tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Suáhi

Suáhi ("Betula") lii lostâmuorâ. Tot lii puoh táválumos muorâ Säämist já lii lamaš ohtâ tehálumosijn šadoin sämmilijd. Suáhi šadda vijđáht maaŋgâlágánijn soojijn Säämist. Tot kávnoo meecijn, ridoin, jeegijn já tuoddârijn. Tuodârkuávluin tot lii áinoo muorâ, mii tobbeen šadda, já tondiet tobbeen ton merhâšume lii lamaš vala stuárráb.
Šlaajah Suomâst.
Sonjosuáhi lii koškásub soojij muorâ já váátá eenâb čuovâ ko sieivâsuáhi, mii šadda meiddei jeegijn já suoivust. Säämist sieivâsuáhi, tuodârsuáhi já skierri láá táváluboh ko sonjosuáhi. Tuodârsuáhi lii jiešalnees siämmáš suáhi, mii šadda leevijn já vuovdijn, mut tot lii nuuvt pyereest vuáhádum tuodârkuávloid, et puáhtá pyereest-uv kočodiđ tom aaibâs jieijâs suáhišlaaijân.
Kiävttu sämmilij kulttuurist.
Sämmiliih läävejii kevttiđ nuorâ suáhiloostâid talhâsin kudduumij vuástá. Loostah piäijojii njuolgist häävi oolâ. Kužžâvaaivijd tipšuu vuoššum lostâiguin já luččâtaavdâ vuoššum suáhipárhoin. Tast finnejii talkkas meiddei čalmetaavdân, liäsmán, kuorsâttâhân já kunnâpuákun.
Suáhipáárhust rahtii viermij kobđottâsâid já tedduid. Páárhus, muorâst já paahijn sämmiliih raahtij liitijd. Tiäđust-uv suávist finnij meid huksim- já puáldimmuorâid. Kuátán finnejii oovsijn vuáláá, mon oolâ tyelji pieijui. Čuoškah iä kivsedâm kuáđist, ko skierriuávsih puáldojii tuulâst já tast šoodâi suovâ. Veikkâ tááláá ääigist láá puáldimmuorah Säämist-uv finniimist aainâs-uv kuulmâ šlaajâst, te suáhi lii tain ain-uv puoh pyeremus liegâdeijee.
Kiđđuv suáhimuorâin finnee määihli, já tom sämmiliih-uv láá kiävttám. Nisoneh já párnááh nurrii määihli, já tot juhhui nuhtán teikkâ toos vuoššui ruuvâšsuohâd teikkâ ruuvâšmääli. Määihli lasseen sämmiliih láá puurrâm meiddei suávi njale (). Tom puáhtá voskâđ suávi teikkâ peesi ruŋgoost korrâkeerdi vyelni.
Suáluičielgi

Suáluičielgi ( teikkâ "Suâlseäʹlǧǧ", já ) lii sijdâ Aanaar kieldâst. Sijdâ lii ucce, mut tobbeen láá maaŋgâlágáneh hotelleh já raavâdviäsuh já meiddei puoh palvâlusah, maid turisteh sättih tarbâšiđ. Ive 2019 Suáluičielgist lijjii 322 ässed.
Historjá.
Prospektor kolleruuki ive 1902 huksejum toimâttâh lâi Suáluičielgi vuossâmuš rakânâs. Ive 1912 valmâštui kuávlu vuossâmuš kyessiviäsu, mii tuššâdui nube maailmsuáđi ääigi. Maađij Suáluičiälgán já Avelân valmâštui ive 1914. Suáluičielgi vuossâmuš raavâdviäsu lehâstui ive 1955 já mađhâšemkuávdáš šoodâi kuuloold 1960-lovo rääjist. Suáluičielgi lii lamaš pivnohis vandârdemkuávlu jo 1950-lovo loopâst. Urho Kekkosii aalmuglâšmecci vuáđudui ive 1983.
Suávvil

Suávvil ("Thymallus thymallus") lii kyelišlaajâ, mii kulá luosâkuolij laahkon.
Suávvilhäämih.
Suávvil puáhtá sierriistâllâđ viiđâ jieškote-uv háámán eellimpirrâs já vajâldemlattiimis vuáđuld: páihálâš, káárguin kođđee jävrisuávvil, merâlâš suáluikuávlusuávvil, páihálâš virdepaaihijn iälusteijee juhâsuávvil sehe jäävrist tâi meerâst juuhân kuuđđâđ kuárŋoo suávvil. Uđđâ tutkâmvuovijgijn láá kavnum árbáliih iäruh jieškote-uv kuávlui suávvilijn. Siämmáá čácáduvâst pyehtih iälustiđ maaŋgah häämih. Aanaarjäävrist káárguin já koskâsijn lii jävrisuávvil sehe el. Juvduujuuvâst já Avveeljuuvâst láá eleččis juhâsuávvilnäälih. Juhânjaalmijn sättih suávvileh meiddei sirduđ juuvâst jáávrán já maasâd.
Tiättum já eellimpirâsvátámušah.
Suávvil algâalgâlâš vijđánemkuávluh Suomâst láá Säämi já Kuáccám kuávluh, Vuoksi čácádâh, Tavemeerâpoođâ riddokuávluh já toos lyeštee juuvah. Suávvil makkut čuásidis, uccááraavvâdlâš já valjaashappisâš čääsi. Jaavrij suávvil iälust päljis jorŋâčaasij roobdâin, kost láá päljis já putes keđgi- já čievrâridoh sehe káárguh. Aanaarjäävri 3 318 suollud, luhâmettumeh káárguh, lássááh já čäcikälleeh fäälih cuávis čääsist iälusteijee suávvilân vuohâsávt eellimsaje. Stuorrâ jaavrij jorŋâčaasij suávvileh láá uáli páiháliih. Enâmustáá toh lihâdeh kiđđuv jieŋâi suddâm já kuuđđâm ääigi. Páiháliih juhâsuávvileh orodeh tälviv juuvâi kieŋâlumosijn já hiäjusvirdásijn oosijn, mut kuárŋuh keessiv virdáávub čassijd. Aanaarjäävri, Juvduujuuvâ já Avveeljuuvâ suávvilsalâseh vuáđuduveh luándulâš lassaanmân.
Ravâdâs já šoddâm.
Suávvil čiivgah poreh vuosâpurrâmuššân elleeplaŋkton já sirdâšuveh kuuloold ponne-elleeravâdâsân. Ponne-ellei lasseen rävis suávvileh poreh čäsiuáiván šoddâm tiivrijd sehe ucánjáhháá kyeliravâdâs. Vollâsâš tohhee stuárráábáid suávviláid pyereest já liiba tot kevttum septin-uv. Tiäđui mield meid meeinijd-uv suávvil porá. Aanaarjäävrist já Juvduujuuvâst salâssuávvil koskâtiäddu lii 400–500 g. Táválávt suávvileh pääcih vuálá meetterpiälásâžžân já vuálá kilusâžžân, mut liiba Aanaarjäävrist kuddum 2,4-kilusâš-uv suávvil. Kilupele stuáruduv suávvil uulât Aanaarjäävrist táválávt 5–6-ihásâžžân.
Kuuđđâmahe já lasanem.
Suávvil lii kiđđuv kođđee kyeli. Tot kođá Aanaar kuávlust iänáážin kesimáánu pelni putes čunoi-, čievrâ- já keđgipuunijn. Suávvileh ulâtteh kuuđđâmahan 3–5-ihásâžžân já 30–40-senttisâžžân. Meeinij lálášum pištá kulmâ oho.
Pivdem já kevttim.
Suávvil lii iänáážin astoääigi kuálásteijee saalâs. Aanaarjäävrist tot koddoo šaapšâ viermipivdem ohtâvuođâst já stággoin, keessiv puzzâvuogâigijn já šliäđgoigijn riddoin já káárguin, já kiđđuv tälviuággumáin uáli-uv cuávis riddočaasijn. Suávvil vyelimitto lii 30 senttid.
Suáđigil

