tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Tuorâstâh

Tuorâstâh lii oho niäljád peivi. Tot lii koskoho já vástuppeeivi kooskâst.
Turkki

Turkki (), virgálávt Tuurki täsiväldi (), lii staatâ Euroopist já Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Ankara.
Historjá.
Turkki seervâi Tave-Atlant piäluštemliiton ive 1952.
Eennâmtiätu.
Sajadâh já rääjih.
Turkki lii Aasia viestârumos riijkâ, já tot olá ucánjáhháá meiddei Euroop pel. Tuurki taavaabeln lii Čapismeerâ já máddáábeln Koskâmeerâ. Tuurki ránnjástaatah láá Bulgaria já Georgia tavveen, Kreikka viestârist, Syyria já Irak mäddin sehe Armenia, Azerbaidžan já Iran nuorttân. Kuhemus rääji lii rääji Syyriain, mii lii 899 km. Uánihumos rääji vist lii 17 km rääji Azerbaidžanáin. Merâriddo lii ohtsis suulân 7 200 km.
Morfologia.
Tuurki alemus vääri lii Ararat, mii paijaan 5 165 meetter alodâhân. 
Ekonomia.
Turkki kaavpâš eromâšávt Euroop unionáin mut meiddei Ovtâstum statâiguin, Ruoššáin, Japanáin já Kiinain. Tuurki teháliih tuálvumpyevtittâsah láá eennâmtuálupyevtittâsah, tekstiileh já tubbáák. Tuurki čuolmân lii eennâm kievhivuotâ, mii uáinoo stuorrâ pargottesvuottân. Miljovneh turkkiliih láá karttâm vyelgiđ siirdâpargen Saaksan já eres kuávloid Euroopân.
Iäláttâsah.
Anatolia pajoseh lii kärjituálukuávlu. Ton narces aroin kuáđuttuvvojeh saavzah, kaaicah já čäcipuhveleh. Tain finnee mielhi, piärgu já ulloid. Angorasaavzâst peskidum timmâ mohairullo lii maailmpegâlmâs turkkilâš pyevtittâs. Tobdosumos turkkilâs purrâmâš lii saavzâpiärgust rahtum kebab.
Kuálmádâs Tuurki aalmugist eelih táálunkuávlu uccâ sijdijn uáli oovtkiärdánávt. Enâmist láá meiddei stuorrâtááluh, main viljâluvvojeh eromâšávt valjeh tegu riisi, niisu, ohra, ruuvâš já maissâ. Toi lasseen Tuurkist viljâluvvojeh meiddei potákkeh, sukkârruottâseh, pumbul já tubbáák. Čapismeerâ já Koskâmeerâ kezis riddostielâsijn šoddâduvvojeh maaŋgâlágáneh heđâlmeh, hasselpähkineh já teejâ. Tobbeen láá meiddei motomeh viiniviljelmeh.
Tuuriism.
Turkki lii pivnohis mađhâšemeennâm, já tobbeen tuuriism lii šoddâm jotelávt 1990-lovo loopâ rääjist. Turisteh mađhâšeh eromâšávt Istanbulân já Koskâmeerâ rido luámučuosâttuvváid tegu İzmirân. Ive 2022 Tuurkist ellii 44,6 miljovn olgoeennâmlâš turistid, kiäh kuođđii enâmân 46 miljard dollarid. Turisteh puátih eromâšávt Saksaast já Ruošâst.
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Tuurki uáivikaavpug lii Ankara, mii lii Anatolia pajosijn. Stuárráámus kaavpug vuod lii Istanbul. Tot lii Aasia já Euroop rääji alne Bospornyere kuábbáá-uv peln.
Turkmenistan

Turkmenistan lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Ašgabat.
Turku

Turku () lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tuurkust ääsih 192 794 olmožid, já ton vijđodâh lii 306,35 km², mast 60,69 km² lii čääci. Turku lii Suomâ kuđâdin stuárráámus kieldâ já kuálmádin stuárráámus kaavpugkuávlu. Tuurku naaburkieldah láá Aura, Kaarina, Lieto, Masku, Mynämäki, Naantali, Nousiainen, Parainen, Pöytyä, Raisio já Rusko.
Historjá.
Turku lii Suomâ puárásumos kaavpug; eteh, et tot vuáđudui ive 1229. Kihheen ij lah tast vises, mut 1200-lovvoost tot kuittâg tábáhtui. Turku lâi Suomâ epivirgálâš uáivikaavpug iivij 1809–1812 já puoh stuárráámus kaavpug 1840-lovo räi. Tuurku tobdeh eromâšávt kulttuurkaavpugin, já tot lâi-uv Euroop union kulttuuruáivikaavpug oovtâst Tallinnain ive 2011.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Ustevvuotâkaavpugeh.
Tuurku ustevvuotâkaavpugeh láá:
Tuusniemi

Tuusniemi lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Tuusniemist ääsih 2 466 olmožid, já ton vijđodâh lii 699,43 km², mast 156,25 km² lii čääci. Tuusniemi naaburkieldah láá Heinävesi, Kaavi, Kuopio, Leppävirta já Outokumpu.
Historjá.
Tuusniemi vuáđudui ive 1870.
Siijdah.
Enonsalo, Hauranki, Hiidenlahti, Juojärvi, Juurikkamäki, Jänissalo, Kartansalo, Kiukoonniemi, Kojanlahti, Konttimäki, Kosula, Laukka-aho, Laukansalo, Leppäranta, Litmaniemi, Lohilahti, Miettilä, Ohtaanniemi, Paakkila, Petäjämäki, Susiniemi, Syrjäsaari, Tuusjärvi, Tuusniemi, Ukonlahti, Viitamäki, Pajumäki já Soittu.
Tuvalu

Tuvalu lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Funafuti.
Tuárnus

Tuárnus (, já ) lii kaavpug Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Tuárnusist ääsih 21 640 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 348,83 km², mast 160,05 km² lii čääci. Tuárnus naaburkieldah láá Kiemâ, Kiemâeennâm, Pajetuárnus já Tervola.
Historjá.
Tuárnus vuáđudui ive 1621 já lii Laapi eennâmkode puárásumos kaavpug.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Tyrnävä

Tyrnävä lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tyrnäväst ääsih 6 599 olmožid, já ton vijđodâh lii 494,85 km², mast 3,04 km² lii čääci. Tyrnävä naaburkieldah láá Kempele, Liminka, Muhos já Oulu.
Historjá.
Tyrnävä vuáđudui ive 1865.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Jokisilta, Keskikylä, Kolmikanta, Korvenkylä, Markkuu, Murto, Ojakylä, Parras, Suutarinkylä, Temmes, Tyrnävä markkân, Ylipää já Ängeslevä.
Tšad

Tšad lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii N'Djamena.
Eennâmtiätu.
Tšad vijđodâh lii 1 284 000 km², mast 24 800 km² (1,93 %) lii čääci. Vijđoduv mield Tšad lii maailm 22. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Tšad lii siseennâmriijkâ Koskâ-Afrik taveuásist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Libya, nuorttân Sudan, mäddin Koskâ-Afrik täsiväldi, maadâviestârist Kamerun, viestârist Nigeria já taveviestârist Niger. Tšadist staatârääjih láá ohtsis 6 406 km. Kuhemus rääji lii rääji Koskâ-Afrik täsivaldijn, mii lii 1 556 km. Uánihumos rääji vist lii 85 km rääji Nigeriain.
Geologia.
Tullâväärih.
Tšadist láá oovce tullâväärrid. Tain alemus lii Emi Koussi ( m). Tšad tullâväärih iä lah aktiivliih, já toi majemuš russoom lâi holoseenist.
Morfologia.
Tšad alemus saje lii Emi Koussi, mii paijaan  m alodâhân. Ton vyeligumos saje vist lii Djourab äävist (160 m).
Tšekalin

Tšekalin () lii kaavpug Ruošâst.
Historjá.
Tšekalin vuáđudui ive 1565, já tast šoodâi kaavpug ive 1776.
Tšekki

Tšekki () ađai Tšeeki täsiväldi () lii staatâ Koskâ-Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Praha.
Historjá.
Tšekki šoodâi jiečânâssân uđđâivemáánu 1. peeivi 1993, ko Tšekkoslovakia pieđgânij.
Eennâmtiätu.
Sajadâh já rääjih.
Tšekki lii staatâ Koskâ-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá Saksa, Nuorttâriijkâ, Puola já Slovakia. 
Viehâdâh.
Virgálâš kielâ já eres kielah.
Virgálâš kielâ lii tšeekikielâ, já stuárráámus uási ulmuin Tšeekist sárnuh tom. Tšeekist láá meiddei maŋgâ uccâ ucceeblovokielâ, main stuárráámuuh láá slovakiakielâ já ukrainakielâ. Ton lasseen meiddei naaburstaatâi virgálijn kielâin, ađai puolakielâst já saksakielâst, láá maaŋgah sárnooh. Eres stuorrâ kielah Tšeekist láá ruošâkielâ, vietnamkielâ, romanikielâ já eŋgâlâskielâ. Taah tiäđuh láá nurrum koijâdâllâmtutkâmušâst já sáttá leđe, et ovdâmerkkân romanikielâst láá eenâb sárnooh, tastko maaŋgah romanikielâ sárnooh iä haalijd tubdâstiđ, et sij sárnuh tom.
U

