tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Šuoššjäävri tuodârkirkko

Šuoššjäävri tuodârkirkko ( já ), ovdil Šuoššjäävri kappel ( já ) lii ive 1968 huksejum uccâ kuheskirkko Šuoššjäävrist, Kárášjuuvâst, Finnmark läänist, Taažâst. Tom vuávái taažâ arkkiteht Ernst Nilsen Kristiansandist.
Tuodârkirkko kulá Kárášjuuvâ servikoodán, mii vist kulá Sis-Finnmark ruávástkoodán. Sis-Finnmark ruávástkodde lii ruávástkodde Tave-Hålogaland pispekoddeest.
Historjá.
Kirho huksim vuávájui suulân 40 ihheed ovdil ko tot huksejui. 
Taažâ Sämivuolgâttâspargo, Kárášjuuvâ kieldâ já Kuovdâkiäinu kieldâ huksejii kirho oovtâst. Kirho jurbâhiirsah láá Suomâ peln, Anarist. Taid puovtij Šuoššjáávrán aanaarlâš Akseli Veskoniemi. 
Muorâkirkko vihkui kiävtun ive 1968 loopâst. Huksiittâs lâi vaalmâš jo ovdil, mut tot ij kihheen halijdâm vihkâđ kiävtun ovdil ko puásuisämmiliih maccii kesikuáttumsojijnis. Kiävtunvihkâm ij kuittâg tábáhtum čohčuv, mut esken juovlâmáánust.
Huksiittâs.
Kuheskirkko lii rahtum salvum hirssâkeerdijn keđgijyelgi oolâ. Ulguubeln kirho hiirsah láá tääl máálájum tevkisruškâdin. Siskiibeln hiirsah láá vistig máálááhánnáá.
Kirho pirrâ lii vyeligis äiđi. Äiđiuksâ lii kirho viestârbeln nuuvtko kirho olgouksâ-uv. Kiirkon piäsá tuše uccâ pálgá mield.
Kirhoost láá čokkámsajeh 75 ulmui.
Kuori.
Kuori lii kirkkohuksiittâs nuorttiibeln, já tot lii vyeligub ko kirkkosali. Kuorist lii álttár, mut ij lah álttártavlu. Álttártaavlu saajeest lii stuorrâ ristâ seeinist. Kirkkohuksiittâs taavaabeln lii nk. "ambo" ađai pulbet kuori já kirkkosali kooskâst.
Estâttesvuotâ.
Kirkko lii čuumâ čohheest, parkkisaje lii Taažâ riijkâkiäinu 92 tovnbeln já kirho oovdâst láá porthááh ađai kirkko ij lah iästuttes. Jo ive 2007 taat mainâšui "Min Áigi" -loostâst, mut ij tot lah valagin iästuttes.
Serie B 2000–2001

Serie B 2000–2001 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 69. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 3. peeivi 2000 já nuuvâi kesimáánu 10. peeivi 2001.
Juávhuh.
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Venetost, 3 juávhu Toscanast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Liguriast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Lombardiast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Sardiniast já 1 juávkku Campaniast.
Lopâlâš tavlustâh.
Ivneh:
      Serie A 2001–2002
      Serie C1 2001–2002
Čuággáh:
3 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Wolofkielâ

Wolofkielâ lii nigerlâš-kongolâš kielâ. Wolofkielâ sárnoo Senegalist, Gambiast, Ranskaast, Mauritaniast já Malist. Senegalist wolofkielâ lii aalmugkielâ já enâmustáá sarnum kielâ. Suullân 8 miljovn olmožid sárnuh wolofkielâ eenikiellân. Wolofkielâst láá kyehti variant: senegalwolofkielâ já gambiawolofkielâ.
Ortografia.
Tovle wolofkielâ čallui arabialij pustavijguin. Kielâinstituut "Centre de linguistique appliquée de Dakar" (CLAD) raahtij uđđâ ortografia, mii vuáđuduvá läättinláid pustaváid já mii lii lamaš wolofkielâ virgálâš ortografia 1970-lovo rääjist.
Kielâoppâ.
Wolofkielâst veerbah iä suujâ. Veerbâi saajeest persovnpronomineh sojeh ovdâmerkkân ääigi já aspekt mield. 
Taan kielâst kielâtieđâlâš aspekt lii tehálub kategoria ko äigi. Ohtâ kuávdášlâš iäru aspektist lii tot, lii-uv toimâ nuuhâm vâi lii-uv tot vala joođoost. Eres aspekteh čujotteh ovdâmerkkân kiärdoo tooimân já toos, tábáhtuvá-uv teikkâ lii-uv toimâ tábáhtum vissásávt.
Numereh.
Wolofkielâ lohosänisysteem vuáđuduvá lovvoid "5" já "10". Systeem lii uáli njuolgâduslâš.
758

758 (DCCLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 750-lovo oovcád ihe.
746

746 (DCCXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 740-lovo čiččâd ihe.
Ive 2022 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh

Ive 2022 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh láá vittâ palhâšume, maid Tave-enâmij rääđi mieđettij ive 2022: Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume, Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume já Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume. Palhâšumeseremonia uárnejui skammâmáánu 1. peeivi 2022 Helsigist, Suomâst.
Ive 2022 lijjii kulmâ sämmilii iävtukkâssân Tave-enâmij rääđi palhâšuumijd. Kirjálâšvuotâpalhâšumán lâi Mary Ailonieida Sombán Mari iävtukkâssân tihtâkirjestis "Beaivváš mánát" já Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán Sara Vuolab tihtâkirjestis "Gárži" já Moa Backe Åstot nuorâiromanistis "Himlabrand".
Vyeitteeh já iävtukkâsah.
Kirjálâšvuotâpalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2022 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2022 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Elleekovepalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2022 Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Muusikpalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2022 Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin): 
Pirâspalhâšume.
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2022 Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Ive 2022 sämikielâliih kirjeh

Ive 2022 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2022.
Kerris

Kerris lii jođettemniävvu. Keevâtlávt tot lii kárbá hámásâš pulkkur, mon puáhtá keessiđ muottuu alne. Kerris lii lamaš čoođâ aaigij tergâdis išeniävvu anarâššáid. Lii máhđulâš, et kárbárähtimtáiđu já kerrisrähtimtáiđu ovdánii siämmáá-áigásávt anarâšâi kooskâst.
Šlaajah.
Kerriseh láá lamaš kuuđâlágáneh:
Kerris uásih.
Kerris uásih láá:
* Njunevierâ – Ovdemuš vierâ
* Čimmâvierâ – Nubben ovdemuš vierâ
* Sojovierâ – Vierâ kogo čimmâ álgá pajaniđ
* Monnjâvierâ – Kuálmádin majemuš vierâ
* Liäkkuvierâ – Nubben majemuš vierâ
* Jiervâs – Majemuš vierâ
* Uárbislaaštâ ađai vyelilaaštâ – Vyelemuš laaštâ
* Maaneemlaaštâ – Nubben vyelemuš laaštâ
* Muáđuinvuáláášlaaštâ ađai koskâlaaštâ – Nubben pajemuš laaštâ
* Muáđuinlaaštâ – Pajemuš laastâ
Kiävttu.
Kerris kevttui eromâšávt tävirij joođeetmân. Anarâšah läävejii meid rähtiđ kerrisijd vyebdim várás. Sij vuobdii iänááš kerrisijd já rievâid sehe tyellitälli sovskammuid, peeskâid já kistuid. Ton lasseen kerris kevttui motomin joba mitto-ovtâdâhhân-uv. Tävirij meeri mittedui nuuvt ete tot lâi ovdâmerkkân oovtâ kerris verd ige tiätu kiilumere verd.
Nyetti