Suáđigil teikâ Suáđikylá (, já ) lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Suáđigilist ääsih 8 310 olmožid, já ton vijđodâh lii 12 415,40 km², mast 723,76 km² lii čääci. Kieldâ lii Suomâ nubben stuárráámus vijđoduv mieldi Aanaar maŋa. Suáđigil naaburkieldah láá Aanaar, Kiemâjävri, Kittâl, Pelkosnjargâ, Ruávinjargâ já Suovâkuoškâ.
Historjá.
Suáđigil vuáđudui ive 1893.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Aska, Heinäperä, Hinganmaa, Jeesiö, Kaarto, Kakslauttanen, Kelujärvi, Kersilö, Kierinki, Kukasjärvi, Lismanaapa, Lokka, Luosto, Madetkoski, Moskuvaara, Murtomaa, Orajärvi, Petkula, Peurasuvanto, Puolakkavaara, Purnumukka, Rajala, Raudanjoki, Riipi, Sassali, Sattanen, Seipäjärvi, Siurunmaa, Syväjärvi, Tankavaara, Torvinen, Uimaniemi, Unari, Vaalajärvi, Vuojärvi já Vuáčču.
Sveeici kantoneh

Sveeicist láá 26 kantonid, main lii vijđes jiešhaldâšem.
Swahilikielâ

Swahili (swahilikielân "kiswahili") lii bantukielâ, mon swahilih sárnuh já mii lii vijđáht kiävtust Nuorttâ- já Koskâ-Afrikist. Tast láá suulân 80 miljovn sárnod. Virgálâžžân kiellân tot lii Tansaniast já Keniast, mutâ tot kiävttoo meiddei Ugandast, Somaliast, Mosambikist, Malawist, Ruandast, Burundist, Sambiast já Kongost.
Arabia lii vaiguttâm swahilin ennuv, já swahilist láá-uv ennuv lovnâsäänih arabiakielâst. Joba "swahili" lii lovnâ já puátá arabia säänist "sawāḥilī", mii lii maaŋgâlovo adjektivhäämi säänist, mii meerhâš "riddokuávlu" (eŋg. jurg. "of the coast"). Puárásumos siäilum swahilikielâg tekstâ lii 1700-lovo aalgâst, já tot lii čallum arabia pustavijgijn. Tááláá ääigi swahili čálloo kuittâg läättinlij pustavijgijn.
Syeinimáánu

Syeinimáánu lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive čiččâd mánuppaje. Tot lii keesi nubbe mánuppaje. Syeinimáánust láá 31 peivid. Laapist syeinimáánu lii ijâttes iijâ äigi já ive lieggâsumos mánuppaje. 
Nommâ.
Syeinimáánu lii finnim noomâs siämmáánáál tego suomâkielâst-uv: šiiveettáálu syeinipargoi mield.
Sysmä

Sysmä lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Sysmäst ääsih 3 615 olmožid, já ton vijđodâh lii 936,18 km², mast 269,88 km² lii čääci. Sysmä naaburkieldah láá Asikkala, Hartola, Heinola, Kuhmoinen, Luhanka já Padasjoki.
Historjá.
Sysmä vuáđudui ive 1442.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Sysmä markkân.
Siijdah.
Joutsjärvi, Karilanmaa, Kinnarila (Skinnarila), Koivisto, Käenmäki (Tikkala), Liikola, Nikkaroinen, Nuoramoinen, Onkiniemi, Otamo, Palvala, Rapala, Ravioskorpi, Saarenkylä, Soiniemi, Suurikylä, Särkilahti, Taipale, Toivola, Valittula, Vintturi, Virtaa já Voipala (Suopelto).
Syyria

Syyria lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Damaskos.
Eennâmtiätu.
Syyria vijđodâh lii 187 437 km², mast 1 550 km² lii čääci. Vijđoduv mield Syyria lii maailm 89. stuárráámus staatâ.
Morfologia.
Syyria alemus saje lii Hermon čokke, mii paijaan  m alodâhân. Ton vyeligumos saje vist lii Jarmuk-nommâsii juuvâ riddo (-66 m).
Säämi ollâopâttâh

Säämi ollâopâttâh teikkâ Säämi ollâškovlâ (, ) lii Kuovdâkiäinust leijee ollâopâttâh, mii vuáđudui ive 1989. Ton váldu-ulmen lii adeliđ sämikielâg uáppeid tohálâšvuođâ porgâđ sehe Säämist já eres siärváduvâin.
Tooimah.
Säämi ollâopâttuvvâst láá čuávuvááh uáppufalâlduvah:
São Tomé

São Tomé lii São Tomé já Príncipe stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
São Tomé já Príncipe

São Tomé já Príncipe demokraatlâš täsiväldi () ađai São Tomé já Príncipe lii suáluistaatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii São Tomé.
Eennâmtiätu.
São Tomé já Príncipe vijđodâh lii 964 km², mast 0 km² lii čääci. Vijđoduvâs peeleest São Tomé já Príncipe lii maailm 184. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
São Tomé já Príncipe lii jiečânâs täsiväldi Koskâ-Afrikist. São Tomé já Príncipest iä lah staatârääjih, tastko tot lii suáluistaatâ. São Tomé já Príncipe pirrâ lii Atlant väldimeerâ. Merâriddo lii ohtsis 209 km.
Suolluuh.
Staatâ uáivisuolluuh láá São Tomé já Príncipe, moi koskâ lii suulân 140 km.
Morfologia.
São Tomé já Príncipe alemus vääri lii Pico de São Tomé, mii paijaan 2 024 meetter alodâhân. Tot lii meiddei São Tomé -suolluu alemus vääri. 
Príncipe-suolluu alemus vääri vist lii Pico do Príncipe, mii paijaan 947 meetter alodâhân. Nube käldee mield Pico do Principe alodâh lii kuittâg 948 m. 
São Tomé já Príncipe vyeligumos saje vist lii Atlant väldimeerâ riddo (0 m).
Sämicissááš