U lii läättinlâš puustavoornig 21. já anarâškielâ puustavoornig 27. puustav.
Ucjuuhâ

Ucjuuhâ (, já ) lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Ucjuuvâst ääsih 1 213 olmožid, já ton vijđodâh lii 5 372,00 km², mast 226,02 km² lii čääci. Ucjuuvâ naaburkieldah láá Suomâst Aanaar sehe Taažâst Kárášjuuhâ, Tiänu já Uunjargâ.
Historjá.
Ucjuuhâ vuáđudui ive 1876.
Viehâdâh.
&lt;mapframe text="Ucjuuhâ" width="250" height="250" zoom=9 latitude=69.9078285 longitude=27.0265 /&gt;
Čuákkipääihih.
Ive 2017 loopâst Ucjuuvâst lii tuše ohtâ čuákkipäiki: Ucjuv markkân.
Siijdah já eres aassum sajeh.
Ucjuuvâst láá 3 siijdâ: Ucjuv markkân, Kärigâsnjargâ/Vuovdâkuoškâ já Njuárgám.
Virgálij siijdâi lasseen Ucjuuvâst láá eres-uv aassum sajeh. Tagareh láá Dalvadas, Kaamâsmokke, Kevo, Niemelä, Nuvvus já Ruávisavvoon.
Arâšoddâdem já škovlim.
Arâšoddâdem fäälih Ucjuuvâst kuulmâ peivikiäjust: Ucjuvnjäälmi peivikiäjust markkânist sehe Kärigâsnjaargâ já Njuárgám peivikiäjuin. Arâšoddâdem uárnejuvvoo párnái eenikielâ mield. Kieldâst láá meid kulmâ orjâlâškielâg kielâpiervâl: Ucjuuvâst, Kärigâsnjaargâst já Njuárgámist. 
Njuárgám škoovlâst lii ovdâmáttááttâs já vuáđumáttááttâs luokain 1.–6. Kärigâsnjaargâ já Ucjuvnjäälmi škoovlâin lii sehe ovdâmáttááttâs já vuáđumáttááttâs luokain 1.–9. Máttááttâs puoh škoovlâin tábáhtuvá sehe suomâ- já orjâlâškieláid.
Uganda

Uganda lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Kampala.
Eennâmtiätu.
Uganda vijđodâh lii 241 038 km², mast 43 938 km² (18,23 %) lii čääci. Vijđoduv mield Uganda lii maailm 81. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Uganda lii staatâ Nuorttâ-Afrikist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Maadâ-Sudan, nuorttân Kenia, mäddin Tansania já Ruanda sehe viestârist Kongo demokraatlâš täsiväldi. Ugandast staatârääjih láá ohtsis 2 729 km. Kuhemus rääji lii rääji Kongo demokraatlijn täsivaldijn, mii lii 877 km. Uánihumos rääji vist lii 172 km rääji Ruandain.
Morfologia.
Uganda alemus saje lii Mount Speke čokke, mii paijaan m alodâhân. Láá kuittâg meiddei motomeh käldeeh, moi mield Uganda alemus vääri lii Margherita Peak ( m). Uganda vyeligumos saje vist lii Albert-Niili riddo (614 m).
Viehâdâh.
Tiervâsvuotâ.
Ebola.
Ugandast láá lamaš tyellittälli ebolaepidemiah. Iivij 2000–2001 čyeđeh ulmuuh jammii taavdân. Ive 2022 eennâm kierdâi nube viärráás epidemiapáároost: talle 77 olmožid jammii ebolan. 
Ive 2025 epidemia.
Uganda uáivikaavpugist Kampalast vuottui ebolaepidemia ive 2025 uđđivemáánust. Talle 32-ihásâš pyecceitipšoo jaamij ebolan. Sun poorgâi Kampalast leijee pyecceiviäsust. Virgeulmuuh kuorrii ulmuid, kiäh lijjii lamaš kontaktist tain ebolan jáámmám almain. Sust lijjii 44 kontaktid, kiäh puáhuttuvvojii. Almast pajanij kumeštâs, já laboratorioteestah čaittii, et sun lâi puáccám ebolan. Taat lâi enâmist vuosmuš ebolanjuámmum kyevti ihán. 
Ive 2025 cuáŋuimáánu loppâbeln Ugandast iä lam lamaš 42 piäiván uđđâ ebolanjuámumeh, já eennâm tiervâsvuotâministeriö almottij, et epidemia lii vuoittum já nuuhâm. Ive 2025 epidemian jammii neeljis, já neljinubáloves lijjii finnim njuámmum. Koččâmušâst lâi nuuvt kočodum Sudan-variant.
Ukraina

Ukraina ( [ukrɑˈjinɑ]) lii jiečânâs staatâ Nuorttâ-Euroopist. Ukraina uáivikaavpug lii Kiova.
Historjá.
Porgemáánu 24. peeivi 1991 Ukraina šoodâi jiečânâssân Sovjetlittoost. Ive 2014 Ruoššâ volliittij maadâ-Ukrainast leijee Krimân já väldidij tom. Tooláá iđedist kuovâmáánu 24. peeivi 2022 Ruoššâ volliittij Ukrainan uđđâsist, taan keerdi meiddei Vielgis-Ruošâ já Krim peht.
Eennâmtiätu.
Ukraina vijđodâh lii , mast 24 220 km² lii čääci. Vijđoduv mield Ukraina lii maailm 48. stuárráámus staatâ sehe Euroop nubben stuárráámus staatâ já stuárráámus ollásávt Euroopist leijee staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Ukraina lii staatâ Nuorttâ-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá nuorttân Ruoššâ, tavveen Vielgis-Ruoššâ já uárjin Puola, Slovakia, Uŋgar, Romania já Moldova. Ukrainast staatârääjih láá ohtsis 5 581 km. Kuhemus rääji lii 1 944 km rääji Ruoššáin. Uánihumos rääji vist lii 97 km rääji Slovakiain. Ukraina máddáábeln láá Azovameerâ já Čapismeerâ. Merâriddo lii ohtsis 2 782 km.
Morfologia.
Ukraina alemus saje lii Hoverla čokke (2 061 m) Viestâr-Karpaatijn, Karpaatij aalmuglâšmeecist viestâr-Ukrainast. Ton vyeligumos saje vist lii Čapismeerâ riddo (0 m).
Haldâttâh já politiik.
Ukraina staatâhäämi lii semipresidentlâš täsiväldi. 
Haaldâtlâš jyehim.
Ukraina lii juohhum 24 kuávlun, Krim autonomisâš täsivááldán já kyevti kaavpugân (): Sevastopol já Kiova.
Kuávluhaldâttuv nube tääsist Ukraina kuávluh já Krim autonomisâš täsiväldi láá juohhum syeinimáánu 2020 rääjist 136 pirrâdâhân ().
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Ukraina stuárráámus kaavpug lii ton uáivikaavpug Kiova. Tavenuorttâ-Ukrainast lii staatâ nubben stuárráámus kaavpug Harkova. Kuálmádin stuárráámus kaavpug lii ive 2014 rääjist Odessa. Ovdil 2014 tot lâi Dnipro, mii lii tääl niäljádin stuárráámus kaavpug.
Uljanovsk

Uljanovsk () lii kaavpug Uljanovsk kuávlust, Ruošâst. Tot lii Volga-juuvâ riddoost.
Historjá.
Uljanovsk vuáđudui ive 1648, já tast šoodâi kaavpug ive 1796. Kaavpug nommâ lâi Simbirsk ive 1924 räi. Uljanovsk-nommâ puátá kaavpugist šoddâm Vladimir Lenin algâalgâlii suhânoomâst (Uljanov). Nommâ muttui Lenin jäämmimive ađai ive 1924.
Ulâštooŋâs

