tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Honduras

Honduras täsiväldi ađai Honduras lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Tegucigalpa.
Eennâmtiätu.
Sajadâh já rääjih.
Honduras lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton ránnjáenâmeh láá viestârist Guatemala, maadâviestârist El Salvador já maadânuorttân Nicaragua. Ton taveriddokuávlust lii Karibiameerâ. Mäddin vuod Kuálhismeerâ räijee kezis riddokuávlu. 
Geologia.
Tullâväärih.
Hondurasist láá nelji tullâvääri. Tain alemus lii Lago de Yojoa (1 090 m). Honduras tullâväärih iä lah aktiivliih, já toi majemuš russoom lâi holoseenist.
Morfologia.
Kulmâ niäljáduási Hondurasist lii várádâheennâm, tuše riddoin já vuomijn láá vyelienâmeh.
Houston

Houston lii kaavpug Texas uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Tot lii ässeelovo mield Texas stuárráámus kaavpug já niäljádin stuárráámus puoh Ovtâstum staatâi kaavpugijn. Houstonist ääsih ohtsis suulân 2,3 miljovn olmožid.
Hyrynsalmi

Hyrynsalmi lii kieldâ Suomâst, Kainuu eennâmkoddeest. Hyrynsalmist ääsih 2 241 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 521,37 km², mast 100,27 km² lii čääci. Hyrynsalmi naaburkieldah láá Kuhmo, Puolanka, Ristijärvi já Suomussalmi.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Hyrynsalmi markkân.
Siijdah.
Hyrynsalmi, Kytömäki, Luvankylä, Moisiovaara, Oravivaara, Tapanivaara, Väisälä, Teerijärvi, Haapolanvaara, Hoikka, Pekankylä, Lietekylä, Karpinvaara, Hakokylä já Nuottikylä.
Hämeenlinna

Hämeenlinna () lii kaavpug Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Hämeenlinnast ääsih 67 713 olmožid, já ton vijđodâh lii 2 031,54 km², mast 246,47 km² lii čääci. Hämeenlinna naaburkieldah láá Akaa, Asikkala, Hattula, Hausjärvi, Hollola, Janakkala, Loppi, Padasjoki, Pälkäne, Tammela, Urjala já Valkeakoski.
Historjá.
Hämeenlinna vuáđudui ive 1639.
Kieldâlahtemeh.
Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Hauho markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20 km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15 km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kaavpuguásih já pitejááh.
Hämeenlinnast láá 41 kaavpuguássid já 5 pitejáá.
I

I lii läättinlâš puustavoornig oovcád já anarâškielâ puustavoornig 14. puustav.
Idaho

Idaho lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Boise.
Ii

Ii lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Iist ääsih 9 848 olmožid, já ton vijđodâh lii 2 872,43 km², mast 1 258,33 km² lii čääci. Ii naaburkieldah láá Oulu, Pudasjärvi, Ranua já Simo.
Historjá.
Ii vuáđudui ive 1445.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Alaranta, Asemankylä, Halttula, Iin Hamina, Illinsaari, Jakkukylä, Jokikylä, Koni, Kuivaniemi, Laitakari, Luola-aava, Meriläisenperä, Myllykangas, Nyby, Oijärvi, Ojakylä, Olhava, Paasonperä, Pohjois-Ii, Sorosenperä, Vatunki, Vuornos, Väli-Olhava, Yli-Olhava, Yliranta já Pahkakoski.
Iisalmi

Iisalmi () lii kaavpug Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Iisalmist ääsih 21 223 olmožid, já ton vijđodâh lii 872,20 km², mast 109,17 km² lii čääci. Iisalmi naaburkieldah láá Kiuruvesi, Lapinlahti, Kuopio, Pielavesi, Sonkajärvi já Vieremä.
Historjá.
Iisalmi vuáđudui ive 1627, já tast šoodâi kaavpug ive 1891.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kaavpuguásih já siijdah.
Ahmo, Huotari, Haapasaari, Hernejärvi, Iisalmi, Jokela, Jordan, Kangas, Kangaslampi, Kihmula, Kilpisaari, Kirma, Kirkonsalmi, Kotikylä, Kurenpolvi, Kääriänsaari, Lappetelä, Lintukylä, Luuniemi, Makkaralahti, Marjahaka, Nerkoo, Nerkoonniemi, Niemisjärvi, Ohenmäki, Paloinen, Pappila, Partala, Peltosalmi, Pihlajaharju, Pitolamminmäki, Porosuo, Pölönmäki, Pöllösenlahti, Pörsänmäki, Rohmula, Ruotaanlahti, Runni, Ruotaanmäki, Ryhälänmäki, Sankariniemi, Savipelto, Soinlahti, Sourunsalo, Touhula, Ulmala, Valkeamäki, Varpanen, Vieremäjärvi já Viitaa.
Illinois

Illinois lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Springfield. Stuárráámus kaavpug lii Chicago. Illinois uásistaatâst ääsih ohtsis aldeláá 12,7 miljovn olmožid (2020).
Ilmajoki

Ilmajoki () lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Ilmajokist ääsih 12 334 olmožid, já ton vijđodâh lii 579,68 km², mast 2,89 km² lii čääci. Ilmajoki naaburkieldah láá Seinäjoki, Isokyrö, Kurikka já Laihia.
Historjá.
Ilmajoki vuáđudui ive 1867.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Ahonkylä, Huissi, Ilmajoki markkân, Jouppila, Jäppi, Kiikerinkylä, Koskenkorva, Könni, Luomankylä, Munakka, Nopankylä, Palo, Peltoniemi, Peräkylä, Peurala, Pojanluoma, Rengonkylä, Röyskölä, Saveenkylä, Seittunkylä, Tuomikylä, Ujaistenkylä já Varpahaiskylä.
Ilomantsi

Ilomantsi ( já ) lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Ilomantsist ääsih 4 785 olmožid, já ton vijđodâh lii 3 172,68 km², mast 409,29 km² lii čääci. Ilomantsi naaburkieldah láá Joensuu já Lieksa.
Historjá.
Ilomantsi vuáđudui ive 1875.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Ilomantsi markkân.
Siijdah.
Ahvenjärvi, Hattuvaara, Haukivaara, Huhmarisvaara, Huhus, Iknonvaara, Ilaja, Ilomantsi, Issakka, Kakkaravaara, Kakonaho, Kirvesvaara, Kivilahti, Kivilampi, Kokkokangas, Kontiovaara, Korentovaara, Kuolismaa, Kuuksenvaara, Käenkoski, Köpönvaara, Lapinniemi, Lapiovaara, Lehtovaara, Liusvaara, Lokanlahti, Longonvaara, Lutikkavaara, Maukkula Marjovaara, Mekrijärvi, Melanselkä, Mutalahti, Möhkö, Naarvansalo, Nehvonniemi, Nuorajärvi, Ontronvaara, Ostronsaari, Paavonvaara, Pallosenvaara, Patrikka, Pihlajavaara, Piilovaara, Putkela, Ryökkylä, Siitarinvaara, Sonkaja, Tokrajärvi, Tykkylänvaara, Tyrjänsaari, Viitavaara já Vuottoniemi.
Imatra

Imatra lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Imatrast ääsih 26 361 olmožid, já ton vijđodâh lii 191,28 km², mast 36,27 km² lii čääci. Imatra naaburkieldah láá Lappeenranta já Ruokolahti.
Historjá.
Imatra vuáđudui ive 1948, já tast šoodâi kaavpug ive 1971.
Siijdah.
Mansikkala, Imatrankoski já Vuoksenniska.
India väldimeerâ

India väldimeerâ lii maailm kuálmádin stuárráámus čäcikuávlu Atlant já Kuálhismeerâ maŋa. Tot olá paijeel 10 000 km Afrik maadâoosijn Australia räi. India väldimeerâ váldá suulân viiđâduási maailm väldimerâkuávluin. Ton koskâmiärásâš kieŋŋâlvuotâ lii 3 960 m já kieŋâlumos saje, Sunda hävdi, lii 7 450 m. Ton tergâdumoseh čäciväävlih láá Suez uáli (Egypt), Bab el Mandeb (Djibouti-Jemen), Hormuzčuálmi (Iran-Oman) já Malakanyeri (Indonesia-Malesia).
Indiana

Indiana lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Indianapolis.
Indianapolis

Indianapolis lii Indiana uásistaatâ uáivikaavpug. Tot lii ässeelovo mield meid Indiana stuárráámus kaavpug. Indianapolisist ääsih ohtsis masa 876 000 olmožid.
Indonesia