Nyetti lii kyelipivdemniävvu. Kyelipivdemniävuh láá lamaš anarâšâin maaŋgah, mut tain nyetti lii lamaš puoh tergâdumos.
Historjá.
Nyetti lii lamaš aanoost jo maaŋgâid čuođijd iivijd. Vuossâmuu keerdi nyetti mainâšuvvoo ive 1639, ko mottoom Alanus-nommâsâš olmooš lâi toohâm tutkâmmääđhi Kiemâ Sáámán. 1800-lovvoost masa jyehi anarâš perrust lâi jieijâs nyetti, já motomijn perruin lijjii joba muáddi-uv nyeti já eres jaavrijn-uv vala. Nyetih lijjii vijđáht kiävtust vala soođij maŋa, mut toh kuuloold lappuustâlškuottii tastmaŋa ko fabrikviermih algii leđe finnimnáál. Anarâš nyetti lâi 70–80 sollâd kukke, ovdil joba 100–150 sollâd. Ton alodâh lâi 2,5–3 soolâ, motomin joba 4 soolâ. Nyettiviermih láá meeddum árppoin nubijdis kiddâ.
Peleh.
Nyeti peleh láá:
Uásih.
Nyeti uásih láá:
Tovláá ääigist nuátán kullii vala:
Lyevdih

Lyevdih kullii tovláá ääigist nuátán. Toh tollii nyeti paajaakeeji čäässuáivist. Fáárust lijjii kuáŋulyevdih, ciägulyevdih já nyettilyevdi. Kuáŋulyevdih lijjii suulân 30 seenti kooskâi. Toh lijjii njoođđum nyeti viermij pajepeelijd. Ciäguluovdij kooskâi lâi ohtâ kuárttil. Nyettilyevdi lâi puoh stuárráámus, já tot lâi nyettipoođâst. Kuáŋulyevdih já nyettilyevdi lijjii kuovttijn kiddimraigijn. Ciägulyevdi vuod lâi ovttáin kiddimraigijn.
Käärbis

Käärbis lii čäcijotteemniävvu, mii suvdá 2–3 ulmuu. Lii máhđulâš, et kárbárähtimtáiđu já kerrisrähtimtáiđu ovdánii siämmáá-áigásávt anarâšâi kooskâst.
Uásih.
Kárbá uásih láá:
Purjâskäärbis.
Purjâskäärbis lii stuárráb ko táválâš käärbis, já tast lii kieggi "köli" vuáđust já stivlee.
Riehâ

Riehâ teikâ kiälkká lii jotteemniävvu. 
Historjá.
Riehâ lii lamaš sämmilijn kiävtust jo ryevdipaje äigin já lii jurdemist, et anarâšâin-uv tot lii lamaš kiävtust ovdil ko koddegin lâš lojodum puásujin. Ryevdipaje rievâin láá lamaš čiimah ennuv kobdodeh, asettuboh, uánihuboh já meid njuolgâduboh ko tááláin rievâin. Čiimah láá meid lamaš nuuvt ovdiikeččin ko moojiikeččin-uv čiptum njuáidusin já čuhhum siämmáá sulâsávt ko saaveehnjuneh-uv. Ko kodde lâi lojodum, te talle sämmiliih máttájii rähtiđ kerris já valdii tom anon vaarâ tondiet, ko tot lâi nanosub ko kiälkká ađai riehâ.
Taanáigásâš riehâ lii lamaš anarâšâin jo 1850-lovo rääjist kiävtust, mutâ táválubbon tot šoodâi 1800-lovo loppâkeččin, ko avveelliih läddliih rähtiškuottii taid jieijâs anon. Sijhân lijjii eennâmtieđâlávt anarâšâi aldemuuh ráánjáh mäddin já sist anarâšah finnejii-uv lädimallisii rievâ rähtimtááiđu. Rievváin kesittuvvojeh ereslasseen puáldimmuorah, syeinih, huáših já jyehilágán tiiŋgah. Riehâ lii mottoom tááhust keppisub ko ovdâmerkkân táiđukerris ađai muorâkerris, já tot ij šnjoggii miätáluvâin eergi čevžijd, nuuvtko ráiđukerris taha. Tađe ovdil lijjii aanaarsämmilijn kiävtust ráávuh, moh lijjii rahtum kárbái fievridmân kiđđâtäälvi jäävrist nuubán. Ij lah tärkkilávt tiäđust, maggaar riehâ tot lâi, mut lii jurdemist, et tot lâi paŋkko- ađai kubboolrievâ sulâstittee, mon oolâ kárbá oovdiškeeči karrui já kárbá moojiškeeči kessui cuoŋŋuu mield maajeeld, teikkâ tast saatij kale leđe monnjâriehâ, tegu tááláin paŋkkorievâin já käärbis loptejui ollásávt rievâi oolâ.
Ko vuájááneergih láppojii já moottorkiälkká-äigi poođij, te olmooš kuálustij poccuurievâ ryevdispäilihis ađai moottorkiälhás maŋŋaal. Tááláá ääigist poccuurievah láá kiävtust ergivyeijimkišton já toh láá rahtum nuuvt keppisin, et toiguin ij pyevti kevttiđ lussâdub káálvu ollágin. Tot suvdá tuše vyeijee.
Uásih.
Rievâ uásih láá:
791

791 (DCCXCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 790-lovo nubbe ihe.
781

781 (DCCLXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 780-lovo nubbe ihe.
749

749 (DCCXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 740-lovo majemuš ihe.
Lenita Airisto

Hymmi Lenita Aulikki Airisto (š. uđđâivemáánu 1. peeivi 1937 Helsig, Suomâ) lii syemmilâš tiätukirječällee, luvâldâllee, TV-toimâtteijee, finnodâholmooš já diplom-ekonoom.
Eellim.
Hymmi Lenita Aulikki Airisto šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 1937 Helsigist, Suomâst ive vuossâmužžân vávván Nisonijkliinikist. Suu eeči lâi matematikkár Reino Airisto (skammâmáánu 11. peeivi 1913 räi Brutoff; 1898–1956) já enni Alli Airisto (j.s. Oksanen; 1899–1972). Lenita lii nuorâmus uábbikulmâsist. Puárásumos lâi Annemi (1926–2019) já koskâmus Armi (1930–2013).
769

769 (DCCLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 760-lovo majemuš ihe.
740

740 (DCCXL) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 740-lovo vuossâmuš ihe.
Karunki

Karunki () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Tot lohtui Tuárnus kaavpugân ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Karunkist assii 2 181 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 247,3 km² (tuše eennâm). Karunki naaburkieldah lijjii Pajetuárnus já Vyelituárnus sehe Ruotâ peln Karunki ađai "Karl Gustav".
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Karunki já Vyelituárnus lahtojii Tuárnus kaavpugân.
Siijdah.
Aapajoki, Aapajärvi, Karunki, Korpikylä, Kukkola.
Vyelituárnus

Vyelituárnus () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Tot lohtui Tuárnus kaavpugân ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Vyelituárnusist assii 8 792 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 927,4 km² (tuše eennâm). Vyelituárnus naaburkieldah lijjii Karunki, Kiemâ táálunkieldâ, Ruávinjaargâ táálunkieldâ, Tervola, Tuárnus já Pajetuárnus sehe Ruotâ peln Haparanda já Övertorneå.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Karunki já Vyelituárnus lahtojii Tuárnus kaavpugân.
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Ive 1957 Vyelituárnusist lohtui Tuárnusân kuávlu, kost lijjii 1 140 ässed.
Čuákkipääihih.
Ive 1970 tiäđui mield Vyelituárnusist lijjii čuávuvááh čuákkipääihih: Alavojakkala (528 ässed), Arpela (439 ässed), Kaakamo (615 ässed), Kiviranta (901 ässed), Kyläjoki (344 ässed), Pirkkiö (367 ässed), Pudas (28 ässed), Ruottala (229 ässed), Tuárnus kuávdáščuákkipäikki (3 ässee) já Yliraumo-Alaraumo (790 ässed).
Clodoaldo Soto Ruiz

