tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
1709

1709 (MDCCXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1700-ihelove majemuš ihe.
1795

1795 (MDCCXCV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1790-lovo kuuđâd ihe.
1785

1785 (MDCCLXXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1780-lovo kuuđâd ihe.
1775

1775 (MDCCLXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1770-lovo kuuđâd ihe.
1765

1765 (MDCCLXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1760-lovo kuuđâd ihe.
1755

1755 (MDCCLV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1750-lovo kuuđâd ihe.
Elle Márjá Vars

Elle Márjá Vars, meid Ellen Marie Vars (š. porgemáánu 12. peeivi 1957, Láhpoluoppal, Kuovdâkiäinu, Taažâ) lii sämmilâš kirječällee, jurgâleijee já tihtâčällee Taažâ peln. Sun čáálá orjâlâškielân párnái- já nuorâikiirjijd, main maŋgâ kirje láá jurgâlum eres kieláid. Taan lasseen sun lii jurgâlâm maŋgâ kirje orjâlâškielân.
Palhâšumeh.
Ive 2005 Vars vuoitij kirjeest "Čábbámus Iđitguovssu" vuossâmuu keerdi Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume. Muáddi ive maŋeláá sun vuoitij oppeet palhâšume, taan tove kirjeest "Máilmmi láikkimus olmmoš".
1735

1735 (MDCCXXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1730-lovo kuuđâd ihe.
1725

1725 (MDCCXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1720-lovo kuuđâd ihe.
1715

1715 (MDCCXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1710-lovo kuuđâd ihe.
1705

1705 (MDCCV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1700-ihelove kuuđâd ihe.
1793

1793 (MDCCXCIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1790-lovo niäljád ihe.
1783

1783 (MDCCLXXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1780-lovo niäljád ihe.
1773

1773 (MDCCLXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1770-lovo niäljád ihe.
1763

1763 (MDCCLXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1760-lovo niäljád ihe.
1753

1753 (MDCCLIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1750-lovo niäljád ihe.
1743

1743 (MDCCXLIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1740-lovo niäljád ihe.
1733

1733 (MDCCXXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1730-lovo niäljád ihe.
1723

1723 (MDCCXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1720-lovo niäljád ihe.
1713

1713 (MDCCXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1710-lovo niäljád ihe.
1703

1703 (MDCCIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1700-ihelove niäljád ihe.
Prato eennâmkode kieldah

Prato eennâmkoddeest láá 7 kieldâd.
Iitti

Iitti () lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Iittist ääsih 6 615 olmožid, já ton vijđodâh lii 687,09 km², mast 97,25 km² lii čääci. Iitti naaburkieldah láá Heinola, Kouvola (Elimäki, Kuusankoski já Jaala ive 2008 räi), Lahti (Nastola ive 2015 räi), Lapinjärvi já Orimattila.
Historjá.
Iitti vuáđudui ive 1539, já ton kieldâ vuáđudui ive 1865.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2021 Iitti kieldâ sirdâšui Kymileevi eennâmkoddeest Päijät-Häme eennâmkoodán.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Apessiinia, Erottaja, Haapakimola, Haukkala, Hiisiö, Huutotöyry, Iitti markkân, Isokylä, Jokue, Kalaksue, Kurri, Kauramaa, Kausala (Kausansaari), Koliseva, Konttila, Koskenniska, Kuukso, Kymentaka (Kymentausta), Lapinkulma, Leininkulma, Lyöttilä, Mankala, Metsälä, Muikkula, Myllytöyry, Niinimäki, Nirvinen, Parolanlääni, Pentinmäki, Perheniemi, Radansuu, Rieska, Saaranen, Sampola, Sitikkala, Sorronniemi, Säyhtee, Sääskjärvi, Taasia, Tapola, Tillola, Vuolenkoski já Väärtti.
Cantagallo

Cantagallo lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Cantagallost ääsih 3 149 olmožid. Ton vijđodâh lii 95,67 km² já alodâh 423 m. Cantagallo naaburkieldah láá Barberino di Mugello, Camugnano, Montale, Montemurlo, Pistoia, Sambuca Pistoiese, Vaiano já Vernio.
Siijdah.
Campagnana, Carmignanello, Castello, Cerbaia, Chiusoli, Dagnana, Fornace, Fossato, Gavigno, Gricigliana, Il Fabbro, L'Acqua, La Dogana, La Villa, Luicciana, Luogomano, Migliana, Peraldaccio, Piazza (ij innig aassum), S. Stefano, Sezzana já Usella.
Carmignano