Indonesia lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Jakarta.
Historjá.
Uđđâ uáivikaavpug.
Indonesia president Joko Widodo meridij ive 2019 huksiiškyettiđ eennâmsis uđđâ uáivikaavpug. Uđđâ uáivikaavpugin lii huksejuumin Nusantara. Kaavpug lii paijaanmin Borneon, mii lii ohtâ maailm riggásumos suolluin biodiversiteetis uáinust. 
Tááláš uáivikaavpug Jakarta lii kuuloold päcimin meddâl kiävtust, tastko tot vuáju. Totkei mield niäljádâs Jakartast lii pááccám čääsi vuálá ive 2050 räi. Suijân vuájumân láá pajaneijee merâase, hyenes čääsimeddâlistemsysteem já vájuvâš luoddâviärmádâh. Tágárij sujâi keežild suullân 10 miljovn ulmuu tááláš uáivikaavpug šadda kuuloold mut vissásávt aassâmkiälbutteemmin.
Eennâmtiätu.
Tullâväärih.
Indonesiast láá nyevt 130 aktiivlâžžâd tullâväärrid.
Inkeroiskielâ

Inkeroiskielâ lii nuorttâmeerâsyemmilâš kielâ. Inkeroiskielâ sárnuh 121–500 olmožid. Ive 1900 inkeroiskielâ sarnuu suulân 10 000 olmožid, mut tastmaŋa kielâ monâttij sárnoid olgoštem keežild.
International Sámi Film Institute

International Sámi Film Institute (ISFI) () lii taažâ ornijdume, mon ulmen lii ovdediđ sämmilâš elleekovesyergi. Ton lasseen ISFI oovded já movtijdit ohtsâšpargo eres algâaalmug elleekoverähteigijn já ornijdumijgijn.
ISFI toimâttâh lii Buletjávrist Kuovdâkiäinust. ISFI vuáđđun tooimâi International Sámi Film Centre AS, mii vuáđudui ive 2007.
Iowa

Iowa lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Des Moines.
Irak

Irak lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Bagdad.
Eennâmtiätu.
Sajadâh já rääjih.
Irak lii staatâ Aasiast, mii uulât ton máddáábeln leijee Persialuovtâst kidâ Tuurki rááján. Ton ránnjástaatah láá Turkki tavveen, Syyria taveviestârist, Jordania viestârist, Saudi-Arabia maadâviestârist, Kuwait mäddin já Iran nuorttân. Kuhemus rääji lii rääji Iranáin, mii lii 1 599 km. Uánihumos rääji vist lii 179 km rääji Jordaniain. Merâriddo lii ohtsis 58 km.
Morfologia.
Irak váimuskuávluh láá Eufrat- já Tigrisjuuvâi hammim juhâvuáláduvâst. Ko sirdâšuvá juhâvuáláduvâst nuortâs tâi viestârân, muttoo enâdâh ahevis koške čunoiääppin.
Ekonomia.
Iäláttâsah.
Irakist láá stuorrâ oljoriggoduvah. Vyebdimáin oljo já kaasu finnee Irak iänááš uási puáđuinis. Eres teháliih luánduriggoduvah láá eennâmkaasu, fosfaat já riššâ.
Juhâvuáláduvâin já kuovđâin ulmuuh viljâleh niisu, riisi já taatelijd. Koške arokuávluin sij šoddâdeh ereslasseen kamelijd já hiäppušijd.
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Irak stuárráámuuh kaavpugeh Bagdad, Mosul já Basra láá šoddâm juuvâi aldasáid.
Iran

Iran ( "Īrān") teikkâ Iran islamlâš täsiväldi ( "Žomhūrī-je Eslāmī-je Īrān") lii staatâ Aasiast. Iran uáivikaavpug lii Teheran, mii lii ollâ Elbursvaarij máddáábeln. 
Historjá.
Ive 1935 räi staatâ virgálâš nommâ lâi "Persia". 
Eennâmtiätu.
Iran lii Saudi-Arabia maŋa Aldanuortâ nubben stuárráámus riijkâ. 
Sajadâh já rääjih.
Iran lii Kaspiameerâ já Persialuovtâ kooskâst. Iran ránnjástaatah láá Armenia, Azerbaidžan já Turkmenistan tavveen, Turkki já Irak viestârist sehe Afganistan já Pakistan nuorttân. Kuhemus rääji lii rääji Irakáin, mii lii 1 599 km. Uánihumos rääji vist lii 44 km rääji Armeniain. Merâriddo lii ohtsis suulân 2 440 km (Kaspiameerâ riddo lii 740 km).
Morfologia.
Iran alemus vääri lii Damavand, mii paijaan 5 610 meetter alodâhân. Tot lii eennâm taveuásist. Massiivliih Zargosväärih haldâšeh eennâm viestâruási.
Eennâm lii iänááš uásild čunoiääpi, tuše taveoosij váráduvâi vieltijn šaddeh lostâvyevdih.
Šoŋŋâdâh.
Iran nuorttâuásist lii Lut čunoiääpi, mii nabdoo lemin ohtâ maailm kumemuin soojijn. Mittedmij mield ton čunoiase puáhtá leđe joba +70,7 °C (159,3 °F) liegâs.
Haldâttâh já politiik.
Kuávlulâš jyehim.
Iranist láá 5 kuávlu, main láá 31 provinsid ( "ostān", ml. استان‌ها "ostānhā"). Kesimáánu 23. peeivi 2010 uđđâsumos já 31. prooviins Alborz šoodâi Teheran prooviinsist. Provinseh láá juohhum "šahrestaanáid" já šahrestaaneh haldâttâhpirrâduvváid ("bakhš").
Ekonomia.
Iäláttâsah.
Iran maadâuásist Persialuovtâ riddoost lii kavnum ennuv eennâmoljo já eennâmkaasu. Vyebdimáin oljo já kaasu finnee Iran iänááš uási puáđuinis. Oljopuáđuiguin lii huksejum enâmân tááláá-áigásâš ráhtulâšvuotâ. 
Pumbul, ollâtásásiih kieđâiguin rahtum persialiih ráánuh sehe jieškote-uvlágán heđâlmeh já pähkineh kuleh meiddei Iran tuálvumpyevtittâssáid.
Kuálástem lii Iranist tehálâš. Persialuovtâst láá paijeel 200 kyelišlaaijâd, main suulân 150 puáhtá puurrâđ. Kaspiameerâst tiättojeh ovdâmerkkân kaarpih, luosah, siergih já vuáskuneh.
Energia.
Iran lii OPEC vuáđudeijeejeessân. Ive 2012 Iran lâi OPEC nubben stuárráámus já maailm viđâdin stuárráámus oljopyevtitteijee (Ruoššâ, Kiina já Ovtâstum staatah iä kuulâ OPECân), já ton tiäđust leijee oljoriggoduvah lijjii kuálmádin stuárráámuuh Saudi-Arabia já Venezuela maŋa. Ive 2012 Iran jieijâs haaldust lâi 10 % maailm tiäđust leijee oljovuárháin. Ton haaldust lijjii meiddei maailm nubben stuárráámuuh eennâmkaasuvuárháh Ruošâ maŋa.
Oljo já kaasu lasseen teháliih luánduriggoduvah láá keđgičiđđâ, kromi, ryevdimalmâ, veški, lajo, maŋŋaan já riššâ.
Iran provinseh

Iran provinseh ( "ostān", ml. استان‌ها "ostānhā") láá Iran alemuu tääsi kuávluhaldâttâhohtâdâh. Ive 2010 rääjist Iran lii juohhum 31 provinsân.
Irkutsk

Irkutsk () lii kaavpug Ruošâst.
Historjá.
Irkutsk vuáđudui ive 1661, já tast šoodâi kaavpug ive 1686.
Irland

Irland ađai Irland täsiväldi lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Dublin.
Eennâmtiätu.
Irland vijđodâh lii 70 273 km², mast 1 390 km² lii čääci. Vijđoduv mield Irland lii maailm 120. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Irland lii jiečânâs täsiväldi siämmáánommâsii suollust Taveviestâr Euroopist. Ton áinoo ránnjástaatâ lii Ovtâstum kunâgâskodde. Irland täsivääldi já Ovtâstum kunâgâskoodán kullee Tave-Irland rääji lii ohtsis 499 km. Irland rájášuvá Atlant väldimeerân. Merâriddo lii ohtsis 1 448 km.
Morfologia.
Irland alemus saje lii Corrán Tuathail () čokke (1 041 m). Ton vyeligumos saje vist lii Atlant väldimeerâ riddo (0 m).
Viehâdâh.
Kielah.
Irland virgáliih kielah láá iirikielâ já eŋgâlâskielâ.
Island