Ulâštooŋâs ("Rhododendron tomentosum") lii toŋâsšaddoid kullee šaddo. Tot lii Tave-Pohjanmaa eennâmkode kukká.
Stuárudâh já olgohäämi.
Ulâštooŋâs lii 30–100 cm olluv. Ton verdi lii ruškâd já kukáh vielgâdeh. Lieđiloostah láá vittâ. Loovdâloostah láá uáli uceh, já toh láá meid vittâ. Šovoseh láá love. Ulâštooŋâs lii assaasloostâg šaddo. Ton loostah láá 2–5 cm kuheh. Loostah iä koočâ čohčuv, mut šado vyelemuuh loostah šaddeh ruopsâdin. Tälviv toh jorgetteh vuáluskulij já nuuvt suojâleh veerdi puolâšist. Kukkáin já loostâin lii viehâvis haajâ, mii sáttá tovâttiđ motomáid ulmuid uáivipohčâs. 
Ulâštooŋâs kukkee kesi-syeinimáánust. Šaddo puáhtá eelliđ 20–30 ihheed.
Eellimpiirâs.
Ulâštooŋâs šadda maaŋgâlágánijn jeegijn, eromâšávt karrijn. 
Kiävttu.
Ulâštooŋâs lii mirhâlâš šaddo. Tast huolâhánnáá ulmuuh láá kiävttám ulâštoŋŋâs vuolâ njaddon já talhâsin ovdâmerkkân leesmi tiipšon. Ton lasseen tot lii kevttum meid estâdiđ njuámmootaavdâi levânem leevâtmáin šaddoid lättee oolâ já tuástuđ parasiitijd.
Uma Thurman

Uma Karuna Thurman (š. cuáŋuimáánu 29. peeivi 1970, Boston, Massachusetts, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já malli.
Eellim.
Uma Thurman šoodâi Bostonist, Massachusettsist ive 1970. Suu enni lii Nena Thurman (šoddâm Birgitte Caroline von Schlebrügge), kii lii meid lamaš malli. Suu eeči, Robert Thurman, aasâi muáddi ive Indiast já lii vuossâmuš ovtâstumstaatâlâš, kiäst lii šoddâm buddhalâš muŋkki. Sun meid máttáát buddhalâšvuođâ ollâopâttuvvâst. Eeji tuávááš uáinoo-uv Uma noomâst, mii sanskritkielân meerhâš "kirkes".
Karrieer.
15-ihásâžžân Thurman varrij New Yorkân luvâttuv já mallipargoi tiet. Tobbeen sun uusâi meiddei čaittâleijee roolâid. Viehâ jotelávt sun kavnâškuođij-uv taid. Vistig sun finnij roolâid elleekuuvijn, moh iä lah nuuvt tobdoseh, mutâ jo ive 1988 sun čaittâlij kyevti stuárráb elleekooveest, "The Adventures of Baron Munchausen" já "Dangerous Liaisons". Tast maŋa sun finniiškuođij uáivipersovn roolâid-uv.
Umberto I

Umberto I () lâi Italia nubbe kunâgâs ivveest 1878 ihán 1900. Umberto naajâi Savoia prinses Margherita Teresa Giovannain ive 1868, já sunnui šoodâi alge Viktor Emanuel III ive 1869. Syeinimáánu 29. peeivi 1900 anarkist Gaetano Bresci kuudij Umberto já te Viktor Emanuel šoodâi Italia kunâgâssân.
Umberto II

Umberto II () lâi Italia niäljád já majemuš kunâgâs vyesimáánu 9. peeivist 1946 kesimáánu 10. piäiván 1946. Sun jaamij njuhčâmáánu 18. peeivi 1983.
Umesämikielâ

Umesämikielâ lii sämikielâ.
Kirjekielâ.
Ive 1999 Ruotâ Sämitigge iävtuttij virgálii čäällimvyevi umesämikielân já uđđâivemáánust 2000 iävtuttâs Sämitigge oovdânpuovtij taam Ovtâstum aalmugáid. Säämi parlamentaarlâš rääđi asâttem pargojuávkku tuhhiittij umesämikielâ čäällimvyevi 6.4.2016.
Numereh.
1 = akte&lt;br&gt;
2 = guökte&lt;br&gt;
3 = gulbme&lt;br&gt;
4 = nilje&lt;br&gt;
5 = vijhte&lt;br&gt;
6 = guvhte&lt;br&gt;
7 = tjijtje&lt;br&gt;
8 = gaktse&lt;br&gt;
9 = åktse
10 = lúhke
11 = lúhke jah ákte&lt;br&gt;
12 = lúhke jah guökte&lt;br&gt;
13 = lúhke jah gulbme
20 = guökte lúhkeh&lt;br&gt;
21 = guökte lúhkeh ákte&lt;br&gt;
22 = guökte lúhkeh guökte
30 = gulbme lúhkeh&lt;br&gt;
31 = gulbme lúhkeh ákte&lt;br&gt;
32 = gulbme lúhkeh guökte
40 = nilje lúhkeh&lt;br&gt;
50 = vijhte lúhkeh&lt;br&gt;
60 = guvhte lúhkeh&lt;br&gt;
70 = tjijtje lúhkeh&lt;br&gt;
80 = gakste lúhkeh&lt;br&gt;
90 = åktse lúhkeh
100 = tjúöhte&lt;br&gt;
200 = guökte tjúöhte&lt;br&gt;
300 = gulbme tjúöhte
1 000 = tuvsan
Kielâčááitus.
"Båtsuoj-bieŋjuv galggá báddie-gietjiesna álggiet lieratit. De tjuavrrá jiehtja viegadit ráddiesta ráddáje jah nav ájaj livva-sijiesna, guh jiehtják súhph. Die galggá daina báddie-bieŋjijne viegadit bijrra ieluon, nav júhtie biegŋja galggá vuöjdniet gúktie almatjh gelggh dahkat. Lierruo-biegŋja daggár bälij vánatallá ieluon bijrra ja ij akttak bijgŋuolissa luöjtieh. Die måddie bálliena daggár biegŋja, juhka ij leäh ållást lieratuvvama, die butsijda válldá ja dulvada. De daggár bälij tjuavrrá suv báddáje válldiet jah slåvvat."
Unna Junná

Unna Junná lii Yle Säämi sämikielâlâš párnáiohjelm, mii aalgij ive 2007. Tot ráhtoo kuulmâ sämikielân: anarâš-, nuorttâlâš- já orjâlâškielân. Unna Junná parga oovtâstpargo om. Säämi máttááttâskuávdáá medialinjáin Anarist sehe Säämi škovláin já Elleekovekuávdáš Skábmain. 
Historjá.
Suomâst sämmiliih irâttii finniđ sämikielâlijd párnáiohjelmijd jo 1990-lovo peln, mutâ Yle mield tagarân iä lam resurseh ige vuolgâttâsäigi. Ive 2005 NRK, SVT já Yle ráđádâlškuottii ohtsâš párnáiohjelmist, mutâ Yle kiäsádâđâi tast ovdilgo taggaar šoodâi, já te Suomâ peln sämipárnááh paccii vala-uv jieijâs kielâlii ohjelmttáá. Ulmuuh iä kuittâg tuuttâm toos, já ive 2006 loopâst lâi mielâčááitus Helsigist, kost maŋgâlov sämipárnážid vanhimijdisgijn lijjii vatâmin olssis párnáiohjelmijd. Tast maŋa Ylest šoodâi miärádâs rähtiđ sämikielâlijd-uv párnáiohjelmijd.
Nuuvt te Unna Junná oinuuškuođij ive 2007, talle vala ovtâspargon syemmilâš Yle já ruátálâš SVT kooskâst. Ive 2011 SVT kuittâg meridij vuáijuđ jieijâs sämikielâlii párnáiohjelm pyevtitmân, já tastoo Yle pyevtitškuođij Unna Junná ohjelmijd ohtuu. Siämmáá ive Unna Junnáást kulluuškuottii anarâš- já nuorttâlâškielâ eenâb, ko toh šoddii jođettemkiellân. Tađe ovdil tuše tavesämikielâ lâi lamaš jođettemkiellân, mutâ insertijn anarâš- já nuorttâlâškielâ kal lijjii kullum jo ovdil.
Läiđejeijeeh.
Unna Junnáást láá lamaš maaŋgah läiđejeijeeh. Algâiivij läiđejeijen toimii eereeb iärrás Sofia Jannok, Simon Issát Marainen já Petra Magga. Eres läiđejeijeeh láá lamaš ovdâmerkkân Heli Huovinen, Essi Morottaja já Petter Morottaja anarâškielân, Anna Lumikivi já Janica Gauriloff nuorttâlâškielân já Irene Länsman sehe Marianne Ketola pajekielân.
Palhâšumeh.
Ive 2010 Unna Junná uážui párnáiohjelmij váldupalhâšume Komi täsivääldist uárnejum syemmilâš-ugrilâš aalmugij elleekovefestivaalijn.
Unna Juná pyevtittem "Šuoŋâpiäju-"muusikrááiđu oovdânpyehteeh vuoittii ive 2023 Music x Media muusiksyergi Industry Awardsist Ive muusiktaho -tubdâstâs. Toos lasseen ráiđu lâi iävtukkâssân meid Lastenmusiikki ry ive 2023 Jellonagaalast Ive puáđulâš -kategoriast, já ive 2024 Jellonagaalast kyevti kategoriast: Ive párnáilaavlâ já Ive párnáimuusiktaho. Veikkâ ohtâgin tain palhâšuumijn ij Šuoŋâpiäjun teivâm, te ive 2024 gaalast tot uážui härvinâš Eromâšjellona-palhâšume ton tááhust ko ráiđu puáhtá oovdân sämikulttuur riggoduv já tuárju kulttuuräärbi siäilum.
Uranus