Sämicissááš lii loddešlaajâ, mii kulá cissái hiäimun já varbusluudij lahkon.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Sämicissááš lii 12,5–14 cm kukke já tiäddá 11–14 g. Tot sulâstit vyevdicissáá, mut sämicissááš lii ruškâd já vyevdicissááš vielgâd. Sämicissáá uáivi lii tevkisruškâd, naamar čappâd já čeve vielgâd. Čuávji sehe selgi láá ruškâdeh já suájáh sehe poođâš ránáseh.
Sämicissáá koččomjienâ lii vyevdicissáálágán "tsi-tsi-tshää-tshää". Laavlâ lii šurijdeijee já paimâtteijee "tsi-yrr tsi-yrr..." sehe oovtâkiärdánis "tse-tse-tse..."
Puárásumos syemmilâš riegistum sämicissááš lii lamaš 9 ihheed já 4 peeivi puáris. Tot lii meid Euroop puárásumos sämicissááš.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Sämicissááš iälá puáris kuácceevuovdijn Fennoskandiast, Ruošâst já Alaskast. Suomâst sämicissááš pessee Tave-Suomâ kuácceevuovdijn. Parâmeeri lii suulân 40 000. Sämicissááš lii päikkilodde, mut nuorâ ohtâgâsah sättih varriđ Maadâ-Suomân.
Sämicissáá eellimpirâsin láá siähálâsvyevdih já kuácceevyevdih, meid laajišvyevdih. Sämicissáá revirist kolgâččii leđe suárvih teikkâ vuággumuorah, mut tot puáhtá peessiđ meid nuorâ vuovdijn, jis tobbeen láá loddevuovdah. Sämicissáá reeviir lii táválávt suulân neljihâškilomeetter.
Lasanem.
Niŋálâs ráhtá piervâl puáris čäšnivuágun teikkâ loddevuovdân. Tot sáttá kuásnii jieš rähtiđ vuágu. Niŋálâs mannee vyesimáánust koskâmiärálávt 7,4 manneed já láálá taid kyehti oho. Kuábbááh-uv vaanhimeh tipšoh uđâgáid. Toh vyelgih peesist kuulmâ oho ahasâžžân.
Raavâd.
Sämicissááš porá enâmustáá čielgitävtittemes elleid. Algâkeesist tot lii táválávt ucâmin enâmist ovdâmerkkân evnijd. Keessiv tot sirdâšuvá muoráid puurrâđ kiivsâid. Čohčuv já tälviv tot porá muorjijd já loddelyevdi siemânijd já vuojâ.
Sämitigge (Suomâ)

Sämitigge (, ) lii Suomâ sämmilij alemus, ovdâsteijeevâš já pooliitlâš jiešhaldâšemorgaan, mii tuáimá riehtiministeriö haldâšemsyergist. Ovdil Sämitige Suomâst tooimâi Säämi Parlament iivij 1973–1995.
Jesâneh.
Sämitige 21 jesânid já nelji värijeessân väljejuvvojeh sämmilij koskâvuođâst valjâiguin, moh olášuttojeh jyehi niäljád ive. Jyehi sämikuávlu kieldâst kalga valjiđ ucemustáá kulmâ ovdâsteijee sämitiigán. Kuulmâ sämmilii vuáđudem väljejeijeeservi puáhtá asâttiđ iävtukkâs sämitiigán.
Pargo.
Sämitige pargon lii vuáváđ já olášuttiđ Suomâ vuáđulaavâst sämmiláid turvâstum kielâ já kulttuur kyeskee jiešhaldâšem. Sämitigge oovdâst sämmilijd aalmuglâš já aalmugijkoskâsâš ohtâvuođâin já hoittáá sämmilij kielân, kulttuurân já sii sajattâhân kyeskee aašijd algâaalmugin. Sämitigge puáhtá adeliđ oovdânpyehtimijd, alguid já ciälkkámušâid virgeomâháid. Sämitigge addel ihásávt 60–200 sierâlágán algud já ciälkkámužžâd sierâ peelijd. Ton lasseen sämitigge noomât ovdâsteijeid maŋgáid sierâ pargojuávhoid. Nube válduášálâš toimâvyehhin láá virgeomâhâiguin toohum ráđádâlmeh.
Säämi-suomâ sänikirje

Säämi-suomâ sänikirje (1993) lii anarâškielâ sänikirje, mon Pekka Sammallahti já Matti Morottaja lává ráhtám. Vuáđđun toos lii kevttum ovdebâš kirje Säämi-suoma-säämi škovlasänikirje (1982), mutâ suomâ-säämi uási lii kuođđum meddâl. Sammallahti-Morottaja sänikiirján láá lasettum meid uđđâ säänih já oovdeb kirje feeilah njyelgejum. Kirjeest láá paijeel 8 000 säännid.
Čäällimvyehi lii muttum ovdebáá kirjeest ko ovdâmerkkân diftoŋeh "eä" já "oa" saajeest láá taan kirjeest "iä" já "uá". Sänikirje loopâst kávnojeh meid motomeh sujâttemovdâmeerhah.
Säämi suuvâ laavlâ

Säämi suuvâ laavlâ (, ) lii säämi aalmuglâšlaavlâ. Tot lii Isak Saba tihtâ, mii almostui Saǥai Muittalægje -aavisist cuáŋuimáánu 1. peeivi 1906. Porgemáánust 1986 tollui Årest sämmilâškonferens, kost tihtâ väljejui aalmuglâšlaavlân. Tiivtâ lii nuottim taažâ šuoŋârähtee Arne Sørli. Melodia tuhhiittui Helsigist tollum Sämikonferensist ive 1992. Laavlâ lii jurgâlum puoh sämikieláid. Anarâškielân tom lii jurgâlâm Matti Morottaja.
Säänih.
1.
Tääbbin tavveen Távgái vyelni
mist lii stuorrâ Säämieennâm.
Tuodâr liäbbáá tuoddâr tyehin,
jävri šiärráá jäävri alda.
Čoheh čielgijn, čoroh čuumâin
alanedeh alme vuástá.
Šäävvih juuvah, šuveh vyevdih,
cäähih ciägu stälinjaargah
meendu muávroo meerâ siis.
2. 
Tälviv tääbbin puolâšpiegah,
muotâpuurgah merettemeh.
Säämi suuhâ siäloin mieláin
iäccá kuittâg enâmijdis.
Máđháliist láá mánutteveh,
kiđordeijee kuovsâkkâsah,
ruoškâs, ruovgâš roođoin kulloo,
juucâ jaavrijn, jolgâdâsâin,
kerrisskaalâ maađij mield.
3.
Já ko kesipiäiváš páštá
meecijn, meerâin, merâriddoin,
kole siste kuálásteijeeh
suiloh meerâin, suiloh jaavrijn.
Kollen čyevih čäcilodeh,
silbân kolgeh Säämi juuvah,
šiälguh čyeimih, šaleh ááiruh,
lyeštih almaah lávlustâlân
kiävŋáid, kuoškâid, kuánilijd.
4.
Säämieennâm suhâkodde
tot lii killám toijuuhánnáá
koddee čuuđijd, karokaavpijd,
viehis veriviäru väldeid.
Tiervâ tunjin, siđhes suuhâ!
Tiervâ tunjin, ráávhu ruotâs!
Tust láá suáđih sođâhánnáá,
viiljâin vorrâ vardehánnáá.
Sijvo suuhâ sämmilâš!
5.
Madâräijiheh láá tovle
vuáittâm verrušeijee vievâid.
Vuástálistup viiljah mij-uv
siđhesvuođáin suárdálâsâid
Peeivi parnij noonâ nääli,
iä tuu vyeiti vajaliihkin,
jis tun toolah kollekielâd,
muštáh maddârijdâd sääni:
Säämieennâm sämmiláid!
T