Island lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Reykjavík.
Eennâmtiätu.
Island vijđodâh lii 103 000 km², mast 2 750 km² lii čääci. Vijđoduv mield Island lii maailm 108. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Island lii jiečânâs täsiväldi Tave-Euroopist. Islandist staatârääjih láá ohtsis 0 km, tastko tot lii suáluistaatâ. Merâriddo lii ohtsis 4 970 km.
Morfologia.
Island alemus saje lii Hvannadalshnúkur čokke (2 110 m). Ton vyeligumos saje vist lii Atlant väldimeerâ riddo (0 m).
Stuárráámus uási Islandist lii laavakiedij vuálá šoddâm ävđineennâm. Island lii meiddei jieŋâ eennâm, ko iänááš uási ton vijđoduvâst lii vijđes jieŋâduvâi vyelni.
Island lii kyevti nubijnis iäráneijee nannaamrááptu kooskâst. Euraasia já Tave-Amerik rááptuh maneh nubijnis olgoláá ain mottoom seenti ivveest, mon keežild Islandist tábáhtuveh eennâmtuárgástusah já tullâvarij rusomeh.
Tullâväärih.
Island lii koskâsii vulkaanlii saajeest Atlant väldimeerâ taveuásist. Koskâmiärálávt tullâväärirusomeh tábáhtuveh Islandist neelji teikâ viiđâ ive kooskâi.
Islandist tábáhtui ive 2010 stuorrâ tullâväärirussoom, ko Eyjafjallajökull-tullâvääri čuulgâi stuorrâ kunnâpoolvâid áimoid. Taat tovâttij maaŋgâ piäiván vädisvuođâid kirdemjotolâhân. Eenâb ko 100 000 kirdemid lijjii macâttum, já ulmuuh karttii vyerdiđ pyereeb kirdemtile ton saajeest, kost sij jo talle lijjii.
Haldâttâh já politiik.
Island staatâhäämi lii . Island staatâhovdâ lii . Tááláš president lii .
Isojoki

Isojoki () lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Isojokist ääsih 1 939 olmožid, já ton vijđodâh lii 647,43 km², mast 5,05 km² lii čääci. Isojoki naaburkieldah láá Kankaanpää, Karijoki, Kauhajoki, Siikainen, Merikarvia já Kristiinankaupunki.
Historjá.
Isojoki vuáđudui ive 1855.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Isojoki markkân.
Siijdah.
Heikkilä, Iivarinkylä, Isojoki markkân, Kodesjärvi, Kortteenkylä, Kärjenkoski, Koppelonkylä, Leppikylä, Möykky, Peurala, Polvenkylä, Sakara, Sarviluoma, Suojoki, Piikkilänkylä, Vanhakylä, Vesijärvi, Villamo, Viitakoski já Pettukylä.
Isokyrö

Isokyrö () lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Isokyröst ääsih 4 486 olmožid, já ton vijđodâh lii 356,91 km², mast 2,78 km² lii čääci. Isokyrö naaburkieldah láá Seinäjoki, Kauhava, Ilmajoki, Vöyri, Vaasa já Laihia.
Historjá.
Isokyrö vuáđudui 1300-lovvoost.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2021 Isokyrö kieldâ sirdâšui Pohjanmaa eennâmkoddeest Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoodán.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Hevonkoski, Ikola, Kuivila, Kylkkälä, Laurola, Lehmäjoki, Naarajoki, Napue, Orismala, Orisberg, Palhojainen, Palonkylä, Ritaala, Tuurala, Ulvila, Yryselä, Valtaala já Ventälä.
Israel

Israel ( já ), virgálávt Israel staatâ ( já ) lii staatâ Viestâr-Aasiast Koskâmeerâ já Jordanjuuvâ kooskâst. Ton uáivikaavpug lii Jerusalem.
Eennâmtiätu.
Sajadâh já rääjih.
Israel lii staatâ Viestâr-Aasiast Koskâmeerâ nuorttâriddoost. Eennâm nuorttârääji jotá Jordanjuuvâ jieŋâlis leevist já juátká Jamâmeerâ maŋa Ruopsismeerâ räi. Israel ránnjástaatah láá Libanon tavveen, Syyria tavenuorttân, Viestârriddo já Jordania nuorttân sehe Egypt já Gaza stielâs maadâviestârist. Kuhemus rääji lii rääji Viestârriddoin, mii lii 330 km. Uánihumos rääji vist lii 59 km rääji Gaza stielâsáin. Merâriddo lii ohtsis 273 km.
Haldâttâh já politiik.
Israel staatâhäämi lii parlamentaarlâš demokratia. Ton staatâhovdâ lii president, kiän áinoo virgepaje pištá čiččâm ihheed. Israel parlament Knesset väljee president syeligâs jienâstmist, mast tarbâšuvvoo absoluutlâš eenâbloho.
Ekonomia.
Iäláttâsah.
Israel šoŋŋâdâh ij lah viljâlmân hiäivulâš. Ton lasseen čuolmân lii meiddei čäcivänivuotâ. Koskâmeerâ riddovuáládâh já Jordan leehi láá Israel pyeremuuh eennâmtuálukuávluh. Meid uási siseennâm koške čunoiäpikuávluin lii rievdâdum ruánáá viljâlmân já muorâkärdin. Israelliih láá kuittâg uáli jo pyereh čääsi joođeetmist. Njuoskâdemčääci jođettuvvoo Genesaretjäävrist já Jordanjuuvâst tuháttij kilomeetterij kukkosijn pocceeviärmáduvváin. Návt šoddâduvvojeh puurrâmšadoh, potákkeh já ennuv sitrusheđâlmeh, tegu appelsiineh (ovdâmerkkân Jaffa-appelsiineh) já sitruuneh. Taah eennâmtuálupyevtittâsah tuálvojeh olgoenâmáid valjeest.
Ráhtulâšvuotâ.
Israelist lii maaŋgâlágán ráhtulâšvuotâ. Mašineh já riäiduh sehe timanteh kuleh eennâm tehálumos tuálvumpyevtittâssáid.
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Aassâm lii čokkânâm Koskâmeerâ riidon. Tobbeen lii eennâm nubben stuárráámus kaavpug Tel Aviv-Jaffa sehe stuorrâ haammânkaavpug Haifa. Ruopsismeerâ riddoost lii pivnohis mätkičuosâttâh Eilat.
Etinumereh.
Israel etinumereh láá .
Italia

Italia lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Rooma.
Historjá.
Italia vuáđudui ive 1861.
Eennâmtiätu.
Sajadâh já rääjih.
Italia lii staatâ Maadâ-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Ranska, Sveicci, Nuorttâriijkâ já Slovenia. Ton lasseen Italia siste láá San Marino já Vatikaanriijkâ.
Suolluuh.
Italia stuárráámuuh suolluuh láá Sisilia já Sardinia. Eres suolluuh láá Elba, Ischia, Capri, Lampedusa já Pantelleria.
Jäävrih já juuvah.
Italia stuárráámuuh jäävrih láá Gardajävri, Comojävri já Maggiorejävri, moh láá staatâ taveuásist. Maggiorejävri lii uásild meid Sveeicist. Italia kuhemus juuhâ lii Po, mii kolgá Torino čoođâ já luáštá Adriameerân. Eres kuhes juuvah láá Adige, Tiber já Arno. Tiber kolgá Rooma čoođâ, já Arno kolgá Firenze čoođâ.
Geologia.
Italiast láá maaŋgah tuáimee tullâväärih, já eennâmtuárgástâsah láá tobbeen táváliih. Alemus tullâvääri lii Etna (3 357 m), mii lii Sisilia suollust Catania aldasijn. Etna lii meid ubâ Euroop alemus tuáimee tullâvääri. Etna lii eromâš aktiivlâš tullâvääri, mii rusoškuát masaba jyehi ive. Suovâpoolvah já kunnâ uáinojeh uáli távjá, mut laavavirdeh iä lah siämmáá táváliih.
Napoli viestârbeln lii Campi Flegrei, mii lii Euroop stuárráámus aktiivlâš kaldera ađai tullâvääri russoom maŋa pááccám vuovdâ. Tot lii ohtâ maailm varâlumosijn tullâvaarijn, já tieđâulmuuh kočodeh tom "supertullâväärrin".
Italiakielâ