Clodoaldo Soto Ruiz lii perulâš kielâtotkee já professor, kii lii čáállám ennuv oppâ- já sänikiirjijd keččuakielâst. Soto Ruiz lâi keččuakielâ professorin Illinois ollâopâttuvvâst ("University of Illinois at Champaign-Urbana") paijeel 25 ihheed.
Kikujukielâ

Kikujukielâ (kikujukielân "gĩkũyũ") lii bantukielâ, mon kikujuh sárnuh Keniast. Kikujukielâst láá suullân 7 miljovn sárnod, mii lii 22 % Kenia viehâduvâst. Tot lii nubben enâmustáá sarnum kielâ Keniast swahilikielâ maŋa.
Kikujukielâ pustaveh.
Kikujukielâ čálloo läättinlâš pustavijguin. Kielâst láá 20 pustavid.
Siipyy

Siipyy () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kristiinankaupunki kaavpugân ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Siipyyst assii 1 615 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 204,6 km² (tuše eennâm). Siipyy naaburkieldah lijjii Isojoki, Lapväärtti já Merikarvia.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Lapväärtti, Siipyy já Tiukka lahtojii Kristiinankaupunki kaavpugân.
Åland eennâmkodde

Åland () lii Suomâ eennâmkodde já áinoo jiešhaaldâtlâš eennâmkodde. Ton ässeeloho lii 30 402 já vijđodâh 13 325 km². Åland eennâmkodde lii sehe eennâmvijđoduv ete ässeelovo mieldi Suomâ ucemus eennâmkodde. Åland áinoo räjinaabur lii meerâ peht Varsinais-Suomâ eennâmkodde. Åland eennâmkoddekuávdáš já áinoo kaavpug lii Maarianhamina.
Åland váldukielâ lii ruotâkielâ, mut jiešhaldâšemlaavâ mieldi meid suomâkielâlijn lii vuoigâdvuotâ kevttiđ jieijâs kielâ talle ko sij ášášeh virgeomâháigijn. Åland ässein 88 % láá ruotâkielâliih, 5 % suomâkielâliih já 7 % eres kielâi sárnooh.
Kieldah.
Åland eennâmkoddeest láá 16 kieldâd, main ohtâ lii kaavpug.
Lapväärtti

Lapväärtti () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kristiinankaupunki kaavpugân ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Lapväärttist assii 3 801 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 347,8 km² (tuše eennâm). Lapväärtti naaburkieldah lijjii Isojoki, Karijoki, Kristiinankaupunki, Siipyy já Tiukka.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Lapväärtti, Siipyy já Tiukka lahtojii Kristiinankaupunki kaavpugân.
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Ive 1926 Lapväärttist lohtui Karijokin kuávlu, kost lijjii 876 ässed.
Ive 1960 69,7 % Lapväärtti ässein sarnuu ruotâkielâ eenikiellân.
Čuákkipääihih.
Ive 1970 tiäđui mield Lapväärttist lijjii nelji čuákkipääihi: Dagsmark (251 ässed), Härkmeri (319 ässed), Lapväärtti markkân (1 467 ässed) já Perus (207 ässed). Ive 1960 Dagsmarkist lijjii 326 ässed, Härkmerist 471 ässed, markkânist 1 568 ässed já Perusist 292 ässed.
Tiukka

Tiukka (, ive 1919 räi Kristiinankaupunki táálunkieldâ) lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kristiinankaupunki kaavpugân ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Tiukkast assii 808 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 92,0 km² (tuše eennâm). Tiukka naaburkieldah lijjii Karijoki, Kristiinankaupunki, Lapväärtti, Närpiö já Teuva.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Lapväärtti, Siipyy já Tiukka lahtojii Kristiinankaupunki kaavpugân.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1960 tiäđui mield Tiukkast lâi ohtâ čuákkipäikki: Puskamarkki (207 ässed). Ive 1970 tiäđui mield vist Tiukkast ij lamaš ohtâgin čuákkipäikki ađai Puskamarkki lâi monâttâm čuákkipääihi sajattuv.
Pirttikylä

Pirttikylä () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Närpiön ive 1973 aalgâst (Pirttikylä taveuásih lahtojii Maalahtin ive 1975). Ive 1972 loopâst Pirttikyläst assii 1 783 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 220,3 km² (tuše eennâm). Pirttikylä naaburkieldah lijjii Jurva, Korsnäs, Maalahti, Petolahti, Teuva já Ylimarkku.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Pirttikylä já Ylimarkku lahtojii Närpiön. Ive 1975 Pirttikylä taveuásih lahtojii Maalahtin.
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Ive 1960 92,7 % Pirttikylä ässein sarnuu ruotâkielâ eenikiellân.
Čuákkipääihih.
Ive 1970 tiäđui mield Pirttikyläst lijjii kyehti čuákkipääihi: Pirttikylä markkân (440 ässed) já Närvijoki (ohtsis 548 ässed, kiäin 28 Pirttikylä peln). Stuárráámus uási Närvijoki čuákkipääihist lâi Jurva peln.
Siijdah.
Ahlholm, Berga (Bruksbacken), Brännskogen, Dalbacken, Elgmossa, Hag, Högbacka, Korpbäcken, Laplom, Mattlars, Nordbäck, Norrback, Nuolijärvi (Nojärv), Pilkbacken, Piparsidan, Pirttikylä markkân (Pörtom kyrkoby), Pörtbäcken, Sarne, Sidbäck, Sommarback, Stubbhagen, Svarvarbacken, Södrabyn, Taali (Johannesdal), Velkmossen, Västerskogen já Östrabyn.
Ylimarkku

Ylimarkku () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Närpiön ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Ylimarkkust assii 1 575 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 190,5 km² (tuše eennâm). Ylimarkku naaburkieldah lijjii Korsnäs, Närpiö, Petolahti, Pirttikylä já Teuva.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Pirttikylä já Ylimarkku lahtojii Närpiön.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Ylimarkkust lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: Ylimarkku markkân (563 ässed ive 1960 já 667 ässed ive 1970).
Siijdah.
Ylimarkku markkân (Övermark kyrkoby) já Överträsk.
Tor Øyvind Syvertsen

Tor Øyvind Syvertsen (porgemáánu 15. peeivi 1962, Stavanger, Taažâ – skammâmáánu 7. peeivi 2022, Ålgård, Taažâ) lâi taažâ kitarist. Sun čuojâttij el. taažâin muusikjuávhuin "Mods" já "The September When". 
Karrieer.
Syvertsen seervâi stavangerlii "Mods"-muusikjuávkun ive 1981 juávhu vuosâalbum "Revansj" almostittem maŋa. Sun čuojâttij kiitaar juávhust ton räi ko Mods pieđgânij ive 1983. 
Ive 1987 Syvertsen já kyehti Mods-juávhu jesânijn (Morten Abel já Helge Hummervoll) vuáđudii uđđâ muusikjuávhu "The September When". Sun čuojâttij kiitaar juávhu siämmáánommâsii "vuosâalbumist". Kiđđuv 1990 suu sajan poođij nubbe taažâ kitarist, Morten Mølster. 
Veikkâ "Mods"-juávkku pieđgânij jo ive 1983, juovlâmáánust 2011 juávhu jesâneh meridii orniđ čuávuváá kesimáánust "comeback"-konsert. Stavanger Viking-stadion konsertliipuh vuábdojii loopân, já 25 000 olmožid pottii kuldâliđ juávhu. Konsert päddejui já siämmáá ive almostui konsertist livealbum.
Diskografia.
Eres skiäruh.
Ton lasseen sun lâi meid fáárust čuávuváin skiäruin:
Amerika (ive 1982 album)

Amerika lii stavangerlâš muusikjuávhu Mods nubbe studioalbum. Tom almostitij Desperado Records LP-skiärrun (DLP 33002) já kasseetin (DMC 33002) ive 1982. Album pyevtittij Ola Selvær.
Bergö