Uranus lii plaaneet Saturnus já Neptunus kooskâst. Tot lii Piäiváást čiččâdin aldemus plaaneet. Uranusist láá siävŋus riggeeh pirrâ, moh láá jiäŋŋum keeđgih. Nuuvtko Eennâmpállu já piäiváškode eres planeteh Uranus-uv jorá Piäiváá pirrâ. Uranus täsnitieđâlâš symbol lii . Uranus lii áinoo piäiváškode plaaneet, mii kočodui kreikkalâš immeel mield. Piäiváškode eres planeteh láá kočodum roomalâš imelij mield.
Uranus máánuh.
Uranusist láá ohtsis 27 máánnud.
Urbisaglia

Urbisaglia lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Urbisagliast ääsih 2 521 olmožid. Ton vijđodâh lii 22,86 km², já alodâh 310 m. Urbisaglia naaburkieldah láá Colmurano, Corridonia, Loro Piceno, Petriolo já Tolentino.
Siijdah.
Abbadia di Fiastra, Convento, Entogge já Maestà.
Uruguay

Uruguay lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Montevideo.
Valastâllâm.
Uruguay puoh pivnohumos valastâllâmšlaajâ lii jyelgipállu. Eennâm uásálistij jyelgipáálu olympialáid vuosmuu tove ive 1924 Pariisist já vuoitij kole. Nubbe kolle poođij tállán čuávuváin olympialijn ive 1928. Vuossâmuuh jyelgipáálu maailmmiäštárkištoh uárnejuvvojii Uruguayst ive 1930. Uruguay vuoitij miäštárvuođâ. Ive 1950 tot vuoitij nube kollees. Talle finalist táppái Brasilia.
Tobdos spelleeh lává ovdâmerkkân olympiahistorjá vuossâmuš čapisliiškág jyelgipálluspellee José Leandro Andrade, kote lâi fáárust miäštárjuávhust iivij 1924, 1928 já 1930, sehe Luis Suárez, kote lii Uruguay eennâmjuávhu puoh enâmustáá moolâid pááččám spellee.
Jyelgipáálu lasseen kuittâg rugby, kooripállu, tennis já raccastem láá pivnohis šlaajah. Uruguay kooripállueennâmjuávkku vuoitij olympiaproonsi iivij 1952 já 1956.
Uruguay vuoitij vuosmuu mitalis almosvalastâllâm maailmmiäštárkištoin ive 2025 Tokiost ko Julia Paternain vuoitij proonsi nisonij maratonist.
Us (elleekove)

Us lii ive 2019 puáttám elleekove, mon lii čáállám já stivrim Jordan Peele. Uáiviroolâin elleekooveest láá Lupita Nyong'o, Winston Duke, Elisabeth Moss já Tim Heidecker. Elleekove čuávu Adelaide Wilson (Lupita Nyong'o) perruu kii vuálgá luámumááđhán. Sij kuáhtájeh sii doppelgängerijd kiäh volliitteh sii oolâ.
Ussita

Ussita lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ussitast ääsih 248 olmožid. Ton vijđodâh lii 55,30 km², já alodâh 744 m. Ussita naaburkieldah láá Fiastra, Bolognola, Castelsantangelo sul Nera, Montefortino, Pieve Torina já Visso.
Historjá.
Ive 2016 kulmâ korrâ eennâmtuárgástus tuššâdii Ussita masa ollásávt:
Siijdah.
Calcara, Capovallazza, Casali,Castel Fantellino, Cuore di Sorbo, Fluminata (markkân), Frontignano, Sammerlano, San Placido, Sant'Eusebio, Sorbo já Vallestretta.
Utah

Utah lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Salt Lake City.
Utajärvi

Utajärvi lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Utajärvist ääsih 2 643 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 736,73 km², mast 65,56 km² lii čääci. Utajärvi naaburkieldah láá Muhos, Oulu, Pudasjärvi, Puolanka já Vaala.
Historjá.
Utajärvi vuáđudui ive 1865.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Utajärvi markkân.
Siijdah.
Ahmas, Alakylä, Ala-Naama, Ala-Niska, Autio, Juorkuna, Järvikylä, Kangaskylä, Kemilä, Kivijärvi, Kormunkylä, Marttisjärvi, Murronkylä, Naamankylä, Niska, Ojakylä, Potku, Sanginkylä, Sipolankylä, Sotka (Sotkankylä), Särkijärvi, Tervolankylä, Utanen, Ylisuvanto já Yli-Utos.
Uunjargâ

Uunjargâ (, já ) lii kieldâ Taažâst. Ive 2025 aalgâst Uunjaargâst assii 868 olmožid, já kieldâ vijđodâh lâi 1 437,19 km², mast 73,72 km² lâi čääci.
Uusikaarlepyy

Uusikaarlepyy () lii kaavpug Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Uusikaarlepyyst ääsih 7 487 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 675,20 km², mast 942,54 km² lii čääci. Uusikaarlepyy naaburkieldah láá Kauhava, Pedersöre, Pietarsaari já Vöyri. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.
Historjá.
Uusikaarlepyy vuáđudui ive 1620.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Uzbekistan

Uzbekistan lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Taškent.
Uáivikaavpug

Uáivikaavpug lii jiečânâs staatâ teikkâ eres haldâšemkuávlu kuávdáš, kost láá táválâvt staatâhaldâttuv váldutooimah nuuvtko haldâttâs já parlament. Táválâvt uáivikaavpug lii staatâ stuárráámus kaavpug. 
Staatâin pyehtih leđe maaŋgah uáivikaavpugeh, main láá eres tárguttâsah. Ovdâmerkkân Vuáládâhenâmij vuáđulavâlâš uáivikaavpug lii Amsterdam, mut Haag lii staatâ haaldâtlâš kuávdáš ko tobbeen láá Vuáládâhenâmij parlament já ministeriöh, eres staatâi ambassaadeh já alemus riehti.
Lii meiddei máhđulâš, et staatâst ij lah uáivikaavpug ollágin. Ovdâmerkkân Nauru täsivääldist ij lah uáivikaavpug ollágin.
Uáivikaavpugkuávlu

Uáivikaavpugkuávlu (suomâkielân: "pääkaupunkiseutu", uán. "PK-seutu") lii kuávlu maadâ-Suomâst. Toos kuleh 4 kaavpug: Helsig, Espoo, Kauniainen já Vantaa. 
Vittâ Suomâ 15 ollâopâttuvâin láá uáivikaavpugkuávlust.
Uárji-Virginia

Uárji-Virginia lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Charleston.
Uđđâ-Kaledonia

Uđđâ-Kaledonia () lii Ranskan kullee kuávlu maadâviestâr keejist Kuálhismeerâ, suulân 628 km máádás Vanuatust já 1 210 km nuortâs Australiast.
Uđđâ-Kaledonia lii ornim kuohtii aalmugjienâstem jiečânâsvuođâst. Vuosmuu keerdi ive 2018 já uđđâsist ive 2020. Jienâstemijn láá meridâm pissoođ uássin Ranska. Taah jienâstemeh láá uási ive 1998 rahtum sopâmuš, moin Uđđâ-Kaledonia finnij eenâb jiešhaldâšem ko Ranska eres epijiečânâs kuávluh, já mii jooskâi konflikt separatistij já toi, kiäh halijdii pissoođ uássin Ranska, kooskâst.
Uđđâ-Kaledonia ekonomia vuáđđun láá ereslágán metallij, eromâšávt nikkel, pyevtittâs sehe mađhâšem. Tai lasseen merhâšittee roolâ lii meid Ranska máksám išeruuđâst, mii lii 1,5 miljard eurod ivveest já västid paijeel 15 % Uđđâ-Kaledonia bruttoaalmugpyevtittâsâst.
Uđđâ-Kaledonia haaldâtlâš jyehim.
Uđđâ-Kaledoniast láá 3 prooviins, moh láá juohhum 33 kieldân.
Uđđâ-Seeland