Italiakielâ (ital. "italiano") kulá indoeurooplij kielâi roomaanlii kielâjuávkun.
Lavdâm.
Italiakielâ lii virgálâš kielâ čuávuváin staatâin:
Italiakielâ pustaveh.
Italiakielâst láá 21 pustavid. Tain 5 láá vokaleh já 16 láá konsonanteh:
Tagareh pustaveh ko j, k, w, x já y tiättojeh tuše lovnâsaanijn.
Kielâoppâ.
Artikkâleh.
Italiakielâst láá ohtsis 12 artikkâlid: 8 miärulâžžân artikkâlid já 4 epimiärulii artikkâl.
Veerbah.
Italiakielâst veerbah juáhhojeh kuulmâ juávkun: "are"-loppâsiih, "ere"-loppâsiih já "ire"-loppâsiih. "Ire"-loppâsiih veerbah juáhhojeh kyevti vyelijuávkun ton mield, et tiättoo-uv tiätu haamijn "-isc-" vâi ij. Italiakielâst láá 7 täpiluokkad já 23 äigihäämmid. Čuávuvâžžân lii listo italiakielâ täpiluokain já toi äigihaamijn:
Iänudâh

Iänudâh (, já ) lii kieldâ Suomâst. Iänuduvâst ääsih 1 845 olmožid, já ton vijđodâh lii 8 391,35 km², mast 438,44 km² lii čääci. Iänuduv naaburkieldah láá Suomâst Aanaar, Kittâl já Muonio, Taažâst Kaivuonâ, Kuovdâkiäinu, Reisvuonâ já Stuorrâvuonâ sehe Ruotâst Kiärun.
Historjá.
Iänudâh vuáđudui ive 1877.
J

J lii läättinlâš puustavoornig lovváád já anarâškielâ puustavoornig 15. puustav.
J. K. Rowling

Joanne Rowling (š. syeinimáánu 31. peeivi 1965, Yate, Gloucestershire, Eŋland) lii eŋlandlâš kirječällee. Sun šoodâi tobdosin Harry Potter -fantasiakirjerááiđust. 
Eellim.
Rowling šoodâi Yate General Hospitalist alda Bristol. Pärnivuođâ sun aasâi Gloucestershirest, Eŋlandist já Chepstowist, Gwentist, Walesist. Suu eeči, Peter, lâi kirdemmaašininsinöör já enni, Anne, tieđâteknikkár. Rowlingist lii ohtâ nuorâb uábbi, Dianne.
Karrieer.
Joanne čaalij jo pärnin kuhes mainâsijd. Idea Harry Potterist kuittâg šoodâi ko sun čokkái maŋanâm junást Manchesterist Lontoo King's Cross sajâttâhân ive 1990. Ko kietâčaalâ valmâštui, te sun vuolgâttij tom maaŋgâ kuástideijei, mutâ kihheen ij huolâm tom. Loppâ loopâst toos kuittâg kavnui kuástideijee já Bloomsbury Children’s Books almostitij tom kesimáánust 1997 J.K. Rowling noomáin. "K" puátá suu ááhu noomâst, Kathleen. Tot lasettui kuástideijee táttumist, ko sun lâi ton uáivilist, ete kaandah iä haalijd luuhâđ nissoončällee kiirjijd. Tast maŋa almostui vala kuttâ Harry Potter -kirje, main puohah lijjii miänástusah. Ive 2001 Warner Bros. almostitij vuossâmuu Harry Potter -elleekove, mon maŋa almostuvvii vala 7 elleekovveed lase.
Harry Potter -kiirjij lasseen Rowling lii čáállám ovdâmerkkân "The Casual Vacancy" (2012), mii lâi suu vuosmuš kirje rävisulmuid. Sun meid čáálá Robert Galbraith pseudonyymijn rikosromaanijd.
J. R. R. Tolkien

John Ronald Reuel Tolkien () lâi eŋlandlâš kirječällee. Sun lii čáállám fantasiaklassikoh "The Hobbit" ("Hobitti"), mii almostui ive 1937, já "The Lord of the Rings" ("Suormâsij hiärrá"), mii almostui kuulmâ uásist iivij 1954–1955 ääigi.
Jaapaan

Jaapaan ( "Nihonkoku" teikkâ "Nipponkoku") lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Tokio.
Historjá.
Japanist sattui korrâ eennâmtuárgástus njuhčâmáánust 2011, já ton čuávumuššân ollâ tsunami teeivâi tavenuorttii pele riddokuávlun. Taan keežild 18 000 olmožid hevvânii. 2 500 ulmuu rummâšeh iä lah kuássin kavnum. Taat tsunami tovâttij meid váimusvyeimilágádâs päärti Fukushimast, mii lâi viärráámus Tšernobyl 1986 maŋa.
Eennâmtiätu.
Jaapaan vijđodâh lii 377 915 km², mast 13 430 km² lii čääci. Vijđoduv mield Jaapaan lii maailm 63. stuárráámus staatâ já 4. stuárráámus suáluistaatâ Australia, Indonesia já Madagaskar maŋa.
Sajadâh já rääjih.
Jaapaan lii jiečânâs staatâ Aasiast. Japanist iä lah staatârääjih, tastko tot lii suáluistaatâ. Staatâ rájášuvá tavveen Ohotameerân, nuorttân Kuálhismeerân, mäddin Filippiinijmeerân, maadâviestârist Nuorttâ-Kiina meerân já viestârist Jaapaanmeerân. Merâriddo lii ohtsis 29 751 km.
Suolluuh.
Japanist láá 14 125 suollud. Ton stuárráámuuh suolluuh láá Honshū (227 938,23 km²), Hokkaidō (77 982,36 km²), Kyūshū (36 782,34 km²) já Shikoku (18 296,25 km²).
Jäävrih já juuvah.
Jaapaan kuhemuuh juuvah láá Shinano (367 km), Tone (322 km), Ishikari (268 km), Teshio (256 km) já Kitakami (249 km).
Biwa lii Jaapaan stuárráámus jävri vijđoduv mield. Ton vijđodâh lii 670,3 km².
Morfologia.
Jaapaan alemus saje lii stratotullâvääri Fuji čokke (3 776 m). Ton vyeligumos saje vist lii Hachirōlaguun () riddo (-4 m).
Jaapaan suálui lii Kuálhismeerâst nuuvt kočodum Tullâriäggást, kost eennâmtuárgástusah já tullâvääri rusomeh láá táváliih nannaamráptui lihâdem keežild. Jaapaan lii hárjánâm eelliđ tágárij luándualmoonmijgijn, já ovdâmerkkân huksimnoormih láá čovgâdeh, vâi rakânâsah killájeh eennâmtuárgástusâid. Meiddei ulmuuh láá škuávlejum tágárij tilij várás.
Haldâttâh já politiik.
Jaapaan staatâhäämi lii vuáđulavâlâš monarkia. Jaapaan staatâhovdâ lii . Tááláš kiäisár lii .
Ekonomia.
Ráhtulâšvuotâ.
Jaapaan lii ráhtulâšvuođâ stuorrâväldi.
Etinummeer.
Japanist láá kulmâ etinummeer: . Täin 119 lii puálukode etinummeer, 110 poolis já 118 merâkosáttuv.
Jackie Brown

Jackie Brown lii ive 1997 puáttám ovtâstumstaatâlâš rikoselleekove, mon lii čáállám já stivrim Quentin Tarantino.
Juonâ.
Jackie Brown lii kirdemeemeed, kii tievâsmit suu vänis päälhi fievridmáin ruuđâ syele Ovtâstum staatâid viärjui vyebdee rikolâžân, kiän nommâ lii Ordell Robbie. Jackie luhostuvá pyereest tassaaš ko kyehti virgeomâháá tolliittává suu. Suoi panâštává Jackie riemmâđ sunnuu išán ete suoi finniiččáin Ordell kiddâ já uhkedává Jackie faŋgâláin, jis sun ij riemâ. Jackie, oovtâst sympaatlâš táhádâsalmain, keksij vuávám, moin iirât spellâđ vuástálistee vuoimijd nubijdis vuástá.
Vuástáväldim.
Rotten Tomatoes -sijđo 84 árvustâlmist 87% láá miättáseh.
Jakarta