T lii läättinlâš puustavoornig 20. já anarâškielâ puustavoornig 26. puustav.
T. I. Itkonen

Toivo Immanuel Itkonen () lâi syemmilâš kielâ- já aalmugtiettuu totkee, kiäm ulmuuh tobdeh pyeremustáá sämikielâi já -kulttuurij totken. Sun lâi Lauri Arvid Itkosii kuálmád pärni. Perrust lijjii ohtsis 13 pärnid, kiäin peeggâlmumoseh Toivo Immanuel lasseen láá Lauri Ilmari Itkonen, Tuomo Itkonen já Erkki Esaias Itkonen.
Eellim.
Kiđđâtäälvi 1899 Itkosii peerâ varrij Anarân ko Toivo lâi eidu tiävdám 8 ihheed. Sist lâi talle päikkimáttáátteijee, kiän nommâ lâi Helmi Hirvonen, mon maŋa Toivo ááigui Oulu lyseon, kuus sun ij tállân peessâm ko ij čođâldittám lyseo siisâpeessâmiskos. Sun kaartâi-uv leđe ive Oulu syemmilii valmâštâllee škoovlâst. Esken tast maŋa sun algâttij Oulu lyseost, kost sun čaalij pajeuáppen 19-ihásâžžân ive 1910. Tast maŋa sust šoodâi filosofia kandidaat ive 1913, filosofia lisensiaat ive 1916 já filosofia tuáhtár ive 1923, tuše 32-ihásâžžân.
Toivo naajâi Iina Amanda Seppäsijn já sunnui šoodâi kulmâ päärni: Terho, Marja já Kerttu.
Karrieer.
T.I. Itkonen poorgâi iivij 1919–1955 kooskâst maaŋgâmuđusijn pargoin Toovláštieđâlâšvuođâ toimâkoddeest. Toi lasseen Itkonen lii lamaš Suomâ toovlášmušto-ovtâstus čällen 1920–1933, Säämi čuovviittâsseervi stiivrâ jesânin 1934–1961, Suomâ tieđâakatemia jesânin ive 1947, Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland kunneejesânin já Norsk Folkemuseum kunneejesânin ive 1961. 
Itkonen raahtij ohtsis 9 tutkâmušmätkid Sáámán iivij 1911–1949 já čaalij tiätu- já sänikiirjijd sämmilijn. Sun lii čáállám ohtsis paijeel 5 000 sijđod tieđâlâš teevstâid. Sun čaalij sämmilij pargotaavijn, purrâmâšâin, sierâin, taavijn já oskomušâin. Sun poorgâi meid anarâškieláin ko sun tievâsmitij, jurgâlij suomâkielân já toimâttij A.V. Koskimies ive 1886 nuurrâm amnâstuv vuáđuld kirje "Inarinlappalaista kansantietoutta".
Čalluuh.
Itkosii sänikirjeh "Koltan- ja kuolanlapin sanakirja I já II" láá almostum neetist ive 2014 Syemmilâš-ugrilâš seervi nettisiijđoin. Fenno-Ugrica siijđoin meid kávnojeh digihäämist motomeh suu kirjeh tego "Venäjänlapin konsonanttien astevaihtelu: Koltan, Kildinin ja Turjan murteiden mukaan" (1916), "Lappalaisten ruokatalous" (1921), "Koltan- ja kuolanlappalaisia satuja" (1931) já "Heidnische Religion und späterer Aberglaube bei den finnischen Lappen" (1946).
Taažâ

Taažâ, virgálávt Taažâ kunâgâskodde (, , , , , ), lii jiečânâs staatâ Tave-Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Oslo. 
Eennâmtiätu.
Taažâ vijđodâh lii 384 484,38 km², mast 20 218,02 km² ađai 5,3 % lii čääci. Vijđoduv mield Taažâ lii maailm 69. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Taažâ lii staatâ Tave-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá mäddin já maadânuorttân Suomâ sehe nuorttân Ruotâ já Ruoššâ. Taažâ kuhemus rääji lii Ruottáin; tot lii 1 666 km kukke. Uánihumos lii 191 km rääji Ruoššáin.
Morfologia.
Taažâ alemus saje lii Galdhøpiggen čokke (1 155 m); vyeligumos lii Taažâmeerâ riddo (0 m).
Haldâttâh já politiik.
Taažâ lii parlamentaarlâš demokratia já vuáđulavâlâš monarkia. Tot lii ohtâsâšstaatâ, mast láá kyehti haaldâtlâš tääsi staatâ vuoluubeln: läänih já kieldah. Ton staatâhovdâ lii Taažâ monark, kii lii lamaš 1991 rääjist kunâgâs Harald V. Taažâ roonnig lii lamaš Sonja. Ive 2021 Taažâ pargeipiäláduv politikkárist Jonas Gahr Størest šoodâi Taažâ haldâttâhjođetteijee ađai Taažâ uáiviminister.
Kuávlulâš jyehim.
Läänih láá Taažâ alemuu tääsi kuávluhaldâttâhohtâdâh. Läänih juáhhojeh kieldáid. Motomijn kieldâin láá kaavpugvuoigâdvuođah.
Ive 2020 Taažâst lijjii 356 kieldâd.
Táálááh läänih.
Kesimáánu 14. peeivi 2022 Taažâ Stuorrâtigge meridij, ete uđđâivemáánu 1. peeivi 2024 rääjist Taažâ juáhhoo 15 läänin. Ovdil uđđâivemáánu 1. peeivi 2024 Taažâst lijjii 11 läännid.
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Taažâst ääsih 5 550 203 olmožid. 
Kielah.
Tárukielâ lii virgálâš kielâ Taažâst. Virgáliih ucceeblovokielah láá orjâlâškielâ, juulevsämikielâ já maadâsämikielâ. Sämikielâ lii virgálâš kielâ čuávuváin kieldâin: Kuovdâkiäinu, Kárášjuuhâ, Kaivuonâ, Lavangen, Uunjargâ, Porsaŋg, Tiänu, Tivtâsvuonâ já Snåsa. Porsaŋgist meiddei kveenikielâ lii virgálâš kielâ.
Tadžikistan

Tadžikistan lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Dušanbe.
Taivalkoski

Taivalkoski lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Taivalkoskist ääsih 3 945 olmožid, já ton vijđodâh lii 2 650,66 km², mast 212,81 km² lii čääci. Taivalkoski naaburkieldah láá Kuáccám, Puáššu, Pudasjärvi já Suomussalmi.
Historjá.
Taivalkoski vuáđudui ive 1879.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Taivalkoski markkân.
Siijdah.
Asutusalue, Inkee, Jokijärvi, Jokikylä, Jurmu, Koitila, Kosto, Kurtti, Loukusa, Metsäkylä, Pisto, Polo, Taivalkoski, Tyrävaara já Vaarakylä.
Taiwan