Carmignano lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Carmignanost ääsih 14 702 olmožid. Ton vijđodâh lii 38,43 km² já alodâh 189 m. Carmignano naaburkieldah láá Capraia e Limite, Lastra a Signa, Montelupo Fiorentino, Poggio a Caiano, Prato, Quarrata, Signa já Vinci.
Siijdah.
Artimino, Bacchereto, Camaioni, Colle, Comeana, La Serra, Poggio alla Malva, Santa Cristina a Mezzana, Seano, Spazzavento já Verghereto.
Montemurlo

Montemurlo lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Montemurlost ääsih 18 879 olmožid. Ton vijđodâh lii 30,77 km² já alodâh 73 m. Montemurlo naaburkieldah láá Agliana, Cantagallo, Montale, Prato já Vaiano.
Siijdah.
Albiano, Bagnolo, Bagnolo di Sopra, Barzano, Borgo Pieratti, Fornacelle, Guzzano, Mulino, Oste, Palarciano, Querce já Reticaia.
Poggio a Caiano

Poggio a Caiano lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Poggio a Caianost ääsih 9 984 olmožid. Ton vijđodâh lii 6,00 km² já alodâh 45 m. Poggio a Caiano naaburkieldah láá Campi Bisenzio, Carmignano, Prato já Signa.
Siijdah.
Bonistallo, Candeli, Petraia, Poggetto já Santa Cristina in Pilli.
Vaiano

Vaiano lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Vaianost ääsih 10 005 olmožid. Ton vijđodâh lii 34,11 km² já alodâh 150 m. Vaiano naaburkieldah láá Barberino di Mugello, Calenzano, Cantagallo, Montemurlo já Prato.
Siijdah.
Fabio, Faltugnano, Gamberame, La Briglia, La Cartaia, La Foresta, La Tignamica, Parmigno, Popigliano, San Leonardo in Collina, Savignano, Schignano já Sofignano.
Eres aassum sajeh láá: Grisciavola, L'Isola, Le Fornaci, Parmigno, Popigliano, San Leonardo in Collina já Spicciano.
Vernio

Vernio lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Verniost ääsih 6 071 olmožid. Ton vijđodâh lii 63,38 km² já alodâh 257 m. Vernio naaburkieldah láá Barberino di Mugello, Camugnano, Cantagallo já Castiglione dei Pepoli.
Siijdah.
Cavarzano, Mercatale, Montepiano, San Quirico (markkân), Sant'Ippolito, Sasseta já Terrigoli-Le Confina.
Vernio kieldâst láá meiddei čuávuvááh ucebeh siijdah:
Prato

Prato lii kaavpug Italiast, Toscana kuávlust. Pratost ääsih 194 155 olmožid. Ton vijđodâh lii 97,35 km² já alodâh 65 m. Prato naaburkieldah láá Agliana, Calenzano, Campi Bisenzio, Carmignano, Montemurlo, Poggio a Caiano, Quarrata já Vaiano.
Historjá.
Pratost šoodâi kaavpug ive 1653.
1778

1778 (MDCCLXXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1770-lovo oovcád ihe.
1758

1758 (MDCCLVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1750-lovo oovcád ihe.
1738

1738 (MDCCXXXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1730-lovo oovcád ihe.
Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume

Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume (, , , , , já ) lii ohtâ viiđâ palhâšuumeest, maid Tave-enâmij rääđi mieđeet jyehi ive. Taat palhâšume vuáđudui ive 1962 ađai taat lii puárásumos palhâšume tain viiđâst. Taat palhâšume mieđettuvvoo čaabâkirjálii kirjeest, mii lii čallum mottoom Tave-eennâmlii kielân.
Palhâšume stuárudâh láá 350 000 Tanska ruvnâd ađai suulân 47 000 eurod.
Joroinen

Joroinen () lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Joroisiist ääsih 4 708 olmožid, já ton vijđodâh lii 711,76 km², mast 136,64 km² lii čääci. Joroisii naaburkieldah láá Juva, Leppävirta, Pieksämäki, Rantasalmi já Varkaus.
Historjá.
Joroinen vuáđudui ive 1631.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2021 Joroisii kieldâ sirdâšui Maadâ-Savo eennâmkoddeest Tave-Savo eennâmkoodán.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Heinävesi