Jakarta lii Indonesia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Jakutsk

Jakutsk () lii kaavpug Ruošâst.
Historjá.
Jakutsk vuáđudui čohčâmáánu 25. peeivi 1632.
Jamaika

Jamaika lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii Kingston.
Jeesus

Jeesus, eteh meid Jeesus Kristus teikkâ Jeesus Nasaretlâš, lâi Uđđâ testament mield juuvdálâš vuoiŋâlâš máttáátteijee, Messias, pyeredeijee, immâšij tahhee já ristâosko Immeel áinoo pärni, kii šoodâi Betlehemist já jaamij Jerusalemist.
Jekaterinburg

Jekaterinburg () lii kaavpug Ruošâst.
Historjá.
Jekaterinburg vuáđudui ive 1723.
Jelgava

Jelgava lii kaavpug Latviast. Jelgavast ääsih 56 159 olmožid. Ton vijđodâh lii 60,1 km² já alodâh 13 m.
Historjá.
Jelgavast šoodâi kaavpug ive 1573.
Jemen

Jemen lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Sanaa.
Eennâmtiätu.
Jemen vijđodâh lii 527 968 km², mast 0 km² lii čääci. Vijđoduv mield Jemen lii maailm 52. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Jemen lii staatâ Aldanuorttân ađai Aasia maadâviestâruásist. Ton ránnjástaatah láá Saudi-Arabia tavveen já Oman nuorttân. Jemenist staatârääjih láá ohtsis 1 601 km. Kuhemus rääji lii rääji Saudi-Arabiain, mii lii 1 307 km. Uánihumos rääji vist lii 294 km rääji Omanáin. Jemen rájášuvá India väldimeerân. Merâriddo lii ohtsis 1 906 km.
Morfologia.
Jemen alemus saje lii Jabal an Nabī Shu'ayb čokke, mii paijaan  m alodâhân. Ton vyeligumos saje vist lii India väldimeerâ riddo (0 m).
Jerusalem

Jerusalem lii Israel stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Pase kaavpug.
Jerusalem lii juuvdálij, ristâlij já islamlij pase kaavpug. Tobbeen puáhtá uápásmuđ ristâosko merhâšittee soojijd tego Oljováárán já Golgatan. Kunâgâs Daavid hävdi já Čiärrummuvrâ láá vist juuvdáláid eromâš pase sajeh. Muslimij tehálumos jotteemčuosâttâh Jerusalemist lii Källeemoskeija.
Jesi

Jesi lii kaavpug Koskâ-Italiast, Marche kuávlust, suulân 20 km keččin Adriameerâ riddoost. Kaavpugist láá ässeeh suulân 40 000. Ton vijđodâh lii 108,90 km² já alodâh 97 m. Jesi naaburkieldah láá Agugliano, Camerata Picena, Castelbellino, Chiaravalle, Cingoli, Filottrano, Maiolati Spontini, Monsano, Monte Roberto, Monte San Vito, Polverigi, San Marcello, San Paolo di Jesi, Santa Maria Nuova já Staffolo.
Jesi kuávlu lii peeggâlm viini puovtâdâsâst. Tobbeen puovtâdeh eromâšávt Verdicchio nommâsii vielgisviini, mut meiddei motomijd ruopsisviinijd tegu Lacrima di Morro d’Alba. Čohčuv Jesist já ton pirrâsist leijee siijdâin láá ennuv viinijuhleh, main ulmuuh poreh njaalgâ purrâmâš, juheh viini já tánssájeh.
Historjá.
Jesist lii tuođâi kuhes historjá. Jesi vuáđudui ive 768 oKr., ađai masa 2 800 ihheed tassaaš, já lâi Rooma vääldi vyelni ivveest 295 oKr. ihán 476 mKr. Tastmaŋa aalgij vaigâdis paje, mon ääigi maaŋgah aalmugeh Koskâ- já Nuorttâ-Euroopist väldidii já tuššâdii kaavpug. Ive 773 Frankkilij väldikodde väldidij Jesi já ton kuávlu. Frankkilij väldi piištij ive 999 räi, ko Paavi staatâ oostij kaavpug. Ive 1130 Jesist šoodâi jiečânâs kieldâ, já kaavpug pisoi jiečânâssân paijeel 300 ihheed. Talle ive 1447 Paavi staatâ väldidij Jesi uđđâsist já haldâšij tom ive 1861 räi, ko Italia šoodâi. Onnáá peeivi Jesi kulá Marche kuávlust leijee Ancona-eennâmkoodán.
Siijdah.
Castelrosino, Mazzangrugno, Piandelmedico, Santa Lucia, Tabano já Verziere.
Uáinámušah.
Jesist lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh kaavpuguásih. Puáris kuávdáá tehálumos tori lii "Piazza Federico II". Kaavpug kuhes historjá čuávumuššân puáris kuávdáást láá ennuv historjáliih rakânâsah, tegu "San Pietro Apostolo" -kirkko já "Santuario delle Grazie" -kirkko.
Jesist lii meiddei 1300-lovvoost huksejum muvrâ puáris kuávdáá pirrâ. Muvrâ lii šiev oornigist vala onnáá peeivi já ton alne láá motomeh aassâmviäsuh, main ääsih ulmuuh.
Valastâllâm.
Jesist lii pegâlmâs miähástâllâmškovlâ, mon miähástilleeh láá vuáittám ohtsis 23 mitalid Olympialijn: 14 kollemitalid, 3 silbâmiitaal já 6 pronssimiitaal. Ive 2004 uárnejum Olympialijn kyehti Jesist meddâl leijee nissoon (Valentina Vezzali já Giovanna Trillini) peesáin finaalin já vuoittijn sehe kollemiitaal já silbâmiitaal.
Šoŋŋâdâh.
Keessiv lii ain kume Jesist. Lii távjá paijeel +35 cekkid já motomin joba paijeel +40 cekkid. Ulâttâs lii +43 cekkid. Tälviv puáhtá myettiđ ennuv. Ennuv muotâ lâi ovdâmerkkân juovlâmáánust 1996 (paijeel 50 cm), uđđâivemáánust 2005 (paijeel 50 cm) já kuovâmáánust 2012 (masa 1 meetter). Puurgah iä kuittâggin tábáhtuu jyehi ive. Šoŋŋâdâhnubástus keežild onnáá peeivi täälvih láá merhâšitteht pivvâluboh ko moonnâmääigist, já motomeh täälvih láá ollásávt muottuuttemeh.
Joensuu

Joensuu lii kaavpug Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Joensuust ääsih 76 806 olmožid, já ton vijđodâh lii 2 750,97 km², mast 369,32 km² lii čääci. Joensuu naaburkieldah láá Ilomantsi, Kontiolahti, Lieksa, Liperi, Rääkkylä já Tohmajärvi.
Historjá.
Joensuu vuáđudui ive 1848.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Hoilola, Kovero, Luutalahti, Mannervaara, Meriinaho, Ruhovaara, Saarivaara, Saaroinen já Öllölä.
Johannesburg

Johannesburg (zulukielân "iGoli", ađai kollesaje; xhosakielân "EGoli"; epivirgálávt eteh meid Jozi já Joburg) lii Maadâ-Afrik stuárráámus kaavpug já ubâ Sahara máddáápiälásâš Afrik nubben stuárráámus kaavpug.
Jordan Peele

Jordan Peele (š. kuovâmáánu 21. peeivi 1979, New York, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, čällee, stivrejeijee já pyevtitteijee. Sun lii čáállám já stivrim kauhuelleekoveh "Us" já "Get Out". Sun lii meid "BlacKkKlansman" pyevtitteijee.
Jordania

Jordania lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Amman.
Joutsa

Joutsa lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Joutsast ääsih 4 318 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 066,42 km², mast 199,40 km² lii čääci. Joutsa naaburkieldah láá Hartola, Hirvensalmi, Jyväskylä, Kangasniemi, Luhanka, Mäntyharju já Toivakka.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Angesselkä, Etu-Ikola, Hankaa, Havumäki, Joutsa, Kivisuo, Kälä, Laitjärvi, Lapinkylä, Leivonmäki, Marjotaipale, Martinkylä, Mieskonmäki, Niemistenkylä, Pajumäki, Pappinen, Pylsy, Pärnämäki, Ruokoranta, Ruorasmäki, Rutalahti, Savenaho, Selänpohja, Taka-Ikola, Tammilahti, Tolvasniemi, Uimaniemi, Vallaspelto, Vähä-Joutsa já Vehmaa.
Juba

