittâleijee.
Eellim já karrieer.
Britney Jean Spears šoodâi ive 1981 McCombist, Mississippist, mutâ pajasšoodâi Kentwoodist, Louisianast. Sun algâttij tánssám já lávlum kyevti-ihásâžžân, já käävci-ihásâžžân sun halijdij čaittâleijen Disney televisio-ohjelmân "The All New Mickey Mouse Club," mutâ sun lâi toos liijkás nuorâ. Ohjelm pyevtitteijee kuittâg iävtuttij sunjin, ete sun usâččij aageent New Yorkist. Tast ovdâskulij Spears lâi-uv New Yorkist ain keessiv já juuđij Professional Performing Arts School. Sun finniiškuođij máinusroolâid, já lâi mieldi meid teatterproduktiost. 11-ihásâžžân Britney peesâi viijmâg "The All New Mickey Mouse Club"in, mast sun lâi ohtâ Mousketeer oovtâst Justin Timberlakein já Christina Aguilerain.
Ohjelm nuuvâi ive 1995, já Spears maacâi pááikán. Sun kuittâg halijdij juátkid karrieeris já raahtij 15-ihásâžžân demo, mast sun finnij sopâmuš Jive Recordsáin. Suu vuosmuš single "…Baby One More Time" almostui ive 1998, já čuávuváá ive sust almostui siämmáánommâsâš album.
The Walt Disney Company

The Walt Disney Company (mon tobdeh táválávt noomáin Disney) lii ohtâ maailm stuárráámuin media- já makkuuttâsráhtulâšvuotâfinnoduvâin. Viljâtievâš Walt já Roy O. Disney sehe animaattor Ub Iwerks vuáđudii uccâ animaatiostudio roovvâdmáánu 16. peeivi 1923. Onnáá peeivi tot lii ohtâ Hollywood stuárráámuin elleekovefinnoduvâin. Tot oomâst meid ohtnubáloh teemamuorâstâhhâd já maaŋgâid televisioviärmáduvváid ovdâmerkkân American Broadcasting Company (ABC) já kanavaid Disney Channel, Disney XD já Disney Junior. Disney Music Group peht tot leevât muusik maaŋgâi eres skiärrufinnoduvâiguin.
Finnoduv uáivielleekovestudio lii Walt Disney Pictures. Finnoduv uáivisaje lii Burbank. Tot lii Kaliforniast, Hollywood naaburist. 
Finnoduv logost lohá “Walt Disney” ruánzáás pustavijguin. Tot ij lah Walt Disney jieijâs čáállám nommâčaalâ, pic ohtâ anonyym Disney-taaidâr lii stijlâm Disney nommâčalluu ton logon.
Finnoduvah.
Ive 2006 Disney almottij, ete sij láá uástám Pixar. Disney já Pixar ovtâspargo aalgij sopâmušâst oleskukkosij animaatioelleekuuvij pyevtitmist. Loopâst Disney oostij Pixar 7,4 miljard dollar haadan. Porgemáánust 2009 Disney oostij nube finnoduv, supersáŋgárráiđukuuvijn já -elleekuuvijn tubdum Marvel. Ive 2012 Disney oostij 4,1 miljard dollar mäksee Lucasfilms já almottij, ete sij áiguh pyevtittiđ uđđâ "Star Wars" -elleekuuvijd. Vuosmužžân uđđâ "Star Wars" -elleekuuvijn vuosâehidis finnij juovlâmáánust ive 2015.
Juovlâmáánust 2017 Disney soovâi 21st Century Foxáin, ete sij uástih 20th Century Fox. Disney oostij meiddei 20th Century Fox omâstem elleekove- já televisiotooimâid sehe almugijkoskâsâš tooimâid. Käävpi algâalgâlâš árvu lâi 52,4 miljard dollarid ađai suullân 45 miljard eurod. Ton lasseen sopâmušân kuulâi, ete Disney kuittáá Fox veelgijd nuuvt ete käävppi árvun šoodâi ollásávt paijeel 55 miljard eurod. Comcast toovâi kištottee falâduv. Tastmaŋa Disney aledij jieijâš falâduv 71,3 miljard dollarân, mast šoodâi käävpi lopâlâš árvu. Käävpi sesâlistii njuhčâmáánu 20. peeivi 2019.
Disney Imagineering lii oovdâstjottee ulmuu muštottee robottij ovdedemist. Disney Imagineering lii porgâm teatterlyevveest čaittâleijee Abraham Lincoln -rooboot, muččâdávt lihâdee lavlui shamaani Navin sehe olmoošláván rooboot mii sajanmaaksij stunttialmaa.
Disney+.
Skammâmáánu 12. peeivi 2019 Disney algâttij njuolgâkiärdudempalvâlus, mon nommâ lii Disney+. Tot lii Netflix kištottellee.
Rolex

Rolex lii sveiccilâš kietâtijmemerkkâ já kietâtiijmij valmâšteijee. Rolex SA váldukonttur lii Genevest, mii lii meid finnoduv päikkisaje. Kietâtiijmeh valmâštuvvojeh Sveeicist kuulmâ päikkikoddeest: Biel/Biennest Bern kantonist, Chêne-Bourgist Geneve maadânuorttâpeeleest já Plan-les-Ouatesist Geneve maadâviestârpeeleest. 
Rolex lii toimâm ive 2013 rääjist Australia Grand Prix uáivisponssorin.
Historjá.
Finnoduv vuáđudij saksalâš Hans Wilsdorf ive 1905 Lontoost noomáin "Wilsdorf já Davis". Finnodâh tooimâi eennâmpyehten já skappui kiällumašinijd sveiccilii Hermann Aeglerist, mut sij vuávájii jiejah skuápuid. Rolex-pyevtittâsmerkkâ registeristii ive 1908. Ive 1919 finnodâh siirdij jieijâs váldukonttur Geneven, tastko Eŋlandist lijjii ollâ pyehtimviäruh. Talle nommân šoodâi "Montres Rolex SA". Wilsdorf vuájudâđâi kietâtijmijd jo algâmuddoost, veikkâ lummotijmeh lijjii vala 1920-lovvoost táváluboh.
1818

1818 (MDCCCXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1810-lovo oovcád ihe.
1814

1814 (MDCCCXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1810-lovo viiđâd ihe.
Kaarina

Kaarina () lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Kaarinast ääsih 34 535 olmožid, já ton vijđodâh lii 179,58 km², mast 28,94 km² lii čääci. Kaarina naaburkieldah láá Lieto, Parainen, Paimio, Sauvo já Turku.
Historjá.
Kaarina vuáđudui ive 1869.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
1810

1810 (MDCCCX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1810-lovo vuossâmuš ihe.
1801

1801 (MDCCCI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1800-ihelove nubbe ihe.
1802

1802 (MDCCCII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1800-ihelove kuálmád ihe.
1803

1803 (MDCCCIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1800-ihelove niäljád ihe.
1805

1805 (MDCCCV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1800-ihelove kuuđâd ihe.
1806

1806 (MDCCCVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1800-ihelove čiččâd ihe.
1807

1807 (MDCCCVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1800-ihelove kávcáád ihe.
Suomâ jiečânâsvuođâpeivi