Heinävesi lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Heinävesist ääsih 3 197 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 319,58 km², mast 289,62 km² lii čääci. Heinävesi naaburkieldah láá Leppävirta, Liperi, Outokumpu, Savonlinna, Tuusniemi já Varkaus.
Historjá.
Heinävesi vuáđudui ive 1869.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2021 Heinävesi kieldâ sirdâšui Maadâ-Savo eennâmkoddeest Tave-Kärjil eennâmkoodán.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Heinävesi markkân.
Ucjuvnjäälmi škovlâ

Ucjuvnjäälmi škovlâ ( já ) lii kyevtkielâg ovtâstittum škovlâ Ucjuuvâ markkânist. Škoovlâst láá sehe suomâ- já orjâlâškielâg luokah ovdâškoovlâst oovcád luokan. Ovdâškoovlâst ain kuuđâd luoka räi máttááttâs tábáhtuvá iänááš párnái eenikielân. Eenâbloho uáppein máttájeh orjâlâškielân. Ive 2016 škoovlâst lijjii 80–90 uápped.
Oovtâstpargo.
Ucjuvnjäälmi škoovlâ vyelitääsi Suomâ peln já Sirmá škovlâ Taažâ peln láá porgâm oovtâstpargo raajij rasta jo ive 2006 rääjist. Škoovlah uárnejeh ohtâsâš máttááttâs kuohtii ohhoost, ohtii Ucjuuvâst já ohtii Sirmáást. Kiđđuv 2020 oovtâstpargo jooskâi koskâpuddâsávt koronapandemia tiet.
1718

1718 (MDCCXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1710-lovo oovcád ihe.
1770

1770 (MDCCLXX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1770-lovo vuossâmuš ihe.
1750

1750 (MDCCL) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1750-lovo vuossâmuš ihe.
1730

1730 (MDCCXXX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1730-lovo vuossâmuš ihe.
1710

1710 (MDCCX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1710-lovo vuossâmuš ihe.
Ive sämmilâš

Ive sämmilâš (, já ) lâi palhâšume já tubdâstâs, mon uáivikaavpugkuávlu sämiservi City-Sámit ry juovij iivij 2015–2017. City-Sámit finnij idea palhâšumán Saaʹmi Nueʹtt Ive nuorttâlâš- já Suomâ patâreijeeiše Ive patâreijeenissoon -palhâšuumijn. Palhâšume ulmen lâi:
"ruokâsmittiđ sämmilijd kattiđ jiejâs kulttuur já kielâ, sirdeđ taid puáttee suhâpuolváid já lasettiđ válduaalmug tiäđulâšvuođâ sämmilijn."
1774

1774 (MDCCLXXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1770-lovo viiđâd ihe.
1754

1754 (MDCCLIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1750-lovo viiđâd ihe.
1734

1734 (MDCCXXXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1730-lovo viiđâd ihe.
1714

1714 (MDCCXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1710-lovo viiđâd ihe.
1792

1792 (MDCCXCII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1790-lovo kuálmád ihe.
Čevetjäävri škovlâ

Čevetjäävri škovlâ (, ) lii uccâ kyevtkielâg ovtâstittum škovlâ Čevetjäävrist. Škoovlâst adeluvvoo vuáđumáttááttâs iheluokkaid 1–9. Tobbeen puáhtá luuhâđ nuorttâlâškielâ sehe eenikiellân já vieres kiellân. Nuorttâlâškielâ kiävttoo máhđulâšvuođâi mield meiddei eres oppâtiijmijn. Škovlâ lii siijdâ kulttuurtábáhtusâi kuávdáš, já uáppeeh uásálisteh távjá tábáhtusâi orniimân.
1772

1772 (MDCCLXXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1770-lovo kuálmád ihe.
1732

1732 (MDCCXXXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1730-lovo kuálmád ihe.
1712

1712 (MDCCXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1710-lovo kuálmád ihe.
1782

1782 (MDCCLXXXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1780-lovo kuálmád ihe.
1762

1762 (MDCCLXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1760-lovo kuálmád ihe.
1742

1742 (MDCCXLII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1740-lovo kuálmád ihe.
1722