Bergö lii suálui já oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Maalahtin ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Bergöst assii 640 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 33,8 km² (tuše eennâm). Bergö naaburkieldah lijjii Korsnäs, Maalahti já Petolahti.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Bergö já Petolahti lahtojii Maalahti kieldân.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Bergöst ij lamaš ohtâgin čuákkipäikki. Onnáá peeivi Bergö sijdâ lii kuittâg miäruštâllum čuákkipäikkin.
Siijdah.
Bergö kieldâst lâi tuše ohtâ sijdâ: Bergö.
Vektor

Vektor lii matematikist, fysikist já tekniikist geometrisâš myenster, moin puáhtá kuvviđ stuárusijd, main láá sehe stuárudâh ete sunde. Vektor kovvejuvvoo linjáin, mon nube keejist lii njuolâ, mii čuujoot vektor suundán.
Vektor lii täärhib matematiiklâš miäruštâllâm mieldi vektorkomovuođâ algâdâh. Táválávt vektor lii "n" (táválávt reaal- teikâ kompleksloho) eres algâduv orniistâllum juávkku. Algâduvâi meeri "n" addel vektor ulâttemmudo. Tondiet vektor puáhtá anneeđ matriisin, mon kobdodâh lii ohtâ.
Vektor merkkejeh puáidudum pustaváin, ovdâmerkkân formula_1 teikkâ linjáin, kuásnii meid njuolâin vektorstuárus tubdâlduv paajaabeln, ovdâmerkkân formula_2 teikkâ formula_3.
Reaalkomovuođâ vektorij rekinistemtoimâttâsah.
Ovdâmeerhah láá adelum kuulmâuulâtlâš karteesisâš koordinaatistost koordinaatakselij sundásâš ohtâdâhvektorij vievâst.
Vektorij oohtân- já kepidemrekinistem.
Vektorij oohtânrekinistmist tuáimih reaallovoi oohtânrekinistem naalijn lahtos- já molsomlaavah.
formula_4
já
formula_5.
Kyehti reaalkomovuođâ vektor rekinistojeh oohtân nuuvt, ete rekinistojeh oohtân vektorij västideijee algâduvah.
formula_6
Kepidemrekinistem tuáimá siämmáin jurduin.
formula_7
Vektor kiärdum lovvoin.
Vektor kiärdoo reaallovvoin ađai skalaaráin nuuvt, ete kiärdoo skalaar vektor jyehi algâduvváin sierâ.
formula_8
Vektor kukkodâh.
Vektor formula_9 kukkodâh formula_10 ađai normâ miäruštâlloo Pythagoras celkkuu vuáđuld vektor algâduvâi (formula_11) neljihái suumij neljihâšruotâsin.
formula_12.
Skalaarpuáđus ađai čyegispuáđus.
Vektoráid miäruštâlloo nuuvt kočodum čyegispuáđus. Vektorij formula_13 já formula_14 čyegispuáđus lii vektorij algâduvâi puáđus:
formula_15
Muulsâiävtulâš miäruštâllâm lii:
formula_16
mast formula_17 lii vektorij koskâsâš kulme.
Čyegispuáđus nuávdit molsom- já čujottâllâmlaavâid.
formula_18 
já 
formula_19.
Vektorpuáđus ađai ruossâpuáđus.
Vektoráid miäruštâlloo meid nuuvt kočodum ruossâpuáđus. Vektorij formula_13 já formula_14 ruossâpuáttus puáhtá miäruštâllâđ determinant vievâst.
formula_22
Muulsâiävtulâš miäruštâllâm lii:
formula_23
mast formula_24 lii vektorij a já b háárán jerdust leijee ohtâdâhvektor já formula_17 vektorij koskâsâš kulme.
Maajeeb miäruštâlmist čuávu, et ruossâpuáđus ij nuávdit molsomlaavâ, mut ton merkkâ mulsâšuvá, jis tahheeh molsoh saje:
formula_26.
Petolahti

Petolahti () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Maalahtin ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Petolahtist assii 1 317 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 117,5 km² (tuše eennâm). Petolahti naaburkieldah lijjii Bergö, Korsnäs, Maalahti, Pirttikylä já Ylimarkku.
Petolahti kieldâ lâi oovtâkielâlávt ruotâkielâlâš: ive 1960 tiäđui mield ton ässein 99,7 % sarnuu ruotâkielâ eenikiellân.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Bergö já Petolahti lahtojii Maalahti kieldân.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Petolahtist lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: Petolahti markkân (212 ässed ive 1960 já 411 ässed ive 1970).
Siijdah.
Petolahti kieldâst lijjii tuše kyehti siijdâ: Gammelby (Vanhakylä), Nyby (Uusikylä).
Tejârääsi

Tejârääsi ("Filipendula ulmaria") lii ruusušaddoid kullee šaddo. Tot lii Pohjanmaa eennâmkode šaddo.
Tejâráásán láá meid eres anarâškielâliih noomah, soorvârääsi já hajârääsi. Toh láá 1990-lovo aalgâ jurgâlusah pajekielâst.
Stuárudâh já olgohäämi.
Tejârääsi lii 50–120 cm olluv.
Tejârääsi kukkee Suomâst kesi-porgemáánust. Ton kukáh láá fiskisvielgâdeh, já tain lii viehâvis haajâ.
Eellimpiirâs.
Tejârääsi lii táválâš šaddo ubâ Suomâst. Tot šadda riddoniijtoin, lahtâ rođoin, jeegij roobdâin já juuvâi sehe aijui riddoin. 
Kiävttu.
Tejârääsi nommâ jo muštâl, et loostah já kukáh kiävttojeh teejân. Šado kukkáid láá meid kiävttám viini já vuolâ njaddon. Tovle tejârääsi kukkáid levâttii lättei oolâ ovdil juuhlij, vâi máhđulâš pahas haajah iä šodâččii.
Tejârääsi lii kevttum talhâsin maaŋgâlágánáid vaivijd. Šaddoost lii salisyylsuvrâ, mii lii vaikutteijee aamnâs meid aspiriinist. Salisyylsuvrâ kiävttoo povčâstalhâsin. Tejârääsi vaikutteijee amnâsij tiet šado kukkáin vuoššum teejâ kolgâččij kevttiđ várugávt. Meid loostah iä kolgâččii leđe liijkás ennuv orttâtejâsiävuttâsâin. Tejârääsi kiävtu iä avžut ollágin äpittesvuođâ já njomâttem äigin.
Kalmar union

Kalmar union lâi persovnunion ađai staatâlitto Tave-enâmijn iivij 1397–1523. Unionân kullojii Tanska, Taažâ já Ruotâ väldikodeh. Tai väldikuudij kuávloid kullojii meid stuorrâ uási Suomâst, Island já Färsuolluuh, uccâ uási Tave-Saksaast já 1470-lovo räi tastoo Skotlandân kullum suolluuh tego Shetland já Orkney. Meid Grönland lâi union kuávlust. Persovnunion jeessânstaatah siäiluttii sierânâs laavâid já väldiraađijd, mut tain lâi ohtâsâš kunâgâs.
Šoddâm.
Kalmar union šoodâi, ko Tanska já Taažâ roonnig Margareeta I väljejui ive 1389 Ruotâ haldâšeijen. Persovnunion aalgij kuittâg virgálávt Eerik XIII Pommerlii ruvnájáin 1397. Veikkâ Eerik Pommerlâš šoodâi kunâgâssân, tuotâvuođâst Margareeta keevtij vääldi elimis loopâ räi. Kalmar union miärádâsah ráhtojii enâmustáá Tanskaast. Persovnunion tovâttij ruossâriijdoid, tastko Ruotâ lâi pooliitlávt kiäsuttum nuortâst, tááláá Ruošâ kuávlust (Novgorod, Moskova Ruoššâ, mii šoodâi 1500-lovvoost), ko Tanska vuod vuájui eenâb máádás Hansalito suundán.
Pieđgânem.
Kalmar union pisoi čuákist ive 1412 räi, kuás roonnig Margareeta I jaamij. Talle uási ruátálijn stuimedij uđđâ unionkunâgâs vuástá, já tast maŋa-uv 1400-lovvoost Ruotâ irâttij ohtânmaanoost čuáldásiđ persovnunionist pisovávt. Viehâváldálâšvuođah šoddii sehe Ruotâ siste ete Tanska já Ruotâ kooskâst.
Ive 1520 Tanska kunâgâs Kristian II volliittij Ruotâ já väldidij siämmást Tukholma. Forgâ tast maŋa Kalmar union pieđgânij mietimái já Ruotâ kunâgâssân pajanij Kustaa Vaasa. Taažâ kuittâg pisoi Tanska ooleest vala ive 1814 räi.
Raippaluoto