Uđđâ-Seeland (, ) lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug lii Wellington.
Ekonomia.
Tuuriism.
Almugijkoskâsii maađhâšmist lii stuorrâ roolâ Uđđâ-Seeland ekonomiast. Ive 2023 Uđđâ-Seelandist ellii paijeel 3,2 miljovn turistid, main 1,3 miljovn olmožid lijjii australialiih.
Tuuriistviäru valdui anon enâmist ive 2019. Tuuriistmáávsu ferttejeh mäksiđ stuorrâ uási turistijn sehe motomeh uáppeeh já pargeeh, kiäh puátih Uđđâ-Seelandân. Australialiih já stuorrâ uási Kuálhismeerâ enâmij aalmugjesânijn vuod iä taarbâš mäksiđ tuuriistviäru. Roovvâdmáánu 1. peeivi 2024 tuuriistmáksu pajanij 35 Uđđâ-Seeland dollarist 100 dollarân. Uđđâ-Seeland esivääldi mield tuuriistviäru aledem suijân lâi tot, ete enâmist eelih jyehi ive ain eenâb turisteh. Tuuriistviäru ruuđah kiävttojeh infrastruktuur paijeentolâmân já huolâtmân sehe luándusuoijâlmân.
Uđđâivemáánu

Uđđâivemáánu lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive vuossâmuš mánuppaje. Uđđâivemáánust láá 31 peivid. 
Nommâ.
Uđđâivemáánu lii finnim noomâs tast, et tot aalgât uđđâ ive. Sárnumkielâst taat nommâ uánnán maŋgii: ulmuuh eteh "uđđivemáánu". Taat mánuppaje lii finnim eidu taam noomâ eskin anarâš kalenderân. Ovdil tast lii kevttum meiddei suomâkiel lovnânommâ "tammimáánu".
Uđđâivemáánu teikâ loppâuási tast já kuovâmáánu algâuási láá tovle nomâttum máhđulávt puolâšmáánnun.
Uđđâivemáánu sämikulttuurist.
Uđđâvuođpeivi.
Säämist tovlááh ulmuuh tárkkojii uđđâvuođpeeivi vuástásii iijâ, uáinojeh-uv tääsnih já láá-uv toh mon valjeest. Jis tääsnih lijjii ennuv, te puáđáččij šiev lyemeihe, mut jis toh iä oinum, te talle puáđáččij hallakeesi.
Paavvâlpeivi.
Tovláá eđâlduv mield jis Paavvâlpeeivi ađai uđđâivemáánu 25. peeivi lii pivvâlis šoŋŋâ, te talle lii meiddei pivvâlis tälvi. Jis lii oppeet ton siämmáá peeivi puolâš, te talle lii ubâ täälvi koolmâs.
Heeihâpeivi.
Heeihâpeeivi ađai uđđâivemáánu 19. peeivi piäiváš oppeet päštiškuát Anarist já ko tot ruápsuditij kuátihäärji, te talle puoh ulmuuh, kiäh pääihist lijjii já nähcejii, monnii olgos tiervâttiđ piäiváá.
Uŋgar

Uŋgar ( [ˈmɒɟɒrorsaːɡ] ) lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Budapest.
Historjá.
Uŋgar já Euroop union.
Njuhčâmáánu 31. peeivi 1994 Uŋgar uusâi Euroop union jesânin. Uŋgar já Euroop union ráđádâlmeh pištii masa 10 ihheed, já toh nuhhii juovlâmáánu 13. peeivi 2002. Cuáŋuimáánu 12. peeivi 2023 Uŋgarist tollui aalmugjienâstem Euroop unionân servâmist. Aalmugjienâstmist 83,76 % jienâsteijein halijdii servâđ unionân, já te nelji peeivi maŋeláá Uŋgar vuáláčaalij Euroop union servâmsopâmuš. Siämmáá peeivi Uŋgar vuáláčaalij meiddei Schengen sopâmuš.
Uŋgar seervâi Euroop unionân vyesimáánu 1. peeivi 2004. Siämmáá peeivi oovce eres-uv eurooplâžžâd staattâd servii EU:n: Eestieennâm, Latvia, Liettua, Malta, Kypros, Puola, Slovakia, Slovenia já Tšekki. 
Juovlâmáánu 21. peeivi 2007 Uŋgar seervâi Schengen-kuávlun. Uŋgar ij lah vala servâm eurokuávlun.
Eennâmtiätu.
Uŋgar vijđodâh lii 93 028 km², mast 3 420 km² lii čääci. Vijđoduv mield Uŋgar lii maailm 110. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Uŋgar lii staatâ Koskâ-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Slovakia, tavenuorttân Ukraina, maadânuorttân Romania, mäddin Kroatia já Serbia sehe uárjin Slovenia já Nuorttâriijkâ. Uŋgarist staatârääjih láá ohtsis 2 106 km. Kuhemus rääji lii rääji Slovakiain, mii lii 627 km. Uánihumos rääji vist lii 94 km rääji Sloveniain. Uŋgar lii siseennâmriijkâ ađai tast ij lah ollágin merâriddo.
Jäävrih já juuvah.
Uŋgar kuhemuuh juuvah láá Tonava uálgijuuhâ Tisza, Tonava, Raab () já Drava ().
Balaton lii Uŋgar stuárráámus jävri vijđoduv mield. Ton vijđodâh lii 598 km², kukkodâh 77 km já kobdodâh 14 km.
Morfologia.
Uŋgar alemus saje lii Kékes čokke (1 014 m). Ton vyeligumos saje vist lii Tiszajuuvâ riddo (78 m).
Haldâttâh já politiik.
Uŋgar staatâhäämi lii parlamentaarlâš täsiväldi. Uŋgar staatâhovdâ lii staatâ president. Tááláš president lii . 
Kuávlulâš jyehim.
Uŋgar juáhhoo 19 läänin (), moh láá Uŋgar alemuu tääsi kuávluhaldâttâhohtâdâh. Staatâ uáivikaavpug Budapest lii meid lääni:
Viehâdâh.
Kaavpugeh.
Uŋgar taveuásist lii staatâ uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug Budapest. Nubben stuárráámus kaavpug lii Debrecen, mii lii Uŋgar nuorttâuásist Romania rääji aldasijn. Kuálmádin stuárráámus kaavpug lii Szeged. Tot lii Uŋgar máddáákeejist Tiszajuuvâ riddoost. Niäljádin stuárráámus kaavpug lii Miskolc, mii lii Uŋgar tavenuorttân Bükk-nommâsii váráduv aldasijn.
Uŋgarkielâ

Uŋgarkielâ lii suomâ-ugrâlâš kielâ. Uŋgarkielâst láá suulân 14,5 miljovn sárnod. Tot lii stuárráámus suomâ-ugrâlâš kielâ.
V

V lii läättinlâš puustavoornig 22. já anarâškielâ puustavoornig 28. puustav.
Vaala

Vaala lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Vaalast ääsih 2 785 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 764,05 km², mast 461,33 km² lii čääci. Vaala naaburkieldah láá Kaajaan, Liminka, Muhos, Paltamo, Puolanka, Siikalatva já Utajärvi.
Historjá.
Vaala kieldâ vuáđudui ive 1954.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2016 Vaala kieldâ sirdâšui Kainuu eennâmkoddeest Tave-Pohjanmaa eennâmkoodán.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Vaala markkân.
Vaasa

Vaasa (, iivij 1855–1917 ) lii kaavpug Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Vaasast ääsih 67 012 olmožid, já ton vijđodâh lii 575,13 km², mast 210,46 km² lii čääci. Vaasa naaburkieldah láá Isokyrö, Laihia, Maalahti, Mustasaari já Vöyri. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.
Historjá.
Vaasa vuáđudui roovvâdmáánu 2. peeivi 1606.
Eennâmpajanem.
Merâčudduu kuávlust eennâm paijaan meerâst senttimeetter ivveest, mii lii eenâb ko mongin eres saajeest Nuorttâmeerâ kuávlust. Ovdâmerkkân Helsigist eennâm paijaan tuše 3–4 millimeetter ivveest. Lii rekinistum, et suulân 2 000 ive keččin lii máhđulâš jotteeđ Vaasast Uumajan eennâm mield já et Merâpottâ muttoo Jävripottân, mut tot ij lah aaibâs vises. Merâtääsi alodâhân vaaigut meiddei šoŋŋâdâhnubástume.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Vadjakielâ

Vadjakielâ lii uccâ nuorttâmeerâsyemmilâš kielâ Ruošâst. Vadjakielâ sárnuh 60 olmožid (10 olmožid eenikiellân).
Kielâčááitus.
Meil õli karjušid. Siz õli palkattu karjušiida nyd enempää eväd, eb õõ karjušiid, eväd, tšenni ep taho mennä karjušissi. Nyd tšävvää vuoroo.
Vaduz

Vaduz lii Liechtenstein uáivikaavpug já ässeelovo mield nubben stuárráámus kieldâ Schaan maŋa. Vaduzist ääsih 5 526 olmožid. Ton vijđodâh lii 17,28 km² já alodâh 460 m.
Valfornace