Taiwan lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Taipei.
Tallinna

Tallinna () lii Eestieennâm stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Tallinnast ääsih 437 619 olmožid. Ton vijđodâh lii 159,4 km² já alodâh 9 m. 
Historjá.
Tallinnast šoodâi kaavpug ive 1248.
Kuávlujuáhu.
Tallinna lii juohhum käävci kaavpuguásán.
Talsi

Talsi lii kaavpug Latviast. Talsist ääsih 8 973 olmožid, já ton vijđodâh lii 7,83 km².
Historjá.
Talsist šoodâi kaavpug ive 1917.
Tampa

Tampa lii kaavpug Florida uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Tot lii Florida uásistaatâ kuálmádin stuárráámus kaavpug. Tobbeen ääsih ohtsis suulân 413 000 olmožid.
Tampere

Tampere () lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tamperest ääsih 238 671 olmožid, já ton vijđodâh lii 689,59 km², mast 164,64 km² lii čääci. Tampere naaburkieldah láá Kangasala, Lempäälä, Nokia, Orivesi, Pirkkala, Ruovesi já Ylöjärvi.
Historjá.
Tampere vuáđudui ive 1779.
Kieldâlahtemeh.
Messukylä kieldâ lohtui Tamperen ive 1947. Aitolahti kieldâ lohtui Tamperen ive 1966. Teisko kieldâ lohtui Tamperen ive 1972.
Ustevvuotâkaavpugeh.
Tampere ustevvuotâkaavpugeh láá:
Tansania

Tansania ovtâstum täsiväldi (swahilin "Jamhuri ya Muungano wa Tanzania", ) ađai Tansania (swahilin já ) lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Dodoma. 
Eennâmtiätu.
Sajadâh já rääjih.
Tansania lii staatâ Afrikist. Ton ránnjástaatah láá Kenia, Uganda, Ruanda, Burundi, Kongo demokraatlâš täsiväldi, Sambia, Malawi já Mosambik.
Tanska

Tanska ađai Tanska kunâgâskodde () lii staatâ Euroopist. Tanska lii parlamentaarlâš demokratia já vuáđulavâlâš monarkia. Ton uáivikaavpug lii Kööbenhaammân. 
Historjá.
Juovlâmáánu 7. peeivi 2023 Tanska parlament tuhhiittij laavâ, mii kiäldá oskoldâhlij tevstâi puáldim kirjen. Keevâtlávt taat meerhâš Kooraan puáldim kieldim. Laavâ ulmen lii lopâttiđ oskoldâhlij vuovij "pilkkedem". Laahâ finnij 94 jiennâd peeleest já 77 jiennâd vuástá. Käävcis aalmugovdâsteijein iä jienâstâm. Virgálávt laahâ kiäldá tagarij tevstâi heiviimettumes kieđâvuššâm almolávt, moid oskoldâhlijn juávhuin lii perustume. Lahâiävtuttâs finnij kriitiik eereeb iärrás parlament uálgispele suájáást. Parlamentarikkáreh kyedittii tom, et Tanska ij kolgâččii mutteđ lahâasâttâsâid tondiet, et olgoeennâmliih aalmugeh luávkkášuveh mastnii, mii tábáhtuvá Tanskaast.
Eennâmtiätu.
Tanska šadda Jylland njargâenâmist já čuođijn suolluin. 
Sajadâh já rääjih.
Tanska ránnjástaatah láá Saksa máddáábeln sehe Ruotâ já Taažâ taavaabeln. Ton lasseen Kanadast já Tanskaast lii ohtâsâš rääji. 
Morfologia.
Tanska alemus saje lii suullân 170 meetterid merâase paajaabeln. 
Viehâdâh.
Kielah.
Tanska virgálâš kielâ lii tanskakielâ. Saksakielâst lii ucceeblovokielâ sajattâh Maadâ-Jyllandist. Färkielâ lii virgálâš kielâ Färsuolluin já kalaallisutkielâ (ruánááeennâmkielâ) lii virgálâš kielâ Ruánááenâmist.
Tarja Halonen

Tarja Kaarina Halonen (š. juovlâmáánu 24. peeivi 1943, Helsig, Suomâ) lii syemmilâš politikkár, juuriist já äššivyeijee. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 11. presidentin iivij 2000–2012. Sun lii vuosmuš nissoon, kii lii jođettâm Suomâ täsivääldi. Sun algâttij virgeest njuhčâmáánu 1. peeivi 2000. Sun väljejui uđđâsist Suomâ täsivääldi presidentin ive 2006.
Tarjesämikielâ

Tarjesämikielâ lii sämikielâ, mii kielâlávt lohhoo nuorttâkielâi nannaamjuávkun. Tot sárnoo ärbivuáválávt Ruošâbeln Kuáládâhnjaargâ nuorttâoosijn. Ive 2010 láin tuše kyehti sárnoo. 
Kirjekielâ.
Tarjesämikielâst ij lah jieijâs čäällimvyehi.
Tartto

Tartto () lii Eestieennâm nubben stuárráámus kaavpug. Tarttost ääsih 92 974 olmožid. Ton vijđodâh lii 38,8 km² já alodâh 57 m.
Tave-Amerik

Tave-Amerik lii Amerik taveuási Maadâ-Amerik taavaapeln. Ton vijđodâh lii suulân 24 480 000 km2 já tobbeen ääsih paijeel 530 miljovn olmožid. Tave-Amerikist láá ohtsis 38 staattâd.
Tave-Amerikist láá kulmâ stuorrâ staatâ: Kanada, Meksiko já Ovtâstum staatah.
Tave-Amerik staatah

• Kanada
• Ovtâstum staatah
Kuovdâ-Amerik.
• Belize
• Costa Rica
• El Salvador
• Guatemala
• Honduras
• Meksiko
• Nicaragua
• Panama
Karibia.
• Antigua já Barbuda
• Bahama
• Barbados
• Dominica
• Dominikaanisâš täsiväldi
• Grenada
• Haiti
• Jamaika
• Kuuba
• Saint Kitts já Nevis
• Saint Lucia
• Saint Vincent já Grenadiineh
• Trinidad já Tobago
Tave-Carolina

Tave-Carolina lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Raleigh.
Tave-Dakota

Tave-Dakota lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Bismarck.
Tave-Irland

Tave-Irland (, , ulsterskottikielân "Norlin Airlann") lii ohtâ Ovtâstum kunâgâskode neelji enâmist. Ton uáivikaavpug lii Belfast.
Tave-Irland váldá suulâi oovtâ kuuđâd uási Irland suolluu eennâmvijđoduvâst, já tom rääji Irlandijn lii ohtsis 499 km.
Tave-Korea

Tave-Korea lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Pjongjang.
Tave-Makedonia

Tave-Makedonia, virgálávt Tave-Makedonia täsiväldi (), lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Skopje.
Teheran

Teheran () lii Iran stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Tennessee