Raippaluoto () lii suálui já oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Mustasaarin ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Raippaluotost assii 1 457 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 141,7 km² (tuše eennâm). Raippaluoto naaburkieldah lijjii Björköby, Koivulahti, Maalahti, Mustasaari já Sulva.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1.peeivi 1973 Björköby, Koivulahti, Raippaluoto já Sulva lahtojii Mustasaari kieldân. Sulva lohtui uásild meiddei Vaasa kaavpugân.
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Björköby ässeeh láá fáárust Raippaluoto lovoin ive 1940 räi, veik kieldâ iäruttui Raippaluotost jo ive 1932.
Čuákkipääihih.
Ive 1970 tiäđui mield Raippaluotost lijjii kyehti čuákkipääihi: Raippaluoto markkân (509 ässed) já Södra Vallgrund (487 ässed). Ive 1960 Raippaluoto markkânist assii 517 olmožid já Södra Vallgrundist 560 olmožid.
Siijdah.
Brändövik, Djupskäret, Haggisgrund, Kalvholmarna, Karlsö, Klobbskat, Långörarna, Malskäret, Norra Vallgrund, Panike, Raippaluoto markkân (Replot kyrkby), Skaliverk, Sommarö sund, Söderudden, Söderändan, Södra Vallgrund já Vistan.
Koivulahti

Koivulahti () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Mustasaarin ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Koivulahtist assii 2 541 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 229,1 km² (tuše eennâm). Koivulahti naaburkieldah lijjii Maksamaa, Vöyri, Mustasaari, Raippaluoto, Vaasa já Vähäkyrö.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Björköby, Koivulahti, Raippaluoto já Sulva lahtojii Mustasaari kieldân. Sulva lohtui uásild meiddei Vaasa kaavpugân.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1970 tiäđui mield Raippaluotost lijjii kyehti čuákkipääihi: Koivulahti markkân (308 ässed) já Kalvholm (213 ässed, kiäin 136 Koivulahti peln). Kalvholm čuáikkipäikki kuulâi uásild Mustasaarin.
Siijdah.
Koivulahti markkân, Koskö, Petsmo, Vassor, Västerhankmo já Österhankmo.
Sulva

Sulva () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui uásild Mustasaarin já uásild Vaasan ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Sulvast assii 2 498 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 156,9 km² (tuše eennâm). Sulva naaburkieldah lijjii Laihia, Maalahti, Mustasaari, Raippaluoto já Vaasa.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Björköby, Koivulahti, Raippaluoto já Sulva lahtojii Mustasaari kieldân. Sulva lohtui uásild meiddei Vaasa kaavpugân.
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Ive 1973 Sulva kieldâ juohhui kyevti uásán, main nubbe lohtui Vaasan já nubbe Mustasaarin. Vaasan lohtum kuávlust assii 1 235 olmožid já Mustasaarin lohtum kuávlust 1 263 olmožid.
Čuákkipääihih.
Ive 1970 tiäđui mield Raippaluotost lijjii kyehti čuákkipääihi: Sulva markkân (430 ässed) já Sundom (726 ässed). Ive 1960 Sulva markkânist assii 376 olmožid já Sundomist 850 olmožid.
Siijdah.
Munsmo, Riimala (Rimal), Sulva markkân (Solf) já Sundom.
Astrid Johnskareng

Astrid Johnskareng (š. 1939 Kárášjuuhâ, Taažâ) lii tavesämmilâš kirječällee, jurgâleijee já toimâtteijee. 
Palhâšumeh.
Ive 1999 Johnskareng finnij Kárášjuuvâ kulttuurpalhâšume.
Ciälhástâh

Ciälhástuvvâst láá säänih, moh láá čonnâšâm nubijdis čovgâsubbooht ko celkkuu eres säänih. Ciälhástuv saanijd ij pyevti sirdâččiđ celkkuu siste peic jis ciälhástuv eres säänih-uv sirdojeh fáárust.
"[Čepis kandâ] raahtij [mučis kuuvse]." (olmânáál)
"[Mučis kuuvse] raahtij [čepis kandâ]." (olmânáál)
"Čepis raahtij kandâ mučis kuuvse." (puástud)
Ovdâsääni já miäruseh.
Ciälhástuvvâst ohtâ sääni lii ovdâsääni já ovdâsäänist pyehtih leđe miäruseh. Ovdâsääni lii ciälhástuv kuávdáš sääni: ovdâsääni puáhtá ovdâstiđ celkkuu ohtuu-uv, mut miäruseh iä.
"Kandâ raahtij kuuvse." (olmânáál)
"Čepis raahtij mučis." (puástud)
Ciälhástuv miäruseh pyehtih leđe nubijdiskuin paldâlâs koskâvuođâst – tienuuvt kuábáš-uv lii čonnâšum ovdâsáánán mut iä nubijdis.
"Nuorâ, čepis kandâ raahtij kuuvse. [nuorâ kandâ] [čepis kandâ]"
"Nuorâ kandâ raahtij kuuvse."
"Čepis kandâ raahtij kuuvse."
Miäruseh pyehtih leđe meid vuáládistum koskâvuođâst; tánávt ciälhástuv siste láá ohtâ teikkâ eenâb vuáládistum ciälhástuvah.
"Taan táálu kandâ raahtij kuuvse. [[taan táálu] kandâ]" (olmânáál)
"Taan kandâ raahtij kuuvse." (puástud)
Tondiet ko celkkust táálu lii jieš ovdâsääni ciälhástuvvâst [taan táálu], tom ij pyevti kyeđđiđ meddâl, peic jis siämmást ubâ ciälhástâh [taan táálu] kuáđđoo meddâl.
Ovdâmeerhah ciälhástuvâin.
Ciälhástuvah nomâttuvvojeh ovdâsäänis säniluoka mield.
Substantivciälhástâh.
- adjektiv + substantiv [puáris ákku], [táválâš peivi]&lt;br&gt;
- pronomin + substantiv [taat laasâ], [motomeh kirjeh]&lt;br&gt;
- genetivrááhtus [ulmuu eellim], [eeji kappeer]&lt;br&gt;
- substantiv + substantiv [president Halonen]&lt;br&gt;
- lohosääni + substantiv [ohtâ kaamuv], [oovtah saveheh], [kyevti kiirján]
Lohosäniciälhástâh.
- lohosääni + substantiv [kyehti kammuu], [čiččâm kirjed]
Rááhtus [lohosääni + substantiv] lii motomin substantivciälhástâh, motomin lohosäniciälhástâh tađe mield, mii lohosaanijd tot lii já mon saajeest ciälhástâh lii.
Adjektivciälhástâh.
- adverb + adjektiv [uáli muččâd], [viehâ paarooh]
Pronominciälhástâh.
- interrogativpronomin + substantiv [mii peeivijd], [kiäh kaandâid]
Pre- tâi postpositiociälhástâh.
- prepositio + substantiv [ovdil eehid], [miätá lättee]&lt;br&gt;
- substantiv + postpositio [oho keččin], [stoovli tyehin]
Verbâciälhástâh.
- verbâ + substantiv [puurrâđ leeibi], [lijkkoo kuálán]&lt;br&gt;
- verbâ + adverb [káččá korrâsávt]&lt;br&gt;
- verbâ + verbâ [ááigum luuhâđ]
Táválávt ubâ ceelhâ lii ráhtášum fiinitveerbâ pirrâ, já tienuuvt eres celkkuujesâneh láá táválávt veerbâ miäruseh. Nuuvtpa verbâciälhástuv uásih pyehtih lihâdiđ viehâ rijjâ celkkuu siste.
Käldeeh.
[[Luokka:Ceelhâoppâ]]
Björköby