Suomâ jiečânâsvuođâpeivi lii Suomâ aalmugpeivi, moin ávuduvvoo staatâ jiečânâsvuotâ jyehi ive juovlâmáánu 6. peeivi. Taat lii virgálâš Suomâ liputtempeivi.
Suomâ lippupeivi

Suomâ lippupeivi teikkâ Suomâ liputtempeivi lii peivi, kuás Suomâ lippu kiässoo stáágun. Suomâ lippupeeivih juáhhojeh virgálâš já vuáhádum lippupeivijd. Ivveest láá tääl 7 virgálâš já 13 vuáhádum lippupeivid. Suomâst sehe virgáliih já vuáhádum lippupeeivih merkkejuvvojeh almenááhkán táválávt nuuvt, ete peivimere paaldâst lii smavvâ kove Suomâ liipust.
Virgáliih lippupeeivih Suomâ lippuin.
Virgálâš lippupeeivijn lii asâttum Suomâ lippuin liiputmist adelum asâttâs (383/1978) 2 §:st. Suomâst láá tääl jyehi ive 7 virgálâžžâd lippupeivid, kuás Suomâ lippu kiässoo stáágun:
Tai lasseen motomin láá meid laselippupeeivih: 
Vuáhádum lippupeeivih.
Vuáhádum lippupeeivih iä asâttuu laavâst teikkâ asâttâsâst, mut täin peeivijn liputtem kuittâg avžuuttuvvoo. Helsig ollâopâttâh paijeentuálá listo tággáár lippupeeivijn já almostit tom jyehi ive Suomâ staatâkalenderist. Suomâ sisašijministeriö lii ravvim, ete "pyeri liputtemkulttuur mield kannat vuáhádum lippupeeivijn liputtiđ Suomâ lippuin siämmáánáál ko virgálijn lippupeeivijn". 
Ivveest láá tääl 13 vuáhádum lippupeivid:
Njuhčâmáánu 19. peeivi 2021 Suomâ sisašijministeriö almottij, et ive 2023 rääjist ivveest láá kyehti vuáhádum lippupeeivi lase.
Tijdâtälvi

Tijdâtälvi (, , já ) lii Tove Jansson čäällim muumikirje, mast Muumistáálu morráán kaskoo tälvinaharis.
Eres kielah.
Jansson čaalij kirje algâaalgâst ruotâkielân, já tot almostui ive 1957. Ive 1958 kirje almostui meid suomâkielân. Ive 2015 almostui Inker Susanna Nutti orjâlâškielâlâš jurgâlus. Ive 2019 almostuvvii Satu Moshnikoff jurgâlem nuorttâlâškielâlâš versio noomáin "Moodrai täʹlvv" já Uccpárnáá Vuoli Ilmar jurgâlem anarâškielâlâš versio noomáin "Tijdâtälvi".
Tijdâtälvi jienâkirjen.
Suomâkielâlii jienâkirjeest láá kyehti versio: ive 1958 Helena Lehtimäki luuhâm versio já ive 1989 Tytti Paavolainen luuhâm WSOY-versio. Paavolainen lii luuhâm meid suomâkielâ uđđâsub versioid. Ive 2016 jienâkirje almostui orjâlâškielân; tom luuvâi páádán Raili Pirinen. Jienâkirje ij vala kavnuu anarâškielân ige nuorttâlâškielân.
1808

1808 (MDCCCVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1800-ihelove oovcád ihe.
1804

1804 (MDCCCIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1800-ihelove viiđâd ihe.
1800

1800 (MDCCC) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1700-lovo majemuš ihe já 1800-ihelove vuossâmuš ihe.
1799

1799 (MDCCXCIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1790-lovo majemuš ihe.
Komovuotâ

Komovuotâ lii täsnitiettust kuárusvuođâ tevdim uási Eennâm áimukeerdi ulguubeln. Tärhis rääji lii väädis adeliđ tast, kuás áimukerdi nohá já kuás komovuotâ álgá, mut sooppum rääijin puáhtá kuittâg anneeđ nuuvt kočodum Kármán rääji, mii álgá čyeđe kilomeetter aloduvâst. Taan aloduvâst áimukeerdi tetisvuotâ lii tuše suullân 1/2 200 000 eennâmase áimukeerdi tetisvuođâst. Tastko komovuođâst ij lah áimukerdi, tot lii čiiđâčappâd. 
Komovuotâ lii masaba puohrâkkân kuárusvuotâ. Kuárusvuođâ tevdee massa kávnoo sevŋis amnâsist, taasnijn já planetijn. Tasnijkoskâsii komovuođâst sodâsteh liijká-uv smavvâtetisvuođâliih vetypoolvah (tetisvuotâ lii stuárudâhluokkaast ohtâ aatoom kuđâdâssenttimeetterist) sehe fotoneh, neutriinoh já eres-uv algâčalmaah. Uási tasnijkoskâsii amnâsist lii molekyylin (molekyylpoolvah) sehe kovjâčalmažin, moh arvâlusâi mield láá hämmejum eromâšávt grafiitist já silikaatijn. 
Stuárráámus uási komovuođâ massaast lii tááláá tiäđu mield nuuvt kočodum sevŋis aamnâs, mast ij lah tärhis tiätu, maid tot tuálá sistees, mut lii arvâlum, et tot sátáččij toollâđ sistees ovdâmerkkân neutriinoid, smavvâ čapis ráigáid teikâ taan räi tubdâmettunm algâčalmaid. 
Komovuođâst láá miljardeh tääsnih, main ohtâ lii Piäiváš.
1798

1798 (MDCCXCVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1790-lovo oovcád ihe.
1797

1797 (MDCCXCVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1790-lovo káávcád ihe.
1791

1791 (MDCCXCI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1790-lovo nubbe ihe.
1794

1794 (MDCCXCIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1790-lovo viiđâd ihe.
Narvik

Narvik ( teikâ "Narviika") lii kaavpug Taažâst. Narvikist ääsih 21 845 olmožid, já ton vijđodâh lii 3 432,17 km², mast 236,71 km² lii čääci.
Olmoošvuoigâdvuođâi peivi

Olmoošvuoigâdvuođâi peivi (, , , , , já ) lii juhlepeivi, mii ávuduvvoo jyehi ive juovlâmáánu 10. peeivi, ko talle Ovtâstum aalmugij olmoošvuoigâdvuođâi ubâmaailmlâš julgáštâs tuhhiittui ive 1948. 
Nobel-ráávhupalhâšume já Ovtâstum aalmugij olmoošvuoigâdvuođâi palhâšume.
Siämmáá peeivi juáhhojeh jyehi ive Nobel-ráávhupalhâšume já jyehi viiđâd ive Ovtâstum aalmugij olmoošvuoigâdvuođâi palhâšume.
Suomâ 2€ šlantti.
Ive 2008 Suomâ Rahapaja almostitij 2€ spesialšlaanti olmoošvuoigâdvuođâi peeivi 60 ihepaje kunnen. Šlaanti nube peln lii muvrâ, mast lii vááimuhámásâš räigi.
1781

1781 (MDCCLXXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1780-lovo nubbe ihe.
Emmanuelle Charpentier