Tennessee lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Nashville.
Tervo

Tervo lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Tervost ääsih 1 509 olmožid, já ton vijđodâh lii 494,30 km², mast 146,55 km² lii čääci. Tervo naaburkieldah láá Keitele, Kuopio, Pielavesi, Rautalampi, Suonenjoki já Vesanto. Tervo li ässeelovo mield Tave-Savo eennâmkode ucemus kieldâ.
Historjá.
Tervo vuáđudui ive 1926.
Siijdah.
Hautolahti, Hyvölä, Koivujärvi, Utrianlahti, Talluskylä já Tervo markkân.
Tervola

Tervola lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Tervolast ääsih 3 003 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 592,03 km², mast 32,29 km² lii čääci. Tervola naaburkieldah láá Kiemâeennâm, Ranua, Ruávinjargâ, Simo, Tuárnus já Pajetuárnus.
Historjá.
Tervola vuáđudui ive 1867.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Hastinrinne, Isonpalonperä, Kaisajoki, Kiviaho, Koivu, Korpela, Kuusikko, Kätkävaara, Lapinniemi (kuávdáš), Lehmikumpu, Liimatta, Loue, Mattinen, Ossauskoski, Paakkola, Palonperä, Peura, Reutuaapa, Sihtuuna, Suolijoki, Suukoski, Varejoki já Ylipaakkola.
Teuva

Teuva () lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Teuvast ääsih 5 043 olmožid, já ton vijđodâh lii 556,05 km², mast 1,38 km² lii čääci. Teuva naaburkieldah láá Isojoki, Karijoki, Kurikka, Kauhajoki já Närpiö.
Historjá.
Teuva vuáđudui ive 1868.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Horonkylä, Kauppila, Korvenkylä, Luovankylä (Parra), Norinkylä, Perälä, Riippi, Salonpää, Teuva markkân já Äystö.
Texas

Texas lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Austin já stuárráámuuh kaavpugeh láá Houston, San Antonio já Dallas. Texas lii sehe ässeelovo já vijđoduv mield nubben stuárráámus uásistaatâ. Ässeelovvoost tot páácá nubben Kalifornian já vijđoduvvâst Alaskan. Texasist ääsih aldeláá 30 miljovn olmožid.
Thaieennâm

Thaieennâm lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Bangkok.
The Star-Spangled Banner

The Star-Spangled Banner lii Ovtâstum staatâi aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust virgálávt ive 1931 rääjist (de facto ive 1916 rääjist). Lavluu lii nuottim John Stafford Smith, já ton saanijd lii čáállám Francis Scott Key.
O say, can you see, by the dawn’s early light,
What so proudly we hailed at the twilight’s last gleaming,
Whose broad stripes and bright stars, through the perilous fight,
O’er the ramparts we watched, were so gallantly streaming?
And the rockets’ red glare, the bombs bursting in air,
Gave proof through the night that our flag was still there;
O say, does that star-spangled banner yet wave
O’er the land of the free and the home of the brave?
On the shore, dimly seen thro’ the mist of the deep,
Where the foe’s haughty host in dread silence reposes,
What is that which the breeze, o’er the towering steep,
As it fitfully blows, half conceals, half discloses?
Now it catches the gleam of the morning’s first beam,
In full glory reflected, now shines on the stream
’Tis the star-spangled banner. Oh! long may it wave
O’er the land of the free and the home of the brave!
And where is that band who so vauntingly swore
That the havoc of war and the battle’s confusion
A home and a country should leave us no more?
Their blood has washed out their foul footstep’s pollution.
No refuge could save the hireling and slave
From the terror of flight, or the gloom of the grave,
And the star-spangled banner in triumph doth wave
O’er the land of the free and the home of the brave.
Oh! thus be it ever, when freemen shall stand
Between their loved homes and the war’s desolation,
Blest with vict’ry and peace, may the Heav’n-rescued land
Praise the Pow’r that hath made and preserved us a nation!
Then conquer we must, when our cause it is just,
And this be our motto: "In God is our trust."
And the star-spangled banner in triumph shall wave
O’er the land of the free and the home of the brave
Tiänu

Tiänu (, já ) lii kieldâ Taažâst. Ive 2025 aalgâst Tiänust assii 2 798 olmožid, já kieldâ vijđodâh lâi 4 051,28 km², mast 218,90 km² lâi čääci.
Tiänu (juuhâ)

Tiänu lii räjijuuhâ Suomâ já Taažâ kooskâst. Juuhâ lii ohtâ Tave-Euroop stuárráámuin já merhâšitteemuin luosâjuuvâin. Tiänu kukkodâh lii 250 km, mast Suomâ peln 152 km. Čácáduv kulgâmvijđodâh lii 16 377 km2.
Kuálástus.
Tiänu lii Tuárnusjuuvâ sehe Muoniojuuvâ lasseen Suomâ tergâdumos luosâjuuhâ, mon tááhust kuálástemtuurism lii uáli tergâdis iäláttâs sehe Taažâ já Suomâ peln. Meid páihálijd ulmuid juuvâst kuálástem lii ain lamaš uáli tergâd. Tiänu luosâ lii uáli maaŋgâhámásâš, já tast láá maaŋgah eres näälih, moh kođeh jieijâs sijđojuuvâin. Tiänu koskâmiärálâš saalâsmeeri lii moonnâm 45 ive ääigi lamaš suullân 120 000 kg. 2000-lovo aalgâst mereh láá kuittâg-uv kiäppánâm mottoom verdi. Ohtâ suijâ toos lii "Gyrodactylus salaris" -parasiit levânem. 
Luosâ lasseen Tiänust láá suávvileh já merâkuávžureh.
Eennâmtiätu.
Juuvâ uáiviuáli álgá Paje-Aanaarjuuvâ aalmuglâšmeecist Kuovdâkiäinust, mut tot kočoduvvoo talle vala Aanaarjuuhhân. Aanaarjuuvâ sijđojuuhâ, Räjijuuhâ, álgá Iänuduv Piäldutuoddârist. Eidusâš Tiänujuuhâ álgá Kárášjuuvâ já Aanaarjuuvâ ovtâstumsaajeest Kärigâsnjaargâ siijdâ alda. Tiänu virded 152 kilomeetter määđhi Suomâ já Taažâ räjijuuhhân já luáštá Taažâ peln Tiänuvuonân Baareencsmeerân. Tiänu sijđojuuvah láá Suomâ peln Piesjuuhâ, Áhujuuhâ, Nilijuuhâ, Nuvvusjuuhâ, Kuáppilâšjuuhâ, Ucjuuhâ, Vetsijuuhâ jna.
Suomâ já Taažâ rääji mana 294 kilomeetter mätki Tiänu čácáduvvâst juuvâ kieŋâlumos saajeest. Ko saje muttoo ubâ ääigi, te rääji kalga tärhistiđ áimukuuvijn teikkâ škajâluođânáin. Rääji tarkkum tábáhtuvá 25 ive kooskâi, moonnâm tove ive 2000.
Tiänu rasta maneh kyehti šalde Tana Brust já Ucjuuvâst. Tiänujuuvâ čácáduv siijdah láá Suomâ peln Aŋŋel, Kárigâsnjargâ, Nuvvus, Ucjuuhâ sehe Njuárgám, já Taažâ peln Sirma, Pulmanki, Skiippagurra sehe Tana Bru.
Tiärmáš