Björköby lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Mustasaarin ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Björköbyst assii 459 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 63,7 km² (tuše eennâm). Raippaluoto lâi Björköby áinoo naaburkieldâ.
Historjá.
Björköby kieldâa vuáđudui ive 1932, ko tot iäruttui Raippaluotost.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Björköby, Koivulahti, Raippaluoto já Sulva lahtojii Mustasaari kieldân.
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Björköby ässeeh láá fáárust Raippaluoto lovoin ive 1940 räi, veik kieldâ iäruttui Raippaluotost jo ive 1932.
Čuákkipääihih.
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Björköbyst lâi ohtâ čuákkipäikki: Björköby markkân (503 ässed ive 1960 já 401 ässed ive 1970).
Siijdah.
Björköby kieldâst lâi tuše ohtâ sijdâ: Björköby markkân.
Eräjärvi

Eräjärvi lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Orivesin ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Eräjärvist assii 1 404 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 105,7 km² (tuše eennâm). Eräjärvi naaburkieldah lijjii Orivesi, Kuhmalahti, Längelmäki já Sahalahti.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Eräjärvi lohtui Orivesin.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Eräjärvist lâi ohtâ čuákkipäikki: Eräjärvi markkân (244 ässed ive 1960 já 229 ässed ive 1970).
Siijdah.
Eräpyhä, Eräjärvi markkân, Hietalahti, Hirtolahti, Järvenpää, Kallio, Kauppila, Koivumäki, Koppala, Kortelahti, Kotiniemi, Kuivanen, Leväslahti, Peltomaa, Perhontausta, Rantala, Rekola, Retuta, Rönni, Sinijärvenkulma, Tiensivu, Uiherla, Vedentausta, Vetterkulla já Vihasjärvi.
Sääksmäki

Sääksmäki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Valkeakoskin ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Sääksmäkist assii 4 392 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 215,8 km² (tuše eennâm). Sääksmäki naaburkieldah lijjii Kalvola, Lempäälä, Pälkäne, Toijala, Tyrväntö, Valkeakoski já Viiala.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Sääksmäki lohtui Valkeakoskin.
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Valkeakoski ässeeh láá fáárust Sääksmäki lovoin ive 1930 räi, veik Valkeakoski iäruttui Sääksmäkist jo ive 1922.
Čuákkipääihih.
Ive 1970 tiäđui mield Sääksmäkist lijjii kulmâ čuákkipääihi: Kärjenniemi (466 ässed), Valkeakoski kuávdáščuákkipäikki (13 ässed Sääksmäki peln) já Vanhakylä (37 ässed Sääksmäki peln). Valkeakoski kuávdáščuákkipäikki já Vanhakylä kullii iänááš Vakleakoski kaavpugân.
Siijdah.
Annila, Huittula, Ikkala, Itko, Jutikkala, Kalalahti, Kantala, Kasuri, Kyä, Kärjenniemi, Kärsä, Lahinen, Lantoinen, Leipiälä (Naakkala), Linnainen, Liuttula, Maatiala, Mulkue, Muntee, Mustilahti, Muti (Mutinen), Nuutala, Pappila, Partala, Pietola (Koivuporras), Poukkala, Rapola, Ritvala, Roukko, Rytiälä, Saari, Salo, Sillantaka, Sulamäki, Talola, Tarttila, Terinen, Tyrisevä, Uittamo, Vainonniemi, Valkeakoski (sierrejum kauppalan 1923), Valto, Vedentaka, Voipaala, Vuorentaka já Ylenjoki.
Suoniemi

Suoniemi lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Nokian ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Suoniemist assii 1 544 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 88,9 km² (tuše eennâm). Suoniemi naaburkieldah lijjii Hämeenkyrö, Karkku, Mouhijärvi, Nokia já Tottijärvi.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Suoniemi lohtui Nokian.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield iänááš Nokiast leijee Siuro čuákkipäikki (565 ässed) lâi uásild meid Suoniemi kieldâst.
Siijdah.
Kauniainen, Kulju, Mauri, Pakkala, Ruolahti, Sarkola, Suoniemi markkân, Tyrisevä, Urmia já Vahalahti.
Pielisjärvi

Pielisjärvi lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Pielisjärvist assii 15 047 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 3 460,2 km² (tuše eennâm). Pielisjärvi naaburkieldah lijjii Eno, Ilomantsi, Juuka, Kontiolahti, Kuhmo já Nurmes táálunkieldâ.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Pielisjärvi já Lieksa kävppikieldâ lahtojii oohtân. Talle šoodâi uđđâ Lieksa kaavpug.
Viehâdâh.
Ässeeloho.
Lieksa kävppikieldâ ässeeh láá fáárust Pielisjärvi lovoin ive 1940 räi, veik kävppikieldâ iäruttui Pielisjärvist jo ive 1936.
Čuákkipääihih.
Ive 1970 tiäđui mield Pielisjärvist lijjii čuávuvááh čuákkipääihih: Lamminkylä (247 ässed), Lieksa kuávdáščuákkipäikki (389 ässed Pielisjärvi peln), Mähkö (1 505 ässed Pielisjärvi peln), Pankakoski (1 474 ässed) já Surpeenvaara (365 ässed Pielisjärvi peln). Tain Lieksa kuávdáščuákkipäikki, Mähkö já Surpeenvaara lijjii uásild Lieksa peln. Ive 1960 tiäđui mield meid Mätäsvaara, Vieki já Vuonislahti lijjii čuákkipääihih, mut toh iä lamaš innig čuákkipääihih ive 1970.
Mietâmyerji

Mietâmyerji ("Rubus arcticus") lii myerji, mii šadda uáli vijđáht Säämist. Tot kávnoo maailm taveoosijn kidâ Siberiast já Alaskast, mut váilu Islandist já Ruánááenâmist. Mäddiláá mietâmyerji läävejeh meiddei kalveđ šaddokaardijn, mut tot ij oro nuuvt pyereest luhostuumin. Mietâmyerji oro leevvânmin ulmuu aassâmsoojijd, já puáris kuátisoojijn šadda távjá mietâmyerji.
Tobdomeerhah.
Mietâmyerji ruopsisvielgis kukáh hervejeh piälduroobdâid sehe juhâ- já aajâriddoid algâkeesist. Mäddiláá, eromâšávt koolvâkaardijn mietâmyerji láddá juo syeinimáánust, mut Säämist kale ij peesâ čuággiđ taid tevkisruškis muorjijd ovdilgo loppâkeesist. Loostah iä lah ain ruánááh, pic toh sättih ruápsáđ teikkâ ruškáđ. Mietâmyerji uážžu kale ettâđ räässin já taat rääsi lii maaŋgâihásâš. Tääbbin Säämist siämmáásullâsâš šaddo lii láávžámyerji. Tot šadda juovâenâmijn, ereslágán soojijn ko mietâmyerji.
Mietâmyerji lii uáli navcâttem. Jis tot kárttá kištodiđ eres šadoigijn, tot távjá táppáá já láppoo ollásávt. Tot ij lijkkuu olmâ taanáigásâš eennâmtuáluvuovijn. Mietâmyerji kaavnah-uv vissásumosávt puáris hilgum piäldu roobdâst.
Siäiluttem já kevttim.
Mietâmuorjijd puáhtá tiäđust-uv meiddei kalmaattiđ, mut mietâmyerjist puáhtá kevttiđ muide-uv ko muorjijd. Kesikyevdilist puáhtá nuurrâđ loostâid ohtân verdijnis tejâamnâsin tiervâslâš juhâmuš várás. Mietâmuorjij čuággim lii uáli áijáá, ko myerji lii nanosávt kiddâ myerjimaddust. Madduuh puátih viehâruš fáárun, mut tot ij toovâ maiden. Muorjijd lii pyeremus renskiđ nuuvt, et čuopah skerreigijn myerjimadduid luovâs. Taid pasâttâsâid puáhtá kuškâdiđ siämmáánáálá ko loostâid-uv tejâamnâsin. Nubbe máhđulâšvuotâ lii vuoššâđ muorjijd ohtân madduinis já silliđ madduid meddâl – já taid puáhtá kulloo vala talle-uv kuškâdiđ. Myerji lii kuittâg tivrâsumos já tom olmooš kiävttá iänááš viinijd, sappijd já hilloid. Mietâmyerji lii vuáimálâš myerji. Raavvâdlâšvuođâ keežild mietâmyerji tohhee myerjisiävuttâssáid. Ko ráhtá mietâmyerjihilo, te myerjikiilun taarbâš suullân 600 rammid sukkâr.
Kuumpimyerji