Emmanuelle Marie Charpentier (š. juovlâmáánu 11. peeivi 1968, Juvisy-sur-Orge, Ranska) lii ranskalâš professor, biokemist, árbálâšvuotâtiettee já mikrobiolog. Sun lii Ranska tieđâakatemia já teknologia-akatemia jeessân.
Palhâšumeh.
Charpentier lii vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd, ovdâmerkkân Jaapaan-palhâšume (2017), Kavli-palhâšume (2018) já Wolf-talhâstieđâpalhâšume (2019). Ive 2020 sun vuoitij oovtâst Jennifer Doudnain Nobel-kemiapalhâšume, ko suoi ovdedáin nk. geeneetlijd skerreid ađai CRISPR árbádâhmuttemtekniik.
Jaapaan-palhâšume

Jaapaan-palhâšume ( "Nihon-kokusai-shō" ađai "Jaapaan almugijkoskâsâš palhâšume") lii tieđâ- já tekniikpalhâšume, mon Jaapaan tieđâ- já teknologiaruttârááju lii juáhám jyehi ive cuáŋuimáánu 1985 rääjist. Palhâšume mieđettuvvoo ulmuid, kiäh láá merhâšitteht išedâm tiettuu já tekniik ovdedem sehe maailm tiervâsvuođâ já pyereestvaijeem ovdedem. Palhâšume stuárudâh lii 50 miljovn jenid.
Thomas Cech

Thomas Robert Cech (š. juovlâmáánu 8. peeivi 1947, Chicago, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš biokemist. Ive 1989 sun vuoitij oovtâst Sidney Altmanáin Nobel-kemiapalhâšume, ko suoi kavnáin RNA katalyytlijd jiešvuođâid.
Sidney Altman

Sidney Altman (vyesimáánu 7. peeivi 1939, Montreal, Kanada – cuáŋuimáánu 5. peeivi 2022, Rockleigh, New Jersey, Ovtâstum staatah) lâi kanadalâš-ovtâstumstaatâlâš molekyylbiolog. Ive 1989 sun vuoitij oovtâst Thomas Cechin Nobel-kemiapalhâšume, ko suoi kavnáin RNA katalyytlijd jiešvuođâid.
Inglourious Basterds

Inglourious Basterds lii ive 2009 puáttám suátielleekove, mon lii čáállám já stivrim ovtâstumstaatâlâš Quentin Tarantino. 
Juonâ.
Nube maailmsuáđi ääigi Naacij haldâšem Ranskaast juávkku ovtâstumstaatâlijd juuvdálijd suáldáttijd sundáttâl koddeđ naacij jođetteijeid. Siämmáš ulme lii meiddei oovtâ teatterhoovdâst.
Vuástáväldim.
Rotten Tomatoes -sijđo 331 árvustâlmist 89% láá miättáseh. Metacritic-siijđost tot lii finnim 69 čuággád čyeđeest.
Jennifer Doudna

Jennifer Anne Doudna (š. kuovâmáánu 19. peeivi 1964, Washington, D.C., Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš biokemist. Sun lii tutkâm karrieeris ääigi RNA ráhtus já toimâm. Ive 2020 sun vuoitij oovtâst Emmanuelle Charpentieráin Nobel-kemiapalhâšume, ko suoi ovdedáin nk. geeneetlijd skerreid ađai CRISPR árbádâhmuttemtekniik.
Eellim já oppâm.
Jennifer Doudna šoodâi kuovâmáánu 19. peeivi 1964 Washington, D.C.:st. Suu eeči lâi Martin Kirk Doudna (1930–1995) já suu enni Dorothy Jane (Williams) Doudna (1931–2018). Ko sun lâi čiččâmihásâš, suu peerâ varrij Hilon Hawaiʻi-suollui. Suu eeči máttááttij ovtâstumstaatâlii kirjálâšvuođâ Hawaiʻi ollâopâttuvâst já suu enni historjá Hawaiʻi Community Collegest.
Ive 1985 Doudna valmâštui filosofia kandidaatin Pomona Collegest válduamnâsin biokemia. Tobbeen sun vuolgij Harvard ollâopâttâhân máttááttâllâđ biokemia já molekyylfarmakologia. Harvardist sun nágáttâlâi tuáhtárin ive 1989.
Karrieer.
Harvardist Doudna vuolgij Colorado ollâopâttâhân, kuus sun lâi peessâm porgâđ Thomas Cech laboratoriost. Doudna náguskirje kietâdâlâi RNA, já Cech lâi vuáittám ive 1989 Nobel-kemiapalhâšume RNA katalyytlij jiešvuođâi kavnâmist.
Ive 2002 Doudna já ranskalâš mikrobiolog Emmanuelle Charpentier kavnáin CRISPR-Cas9-tekniik, mon áánsust lii čuuvtij latkišub já oovtâkiärdánub mutteđ DNA ko lâi tolebáá. Charpentier lâi ovdil kavnâm Cas9-enccyym, mii oroi iššeedmin "Streptococcus pyogenes" -bakteer tuástuđ virusijd.
Palhâšumeh.
Doudna lii vuáittám pargostis suulân 20 merhâšittee palhâšummeed.
1771

1771 (MDCCLXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1770-lovo nubbe ihe.
1761

1761 (MDCCLXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1760-lovo nubbe ihe.
1751

1751 (MDCCLI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1750-lovo nubbe ihe.
1741

1741 (MDCCXLI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1740-lovo nubbe ihe.
1731

1731 (MDCCXXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1730-lovo nubbe ihe.
1721

1721 (MDCCXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1720-lovo nubbe ihe.
1711

1711 (MDCCXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1710-lovo nubbe ihe.
1701

1701 (MDCCI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1700-ihelove nubbe ihe.
RNA

RNA ađai ribonukleiinsuvrâ () lii polymeer, mast láá nukleotiideh. 
RNA-šlaajah.
Kulmâ tobdosumos RNA-šlaajâ láá viestâtuálvoo-RNA, sirdee-RNA já ribosomaallâš RNA. Viestâtuálvoo-RNA (mRNA) lii molekyyl, mii puáhtá DNA:st kopijistum geeni tiäđuid sellâváimusist sellâšliijván. Täin tiäđuin pyevtittuvvojeh proteiineh ribosomijn. Sirdee-RNA (tRNA) sirdá aminosuuvrâid ton telakistemsajan, mast proteiinviđjáh ráhtojeh. Seelâ RNA:st suulân 80 % lii ribosomaallâš RNA (rRNA). Tággáár RNA katalysist ribosomist tábáhtuvvee reaktioid.
RNA já DNA koskâsiih iäruh.
Láá kyehti nääli, maht RNA iärrán DNA:st: DNA deoksriboos saajeest RNA:st lii riboos já tymiin saajeest lii urasiil. Eresnáál ko DNA, RNA lii táválávt oovtsáigusâš.
RNA-viruseh.
RNA-virus lii virus, mast lii RNA geeneetlâš amnâsin. Taan nukleiinsuvrâ lii táválávt oovtsáigusâš RNA (ssRNA), mut taat puáhtá leđe meid kyevtsáigusâš RNA (dsRNA).
Aanaar (raavâdviäsu)