Juba lii Maadâ-Sudan uáivikaavpug. Tot lii Vielgis-Niili riddoost Koskâ-Ekvatoria uásistaatâst.
Jukagiirkielah

Jukagiirkielah láá kielâpeerâ, mon sárnuh jukagiirih Nuorttâ-Siberiast Jakutiast já Magadan kuávlust. Jukagiirkieláid kuleh tuše kyehti kielâ: maadâjukagiirkielâ já tavejukagiirkielâ ađai tundrajukagiir.
Julia Roberts

Julia Fiona Roberts (š. roovvâdmáánu 28. peeivi 1967, Smyrna, Georgia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Sun lii čaittâleijen vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd tego oovtâ Oscar.
Eellim.
Julia Roberts šoodâi Smyrnast, Georgiast Betty Lou Bredemusân (1934–2015) já Walter Grady Robertsân. Sust lii ohtâ puárásub viljâ Eric Roberts (š. 1956) já puárásub uábbi Lisa Roberts Gillan (š. 1965), kiäh lává meiddei čaittâleijeeh.
Karrieer.
Roberts finnij vuossâmuu roolâ ive 1986. Sust lâi talle uccâ roolâ elleekooveest "Blood Red". Sust šoodâi pegâlmâs ive 1990, ko sun čaittâlij elleekooveest "Pretty Woman". Sun vuoitij Oscar-palhâšume ive 2001 elleekooveest "Erin Brockovich".
Juovlâmáánu

Juovlâmáánu lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive kyehtnubálovváád mánuppaje. Juovlâmáánust láá 31 peivid.
Nommâ.
Juovlâmáánu lii uážžum noomâs juovlâi mield. Juovlah oppeet láá uážžum noomâs Jeesus-päärni šoddâmist, já sunhân šoodâi Rooma vääldi ääigi Betlehemist. Motomeh eteh-uv, et juovlah išedeh sevŋis ääigi čoođâ.
Jupiter

Jupiter lii plaaneet Mars já Saturnus kooskâst. Tot lii Piäiváást viđâdin aldemus plaaneet. Jupiter täsnitieđâlâš symbol lii . 
Nuuvtko Eennâmpállu já piäiváškode eres planeteh, Jupiter-uv jorá Piäiváá pirrâ. Ton juurrâm Piäiváá pirrâ pištá 11,86 ihheed. Plaaneet lyeddejeijee lii ohtnubáloh kerdid stuárráb ko Eennâm lyeddejeijee, já ton massa lii kulmâčyet kerdid eenâb ko Enâmist. Jupiter lii-uv planetij jietânâs. Tastko ton juurrâmsuonjâr lii 777 miljovn kilomeetterid, kukkenorroo Piäiváš ij jur lieggii ige čuovvii tom. Eellim ij lah máhđulâš Jupiterist.
Jupiter máánuh.
Ive 2023 räi Jupiterist lijjii kavnum ohtsis 92 máánnud, main 4 láá galileoliih máánuh:
Ive 2025 tiäđust lijjii 95 máánnud. 
Jo ive 1610 täsnitiettee Galileo Galilei skihtij káiduspocceinis Jupiterân já ooinij ton nelji máánu: Io, Europa, Callisto já Ganymedes. Taah kočoduvvojeh suu noomâ mield galileolâš máánnun.
Juuka

Juuka () lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Juukast ääsih 4 561 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 846,58 km², mast 344,86 km² lii čääci. Juuka naaburkieldah láá Kuopio, Kaavi, Kontiolahti, Lieksa, Nurmes, Polvijärvi já Rautavaara.
Historjá.
Juuka vuáđudui ive 1868.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Juuka markkân.
Siijdah.
Ahmovaara, Halivaara (Hali), Juuka, Kannas, Kajoo, Kuhnusta, Larinsaari, Matara, Nunnanlahti, Paalasmaa, Petrovaara, Pihlajavaara, Polvela, Raholanvaara (Rahola), Timovaara, Tuopanjoki, Vaikko, Vihtasuo já Vuokko.
Juulevsämikielâ

Juulevsämikielâ lii sämikielâ. Juulevsämikielâst láá suulân 2 000 sárnod.
Juurrâmrađemooduul

Juurrâmrađemooduul lii ovdemuš uási komovuotâskiijpâst. Tot ana sistees puoh piergâsijd, maid ij siäivudijn taarbâš, tego testampiergâseh, kamerah já nuáđi. Tot puáhtá sisanneed meiddei máhđulii telagistemsajattuv. Juurrâmrađemooduul puáhtá táárbu mield sierriđ siäivummodulist, kuás tot tuáimá áimulukkân. 
Sojuz kosmonautij orroomsajeh lasanii kirdem ääigi čuuvtij ton maŋa ko tagarij komovuotâkapselij teknisiih piergâseh, moh lijjii kevttum ovdebáin almadittum (su miehitetty) komovuotâkapselijn, sirdojii juurrâmrađemodulân. Juurrâmrađemooduul puovtij huksiđ keppisubbon ko maccâmkapsel, tastko tom ij taarbâš suoijiđ Eennâm áimukiärdán maccâm várás. Apollo- komovuotâskiijpâ koččommodulist lâi kuulmâ astronaut várás kuttâ kuđâhâsmeetter aassâmsaje, já ton massa lâi 5000 kiillud. Sojuzist siämmáá stuárusij juávhu várás lâi saje 9 kuđâhâsmeetterid. Taat saje lâi iänááš-uv juurrâmrađemodulist.
Juvduu

Juvduu lii juuhâ Aanaar kieldâst, Suomâst. Juvduu álgá Solojäävrist já luáštá Aanaarjáávrán, Aanaar markkânist. Juuhâ lii 12 kilomeetter kukke já tast láá maaŋgah kuoškah. Juuvâ rasta maneh kyehti šalde Njuámmilcoskâsist já Anarist.
Juvduu lii tubdum eromâš pyerrin kuávžur- já suávviljuuhhân. Kuávžurmereh láá kiäppánâm Aanaarjäävri čäsuáivi tulvâdem já 1980-lovo lijgekuálástus tiet. Kyelimereh láá kuittâg-uv 2000-lovvoost váhá puáránâm kyeliviljâlem tááhust. Tááláá ääigi Juvduujuuhân kalga finniđ kuálástuslove, já tuše muáddi love mieđettuvvojeh oovtâ piäiván. Ton lasseen ubâ juuhâ lii rávhuttum porgemáánu loopâst kesimáánu aalgân. Juuvâ vyelemuu uásist kuálástem nohá jo syeinimáánu loopâst. Maaŋgah láá huánášâm ive 2016 uđđâ kuálástusnjuolgâdusâid, ko sii mielâst toh räijejeh páihálij ulmui vuoigâdvuođâ kuálástiđ jieijâs päikkijuuvâst.
Juŋŋâ

Juŋŋâ ("Vaccinium vitis-idaea") lii koškes já vorâs kuolbâmeecij, tuoddârij, jeggimeecij já källei myerji.
Levânem.
Juŋŋâ šadda Tave-Amerikist já Euraasiast. Tot šadda vijđáht koškes já vorâs kuolbâmeecijn, tuoddârist, jeggimeecijn já källei alne. Tot killáá koškesvuođâ pyereest já lijkkoo čuovvâd soojijd. Suoivâsoojijn myerjih iä veltihánnáá šoodâ ollágin. 
Kiävttu sämmilij kulttuurist.
Talhâsin juuŋâst láá ärbivuáválávt kevttum loostah. Loostah čuággojeh liäđđumääigi maŋa. Juŋŋâlostâteejáin tipšuu kužžâpocceevááduid, kudduumijd, leesmi já čirgottâs. Myerjih nanosmitteh vuoptâsuonâid. Sämmiliih láá puurrâm juuŋâid nuhtán, mutâ sij vyerkkejii taid täälvi várás.
Juuŋâid puáhtá kevttiđ maaŋgânáál: piärgu- teikkâ kyelipurrâmâšâiguin, suohâdân, kiisselân, juhâmuššáid, liäibumân já pajalâssáid.
Jyväskylä