Kuumpimyerji ("Paris quadrifolia") lii mirhâlâš liljášaddo. Tot lii mirhâlâš myerjišaddoin vissâ-uv puoh uáppásumos Säämist. Kuumpimyerji šadda rođoin já siähálâš vuovdijn.
Tobdomeerhah.
Kuumpimyerji alodâh lii 10–35 senttid. Veerdi kierrust suáráneh nelji stuorrâ loostâ puotluvâi já lostâi tievâ láá suonah, tegu viermikovveen. Liäđus lii fiskisruánáá já keessiv toos šadda ohtâ čapis teikkâ čuovjisčapis myerji.
Mirhâlâšvuotâ.
Kuumpimyerjist láá härvinâšah já viehâ korrâ mirhâlâš amnâseh, moh vyevsitteh. Muorjij purâmist šadda luččâsân já finnee kraampi teikkâ kiäsáttuv. Oles šaddo lii mirhâlâš, ruottâsijn láá ovdâmerkkân alkaloideh.
Cupertino

Cupertino lii kaavpug Kalifornia uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Cupertinost láá ennuv teknologiasyergi finnoduvâi toimâttuvah, eres lasseen Apple-finnoduv váldukonttur.
Václav Havel

Václav Havel () lâi aalmugijkoskâsávt pegâlmâs tšekkilâš kirječällee já čaaitâlmčällee. Pegâlmâs čaitâlmeh láá ovdâmerkkân "Zahradní slavnost" ("Muorâkärdijuhle", 1964), "Vyrozumění" ("Muštottâs", 1965) já "Audience" ("Savváidpeessâm", 1975). Havel lâi meiddei politikkár já Tšekkoslovakia majemuš president sehe Tšeeki vuossâmuš president iivij 1989–2003. Sun lâi moddii Nobel-palhâšume iävtukkâs. Sun masa jo finnij tom ive 1989, mutâ talle tom finnij Havel pyeri ustev Dalai-lama.
Eellim.
Václav Havel šoodâi roovvâdmáánu 5. peeivi 1936 Prahast já jaamij juovlâmáánu 18. peeivi 2011 jieijâs kesitáálust Vlčice. Havel naajâi kuohtii: suu kálgun láin Olga Havlová (j.s. Šplíchalová) já Dagmar Havlová (j.s. Veškrnová).
Karrieer.
Nuuvt kočodum "saameetvääldikomettem" ääigi, mii aalgij skammâmáánust 1989 Prahast, Václav Havel lâi ohtâ "Občanské fórum" -nubástuslihâstâs vuáđudeijein. Talle juovlâmáánu 29. peeivi sust šoodâi vuossâmuu tove president. Sun tooimâi presidentin ohtsis kulmânubáloh ihheed. 
Čällen sun ruokkâdávt kieđâvušâi tagarijd teemaid ko vääldi, byrokratia já rijjâvuotâ. Siämmáid aašijd kieđâvušeh meiddei suu ive 1990 almostittum reeivah, moh sun čaalij kálgusis Olgan iivij 1979–1983 ko sun lâi pooliitlij suujâi tiet faŋgâlist.
Jorge Amado

Jorge Leal Amado de Faria () lâi brasilialâš kirječällee. 
Eellim já karrieer.
Jorge Leal Amado de Faria šoodâi porgemáánu 10. peeivi 1912 Itabunast, Brasiliast. Sun čaalij ohtsis 49 kirjed (ovdâmerkkân: "Dona Flor e Seus Dois Maridos", "Tenda dos Milagres", "Tieta do Agreste", "Gabriela, Cravo e Canela"). Jorge Amado čaalij suu vuossâmuu nooveel ("O país do Carnaval") 18-ihásâžžân ive 1931.
Pottânjálmásiih

Pottânjálmásiih ("Deuterostomia") lii elleekoodán kullee pajeuáiviráiđu.
Pottânjálmásáid kuleh kulmâ uáivirááidu:
Samojedikielah

Samojedikielah láá kielah, moh kuleh uuraallâš kielâperrui.
Luokittâllâm.
Ärbivuáválávt samojedikielah juáhhojeh kyevti juávkun: tavesamojedikieláid já maadâsamojedikieláid. Taat lii kuittâg tuše eennâmtiätulâš jyehim, ige taan jyehimân lah mihheen kielâlijd suujâid.
Tavesamojedikielah
Maadâsamojedikielah
Káránâsjuŋŋâ

Káránâsjuŋŋâ ("Arctostaphylos uva-ursi") lii myerji, mii šadda čunoienâmijn. Nuuvt maht káránâsmyerjist-uv ton ihešaddokeerdih pyehtih leđe viehâ kuheh.
Tobdomeerhah.
Loostah sulâstiteh juŋŋâloostâ, mut iä lah vuálus soojeeld nuuvt maht láá juuŋâst. Lieđeh láá vielgâdeh. Myerjih láá šerisruopsâdeh, mut iä lah mirhâliih.
Kevttim já tálhudemamnâseh.
Muorjijd ij kale lah riävtui ano, mut loostah láá tađe-uv anoluboh. Loostah láá meiddei tálhudemaamnâs manemuštaavdân já iäránuššâmvädisvuođáid. Glukosideh tuššâdeh manemušâin bakteerijd já loostâin láá kavnum meiddei arbutiin já metyyliarbutiin. Toh láá tommuđušeh amnâseh, et ulmuu roopâst nubástuveh läivis mirkkân. Ton suujâst káránâsjuuŋâ loostâid ij koolgâ kevttiđ ohtânmaanoost. Jis kuittâg ááiguh várugávt iskâđ taam talkkâs, te loostâid lii pyeremus kuškâdiđ keessiv ovdil ko myerjih läddih. Loostâid puáhtá kuškâdiđ suullân 50 ceehist. Lostâjáávuid láá ovdil kozâstâm nuhtán talhâsin. Tain puáhtá meiddei rähtiđ teejâ.
Ellen-Sylvia Blind