Aanaar lii Kollehovi-hooteel ohtâvuođâst tuáimee raavâdviäsu. Tot lii Aanaar markkânist Juvduujuuvâ riddoost. Raavâdviäsu fáálá puigâ anarâš purrâmâš. Fáállun láá purrâmâšah Aanaar kuávlust, ovdâmerkkân kyeleh Aanaarjäävrist, poccuupiärgu aldakuávlui palgâsijn, vuástá, kuobbâreh, myerjih já puurrâmšadoh.
Palhâšumeh.
Raavvâdviäsu lii vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd:
1787

1787 (MDCCLXXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1780-lovo káávcád ihe.
1777

1777 (MDCCLXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1770-lovo káávcád ihe.
1767

1767 (MDCCLXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1760-lovo káávcád ihe.
1757

1757 (MDCCLVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1750-lovo káávcád ihe.
Nobel-kemiapalhâšume

Nobel-kemiapalhâšume lii ohtâ viiđâ algâalgâlii Nobel-palhâšuumeest. Ruotâ kunâgâslâš tieđâakatemia mieđeet palhâšume jyehi ive ánsulâš kemistân teikâ kemistáid. Jis mottoom ive ohtâgin iävtukkâs ij teevdi iävtuid, te palhâšumesume ferttee njuolgâdusâi mield šeštiđ čuávuváá ihán. 
Vuossmuu já nube maailmsuáđi keežild palhâšume paasij juohhuuhánnáá iivij 1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940, 1941 já 1942. 
Nuorâmus palhâšume vuáittám olmooš lâi 35-ihásâš Frédéric Joliot, kii vuoitij Nobel ive 1935 oovtâst kálguinis Irène Joliot-Curiein. Puárásumos lii 97-ihásâš John B. Goodenough, kii vuoitij palhâšume ive 2019. Frederick Sanger ij lah innig áinoo olmooš, kii lii vuáittám Nobel-kemiapalhâšume kuohtii, ko kemist Barry Sharpless vuoitij Nobel-kemiapalhâšume ive 2001 já uđđâsist ive 2022. Kyehti ulmuu lává vuáittám Nobel-kemiapalhâšume lasseen Nobel-palhâšume nube kategoriast: Marie Curie, kii vuoitij sehe Nobel-kemiapalhâšume já Nobel-fyysiikpalhâšume já Linus Pauling, kii vuoitij sehe Nobel-kemiapalhâšume já Nobel-ráávhupalhâšume.
Palhâšume uásih.
Palhâšumán kuleh kollemiitaal, diploom já stuorrâ ruttâpalhâšume. 
Miitaal.
Miitaal lii vuávám Erik Lindberg. Nubebeln láá Alfred Nobel proofiilkove, suu nommâ já suu šoddâm- já jäämmimiveh. Nubebeln lává kyehti nissoon: luándu immeel já tiettuu vuoiŋâ. Sunnuu lasseen mitalân láá skuážurdum säänih "Inventas vitam iuvat excoluisse per artes", palhâšume vyeittee nommâ já ton mieđetteijee ađai Ruotâ kunâgâslii tieđâakatemia uánidum nommâ läättinkielân REG. ACAD. SCIENT. SUEC. Nobel-kemiapalhâšume já -fyysiikpalhâšume mitaleh láá identliih.
Ive 1980 räi kemiapalhâšume miitaal tiäddu lâi 200 g, mut tääl tot lii 175 g. Tooleeb miitaal kolle lâi 23 kaaraat kolle, mut taat-uv lii muttum já lii tääl 18 kaaraat kolle. Ton lasseen miitaal kolle lii tääl uđđâsistonnum kolle. Miitaal čoođâmitto lii ain-uv siämmáš: 66 mm.
Diploom.
Diploom lii rahtum jyehi vyeittei sierâ já lii návt áinoošlajâsâš taaiđâtyeji. Diploom čižetpeln lii kove, mon fáddá távjá kulá ive teeman. Diploom uálgispeln lii Ruotâ kunâgâslâš tieđâakatemia almottâs tast, kii lii ton ive vyeittee já mondiet. Kemiapalhâšume almottâs lii ruotâkielân. Diploom keigee jyehi vyeittei Ruotâ kunâgâs jyehi ive juovlâmáánu 10. peeivi.
Ruttâpalhâšume.
Ive 2020 palhâšume stuárudâh lâi 10 miljovn Ruotâ ruvnâd. Palhâšume stuárudâh muttuustâl ivveest nuubán já lii kiddâ Nobelfondd puáđuin, maid tot finnee jieijâs investistmist.
Jis palhâšume vyeittiv kyevtis, te ruttâ juáhhoo táásá. Jis kuulmâs tom vyeittih, te Nobelfondd meerrid juáhhoo-uv ruttâ táásá vâi finnee-uv ohtâ olmooš pele palhâšumeruuđâin já nubbijd juáhhoo nubbe peeli, mii juáhhoo sunnui táásá.
Kyevtsáigusâš RNA-viruseh

Kyevtsáigusâš RNA-viruseh (dsRNA-viruseh) láá juávkku virusijn, moi árbádâh šadda kyevti RNA-sááigust, moh láá ponjásâm kyeimi kyeimis pirrâluvâi. Taat virusjuávkku juáhhoo ain kuuđâ hiäimun, main stuárráámus lii "Reoviridae". Taan juávhu virusijn láá uáli jieškote-uvlágán árbáduvah, viruspartikkâlij ráhtuseh já iššeediäláneh. Motomeh viruseh njuámuh ulmuid (om. rotaviruseh). Nubeh viruseh vuod njuámuh elleid, šaddoid, kuobbâráid teikâ bakteeráid.
Merhâšittee kyevtsáigusâš RNA-viruseh láá ovdâmerkkân rotavirus, mii toovvât luččâtaavdâ; BTV-virus, mii toovvât nk. čuovjisnjuovčâtaavdâ; IBD-virus, mii njuámu kaanijd já Φ6-bakteervirus, mii njuámu "Pseudomonas"-bakteeráid.
Ive nuorttâlâš

Ive nuorttâlâš ( já ) lâi palhâšume, mii juohhui jyehi ive iivij 2007–2016. Taat palhâšume mieđettui ulmuid, juávhoid, ornijduumijd já instituutioid jo-uv ohtuu teikkâ oovtâst merhâšittee kielâ- já kulttuurpargostis nuorttâlâšsiärváduv pyerrin. Noomâst huolâhánnáá palhâšume vyeittee ij tarbâšâm leđe nuorttâlâš. Palhâšume haldâšii já taan vyeittest teikkâ vyeittein jienâstii Saaʹmi Nueʹtt já nuorttâlij sijdâčuákkim.
1747

1747 (MDCCXLVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1740-lovo káávcád ihe.
Paul Walker