1722 (MDCCXXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1720-lovo kuálmád ihe.
1702

1702 (MDCCII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1700-ihelove kuálmád ihe.
Virolahti

Virolahti lii kieldâ Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Virolahtist ääsih 3 086 olmožid, já ton vijđodâh lii 558,98 km², mast 186,99 km² lii čääci. Virolahti naaburkieldah láá Hamina já Miehikkälä. 
Historjá.
Virolahti vuáđudui ive 1336.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Virolahti siijdah ive 1939.
Alapihlaja, *Ala-Urpala, Eerikkälä, Hailila, Hanski, Hellä (Heligby), Hämeenkylä (Tavastby), Häppilä, Järvenkylä, Kattilainen, *Kiiskilahti, Klamila, Koivuniemi, *Koskela, Koskelanjoki, Kotola, Kurkela, *Laitsalmi, Länsikylä (Flonckarböle), *Martinsaari, Mattila, Mustamaa, Nopala, *Orslahti, *Paatio (Båtö, Patio), Pajulahti, *Pajusaari, *Pitkäpaasi, Pyterlahti, Ravijoki, Ravijärvi, Reinikkala, Rännänen (Grennäs), Sydänkylä (Kallfjärd), Säkäjärvi (Seekeirffby), Tiilikkala, Vaalimaa (Vaderma), Vilkkilä, Virojoki, Virolahti markkân, Yläpihlaja já *Ylä-Urpala.
1786

1786 (MDCCLXXXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1780-lovo čiččâd ihe.
1766

1766 (MDCCLXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1760-lovo čiččâd ihe.
1746

1746 (MDCCXLVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1740-lovo čiččâd ihe.
Pyhtää

Pyhtää () lii kieldâ Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Pyhtääst ääsih 5 130 olmožid, já ton vijđodâh lii 780,96 km², mast 456,21 km² lii čääci. Pyhtää naaburkieldah láá Loviisa, Kotka já Kouvola (Anjalankoski já Elimäki ive 2008 räi). Kieldâ lii kyevtikielâlâš.
Historjá.
Pyhtää vuáđudui ive 1347.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Ahvenkoski (Abborfors), Alakylä (Nerbyn), Haavisto, Harjunkylä, Heinlahti (Heinlax), Hinkapyöli (Hinkaböle), Hirvikoski (Österhirvikoski), Huutjärvi, Itäkirkonkylä (Österkyrkoby), Itämyllykylä (Österkvarnby), Jonakorpi (Bjånakärret), Kangas, Kaunissaari (Fagerö), Kiviniemi (Lillkuppis), Loosari/Loosaari (Klåsarö), Länsikirkonkylä (Västerkyrkoby), Länsikylä (Västerby/Västerkuppis), Länsimyllykylä (Västerkvarnby), Malmi (Malm), Metsäkylä (Skogsbyn), Munapirtti (Mogenpört), Mutankylä (Mudasbyn), Pirtnuora (Pörtnor), Purola (Svartbäck), Roones (Rånäs), Siltakylä (Broby/Storkuppis), Struka (Stråka), Tuuski (Tuskas), Ulkokylä (Utby), Vastila já Ylikylä (Uppbyn).
1726

1726 (MDCCXXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1720-lovo čiččâd ihe.
1748

1748 (MDCCXLVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1740-lovo oovcád ihe.
1667

1667 (MDCLXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1660-lovo káávcád ihe.
1706

1706 (MDCCVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1700-ihelove čiččâd ihe.
Olmoošvuoigâdvuotâlitto

Olmoošvuoigâdvuotâlitto (, , já ) lii syemmilâš, oskolduvlávt já poolitlávt čoonnâsmettum olmoošvuoigâdvuotâornijdume, mii vuáđudui ive 1979. Lito pargon lii ovdediđ vuáđu- já olmoošvuoigâdvuođâi olášume já tubdâm sehe vuástálistiđ olmoošvuoigâdvuotâluávkkámijd Suomâst.
Toorjâjesâneh.
Olmoošvuoigâdvuotâlittoost láá 9 toorjâjesânid:
Lito jeessânvuođah.
Olmoošvuoigâdvuotâlitto lii Olmoošvuoigâdvuotâlitoi almugijkoskâsii káttuseervi (FIDH) jeessân já ohtâ Eurooplii olmoošvuoigâdvuođâi piäluštemlito (AEDH) vuáđudeijein.
Lito jođetteijeeh.
Lito uáivičälleeh.
Ive 2013 rääjist Olmoošvuoigâdvuotâlito uáivičällee lii lamaš staatâtiettui tuáhtár Kaari Mattila (ovdil Päivi Mattila). 
Stiivrâ saavâjođetteijeeh.
Olmoošvuoigâdvuotâlito stiivrâ saavâjođetteijee lii staatâtiettui tuáhtár Maija Jäppinen.
1780