Ellen-Sylvia Blind, motomin Sylvia Blind, orjâlâškielân Svonne Juhána Elle (j.s. Svonni; syeinimáánu 12. peeivi 1925 Jukkasjävri – vyesimáánu 5. peeivi 2009 Jukkasjävri) lâi tavesämmilâš kirječällee, tihtâčällee já lávloo. Muštâččemkiirjij lasseen sun čaalij oskolduvlijd já eellimuáinulijd tiivtâid jieijâs eenikielân ađai orjâlâškielân. Uásist tiivtâin láá rahtum muusikpitáh. 
Eellim.
Ellen-Sylvia Svonni ađai Elle-Sylve šoodâi syeinimáánu 12. peeivi 1925 Jukkasjäävrist, Ruotâ peln. Suu eeči lâi pajeolmooš Lars Johan Olsson Svonni (1897–1955) já suu enni pajeolmooš já máttáátteijee Margareta Svonni (j.s. Vasara; 1898–1966). Elle-Sylve lâi perruu puárásumos páárnáš. Suu maŋa šoddii val Olof Tomas (1927–1987), Laila, Bror Anders Erling (1929–2012), Arne Johannes (1934–2004) já Astrid.
Elle-Sylve juuđij kuuđâ luoka noomaadškoovlâst nuuvtko eres tallaah pajeulmui párnááh. Já nuuvtko eres noomaadškoovlâ uáppeeh sungin ij máttám čäälliđ jieijâs eenikielâ škoovlâst.
Näimilitto.
Ive 1946 Elle-Sylve naajâi pajeolmooš Lars-Johan Blindáin (1913–2009). Jo čuávuváá ive sunnui šoodâi vuossâmuš páárnáš, Rose-Marianne Inga-Lis, kii jaamij siämmáá ive ko nubbe páárnáš Ellen Margareta šoodâi ađai ive 1949. Vuossâmuš alge, Olof-Johan šoodâi ive 1951. Vala kulmâ párnáá lase šoddii Olof-Johan maŋa: Laila Ingegärd ive 1953, Inger Ann-Christine (1957–1959) já Lars Per Göran ive 1960.
Karrieer.
1970-lovvoost Blind juuđij Säämi aalmugopâttuv Juhâmohheest já máttái čäälliđ jieijâs eenikielâ. Tast maŋa sun čäliškuođij kiirjijd já tiivtâid el. ristâoskoost já sämmilij elimist. Blind mielâst tehálâš suijâ taas lâi ristâlij já sämmilij áárvui sirdem puáttee suhâpuolváid. Juo ive 1975 almostui suu vuossâmuš kirje "Åccalat gå dån?", mast láá oskolduvliih já eennâmliih tiivtah.
Čuávuváá ive almostui muštâččemkirje "Muitot ja jur’dagat". Kirjeest sun kuvvij el. škovlâiivijd, sämmilij kuáhtám olgoštem já assimilaatio Ruotâ peln, sehe tom, ete sämmilijn lâi kieldum joba jieijâs eenikielâ sárnum.
Jäämmim.
Ellen-Sylvia Blind jaamij vyesimáánu 5. peeivi 2009. Sun hävdidui Árjepluovve kirkkoenâmân, suu kyevti nuorrân jáámmám nieidâ paaldân. Maŋeláá siämmáá ive meid Blind leskâ jaamij, já sun hävdidui sii paaldân.
Palhâšumeh.
Ive 1999 Sämirääđi mieđettij sunjin kulttuurpalhâšume tast ko Blind ovtâstitij čeeppiht lavluigijn já tivtâigijn sämmilâšvuođâ já ristâosko.
Kajsa Balto

Kajsa Sogn Balto (š. kuovâmáánu 6. peeivi 1988 Oslo, Taažâ) lii tavesämmilâš musikkár, jyeigee já lávloo. Suu inspiraatio kälden láá ärbivuáváliih juáiguseh, maid sun kiävttá oovtâst eres muusikšlajâigijn. 
Čohčâmáánu 2017 Balto vuossâmuš skiärru "Sámi sohka" almostui. Čuávuváá ive sun uásálistij Riijkâläävdi "Samisk folk sessions" -mentorohjelmân Oslost. Ive 2020 sun finnij Taažâ sämitige mieđettem já nuorâ taidâráid uáivildum kyevti-ihásii taidârstiipeend.
Palhâšumeh já tubdâstâsah.
Kuovâmáánust 2025 Balto vuoitij Sámi Music Awards -palhâšume ávus luokkaast.
2023

2023 (MMXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lii gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lii 2020-lovo niäljád ihe.
Ive 2023 Eennâmpáálu koskâliegâsvuotâ lâi 1,48 °C aaleeb ko iivij 1850–1900 koskâárvu já 0,6 °C aaleeb ko iivij 1991–2020 koskâárvu.
Káránâsmyerji

Káránâsmyerji ("Arctous alpina" ađai "Arctostaphylos alpina") lii myerji. Lodde puáhtá millođ káránâsmyerjisiemânijgijn suáhiuurbijd fijnesin máirástis. Riävská já kiärun lává juo áigáá huámášâm taan myerji äävhi.
Tobdomeerhah.
Káránâsmyerji lieđi lii vielgâd, loostah pisoh veerdist täälvi paijeel já kuocâgeh eskin maŋŋeed kiđđuv. Muorjijd puáhtá čuággiđ meiddei kiđđâpievlâin já myerji čááppud taađeest ko láddá. Puásuitotkeeh láá huámášâm, et káránâsmyerji lii majemui aaigij loskâm laajišvuovdijn tast maŋa ko lostâmáátu puurâi vuovdijd päljisin. Čuovâ lasanem adelij máhđulâšvuođâ káránâsmuárján levâniđ.
Kevttim.
Mirja Suojakorpi-Valle raahtij vorâs káránâsmyerji – vuorâččâsmyerjisääpi návt, myerjisiävutteijee iššeen: vááijuv litterpeeli myerjih, toos čáárvui sitruunlahheest määihli já lasettij oovtâ desilitter sukkâr. Čääsi piejâi tommittáá et litte tievâi, jeđe siävuttij. Myerjikoorâid já siemânijd sun sillij meddâl já säppi lâi vaalmâš.
Ive 2015 sämikielâliih kirjeh

Ive 2015 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2015.
Ive 2012 sämikielâliih kirjeh

Ive 2012 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2012.
Ive 1998 sämikielâliih kirjeh

Ive 1998 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1998.
Ive 2014 sämikielâliih kirjeh

Ive 2014 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2014.
Ive 1996 sämikielâliih kirjeh

Ive 1996 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1996.
Ive 2019 sämikielâliih kirjeh

Ive 2019 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2019.
Ive 2013 sämikielâliih kirjeh

Ive 2013 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2013.
Ive 2016 sämikielâliih kirjeh

Ive 2016 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2016.
Ive 2020 sämikielâliih kirjeh

Ive 2020 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2020.
Láávžámyerji

Láávžámyerji ("Rubus saxatilis") lii myerji, mii šadda kiäđgáás rođoin já kieddiroobdâin sehe pähtivieltijn.
Tobdomeerhah.
Taat lii myerjišaddo, enâmustáá 30 seenti alosâš rääsi, kuulmâsuormâg loostah já uccâ vielgis liäđuseh. Myerji lii táválávt kuulmâčoolmâg, maŋgii tuše oovtâčoolmâg, mut ko rievtis šiev tiileest šadda, myerjist pyehtih leđe joba vittâ čalme. Myerji lii šerisruopsâd, já tast láá stuorrâ siemâneh.
Kevttim.
Láávžámyerjisthân ij lah merhâšume tálutuálust, mut jis myerjih finnâšuuččii eenâb, te myerji- já säppifabrikeh uástáččii taid mielâstis. Láávžámyerjist lii ohtâ eromâš peeli Säämist. Láávžámyerji uáináh puáhtá lasaniđ oovtâst mietâmuorjijn. Láávžámyerji lii viehâ uccáá tutkum myerji. Ij vaarâ ubâ tieđegin, maggaar šiev vaikuttâsah tast puohnâssân pyehtih leđe. Ukrainast lii ohtâ totkee huámášâm, et láávžámyerji mäihli koddá mááđuid ulmuu čuálist uáli jotelávt. Lâš-uv taat tiätu kevttum ävkkin talhâstiettust. Láávžámyerji lii kulloo taalhâs meiddei vuoptâi luovânem já vuoptâkoovjâ vuástá.
Láávžámyerji loostah láá Säämi luándust ohtâ pyeremus tejâaamnâs. Keessiv puáhtá láávžámyerjiteejâ rähtiđ meid vorâs šado oosijn, mut talle vorâs loostâid ferttee kevttiđ eenâb ko koške loostâid: suullân stuorrâ pastem verd koopân.
Ive 2018 sämikielâliih kirjeh

Ive 2018 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2018.