Paul William Walker IV () lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Sun čaittâlij ovdâmerkkân "Fast &amp; Furious" -elleekuuvijn já elleekooveest "Into the Blue".
Karrieer.
Jo arâpärnivuođâstis Pampers-finnoduv máinusijn čaittâlâm Walker algâttij jieijâs karrieer sijđo-oosijn tagarijd televisio-ohjelmijn ko "The Young and the Restless" já "Touched by an Angel". Tastoo sun finnij mááinu roolâinis nuoráid uáivildum elleekuuvijn "She's All That" (1999) já "Varsity Blues" (1999). Ive 2001 Walker finnij almugijkoskâsâš huámmášume protagonistin toimâmelleekooveest "The Fast and the Furious", mast sun čaittâlij siämmáá roolâ ohtsis viiđâst elleekoverááiđu kuuđâ jotkâuásist. Walker lâi uáiviroolâst elleekuuvijn "Eight Below" (2006), "Timeline" (2003), "Joy Ride" (2001) já "Running Scared" (2006).
Priivaateellim.
Walkerist lii ohtâ nieidâ, ive 1998 šoddâm Meadow Walker.
Jäämmim.
Walker jaamij autopäärtist Santa Claritast, Kaliforniast lávurduv skammâmáánu 30. peeivi 2013. Tábáhtusah algii, ko Walker ustev, ovdii kištovyeijee Roger Rodas omâstem luksusautokäävpi Always Evolving pargee ij finnim auto haandâl siisâ, já Rodas meridij vyeijiđ tom jieš toho. Talle Paul Walker poođij Rodas luusâ já almottij, ete sun ij lah val vuáijám áášánkullee Porsche. Walker ustev Jim Trop kuulâi, ko Walker eeđâi Rodasân: "Hei, jis vyelgeen vyeijiđ." Toh lijjii majemuuh viäruiulmuu kuullâm säänih.
Čuovâuáivi peivikirje

Čuovâuáivi peivikirje (, , já ) lii nuorâiroomaan, mon Jeff Kinney lii čáállám já kuvvim. Tot lii vuossâmuš kirje siämmáánommâsâš kirjerááiđust. Kirje lii jurgâlâm anarâškielân Mikkâl Morottaja.
Kirje huáđđooh.
Heffleyh.
Kirje uáivihuáđđoo lii 11-ihásâš paješkovlâlâš Greg Heffley, kii čáálá peivikirje eellimstis. Ton lasseen sun sárgu jieijâs uáinuid jieškote-uvlágán tábáhtusâin ráiđukuuvijd, maid sun talle piäjá peivikiirján – teikâ äigičallui nuuvtko Greg jieš čielgee tállán rááiđu aalgâst. Greg enni lii Susan Heffley, já eeči Frank Heffley. Gregist lává kyehti viiljâ: stuorrâviljâ 16-ihásâš Rodrick já uccâviljâ 3-ihásâš Manny.
Jeffersoneh.
Greg muštâl, et suu pyeremus skippáár lii Rowley Jefferson, mut Greg ij kohtâl Rowley pyereest. Rowley lii meid 11-ihásâš paješkovlâlâš. Suu eeči lii Robert Jefferson, já suu eeni Linda Jefferson. Robert ij lijkkuu Gregân ollágin.
Čuovâuáivi peivikirje (kirjeráiđu)

Čuovâuáivi peivikirje lii ovtâstumstaatâlâš kirječällee Jeff Kinney čäällim já kuvvim kirjeráiđu. Kinney čáálá kirjerááiđu kiirjijd eŋgâlâskielân. Rááiđu vuossâmuš kirje almostui eŋgâlâskielân ive 2007. Tastmaŋa ráiđu lii vijđánâm jotelávt, já roovvâdmáánu 24. peeivi 2023 Ovtâstum staatâin almostui ton 18. kirje. Rááiđu sáŋgárin lii paješkoovlâ uáppee Greg Heffley. Suu perrui kuleh eeči (Frank), enni (Susan), stuorrâviljâ (Rodrick) já uccâviljâ (Manny). Peivikiirján Greg čáálá jieijâs elimist já feeriimijn Plainview-nommâsii kaavpugist.
Ive 2009 rááiđu vuossâmuš kirje almostui suomâkielân noomáin "Neropatin päiväkirja".
Kirjeráiđu eŋgâlâskielân.
Rááiđu vuossâmuš kirje almostui eŋgâlâskielân cuáŋuimáánu 1. peeivi 2007. Nubbe kirje almostui kuovâmáánu 1. peeivi 2008. Ive 2009 almostuvvii kyehti kirje. Tastmaŋa lii almostum ohtâ kirje jyehi ive roovvâdmáánust teikâ skammâmáánust.
Kirjeráiđu sämikielân.
Kirjeráiđu anarâškielân.
Rááiđu vuossâmuš kirje almostui anarâškielân ive 2020 noomáin "Čuovâuáivi peivikirje". Tom lii jurgâlâm Mikkâl Morottaja já kuástidâm Sämitigge. Tastmaŋa Anarâškielâ servi lii finnim ameriklii kuástideijest love almostittiđ ubâ rááiđu anarâškielân. Fabrizio Brecciaroli lii jurgâlâm rááiđu nube, kuálmád, niäljád já viiđâd kirje. Nubbe já kuálmád kirje almostuvvii ive 2022 nomâiguin "Čuovâuáivi peivikirje – Stuorrâviljâ almaaštâl" já "Čuovâuáivi peivikirje – Jo rijttáá". Niäljád kirje almostui ive 2023 loopâst noomáin "Čuovâuáivi peivikirje – Hyenes luho keesi". Viiđâd kirje vist almostui ive 2025 noomáin "Čuovâuáivi peivikirje – Korrâ tuotâvuotâ".
Kirjeráiđu eres sämikieláid.
Anarâškielâ lasseen ive 2020 rááiđu vuossâmuš kirje almostui meiddei nuorttâlâškielân noomáin "Jeäʹrmmpääʹǩǩ peiʹvvǩeʹrjj" já orjâlâškielân noomáin "Jierpmástalli beaivegirji". Raija Lehtola jurgâlij kirje nuorttâlâškielân, já Áilu Valle jurgâlij tom orjâlâškielân. Kiirjijd lii kuástidâm Sämitigge.
Jaroslav Heyrovský

Jaroslav Heyrovský () lâi tšekkilâš kemist. Ive 1959 sun vuoitij Nobel-kemiapalhâšume tondiet ko sun huutkâi já ovdedij polarografialijd analysistemvuovijd.
Mánudáá Heyrovsky-kraatter lii nomâttum Heyrovský mield.
It's a Wonderful Life

It's a Wonderful Life lii ive 1946 almostum, Frank Capra stivrim draamaklassikko. Ton vuosâeehid lâi Globe-teatterist, New Yorkist, juovlâmáánu 20. peeivi 1946. Klassikko tast ij kuittâg šoddâm tállân pic esken ive 1973 maŋa, ko ton tahheevuoigâdvuođah nuhhii Ovtâstustaatâin já tom čäitiškuottii televisiost juovlâi ääigi. 
Suomâ televisiost "It's a Wonderful Life" oinui vuosmuu keerdi ive 1976, ko MTV čaaitij tom. Tastmaŋa tot oinui vistig Yle TV1:st ive 1987 juovlâááptu já Yle TV2:st jyehi juovlâi ääigi iivij 1992–2011 koskâsii ääigi. Ive 2014 Yle Teema (2017 rääjist Yle Teema &amp; Fem) čäitiškuođij tom ain juovlâi ääigi. Elleekove vuáđđun lii Philip Van Doren Stern maainâs "The Greatest Gift".
Palhâšumeh já iävtukkâsvuođah.
Ive 1947 Frank Capra vuoitij "It's a Wonderful Life"st pyeremuu stivrim Golden Globe. Elleekove lâi meid Oscar-iävtukkâssân viiđâ eres kategoriast: pyeremus elleekove, pyeremus almaičaittâleijee (James Stewart), pyeremus stivrejeijee (Frank Capra), pyeremus jienâpaddim (John Aalberg) já pyeremus editistem (William Hornbeck).
Muumistáálu