Valfornace lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Valfornacest ääsih 980 olmožid. Ton vijđodâh lii 48,62 km², já alodâh 441 m. Valfornace naaburkieldah láá Caldarola, Camerino, Cessapalombo, Fiastra, Muccia, Pieve Torina já Visso.
Historjá.
Valfornace kieldâ šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 2017, ko Fiordimonte já Pievebovigliana kieldah lahtojii oohtân.
Siijdah.
Alfi, Arciano, Campi, Colle San Benedetto, Cupa, Fiano, Frontillo, Isola, Marzoli, Nemi, Petrignano, Roccamaia, San Giusto, Taro, Valle e Castello, Vico di Sopra, Vico di Sotto, Villanova di Sopra já Villanova di Sotto.
Vantaa

Vantaa () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Vantaast ääsih 235 768 olmožid, já ton vijđodâh lii 240,35 km², mast 1,98 km² lii čääci. Vantaa naaburkieldah láá Espoo, Helsig, Kerava, Nurmijärvi, Sipoo já Tuusula.
Historjá.
Vantaa vuáđudui ive 1331, já tast šoodâi kaavpug ive 1974.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Vanuatu

Vanuatu lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Port Vila.
Varkaus

Varkaus lii kaavpug Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Varkausist ääsih 20 283 olmožid, já ton vijđodâh lii 524,48 km², mast 138,85 km² lii čääci. Varkaus naaburkieldah láá Heinävesi, Joroinen, Leppävirta, Rantasalmi já Savonlinna.
Historjá.
Varkaus vuáđudui kävppikieldân ive 1929, já tast šoodâi kaavpug ive 1962.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Vatikaanriijkâ

Vatikaan (, ) ađai Vatikaanriijkâ (, ) lii staatâ Euroopist, Italia uáivikaavpug Rooma siste. Tot lii sehe vijđoduvâs já ässeelovvoos peeleest maailm ucemus jiečânâs staatâ.
Venetsia

Venetsia (, ) lii kaavpug Italiast, Veneto kuávlust. Venetsiast ääsih olmožid. Ton vijđodâh lii 415,90 km² já alodâh 2,56 m. Venetsia naaburkieldah láá Campagna Lupia, Cavallino-Treporti, Chioggia, Marcon, Martellago, Mira, Mogliano Veneto, Musile di Piave, Quarto d'Altino, Scorzè já Spinea.
Eennâmtiätu.
Venetsia lii huksejum maaŋgâ uccâ suolluu oolâ. Venetsiast kanaleh láá kááđui saajeest.
Venezuela

Venezuela teikâ Venezuela bolivariaanlâš täsiväldi () lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Caracas.
Eennâmtiätu.
Venezuela vijđodâh lii 912 050 km², mast 30 000 km² lii čääci. Vijđoduv mield Venezuela lii maailm 34. stuárráámus staatâ.
Sajadâh já rääjih.
Venezuela lii staatâ Maadâ-Amerik taavaakeččin. Ton ránnjástaatah láá nuorttân Guyana, mäddin Brasilia já uárjin Kolumbia. Venezuelast staatârääjih láá ohtsis 5 267 km. Kuhemus rääji lii rääji Kolumbiain, mii lii 2 341 km. Uánihumos rääji vist lii V km rääji Guyanain. Venezuela rájášuvá Karibiameerân. Merâriddo lii ohtsis 2 800 km.
Morfologia.
Venezuela alemus saje lii Pico Bolívar čokke (4 978 m). Ton vyeligumos saje vist lii Karibiameerâ riddo (0 m).
Šoŋŋâdâh.
Venezuela lii Slovenia maŋa nubbe eennâm, mii lii monâttâm puoh jieŋâduvâid 1700-lovo maŋa. Jieŋâduv miäruštâllâm lii epitärkki. Ohtâ tulkkum lii tot, ete ton vijđodâh kalga leđe paijeel 0,1 km². Juovlâmáánust 2023 Venezuela majemuu jieŋâduv La Corona vijđodâh lâi tuše 0,02 km², já suddâm jotkui nuuvt ennuv ete vyesimáánust 2024 ton vijđodâh ij lamaš innig paijeel 0,01 km².
Ventspils

Ventspils lii kaavpug Latviast. Ventspilsist ääsih 33 372 olmožid, já ton vijđodâh lii 55,4 km².
Historjá.
Ventspilsist šoodâi kaavpug ive 1378.
Venus

Venus lii plaaneet Merkurius já Eennâmpáálu kooskâst. Tot lii Piäiváást nubben aldemus plaaneet. Nuuvtko Eennâmpállu já piäiváškode eres planeteh Venus-uv jorá Piäiváá pirrâ. Plaaneet koskâ Piäivážân lii koskâmiärálávt 108 miljovn kilomeetterid. Venus täsnitieđâlâš symbol lii .
Venus lii pakkâsumos plaaneet mii piäiváškoddeest. Ton pajaldâsliegâsvuotâ lii koskâmiärálávt 462 °C.
Tavenäävist keččum Venus jorá mietipiäiván, nubenáál ko stuorrâ uási piäiváškode planetijn. Tondiet Venusist Piäiváš paijaan viestârist já luáštá nuorttân.
Venusist iä lah máánuh.
Muusik Venusân.
Ive 2024 Ovtâstum staatâi komovuotâhaldâttâh NASA vuolgâttij ovtâstumstaatâlii ráp-artist Missy Elliott pitá "The Rain (Supa Dupa Fly)" Venus kulij. Pittá mađhâšij čuovâliävttoin, suullân 254 miljovn kilomeetterid Enâmist Venusân. Mätki piištij suullân 14 minuttid.
Vepsákielâ

Vepsákielâ lii nuorttâmeerâsyemmilâš kielâ.
Kielâčáittuseh.
OA algâaalmugij vuoigâdvuođâi julgáštâs – Artikkâl 1
"Kaik mehed sünduba joudajin i kohtaižin, ühtejiččin ičeze arvokahudes i oiktusiš. Heile om anttud melʹ i huiktusentund i heile tariž kožuda toine toiženke kut velʹlʹkundad."
Eeči mii -rukkoos vepsákielân:
Meiden Tat
"Meiden taivhaline Tatoi!"
"Olgha pühä sinun nimi."
"Tulgha sinun valdkund."
"Tehkaha kaik sinun tahton mödhe,"
"täl mal kut i taivhas."
"Anda meile tämbei jogapäiväine leib."
"I pästa meiden velgad,"
"kut mö-ki pästam meiden velgnikoiden velgad."
"Ala ve meid kodvusehe,"
"no päzuta meid pahaspäi."
"Sinun om vald"
"i vägi i hüvüz’ kaikeks igaks."
"Amin'!"
Vermont

Vermont lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Montpelier já stuárráámus kaavpug Burlington. Vermont uásistaatâst ääsih ohtsis 628 061 olmožid (2020). Tot lii olmoošlovvoin nubben ucemus uásistaatâ. Tuše Wyomingist ääsih ucceeb ulmuuh.
Vesanto

Vesanto lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Vesantost ääsih 1 992 olmožid, já ton vijđodâh lii 569,80 km², mast 147,18 km² lii čääci. Vesanto naaburkieldah láá Keitele, Konnevesi, Rautalampi, Tervo, Viitasaari já Äänekoski.
Historjá.
Vesanto vuáđudui ive 1871.
Siijdah.
Ahveninen, Harinkaa, Horonkylä, Kuuslahti, Järvenpää, Niinivesi, Närhilä, Oinaskylä, Sonkari, Tiitilänkylä, Vesamäki já Vesijärvi.
Veteli

Veteli () lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Vetelist ääsih 3 096 olmožid, já ton vijđodâh lii 520,91 km², mast 18,78 km² lii čääci. Veteli naaburkieldah láá Evijärvi, Halsua, Kaustinen, Kruunupyy, Lappajärvi, Perho já Vimpeli.
Historjá.
Veteli vuáđudui ive 1868.
Siijdah.
Aho, Alaspää, Haapala, Haapasalo, Heikkilä, Haukilahti, Finnilä, Forsbacka, Isokylä, Kainu (kuávdáš), Kalliojärvi, Lammasoja, Nykänen, Patana, Polso, Pulkkinen, Rytiniemi, Räyrinki, Sillanpää, Siponkoski, Torppa, Tunkkari, Yliveteli, Seppälänkylä, Viiste já Ämmänkoski.
Victoria, Seychelleh

Victoria lii Seychellij stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Vielgis-Ruoššâ

Vielgis-Ruošâ täsiväldi (, ) ađai Vielgis-Ruoššâ (vielgisruoš. Беларусь, "Belarus", ruoš. Белоруссия, "Belorussija") lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Minsk.
Vientiane