Tiärmáš, Tiärmáá teikkâ Miälláá (, ) lii sijdâ Aanaar kieldâst väldimaađij 4 paaldâst suulân kuttâ kilomeetter Avelist máádás. Tiärmáá čuákkipääihist assii 323 ässed ive 2019.
Togo

Togo teikkâ Togo täsiväldi () lii jiečânâs täsiväldi Viestâr-Afrikist Guinealuovtâ taveriddoost. Ton uáivikaavpug lii Lomé.
Eennâmtiätu.
Togo vijđodâh lii 56 785 km², mast 4,2 % lii čääci. 
Sajadâh já rääjih.
Togo lii Viestâr-Afrikist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Burkina Faso, nuorttân Benin já viestârist Ghana. Mäddin Togo raijâšuvá Beninluohtân, mii lii uási Guinealuovtâst.
Morfologia.
Togo alemus saje lii Agou čokke (986 m); vyeligumos lii Beninluovtâ riddo (0 m).
Haldâttâh já politiik.
Kuávlulâš jyehim.
Togo lii juohhum viiđâ kuávlun (). Tavveen máádás toh láá: Savanes, Kara, Centrale, Plateaux já Maritime. Kuávluh láá juohhum 35 prefektuurân ().
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Togost láá suulân 8,5 miljovn ässed.
Tohmajärvi

Tohmajärvi lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Tohmajärvist ääsih 4 335 olmožid, já ton vijđodâh lii 895,36 km², mast 57,60 km² lii čääci. Tohmajärvi naaburkieldah láá Joensuu, Kitee já Rääkkylä.
Historjá.
Tohmajärvi vuáđudui ive 1869.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kemie.
Siijdah.
Asema, Akkala, Jouhkola, Järventaus, Kantosyrjä, Kaurila (Kaurilanvaara), Kaustajärvi, Kemie (kieldâkuávdáš), Kenraalinkylä, Kutsu (Kutsunvaara), Murtoi, Niirala, Onkamo, Patsola, Peijonniemi, Petravaara, Riikola, Ristee, Saario, Tenka, Tikkala, Uusikylä, Vatala, Timola, Vepsä, Uusi-Värtsilä já Värtsilä.
Toholampi

Toholampi lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Toholampist ääsih 3 035 olmožid, já ton vijđodâh lii 616,89 km², mast 8,07 km² lii čääci. Toholampi naaburkieldah láá Kannus, Kokkola, Lestijärvi já Sievi.
Historjá.
Toholampi vuáđudui ive 1865.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Toholampi markkân.
Siijdah.
Alakylä, Asiala, Hirvikoski, Häkkilä, Härkäneva, Kleemola, Kotila, Jämsä, Lamu, Markki, Maunu, Määttälä, Oikemus, Parhiala, Riuttanen, Purontaka, Sykäräinen já Toholampi markkân.
Toivakka

Toivakka lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Toivakkast ääsih 2 404 olmožid, já ton vijđodâh lii 413,94 km², mast 52,49 km² lii čääci. Toivakka naaburkieldah láá Hankasalmi, Joutsa, Jyväskylä, Kangasniemi, Laukaa já Muurame.
Historjá.
Toivakka vuáđudui ive 1910.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Toivakka markkân.
Siijdah.
Haukanmaa, Heiska, Huikko, Humalamäki, Kankainen, Nisula, Paloskylä, Ruuhimäki, Taka-Toivakka, Toivakka markkân, Vihijärvi já Viisarimäki.
Tokio

Tokio lii Jaapaan stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Tolentino

Tolentino lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Tolentinost ääsih 18 863 olmožid. Ton vijđodâh lii 95,12 km² já alodâh 230 m. Tolentino naaburkieldah láá Belforte del Chienti, Camporotondo di Fiastrone, Colmurano, Corridonia, Macerata, Pollenza, San Ginesio, San Severino Marche, Serrapetrona, Treia já Urbisaglia.
Historjá.
Tolentinost šoodâi kaavpug ive 1585.
Siijdah.
Abbadia di Fiastra, Acquasalata, Ancaiano, Asinina, Bura, Calcavenaccio, Casa di Cristo, Casone, Cisterna, Collina, Colmaggiore, Divina Pastora, Fontajello, Fontebigoncio, Le Grazie, Maestà, Massaccio, Pace, Parruccia, Paterno, Pianarucci, Pianciano, Pianibianchi, Portanova, Rambona, Rancia, Regnano, Ributino, Riolante, Rofanello, Rosciano, Rotondo, Salcito, San Bartolomeo, San Diego, San Giovanni, San Giuseppe, San Martino, San Rocco, Santa Croce, Santa Lucia, Sant'Andrea, Sant'Angelo, Santissimo Redentore, Troiano, Vaglie já Vicigliano.
Tonga

Tonga lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug lii Nukuʻalofa.
Toomaat

Toomaat ("Solanum lycopersicum") lii šaddo, mii lii puáttám Amerikist, vaarâ Perust já Chilest. Nommâ toomaat kiävttoo sehe šaddoost já ton purâtteijee uásist, mii lii šaddotieđâlávt myerji.
Torino

Torino lii kaavpug Italiast, Piemonte kuávlust. Torinost ääsih 871 194 olmožid. Ton vijđodâh lii 130,01 km² já alodâh 239 m. Torino naaburkieldah láá Baldissero Torinese, Beinasco, Borgaro Torinese, Collegno, Grugliasco, Mappano, Moncalieri, Nichelino, Orbassano, Pecetto Torinese, Pino Torinese, Rivoli, San Mauro Torinese, Settimo Torinese já Venaria Reale.
Ustevvuotâkaavpugeh.
Torino ustevvuotâkaavpugeh láá:
Toronto

Toronto lii kaavpug Kanadast. Tot lii Kanada stuárráámus kaavpug já Ontario prooviins uáivikaavpug. Ive 2016 aalmugluuhâm mield kaavpugist láá 2 731 571 ässed já ubâ Stuorrâ-Toronto -kuávlust ohtsis 5 928 040 ässed.
Palvâlusah.
Škovlim.
Torontost lii Kanada stuárráámus ollâopâttâh, ive 1827 vuáđudum Toronto ollâopâttâh. Torontost lii meid staatâ kuálmádin stuárráámus ollâopâttâh, ive 1959 vuáđudum York ollâopâttâh. Tai lasseen Torontost láá maaŋgah taaiđâollâopâttuvah.
Kulttuur.
Elleekove.
Toronto elleekovefestivaal, Toronto International Film Festival, lii ohtâ stuárráámuin elleekovefestivaalijn maailmist ton mield, mon ennuv tobbeen eelih ulmuuh. Tot uárnejuvvoo jyehi ive. Torontost láá meid algâaalmug elleekovefestivaal imagineNATIVE, mii še uárnejuvvoo jyehi ive, sehe nuorâi, 12–18-ihásij uáppei, Take 21 -elleekovefestivaal.
Torre San Patrizio

Torre San Patrizio lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Torre San Patriziost ääsih 1 961 olmožid. Ton vijđodâh lii 11,93 km², já alodâh 224 m. Torre San Patrizio naaburkieldah láá Fermo, Monte San Pietrangeli, Monte Urano, Montegranaro, Rapagnano.
Siijdah.
Santa Maria d'Ete já San Venanzo.
Uáinámušah.
Torre San Patriziost lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Tobbeen lii meiddei muvrâ, mii lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.
Tove Jansson