Muumistáálu (, , , ) lii Muumi-mainâsij uáivihuáđđoo já vuossâmuš muumihuáđđoo, mon Tove Jansson raahtij. Nuorâ Muumistáálu áásá Muumitáálust oovtâst vaanhimijdiskuin Muumieijijn já Muumiennijn. Sun lii sunnuu áinoo alge. 
58345 Moomintroll-asteroid lii nomâttum suu mield. 
Muumistáálu šoddâm.
Muumistáálu huáđđoo ovdánij kuuloold 1930-lovvoost. Huáđđoo nommâ lâi vistig ruotâkielân "snorken", mii lii siämmáš nommâ ko Nisoost lii tääl.
Vuossâmuu keerdi Muumistáálu lâi uáivihuáđđon ive 1945 "Småtrollen och den stora översvämningen" -kirjeest ().
Muumistáálu häämi já luándu.
Muumistáálu lii vielgâd já kossuv. Suu stuorrâ, jurbâ njune, tieppiseibi já stuorrâ čalmeh sulâstiteh virdehiäppuš. "Muumistáálu já seibitäsni" -elleekooveest Muumistáálu šoddâmpeivi lii porgemáánu 7. peeivi. Sun lijkkoo fiäránáid, mut ana älkkeevuođâ já vuovâsvuođâ ennuv áárvust já ain máccá maassâd. Muumistáálu kiävttá pihtâsijd tuše vuojâdijnis.
Muumistáálu skipáreh.
Muumistáálu pyeremus ustev lii Noskemudágâš, kii áásá telttaast, mon sun ceeggât ain kiđđuv siämmáá sajan šalde paaldân. Muumistáálu eres skipáreh lává Nipso já Uccâ Myy. Ton lasseen sun lii Nisonieidâ sierâdemskippáár já ustev.
Muumistáálu "Muumileevi mainâseh" -rááiđust.
Iivij 1990–1992 TV-rááiđust Muumistáálu lii uáivihuáđđoo. Suoi Uccâ Myyin lává áinoo huáđđooh, kiäh lává TV-rááiđu puoh oosijn.
Muumistáálu sämikielân.
TV-rááiđust.
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu nuorttâlâškielân, orjâlâškielân já anarâškielân. Rááiđu láá jurgâlâm nuorttâlâškielân Tiina Sanila-Aikio, orjâlâškielân Inger-Mari Aikio já anarâškielân Neeta Jääskö. Jurgâlusâi vuáđuld Muumistáálu-rooli jienâčaittâleh nuorttâlâškielân Teemu Titola, orjâlâškielân Áilu Valle já anarâškielân Mikkâl Morottaja.
Kiirjijn.
Muumistáálu fiäránijn puáhtá luuhâđ anarâškielân Uccpárnáá Vuoli Ilmar jurgâlem kirjeest "Tijdâtälvi". Siämmáá kirje puáhtá luuhâđ meid nuorttâlâškielân noomáin "Moodrai täʹlvv" já orjâlâškielân noomáin "Diidadálvi". Tai lasseen láá almostum kyehti kirje orjâlâškielân: Ritva Torikka jurgâlem "Áhčči ja mearra" () ive 1990 já Kerttu Vuolab jurgâlem "Moson de geavvá? Girji Mymmela, Mumenstálu ja unna My birra" () ive 2000.
Ive 2016 "Tijdâtälvi" almostui orjâlâškielâg jienâkirjen; tom luuvâi páádán Raili Pirinen.
Elleekuuvijn.
Taan räi sämikielân láá kyehti Muumih-elleekove, kuohtuuh orjâlâškielân. Ive 1992 almostui "Mumenstállu ja seaibenásti" (), mast lii orjâlâškielâg tekstim. Ive 2017 almostui "Mumi imaš muohtamáilmmis" (). Taat elleekove vuáđuduvá "Tijdâtälvi"-kiirján. Ive 2017 elleekooveest jienâčaittâl Áslat Holmberg.
Fast &amp; Furious

Fast &amp; Furious () lii ovtâstumstaatâlâš elleekoveráiđu. Rááiđu vuosmuš uási, The Fast and the Furious, finnij vuosâeehid ive 2001. Ohtsis elleekove láá almostum käävci. Čiččâd lâi algâaalgâst ulme valmâštuđ ive 2014, mut ton valmâštum maŋanui elleekove čaittâleijee Paul Walker jäämmim tiet. Elleekove finnij vuosâeehid ive 2015 aalgâst. 
Elleekoverááiđu maaŋgâin oosijn láá čaittâlâm Walker lasseen Vin Diesel, Michelle Rodriguez, Jordana Brewster já Sung Kang.
South Park

South Park (SP) lii ovtâstumstaatâlâš satiirilâš animaatioráiđu, mii muštâl Ovtâstum staatâi Colorado uásistaatâst leijee South Park kaavpug tábáhtusâin. Rááiđu uáivihuáđđooh láá nelji vyeliškovlâahasii kaandâ: pyeidis já karodeijee Eric Cartman, juudalâškandâ Kyle Broflovski, kievhis peruu pärni Kenny McCormick já koskâluokkalii ameriklâšperruu pärni Stan Marsh. Teemamuusik rááiđun lii ráhtám Primus. Rááiđust láá rahtum meid maaŋgah videospeelah já miälduspyevtittâsah.
Algâmuddo.
Mottoomlágán ‘’South Park’’ versio rahtui ive 1992, ko Trey Parker já Matt Stone rahtijn uánihiselleekove, mast Jeesus taištâlij iällááttum morhedeijeemuotâäijih vuástá. Forgâ sunnust koijâdii laseelleekuuvijd. Stone já Parker rahtijn juovlâelleekooveest uđđâ versio, mast Jeesus vuástálisten lâi juovlâstáálu. Elleekoveh levânii Internetist. Parker já Stone finnijn maaŋgâid ohtâvuotâväldimijd elleekovefinnoduvâin, já forgâ Comedy Central faalâi pyevtittiđ puáttee rááiđu. South Park áánsust Comedy Central piäluštui koŋkursist.
Speelah.
Rááiđu vuáđuld láá rahtum čuávuvááh speelah:
The Fast and the Furious

The Fast and the Furious () lii Fast &amp; Furious -elleekoverááiđu vuossâmuš elleekove. Tot almostui ive 2001.
1790

1790 (MDCCXC) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1790-lovo vuossâmuš ihe.
Viestâr-Afrik

Viestâr-Afrik lii kuávlu, mii siskeeld Afrik viestâruási staatâid.
Staatah.
Ovtâstum aalmugij jyehim mield toos kuleh Benin, Burkina Faso, Gambia, Ghana, Guinea, Guinea-Bissau, Kap Verde, Liberia, Mali, Mauritania, Niger, Nigeria, Elefanttähtiriddo, Senegal, Sierra Leone já Togo.
Tave-Afrik