Jyväskylä lii kaavpug Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Jyväskyläst ääsih 135 961 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 466 km², mast 295,45 km² lii čääci. Jyväskylä naaburkieldah láá Joutsa, Toivakka, Jämsä, Luhanka, Muurame, Petäjävesi, Laukaa já Uurainen.
Historjá.
Jyväskylä finnij markkânvuoigâdvuođâid ive 1801 já kaavpugvuoigâdvuođâid njuhčâmáánu 22. peeivi ive 1838. Talle kaavpugist lijjii 189 ässed. Carl Ludvig Engel lii sundáttâllâm kaavpug kuávdáá. Jyväskylä kaavpugservikodde šoodâi ive 1875, já kaavpugkirkko valmâštui ive 1880. Tom lii sundáttâllâm Ludvig Isak Lindqvist. Tälvisuáđi ääigi Jyväskyläst lijjii tuše 8 000 ässed, mut tastmaŋa ässeemeeri lii stuárrum jotelávt. Säynätsalo lohtui Jyväskylän uđđâivemáánu 1. peeivi 1993, já Jyväskylä táálunkieldâ já Korpilahti lahtojii uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Eennâmtiätu.
Jyväskylä lii Päijänne taveriddoost. Kaavpug kuávdáš lii Jyväsjärvi pirrâ. Jyväsjärvist lii ohtâvuotâ Päijännen Äijäläčuálmi miätá. Kaavpug kuávdáá čoođâ kolgá Tourujuuhâ, mon vyemeest lii luándusuojâlemkuávlu. Kaskoo kaavpug kuávdáá lii ollâ puolžâ, mon alne lii sahis pecimecci.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Jotolâh.
Jyväskyläst lii väldimaađij 4, 9, 13 já 23 ratkuuttâh. Jyväskylä finnij ryevdirađe já junasajattuv ive 1896. Uđđâ mätkikuávdáš šoodâi ive 2002 puáris junasajâttuv paaldân, já talle meiddei linjâšautosajattâh varrij kävppimarkkân alne siämmáá viäsun. Jyväskyläst lii ryevdirađeohtâvuotâ máádás Tamperen, viestârân Haapamäkin, tavaskulij Haapajärvin já nuortâs Pieksämäki. Jyväskylä kirdemkieddi lii Tikkakoskist, suulân 20 kilomeetter keččin kaavpug kuávdáást tavaskulij. Jyväskylä haammân lii Jyväsjäävri riddoost. Keessiv lii mađhâsemtamppâohtâvuotâ Lahtin Päijänne miätá.
Kuokkala šalde ovdâstit kaavpug kuávdáá já Kuokkala Jyväsjäävri paijeel. Šalde lii 480 meetter kuhes, já tot valmâštui roovvâdmáánu 23. peeivi ive 1989.
Máttááttâs.
Jyväskyläst lii ollâopâttâh. Tot šoodâi ive 1934. Jyväskylä ollâopâttuv Mattilanniemi já Ylistönrinne kampuseh láá Jyväsjäävri riddoost.
Ustevvuotâkaavpugeh.
Jyväskylä ustevvuotâkaavpugeh láá:
Jämsä

Jämsä lii kaavpug Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Jämsäst ääsih 20 120 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 823,90 km², mast 252,54 km² lii čääci. Jämsä naaburkieldah láá Juupajoki, Jyväskylä, Keuruu, Kuhmoinen, Luhanka, Mänttä-Vilppula, Orivesi já Petäjävesi.
Historjá.
Jämsä vuáđudui ive 1866, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Alhojärvi, Arvaja, Aseme, Edesniemi, Haapajoki, Haavisto, Hahkala, Hassi, Hauvala, Heikkilä, Heräkulma, Himos, Honkala, Hopsu, Jaatila, Juokslahti, Kauhkiala, Kerkkola, Kiukkoila, Kuoreveden Kirkkoniemi, Kähö, Kääpälä, Moiskala, Niemola, Patajoki, Partala, Pietilä, Ruotsula, Saakoski, Saari, Sammallahti, Säyrylä, Tervala, Toivila, Vaheri, Vierelä, Viiala, Yijälä já Vekkula.
Jävri

Jävri lii čäcikuávlu, mast čääci piso iänááš sajestis, ige tot kuulgâ nuuvt ko juuvâin. Stuárráámus uási jaavrijn siskeldeh saivâčääsi. Sálttáás jäävrih kočoduvvojeh sälttijävrin. Táválávt jävri finnee čääsi juuvâin teikkâ käldein. Motomeh jäävrih láá jieŋâ vyelni. Taggaar lii ovdâmerkkân Vostok.
Jaavrijn, main ij lah juvvâdâh, čääci vuálgá meddâl tuše lievlistem peht, já tondiet toh láá táválávt uáli jo sálttááh. Tagareh láá ovdâmerkkân Jamâmeerâ, Stuorrâ sälttijävri sehe maailm stuárráámus jävri Kaspiameerâ.
Jävritiijpah.
Jäävrih láá juohhum juávhoid ton mield, ete maht toh láá šoddâm. Vuáđutijppân láá källeeáldáh já sälbiáldáh.
Jäävrih maailmist.
Jäävrih láá 1,8 % (ađai 2,7 miljovn km²) Eennâmpáálu vijđoduvâst. Ohtsis toh suullân love miljovn jävrid, main 254 láá paijeel 500 km2. Maailm stuárráámus jävri lii Kaspiameerâ, mon vijđodâh lii 374 000 km2. Puoh kieŋâlumos vist lii Baikaljävri, mon kieŋŋâlvuotâ lii 1 642 m.
Jäävrih Suomâst.
Suomâst láá ohtsis suullân 188 000 jävrid, moi vijđodâh lii paijeel 0,05 hehtaar. Tain suullân 2 600 láá paijeel 1 km². Suomâ javrij vijđodâh lii ohtsis 32 600 km² já saijaavuotâ 325 km³. Suomâ stuárráámus jävri lii Saimaa, mon vijđodâh lii 4 380 km2, já kieŋâlumos vuod Päijänne (95,3 m). Aanaarjävri lii stuárráámus jävri, mii lii tuše oovtâ kieldâst teikkâ eennâmkoddeest.
Iäláneh.
Jaavrijn eelih maaŋgâlágáneh iäláneh, ovdâmerkkân kyeleh, čäcilodeh, tiäbuh já rapuelleeh. Suomâst táválumoseh kyeleh láá vuásku, šapšâ já suávvil. Maadâ-Suomâst meid siergi já kuha láá táváliih, já Tave-Suomâst tiättojeh kuávžur já rávdu. Táválumoseh čäcilodeh láá kaijuuh já viettuuh.
Jūrmala

Jūrmala lii kaavpug Latviast. Jūrmalast ääsih 49 685 olmožid, já ton vijđodâh lii 100 km².
Historjá.
Jūrmalast šoodâi kaavpug ive 1959.
K

K lii läättinlâš puustavoornig 11. já anarâškielâ puustavoornig 16. puustav.
Kaajaan

Kaajaan ( já ) lii kaavpug Suomâst, Kainuu eennâmkoddeest. Kajanist ääsih 36 731 olmožid, já ton vijđodâh lii 2 263,98 km², mast 429,2 km² lii čääci. Kaajaan naaburkieldah láá Paltamo, Pyhäntä, Siikalatva, Sonkajärvi, Sotkamo, Vaala já Vieremä.
Historjá.
Kaajaan vuáđudui njuhčâmáánu 6. peeivi 1651.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kaalekielâ

Kaalekielâ (kaalekielân "kaalengo tšimb") lii Suomâ romanikielâ. Tom sárnuh suulân 6 000–10 000 olmožid. Tot sárnoo Suomâst já Ruotâst, 2 000 olmožiđ Ruotâst já 6 000 Suomâst. Kaalekielâ lii taveromanikielâ.
Kaalekielâ ollâopâttuvvâst.
Ive 2012 rääjist lii lamaš máhđulâš luuhâđ Helsig ollâopâttuvâst uálgiamnâsin kaalekielâ já -kulttuur (60 uč).
Kaalekielâ pustaveh.
Kaalekielâst láá 26 pustavid. Tain 8 láá vokaleh já 18 konsonanteh:
Kaamâs

Kaamâs ( já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst. Tot iälá vuosâsajasávt luánduiäláttâsâin, turismist já tuojijn. Ive 2019 tobbeen assii 161 olmožid.
Kaarlo Juho Ståhlberg