Tove Marika Jansson () lâi suomâruátálâš kirječällee já kovetaaidâr, kiän karrieer lâi maaŋgâpiälálâš. Sun lii maŋgâsân rähis muumikiirjij čällee.
Eellim.
Peerâ já nuorâvuotâ.
Tove Marika Jansson šoodâi Helsigist porgemáánu 9. peeivi 1914. Enni, kovvejeijee Signe Hammarsten (Ham) já eeči, skultpor Viktor Jansson (Faffan) vuorkkáin Tove-nieidâ eellim sunnuu taaiđân aaibâs aalgâ rääjist. Tove jieš-uv oopâi jo aaibâs uccen sárguđ. Sun já suu viiljah, Per Olov (š.1920) já Lars (š.1926), čuovvuu ubâ pärnivuođâstis vaanhimij pargoid, já sist puohâin šoodâi meid taidâreh.
Škovlâäigi lâi Toven vaigâd. Čohčuv 1930 sun vuolgij Tukholma taiđâškoovlân luuhâđ máinussárgum já hammim. Čohčuv 1931 sun joođhij uápuidis Tukholma Aaleeb taiđâškoovlâst teddim- já taaiđâtyeje linjeest, kovvejeijee- já máinussárgumškovlimist. Tobbeen lijjii áámmátsárgum, čäällim, heraldiik, mallisárgum, hervâmááláám já kirjetaiđuu uápuh.
Tove Jansson vietij masa puoh keesijd elimistis Pellinki suáluikuávlust, kost Janssonijn lâi láigutupe já maŋeláá pisovub saje Bredskär suollust. 1960-lovvoost 1990-lovo aalgâ räi Jansson lâi keessiv ain Klovharu suollust oovtâst suu kuoimijn, grafikkár Tuulikki Pietiläin.
Muumih.
Vuosmuš muumikirje lâi ive 1945 almostum "Småtrollen och den stora översvämningen" (almostui 1991 suomâkielân noomáin "Muumit ja suuri tuhotulva", "Muumih já stuorrâ hiävutulve"). Tast maŋa, ive 1946, almostui nubbe muumikirje "Kometjakten" já ive 1948 kuálmád "Trollkarlens hatt", mii finnij rämideijee árvustâlmijd sehe Suomâst já Ruotâst. Viehâ jotelávt tot jurgâlui meid eŋgâlâskielân noomáin "Finn Family Moomintroll", mii almostui ive 1950.
Tyeji.
Jansson lii máálám hirmâd ennuv kuuvijd já čáállám muumikiirjij lasseen vala lovmat eres-uv kirjed. 
Jansson kirjeh anarâškielân.
Anarâškielân lii jurgâlum ohtâ Jansson kirje: "Tijdâtälvi" (algâalg. nommâ "Trollvinter", 1957). Tot almostui ive 2019 já tom lii jurgâlâm Uccpárnáá Vuoli Ilmar.
Trecastelli

Trecastelli lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Trecastellist ääsih 7 563 olmožid. Ton vijđodâh lii 39,30 km², já alodâh 143 m. Trecastelli naaburkieldah láá Corinaldo, Mondolfo, Monte Porzio, Ostra, San Costanzo já Senigallia.
Historjá.
Trecastelli kieldâ šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 2014, ko Ripe, Castel Colonna já Monterado kieldah lahtojii oohtân. Trecastellist šoodâi kaavpug ive 2018.
Siijdah.
Brugnetto, Castel Colonna, Croce, Francavilla, Giombino, Monterado, Passo Ripe, Ponte Lucerta, Ponterio já Ripe (markkân).
Treia

Treia lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Treiast ääsih 9 224 olmožid. Ton vijđodâh lii 93,54 km² já alodâh 342 m. Treia naaburkieldah láá Appignano, Cingoli, Macerata, Pollenza, San Severino Marche já Tolentino.
Historjá.
Treiast šoodâi kaavpug ive 1790.
Siijdah.
Camporota, Chiesanuova di Treia, Passo di Treia, San Lorenzo, Santa Maria in Selva já Santa Maria in Piana.
Triesen

Triesen lii kieldâ Liechtensteinist. Triesenist ääsih 5 324 olmožid. Ton vijđodâh lii 26,48 km² já alodâh 512 m.
Triesenberg

Triesenberg lii kieldâ Liechtensteinist. Triesenbergist ääsih 2 641 olmožid. Ton vijđodâh lii 29,77 km² já alodâh 884 m. Triesenberg lii vijđoduv mield Liechtenstein stuárráámus kieldâ.
Siijdah.
Triesenbergist láá 8 sijdâd: Gaflei, Malbun, Masescha, Rotenboden, Silum, Steg, Sücka já Wangerberg.
Trinidad já Tobago

Trinidad já Tobago lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii Port of Spain.
Tripoli

Tripoli lii Libya stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Trond Trosterud

Trond Trosterud (š. porgemáánu 30. peeivi 1962) lii kielâtotkee já kielâteknologia professor Tromsa ollâopâttuvvâst. Sun lii kielâteknojuávhu hovdâ. Kielâtekno ráhtá pargoniävuid sämikielâi várás. Ivij 2015–2016 sun jođettij anarâškielâ maašinjurgâlemproojeekt, mon ääigi anarâškielân huksejui morfologisâš analysaattor. Proojeekt puáđusin anarâškielâ finnij meiddei e-sänikirje, tivvoomohjelm já maašinjurgâlemohjelm. Taah pargoniävuh láá tääl aktiivlii kiävtust anarâškielâ uáppein já čällein. 
Trond Trosterud lii uásálistám anarâškielâ Wikipedia oovdedmân já sun lii toollâm kuursâid Anarist. Ton maŋa anarâškiel Wikipedia-artikkâleh láá šodâškuáttám eenâb. Trond Trosterud lii nomâttum ive wikipedistin ive 2022 Taažâ Wikipedia ihečuákkimist 4.2.2023.
Trond Trosterud finnij roovvâdmáánust 2021 Färsuolluin M.A. Jacobsen palhâšume färkielâ tivvoomohjelm huksiimist.
Tukums

Tukums lii kaavpug Latviast. Tukumsist ääsih 16 810 olmožid, já ton vijđodâh lii 12,9 km².
Historjá.
Tukumsist šoodâi kaavpug ive 1795.
Tunis

Tunis () lii Tunisia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Tunis lii tavenuorttii Tunisiast Koskâmeerâ riddoost.
Tunisia

Tunisia täsiväldi () ađai Tunisia lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Tunis. 
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Tunisiast ääsih suulân 11,82 miljovn olmožid, kiäin 98 % láá muslimeh. Tunisia ránnjástaatah láá viestârist Algeria já mäddin já nuorttân Libya.
Kielah.
Tunisia virgálâš kielâ lii arabiakielâ, mutâ ton lasseen sárnuh berberkielâid já meid ranskakielâ lii ennuv kiävtust eromâšávt maaŋgâin virgálâš ohtâvuođâin.