Tave-Afrik lii Afrik tavemus uási.
Staatah.
Tave-Afrikân kuleh Ovtâstum aalmugij jyehim mield čuávuvááh staatah já kuávluh: Algeria, Egypt, Libya, Marokko, Sudan, Tunisia já Viestâr-Sahara. Toos rekinisteh meid Espanjan kullee Ceuta, Melilla já Kanariasuolluuh sehe Portugalin kullee Madeira.
Muumienni

Muumienni (, , , ) lii Tove Jansson rähtim Muumi-mainâsij ennihuáđđoo. Sun lii Muumistáálu enni já Muumieeji kálgu.
Muumieeni häämi já luándu.
Tegu eres muumih Muumienni-uv lii vielgâd já kossuv já sust láá meid stuorrâ, jurbâ njune já tieppiseibi. Suu stuorrâ čalmeh láá ruánááh aainâs-uv Muumileehi-rááiđust. Muumienni lii lääđis já kierdâvâš, ige suutâ uáli távjá. 
Muumieenist lii tävjit-távjá čapis kietâlavkkâ. Maŋeláhháá sun aneškuođij ovdâliijne, mast láá ruopsis já vielgis ciägusárgáh.
Muumienni sämikielân.
TV-rááiđust.
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu nuorttâlâškielân, orjâlâškielân já anarâškielân. Rááiđu láá jurgâlâm nuorttâlâškielân Tiina Sanila-Aikio, orjâlâškielân Inger-Mari Aikio já anarâškielân Neeta Jääskö. Jurgâlusâi vuáđuld Muumieeni rooli jienâčaittâleh nuorttâlâškielân Tiina Sanila-Aikio, orjâlâškielân Siri Broch Johansen já anarâškielân Anna Morottaja.
Lee D. Rodgers

Lee David Rodgers (š. kuovâmáánu 9. peeivi 1969, Manchester, Ovtâstum kunâgâskodde) lii eŋlandlâš kirječällee. Sun lii čáállám kyevtikielâg párnáikiirjijd, maid Rodgers čáálá eŋgâlâskielân já Petter Morottaja jurgâl anarâškielân.
Eellim.
Lee David Rodgers šoodâi kuovâmáánu 9. peeivi 1969 eŋlandilâš perrui. Sust lává enni (Anita Ray Rodgers) já uccâviljâ (Paul David Rodgers). Lee eeči (Dave David Rodgers) jaamij ive 1993, ko Lee lâi 24-ihásâš. Lee juuđij škoovlâ Partingtonist viljâinis. Lee eeči lâi puálualmai, já suu enni lâi čällee. Lee luuvâi Manchester Metropolitan -ollâopâttuvvâst já viettij uápui nube ive Helsig ollâopâttuvvâst Erasmus-uáppen. Sun eelij vuosmuu keerdi Anarist ive 1994 25-ihásâžžân. Sun mađhâšij kuovttijn skipáráin, kiäid sun lâi teivâm Helsig ollâopâttuvvâst. Suu skipáreh halijdáin eelliđ Anarist kuáláástmin, já Lee meridij moonnâđ fáárun. Vistig sij mađhâšii Helsigist Ruávinjaargân ijjâjunáin já talle linjâšautoin Ruávinjaargâst Anarân. Ko sij pottii Anarân, te Lee skipáreh halijdáin vuoiŋâstiđ já keččâđ TV. Lee meridij väzziliđ já tutkâđ Aanaar markkân. Sun ooinij kuovskâsijd já tääsniluččim. Ko sun lâi väzzimin, te sun ij tiättám kuus moonnâđ. Sun ooinij hooteel Kollehovi čuovâid já meridij moonnâđ siisâ. Sun teeivâi kálgus (Kaisu Nikula) tobbeen. Tallaa ääigi hooteel omâstij vala Kaisu enni (Maija Nikula).
Ive 2002 Lee varrij perruinis Anarân já forgâ tastmaŋa Saammâl-kaandâš moonâi kielâpiervâlân. Tađe ovdil já maŋeláá ko Saammâl uccâviljâ Matti šoodâi, Lee lâi päikkieeččin.
Onnáá peeivi Lee áásá Anarist perruinis, moos kuleh kálgu Kaisu Nikula já kandâkyevtis Saammâl já Matti Rodgers.
Pargo.
Aalgâst Leest lijjii maaŋgâlágáneh pyeretovâlâšvuotâpargoh (om. pyecceiviäsust, puárásijviäsust já vádulij párnáiguin). Maŋeláá sun poorgâi maaŋgâlágánijd máinuspargoid já raahtij om. máinuskoolbâid já seinikuuvijd. Talle ko sun varrij pištevávt Suomân, sun poorgâi siämmáálágánijd pargoid Maadâ-Suomâst já mottoom verd meid Anarist.
Jo Helsigist asâdijnis Lee poorgâi kuvvimpargoid sämmilijguin. Sun lii kuvvim Rauna Paadar-Leivo čäällim párnáikirje "Vuoi dan Karenina" já anarâškielâlii "Luuhâmkirje".
Rumbu-kirjeráiđu.
Rumbu-kirjeráiđu lii käävciuásásâš párnáikirjeráiđu. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Kirje uáivihuáđđoo Saammâl lii vuáđudum čällee kaandân Samuel Ray Rodgers. Saammâl já meeci kunâgâs -kirjeest lii rahtum meid siämmáánommâsâš, käävciuásásâš animaatioráiđu.
Rumbu-kirjeráiđu

Rumbu-kirjeráiđu, meid Saammâl-kirjeráiđu, lii Lee D. Rodgers čäällim käävciuásásâš, kyevtikielâg párnáikirjeráiđu. Mainâseh láá čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd. Kirje uáivihuáđđoo Saammâl lii vuáđudum čällee kaandân Samuel Ray Rodgers.
Kirjeh.
Jyehi kirjeest lii jieijâs iveäigi, moos maainâs vuáđuduvá. Nuuvtpa ráiđu nuávdit ärbivuáválii sämmilâš käävci iveääigi kiärdum.
Animaatio.
Saammâl já meeci kunâgâs -kirjeest lii rahtum meid siämmáánommâsâš, käävciuásásâš animaatioráiđu.
Muumieeči

Muumieeči (, , , ) lii Tove Jansson rähtim Muumi-mainâsij ečihuáđđoo. Sun lii Muumistáálu eeči já Muumieeni käälis.
Muumieeji häämi já luándu.
Tegu eres muumih Muumieeči-uv lii vielgâd já kossuv já sust láá meid stuorrâ, jurbâ njune já tieppiseibi. Suu stuorrâ čalmeh láá ruškâdeh aainâs-uv Muumileehi-rááiđust. 
Muumieejist lii távjá čapis sylinder uáivistis. Motomin sun kiävttá väzzimsuábi já pijpostâl.
Muumieeči sämikielân.
TV-rááiđust.
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu nuorttâlâškielân, orjâlâškielân já anarâškielân. Rááiđu láá jurgâlâm nuorttâlâškielân Tiina Sanila-Aikio, orjâlâškielân Inger-Mari Aikio já anarâškielân Neeta Jääskö. Jurgâlusâi vuáđuld Muumieeji rooli jienâčaittâleh nuorttâlâškielân Tauno Ljetoff, orjâlâškielân Mikkel Gaup já anarâškielân Aimo Aikio.
Muumileehi