Vientiane lii Laos stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Vieremä

Vieremä lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Vieremäst ääsih 3 541 olmožid, já ton vijđodâh lii 973,35 km², mast 48,14 km² lii čääci. Vieremä naaburkieldah láá Iisalmi, Kaajaan, Kiuruvesi, Pyhäntä já Sonkajärvi.
Historjá.
Vieremä vuáđudui ive 1922.
Siijdah.
Amerikka, Haajainen (Haajaiskylä), Kaarakkala, Karankamäki, Kauppilanmäki, Rotimojoki, Marttisenjärvi, Nissilä, Palosenjärvi, Palosenmäki, Pyöree, Salahmi, Savimäki, Valkeiskylä (Valkiamäki) já Vieremä markkân.
Vietnam

Vietnam lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Hanoi.
Eennâmtiätu.
Vietnam vijđodâh lii 331 210 km², mast 21 140 km² lii čääci. Vijđoduv mield Vietnam lii maailm 67. stuárráámus staatâ.
Viktor Emanuel II

Viktor Emanuel II (; ) lâi Italia vuossâmuš kunâgâs ivveest 1861 ihán 1878. Sun jaamij uđđâivemáánu 9. peeivi 1878.
Viktor Emanuel III

Viktor Emanuel III (; ) lâi Italia kuálmád kunâgâs ivveest 1900 ihán 1946. Sun jaamij juovlâmáánu 28. peeivi 1947.
Vimpeli

Vimpeli () lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Vimpelist ääsih 2 827 olmožid, já ton vijđodâh lii 328,79 km², mast 41,47 km² lii čääci. Vimpeli naaburkieldah láá Alajärvi, Lappajärvi, Perho já Veteli.
Historjá.
Vimpeli vuáđudui ive 1866.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Vimpeli markkân.
Siijdah.
Hallapuro, Huopana, Koskela, Lakaniemi, Pokela, Pyhälahti, Rantakylä, Sääksjärvi, Viitaniemi, Vimpeli markkân já Vinni.
Virginia

Virginia lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Richmond já stuárráámus kaavpug Virginia Beach. Virginia uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 8,6 miljovn olmožid (2020).
Eestikielâ

Eestikielâ teikâ virokielâ lii nuorttâmeerâsyemmilâš kielâ.
Virrat

Virrat () lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Virratist ääsih 6 536 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 299,08 km², mast 136,43 km² lii čääci. Virrat naaburkieldah láá Alavus, Keuruu, Kihniö, Mänttä-Vilppula, Ruovesi, Seinäjoki, Ylöjärvi já Ähtäri.
Historjá.
Virrat vuáđudui ive 1868, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Siijdah.
Herranen, Härkönen, Jäähdyspohja, Ikkala, Killinkoski, Koro, Kotala, Kurjenkylä, Lahdenkylä, Liedenpohja, Ohtola, Rantakuntalähde, Vaskivesi, Vaskuu, Äijänneva
Visso

Visso lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Vissost ääsih 1 032 olmožid. Ton vijđodâh lii 100,40 km², já alodâh 607 m. Visso naaburkieldah láá Fiastra, Castelsantangelo sul Nera, Cerreto di Spoleto, Foligno, Monte Cavallo, Pieve Torina, Preci, Sellano, Serravalle di Chienti, Ussita já Valfornace.
Historjá.
Ive 2016 kulmâ korrâ eennâmtuárgástus tuššâdii Visso masa ollásávt:
Siijdah.
Aschio, Borgo San Giovanni, Croce, Cupi, Fematre, Macereto, Mevale, Molini di Visso, Orvano, Ponte Chiusita, Rasenna, Riofreddo já Villa Sant'Antonio.
Vladivostok

Vladivostok () lii kaavpug Ruošâst.
Historjá.
Vladivostok vuáđudui syeinimáánu 2. peeivi 1860.
Volgograd

Volgograd () lii kaavpug Volgograd kuávlust, Ruošâst. Tot lii Volga-juuvâ riddoost.
Historjá.
Volgograd vuáđudui ive 1589, já tast šoodâi kaavpug ive 1780. Kaavpug nommân lâi Tsaritsyn (​) ive 1921 räi já Stalingrad () iivij 1925–1961.
Ustevvuotâkaavpugeh.
Volgograd ustevvuotâkaavpugeh láá:
Voronež

Voronež () lii kaavpug Ruošâst.
Historjá.
Vuossâmuu keerdi Voronež mainâšuvvoo ive 1177.
Vuossargâ

Vuossargâ lii ohopeivi mii lii pasepeeivi já majebaargâ kooskâst. 
Almugijkoskâsii standard ISO 8601 mieldi vuossargâ lii oho vuossâmuš peivi. Kuittâg motomeh staatah aneh pasepeeivi oho vuossâmuš peivin. Sämikiel nommâ puátá tast, et tot lii vuosmuš argâ, tondiet vuossargâ.
Vuáládâhenâmeh

Vuáládâhenâmeh (), epivirgálávt Holland, láá staatâ Euroopist. Staatâ uáivikaavpug lii Amsterdam, mutâ haaldâtlâš uáivikaavpug lii Haag.
Vuásku

Vuásku lii enâmustáá saivâčääsist ellee vuáskukuolij lahko kyeli. Vuásku lii táválâš salâskyeli já meid Suomâ aalmugkyeli.
Stuárudâh já olgohäämi.
Vuásku lii táválávt ruánááivnásâš kyeli, mast láá ertpeelijn tevkis já ciäggu sárgáh. Jis čääci lii siävŋus, te vuáskuneh pyehtih leđe meid ruškâdeh. Vuáskun tobdeh meid ruopsis veepsijn já selgiveepsi pastelis sođđâmist. Selgiveepsist láá kyehti uási. Ovdâuásist láá 13–17 soođâd já monnjâuásist 1–3 sođđâm. Syevđilohe stuárráámuu täävtist vuálgá majaskulij pastelis säggi. Šoddâlâs vuáskun niske sáttá šoddâđ hormišin já ciägusin. 
Táválávt vuásku iälá suulân kuttâ ihe, mut puáhtá eelliđ joba 20 ihheed. Vuáskun kukkodâh lii táválávt 15–30 cm já tiäddu 50–350 gr. Åland Kökarist kuddum 2,87-kilusâš vuásku lii Almugijkoskâsâš valastâllâmkuálástemlito mield maailm stuárráámus valastâllâmkuálástempiergâsáin kuddum vuásku.
Lavdâm.
Vuáskun luándulâš lavdâm lii masa ubâ Euroop. Luándulávt vuáskuneh iä lah lamaš Skandijn, Iberia njargâenâmist, Irlandist, Apenniinij njargâenâmist, Kreikkaast já Tave-Jieŋâmeerâ suolluin. Vuáskun lii kuittâg-uv ištâdum Irlandân, Tave-Espanjan sehe Italian. Euroop ulguubeln vuásku kávnoo aldemust Ruošâst já Kazakstanist. Tot lii ištâdum ovdâmerkkân Maadâ-Afrikân, Australian já Uđđâ Seelandân.
Taveameriklâš fiskisvuásku sulâstit ennuv Euraasialâš vuáskun.
Eellimpiirâs já lattim.
Vuásku iälá jaavrijn, lááduin, Nuorttâmeerâ merâsaaivâst sehe juuvâin, moh virdedeh hitásávt. Peiviv vuásku iälá nuurijn ucâmin purrâmâš. Iho tot vuod mana čácáduv poonán čäcišadoi siähán vuoiŋâstiđ. 
Vuásku killáá suvroduv eenâb ko maaŋgah eres Suomâ kyeleh, mut jis čääsi pH-árvu lii vuálá nelji, te lasanem ij innig luhostuu. 
Lasanem.
Oresvuásku puátá suhâjuátkimahan 1–2 ivveest já niŋálâs 2–4 ivveest. Vuásku kođá kiđđuv cuáŋui- teikkâ vyesimáánust, ko čääsi liegâsvuotâ lii paijeel 6 ceehi. Toh nurâdâteh čäcišadoi siähán, kost niŋálâs luáštá meeini já oráseh šovâtteh tom.
Vuásku lii uáli pehtilis lasaneijee. Ohtâ niŋálâs puáhtá lyeštiđ joba 200 000 meinimanneed. Njivláás já pocceeláágán meinipäddi mana kiddâ čäcišaddoid já ovssijd. Algaah čalgeh 2–3 oho heđâlmittem maŋa. Vistig toh finnejeh raavvâd ruškâdâspursâšijn, mut purâškyetih elleeplankton viehâ jotelávt.
Raavâd.
Vuáskunalgaah poreh elleeplankton. Stuárráábeh ohtâgâsah ponne-elleid já uccâ kuolijd. Stuorrâ vuáskuneh sättih puurrâđ joba eres vuáskunijd.
Vuáčču