Kaarlo Juho Ståhlberg (algâaalgâst Carl Johan; ) lâi syemmilâš vuoigâdvuođâtiettee já politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 1. presidentin iivij 1919–1925.
Eellim.
Carl Johan Ståhlberg šoodâi uđđâivemáánu 27. peeivi 1865 Suomussalmist, Suomâ stuorrâfurstâkoddeest. Suu eeči lâi išepappâ Johan Gabriel (Janne) Ståhlberg, já suu enni Amanda Gustafva Castrén. Maŋeláá peerâ varrij Alavieskan já Haapajärvin, moi servikoddeest Johan Gabriel Ståhlberg tooimâi kappalâžžân.
Kaarlo Sallinen

Kaarlo (Kalle) Sallinen () lâi Kuopio vuossâmuš kaavpughovdâ ivveest 1929 ihán 1936.
Sallinen vaanhimeh láin tálulâš Antti Sallinen já Maria Reijonen. Sun čaalij pajeuáppen Joensuu lyseost ive 1895 já valmâštui Helsig ollâopâttuvâst filosofia kandidaatin ive 1900 já filosofia maisterin ive 1912. Sallinen máttááttij matematiik syemmilii ohtsâšškoovlâst vistig Salost já talle Kokkolast iivij 1900–1905. Tastmaŋa sun poorgâi lehtorin Kuopio lyseost iivij 1905–1928.
Kirjeh.
Noomáin "K. Sallinen":
Kaavi

Kaavi lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Kaavist ääsih 2 817 olmožid, já ton vijđodâh lii 789,59 km², mast 115,56 km² lii čääci. Kaavi naaburkieldah láá Kuopio, Juuka, Outokumpu, Polvijärvi já Tuusniemi.
Historjá.
Kaavi vuáđudui ive 1875.
Siijdah.
Ahosenniemi, Hirvisaari, Kaavi, Karsikkovaara, Kellolahti, Kortteinen, Kortteiskylä, Luikonlahti, Maarianvaara, Mäntyjärvi, Niinivaara, Onnivaara, Rasimäki, Rauantaipale, Retunen, Rovevaara, Sivakkavaara, Suovaara, Syrjävaara já Vehkalahti.
Kabul

Kabul lii Afganistan stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 
Eennâmtiätu.
Kabul lii Koskâ-Afganistan nuorttâuásist Kabuljuuvâ riddoost suulân 1 800 meetterid merâase paajaabeln.
Kairo

Kairo lii Egypt stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Kaivuonâ

Kaivuonâ (, já ) lii kieldâ Taažâst. Kaivuonâst ääsih 2 071 olmožid, já ton vijđodâh lii 991,24 km², mast 40,85 km² lii čääci.
Kalajoki

Kalajoki lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kalajokist ääsih 12 428 olmožid, já ton vijđodâh lii 2 391,29 km², mast 1 468,32 km² lii čääci. Kalajoki naaburkieldah láá Alavieska, Kokkola, Kannus, Merijärvi, Pyhäjoki, Sievi já Ylivieska.
Historjá.
Kalajoki vuáđudui ive 1865, já tast šoodâi kaavpug ive 2002.
Kieldâlahtemeh.
Rautio kieldâ lohtui Kalajokin ive 1973. Himanka kieldâ lohtui Kalajoki kaavpugân uđđâivemáánu 1. peeivi 2010. Uđđâ kieldâ vaakunin šoodâi Himanka vaakun. Siämmást Himanka kuávlu sirdâšui Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest Tave-Pohjanmaa eennâmkoodán.
Himanka vuáđudui ive 1869. Ive 2009 loopâst ovdil kieldâlahtem tobbeen lijjii 3 023 ässed. Ton vijđodâh lâi 649,84 km².
Ive 1970 Rautiost lijjii 1 423 ässed.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kalifornia

Kalifornia (eŋg. já esp. "California") lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Sacramento.
Historjá.
Kalifornia lohtui Ovtâstum staatáid ive 1848. Ässeemeeri šoodâi tastoo jotelávt Kalifornia kollekurgâlem keežild.
Eennâmtiätu já šoŋŋâdâh.
Kalifornia vijđoduv tiet šoŋŋâdâh mulsâšud ennuv kuávlust nuubán. Meerâ vaikuttâsâi keežild motomijn Kalifornia riddokuávluin kávnojeh čuássásumos kesišoŋŋâduvah Ovtâstum staatâin Alaska ulguubeln, mutâ ton koškeäpikuávluh láá puoh pakkâsumoseh masa ubâ maailmist. Mittedemhistorjá ollâgumos áimuliegâsvuotâ, 56,7 °C, lii mittedum Jäämmimleevist Kalifornia maadânuorttâuásist.
Kaliforniast šaddeh maailm kuhemuuh muorâšlaajah: riddoruopsismuorâ, jietânâsruopsismuorâ já douglaskuosâ.
Kaluga

Kaluga () lii kaavpug Kaluga kuávlust, Ruošâst.
Historjá.
Kaluga mainâšui vuossâmuu tove ive 1371.
Kambodža

Kambodža lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Phnom Penh.
Eennâmtiätu.
Kambodža vijđodâh lii 181 035 km², mast 4 520 km² lii čääci. Vijđoduv mield Kambodža lii maailm 90. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Kambodža lii staatâ Aasia maadânuorttâuásist. Ton ránnjástaatah láá Thaieennâm viestârist já tavveen, Laos tavveen sehe Vietnam nuorttân já maadânuorttân. Kambodžast staatârääjih láá ohtsis 2 530 km. Kuhemus rääji lii rääji Vietnamáin, mii lii 1 158 km. Uánihumos rääji vist lii 555 km rääji Laosáin. Kambodža rájášuvá India väldimeerân. Merâriddo lii ohtsis 443 km.
Kamerun

Kamerun teikkâ Kamerun täsiväldi ( já ) lii jiečânâs täsiväldi Koskâ-Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Yaoundé.
Eennâmtiätu.
Kamerun vijđodâh lii 475 440 km², mast 2 730 km² lii čääci. Vijđoduv mield Kamerun lii maailm 56. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Kamerun lii staatâ Koskâ-Afrikst. Ton ránnjástaatah láá viestârist Nigeria, tavenuorttân Tšad, nuorttân Koskâ-Afrik täsiväldi já mäddin Gabon, Kongo täsiväldi já Peeivitäsideijee Guinea. Kamerunist staatârääjih láá ohtsis 5 018 km. Kuhemus rääji lii rääji Nigeriain, mii lii 1 975 km. Uánihumos rääji vist lii 183 km rääji Peeivitäsideijee Guineain. Kamerun rájášuvá Atlant väldimeerân. Merâriddo lii ohtsis 402 km.
Morfologia.
Kamerun alemus saje lii Fako čokke, mii paijaan 4 095 meetter alodâhân. Ton vyeligumos saje vist lii Atlant väldimeerâ riddo (0 m).
Kampala

Kampala lii Uganda stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Kanada

Kanada lii staatâ Tave-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Ottawa.
Eennâmtiätu.
Sajadâh já rääjih.
Kanada lii staatâ Tave-Amerikist. Ton áinoo eennâmräjiránnjá lii Ovtâstum staatah sehe mäddin já taveviestârist (Alaska). 
Haldâttâh já politiik.
Kanada lii vuáđulavâlâš monarkia, mii lii Amerikist eromâš, ko masa puoh eres staatah Amerikist láá täsivääldih. 
Ekonomia.
Tuuriism.
Algâaalmugmađhâšemsyergist lii merhâšittee rooli Kanada ekonomiast. Ive 2023 syergi njuolgâ vaikuttâs Kanada bruttoaalmugpyevtittâsân lâi 1,6 miljard dollarid, adai váhá paijeel miljard eurod. Summe lâi kuittâg 10 % ucceeb ko ive 2019 ovdil koronapandemia. Jis inflaatio váldoo huámášumán rekigijguin, te njeeijâm lâi vala stuárráb, ađai 24 %.
Kanadast lii maailm stuárráámus algâaalmugij mađhâšemekonomia. Mađhâšem lii uáli tehálâš iäláttâs Kanada algâaalmugáid. Pargosaje mađhâšemirâttâsâst tâi irâttâs vuáđudem sáttá merhâšiđ máhđulâšvuođâ pääcciđ orroođ päikkikuávlun. Syergi irâttâsâi kävppijoto lâi ive 2023 2,4 miljard eurod, já pargosajeh lijjii masa 35 000.
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Kanada stuárráámus kaavpug lii Toronto.
Kandava

Kandava lii kaavpug Latviast. Kandavast ääsih 3 436 olmožid. Ton vijđodâh lii 5,8 km² já alodâh 75 m.
Historjá.
Kandavast šoodâi kaavpug ive 1917.