Muumileehi (, teikkâ "Mumenleahki", , ) lii Tove Jansson rähtim Muumi-mainâsij tehálâš tábáhtussaje, kost Muumih ustevijdiskuin ääsih. Leehi lii rávhálâš saje já kukken maailm miänuin. Muumileevi pirrâ láá Ohtuunis väärih já meerâ. Muumileevist kolgá juuhâ, mii ij kuittâggin virded meerân.
Huksiittâsah.
Muumitáálu.
Leevi tehálumos huksiittâs lii Muumieeji rähtim Muumitáálu. Tot lii muumiperruu päikki. Muumij rähtim tááluh láá ain olluuh já keezih, já nuuvt lii taat-uv. Taat táálu lii jyehi muumikiirjijn.
Nipso táálu.
Nipso táálu lii uccâ vistááš. Kiirjijn táálu lii rahtum keđgiluámán vyevdiroobdâst. Jieijâs táálust huolâhánnáá Nipso kuittâg uáđá uáli távjá Muumitáálust.
Poolistáálu.
Muumileevi poolistáálu lii kuávdoo leevi. Taat lii poolismiästár pargosaje.
Hemulii táálu.
Šaddonurâdeijee Hemulii táálu lii vyevdiroobdâst já ton šiljo paaldâst láá rääsi- já šaddokäärdih.
Eres sajeh.
Ohtuunis väärih.
Ohtuunis väärih (, ) láá fiktiivlâš várádâh Tove Jansson čäällim Muumi-mainâsijn. Muumihuáđđoin Skuŋkkâ áásá Ohtuunis vaarijn. Mainâsist "Muumistáálu já seibitäsni" Muumistáálu já Nipso ("siämmáánommâsii elleekooveest" meid Uccâ Myy) vyelgih Ohtuunis vaarij täsnitoornân. Ohtuunis vaarij tyehin lii jävri, mast iälá stuárááh kollekyeli, mon Muumistáálu oovtâst ustevijgijn ooinij oovtâst "Muumileevi mainâseh" -animaatiorááiđu oosijn.
Tove já Lars Jansson čäällim "Muumistáálu"-ráiđukuuvijn Muumileevist láá finnoduvah tegu tubbáákhaandâl, valastâllâmkävppi já aavis toimâttâs.
Muumitáálu

Muumitáálu ( já ) lii ollâ já kezis čuovjis viäsu Muumileevist. Tom lii Muumieeči ráhtám perruusân já tobbeen áásá ubâ Muumipeerâ ađai Muumienni, Muumieeči, Muumistáálu já piämmupáárnáš Nipso. Sii lasseen táálust ääsih maŋgâ muumiperruu ustev nuuvtko Uccâ Myy já Nisonieidâ.
Ovdâkove.
Muštâlusâi mield Glosholm čuovâtornâ lii Muumitáálu ovdâkove.
Muumij arkkitektuur.
Muumij rähtim tááluh láá ain olluuh já keezih, já nuuvt lii taat-uv.
Sämirääđi

Sämirääđi (, , , , já ) lii sämmilij kulttuurpoolitlâš hiäŋgáámettum oovtâstpargo-orgaan, moos kuleh oovce sämiservid Taažâst, Ruotâst, Suomâst já Ruošâst. 
Historjá.
Rääđi vuáđudui porgemáánu 18. peeivi 1956 sämmilij 2. tave-eennâmlâš konferensist Kárášjuuvâst noomáin "Tave-eennâmlâš Sämirääđi". Cuáŋuimáánu 15.–17. peeivi 1957 Anarist rääđi čokkânij vuossâmuu keerdi.
Ive 1992 Helsigist uárnejui sämmilij 15. konferens, kost Ruošâ peln Kuáláduv säämi servi tuhhiittui jesânin já Tave-eennâmlâš Sämirääđi -noomâst kuođđui "tave-eennâmlâš" meddâl.
Jeessânseervih.
Sämirääđist láá tääl kulmâ jeessânseervi Taažâst, kulmâ Ruotâst, ohtâ Suomâst já kyehti Ruošâst ađai ohtsis oovce sämiservid:
Sämirääđi saavâjođetteijeeh.
Ovdil ive 1980 Tromssaast tollum sämmilij 11. tave-eennâmlâš konferens jyehi staatâst lâi jieijâs juávus já jyehi juáhusist jieijâs saavâjođetteijee, mut ton rääjist puoh juáhusijn lii lamaš ohtâsâš saavâjođetteijee, kii väljejuvvoo ain ihán häävild.
Sämirääđi kulttuurtorjuuh.
Sämirääđi juáhá jyehi ive kulttuurtorjuid. Toi ulmen lii tuárjuđ, iäláskittiđ já ovdediđ ohtâlii sämitaaiđâ- já kulttuursyergi. Torjuu pyehtih uuccâđ ovtâskâs sämmiliih, sämijuávhuh já sämiseervih. Kulttuurtorjuid ruttâd Tave-enâmij ministerrääđi.
Palhâšumeh.
Sämirääđi mieđeet kyehti palhâšume:
Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume

Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume ( já ) lii kirjálâšvuotâpalhâšume, mon Sämirääđi lii mieđettâm ive 1994 rääjist. Ive 2007 palhâšume stuárudâh lâi 3 000 eurod. Ive 2024 palhâšummeen vyeittee uážui 30 000 NOK sehe kuvse.
Historjá.
Sämirääđi vuáđudij jieijâs kirjálâšvuotâpalhâšume, tastko tot halijdij movtijdittiđ ulmuid čäälliđ sämikielân. Taat lii suijân toos, ete palhâšum kirje algâkiellân ferttee leđe ohtâ sämikielâin. Lii meid máhđulâš tuhhiittiđ iävtukkâssân kirje, mon lii jurgâlum ucceeblovosämikielân. Kirje ferttee leđe almostum kyevti ovdebáá kalenderive ääigi.
Palhâšume juohhui vuossâmuu keerdi ive 1994. Talle tot juohhui jyehi ive, mut ive 2003 maŋa tot lii juohhum suulân jyehi nube ive. Palhâšume juáhhoo vuáruluvâi jo-uv rävisulmuid uáivildum kiirján tâi párnáid teikkâ nuoráid uáivildum kiirján.
1737

1737 (MDCCXXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1730-lovo káávcád ihe.
1727

1727 (MDCCXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1720-lovo káávcád ihe.
1717

1717 (MDCCXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1710-lovo káávcád ihe.
1707

1707 (MDCCVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1700-ihelove káávcád ihe.
1789

1789 (MDCCLXXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1780-lovo majemuš ihe.
1779

1779 (MDCCLXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1770-lovo majemuš ihe.
1769

1769 (MDCCLXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1760-lovo majemuš ihe.
1759

1759 (MDCCLIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1750-lovo majemuš ihe.
1749

1749 (MDCCXLIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1740-lovo majemuš ihe.
1739

1739 (MDCCXXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1730-lovo majemuš ihe.
1729

1729 (MDCCXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1720-lovo majemuš ihe.
1719

1719 (MDCCXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1710-lovo majemuš ihe.