Vuáčču (, , ) lii siijdâš Suáđigil kieldâst. Tobbeen lii tavesämikielâlâš kielâpiervâl. Vuáčču lii mädimus sämmilâš sijdâ Suomâst. Tot lii váldumaađij 4 piällást.
SomBy-nommâsâš rockjuávkku lii meddâl Vuáčust.
Eennâmtiätu.
Siijdâ čoođâ kolgá Vuáču kanava, mii ovtâstit Loka já Porttâpäävti tulvâdemjaavrijd.
Vuáđusyemmiliih

Vuáđusyemmiliih (, ) lii ohtâ Suomâ piäláduvâin. Piäláduv saavâjođetteijee lii .
Ive 2025 saavâjođetteijeevaaljah.
Riikka Purra väljejui uđđâsist Vuáđusyemmilij saavâjođetteijen kesimáánu 15. peeivi piäládâhčuákkimist Lahtist. Saavâjođetteijeepaje pištá kyehti ive. Purra vuoitij kištoost Arto Luukkasii jienâiguin 730–126. Piäládâhčällen väljejui uđđâsist Harri Vuorenpää. Vuosmužžân värisaavâjođetteijen väljejui Teemu Keskisarja, nubben värisaavâjođetteijen Joakim Vigelius já kuálmádin värisaavâjođetteijen vist Simo Grönroos.
Vyesimáánu

Vyesimáánu lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive viiđâd mánuppaje. Vyesimáánust láá 31 peivid.
Nommâ.
Vyesimáánu sämikiel nommâ puátá puásuituálust já tast, et tot lii vuosij šoddâmmáánu. Taat nomâttâs lii peessâm eskin Anarâš-kalenderân. Taan mánuppaajeest lii kevttum meid suomâkiel lovnânomâttâs "toukomáánu".
Várgááh

Várgááh (, já ) lii kieldâ Taažâst. Ive 2025 aalgâst Várgáhijn assii 1 982 olmožid, já kieldâ vijđodâh lâi 600,85 km², mast 15,83 km² lâi čääci.
Vástuppeivi

Vástuppeivi lii oho viiđâd peivi já táválávt oho majemuš pargopeivi. Tot lii tuorâstuv já lávurduv kooskâst.
Vástuppeivi lii islam oskoost ohtâsâšrukkoos peivi.
Vááijuvváldálâšvuotâ

Vááijuvváldálâšvuotâ meerhâš vuoigâdvuođâlii sajattuv, mast olmooš ij uážu jieš ollásávt teikâ uásild meridiđ olssis kyeskee vuoigâdvuođâlijn tooimâin tondiet ko sun ij lah tommit räävis iberdiđ maid parga. Ovdâmerkkân hovdimtoimâlaavâ (442/1999) mield Suomâst vyeliahasâš lii vááijuvváldálâš, tastko sun lii vuálá 18-ihásâš. Meid rävisolmooš puáhtá leđe vááijuvváldálâš, jis sun ij paste hoittáđ jieijâs aašijd.
Vááijuvváldálâšvuotâ Suomâst.
Vááijuvváldálii ruđâlâš já eres hovdimtooimâst adelum laavâst (442/1999) uáivildum aašijd hoittáá hiäđukoccee, ko vááijuvváldálâš lii rävisolmooš. Vyeliahasii hiäđukoccen tuáimih suu huolâtteijee teikkâ huolâtteijeeh, jis laavâst ij asâttuu nubenáál.
Vááijuvváldálâžžân kulluuttem.
Vááijuvváldálâžžân kulluuttem lii korrâsumos vyehi raijiđ rävisulmuu toimâmtohálâšvuođâ. Kulluutmist meerrid tuámustovli. Rävisulmuu toimâmtohálâšvuođâ puáhtá raijiđ talle ko olmooš ij paste hoittáđ jieijâs ruđâlijd aašijd já suu hiätu lii tondiet vaarâst. Tuše talhâstieđâlâš diagnoos nuuvtko psyykkilâš tavdâ teikkâ dementia ij rijttáá suijân raijiđ kiängin toimâmtohálâšvuođâ.
Vááijuvváldálijd sajattâh.
Suomâst vááijuvváldálii sajattâh miäruštâlloo el. hovdimtooimâst adelum laavâst. Laavâ mield vááijuvváldáliist ij lah vuoigâdvuotâ haldâšiđ jieijâs omâduv ige toohâđ sopâmušâid teikkâ eres vuoigâdvuođâtooimâid. Jis vuoigâdvuođâtooimah láá kuittâg táváliih teikkâ taah iä meerhâš ennuv, te vááijuvváldálâš-uv uážžu laavâ mield toohâđ vuoigâdvuođâtooimâid. Vááijuvváldálii vuoigâdvuotâ rähtiđ testament teikkâ mii tábáhtuvá, jis vááijuvváldálâš ärbee maidnii, asâttuvvoo ärbikeevlist.
Jienâstemvuoigâdvuotâ já valjâtohálâšvuotâ.
Suomâ vuáđulaavâ 27 § mield vááijuvváldáliih iä uážu riemmâđ iävtukkâssân kieldâ-, ovdâskodde-, president- ige EU-vaaljâin. Tast peerusthánnáá jyehi 18 ihheed tiävdám vááijuvváldálijn-uv lii vuáđulaavâ 14 § mield vuoigâdvuotâ jienâstiđ täin vaaljâin.
Vááijuvváldálâšvuođâ nuuhâm.
Ko vyeliahasâš tiävdá 18 ihheed, te sun ij lah innig vááijuvváldálâš, jis vááijuvváldálâšvuotâ vuáđuduvá tuše ahan. Talle sun hoittááškuát jieijâs aašijd.
Värimarikielâ

Värimarikielâ lii suomâ-ugrâlâš kielâ. 
Kielâsosiologlâš tile.
Värimarikielâst láá 23 062 sárnod Ruošâ ive 2010 aalmugrekinistem mield.
Fonetiik.
Nijttomarikielâst láá love vokalid. Ton lasseen ryeššilijn lovnâsaanijn puáhtá leđe vala ohtâ vookaal. Nijttomarikielâst láá 21 konsonantid, ryeššilijn saanijn puáhtá leđe váhá eenâb.
Vävli

Vävli (, já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst. Tot lii Aanaarjäävri riddoost suulân 40 km keččin Aanaar markkânist.
Võrokielâ

Võrokielâ lii nuorttâmeerâsyemmilâš kielâ.
Vöyri

Vöyri () lii kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Vöyrist ääsih 6 412 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 499,92 km², mast 717,78 km² lii čääci. Vöyri naaburkieldah láá Isokyrö, Kauhava, Mustasaari, Uusikaarlepyy já Vaasa. Kieldâ lii kyevtikielâlâš.
Historjá.
Oovdiš Vöyri kieldâ vuáđudui ive 1868. Tááláš Vöyri kieldâ vuáđudui ive 2011.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
W

W lii läättinlâš puustavoornig 23. puustav. Tot ij lah anarâškielâ puustavoornigist.
Wales

Wales () lii eennâm Stuorrâ-Britannia viestâruásist, mii lii uási Ovtâstum kunâgâskode. Ton uáivikaavpug lii Cardiff.
Sehe kymrikielâ já eŋgâlâskielâ láá Wales virgáliih kielah. Stuárráámuš uási waleslijn sárnu eŋgâlâskielâ, mutâ kymrikielâ lii kuittâg nanosub motomijn tave- já viestâroosijn, já kymrikielâ sárnuh-uv ohtsis 538 300 olmožid Walesist.
Washington, D.C.

Washington, D.C. (virgálávt "District of Columbia", kočoduvvoo meid "Districtin", "D.C.:n" teikkâ tuše "Washingtonin") lii Ovtâstum staatâi uáivikaavpug. Tot ij kuulâ oovtâgin uásistaatân, peic tot lii njuolgist Ovtâstum staatâi kongres vuálásâš kuávlu já tast lii räijejum jiešhaldâšem. Ton ráánjáh láá Maryland já Virginia uásistaatah.
Koččâmâš uásistaatâstatusist.
Cuáŋuimáánust 2021 Ovtâstum staatâi kongres ovdâsteijei viste tuhhittij lahâiävtuttâs, mon mield Washington, D.C.:st šodâččij Ovtâstum staatâi 51. uásistaatâ. Iävtuttâs kuittâg hilgui senatist.
Washington (uásistaatâ)

Washington lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Olympia já stuárráámus kaavpug Seattle. Washington uásistaatâ ij koolgâ siävuttiđ Ovtâstum staatâi uáivikaavpugân, Washington, D.C.:n.
Washington uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 7,8 miljovn olmožid (2020).
Wellington

Wellington () lii Uđđâ-Seeland uáivikaavpug.