1780 (MDCCLXXX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1780-lovo vuossâmuš ihe.
1760

1760 (MDCCLX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1760-lovo vuossâmuš ihe.
1740

1740 (MDCCXL) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1740-lovo vuossâmuš ihe.
1720

1720 (MDCCXX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1720-lovo vuossâmuš ihe.
1700

1700 (MDCC) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1600-lovo majemuš ihe já 1700-ihelove vuossâmuš ihe.
1784

1784 (MDCCLXXXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1780-lovo viiđâd ihe.
1764

1764 (MDCCLXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1760-lovo viiđâd ihe.
1744

1744 (MDCCXLIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1740-lovo viiđâd ihe.
1724

1724 (MDCCXXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1720-lovo viiđâd ihe.
1704

1704 (MDCCIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1700-ihelove viiđâd ihe.
1708

1708 (MDCCVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1700-ihelove oovcád ihe.
1788

1788 (MDCCLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1780-lovo oovcád ihe.
1768

1768 (MDCCLXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1760-lovo oovcád ihe.
1728

1728 (MDCCXXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1720-lovo oovcád ihe.
1796

1796 (MDCCXCVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1790-lovo čiččâd ihe.
1776

1776 (MDCCLXXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1770-lovo čiččâd ihe.
1756

1756 (MDCCLVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1750-lovo čiččâd ihe.
1736

1736 (MDCCXXXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1730-lovo čiččâd ihe.
1716

1716 (MDCCXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1710-lovo čiččâd ihe.
1697

1697 (MDCXCVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1690-lovo káávcád ihe.
1687

1687 (MDCLXXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1680-lovo káávcád ihe.
1677

1677 (MDCLXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1670-lovo káávcád ihe.
1657

1657 (MDCLVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1650-lovo káávcád ihe.
1637

1637 (MDCXXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1630-lovo káávcád ihe.
Managua

Managua lii Nicaragua uáivikaavpug já staatâ stuárráámus kaavpug. Tot lii meid Managua departement uáivikaavpug. Kaavpug lii Managuajäävri maadâviestârriddoost. Kaavpugist láá 1 052 217 ässed já ubâ Managua metropolkuávlust ohtsis 1 401 687 (árvu ive 2019).
1627

1627 (MDCXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1620-lovo káávcád ihe.
1617

1617 (MDCXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1610-lovo káávcád ihe.
1607

1607 (MDCVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1600-ihelove káávcád ihe.
1695

1695 (MDCXCV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1690-lovo kuuđâd ihe.
1685

1685 (MDCLXXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1680-lovo kuuđâd ihe.
1675

1675 (MDCLXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1670-lovo kuuđâd ihe.
1665

1665 (MDCLXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1660-lovo kuuđâd ihe.
1655

1655 (MDCLV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1650-lovo kuuđâd ihe.
1645

1645 (MDCXLV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1640-lovo kuuđâd ihe.
1625

1625 (MDCXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1620-lovo kuuđâd ihe.
1615

1615 (MDCXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1610-lovo kuuđâd ihe.
1605

1605 (MDCV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1600-ihelove kuuđâd ihe.
1601

1601 (MDCI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1600-ihelove nubbe ihe.
1691

1691 (MDCXCI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1690-lovo nubbe ihe.
Hankasalmi

Hankasalmi lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Hankasalmist ääsih 4 778 olmožid, já ton vijđodâh lii 687,75 km², mast 116,06 km² lii čääci. Hankasalmi naaburkieldah láá Kangasniemi, Konnevesi, Laukaa, Pieksämäki, Rautalampi já Toivakka.
Historjá.
Hankasalmi vuáđudui ive 1872.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Armisvesi, Hankasalmi markkân, Hankasalmi sajattâhkuávlu, Kallioaho, Kankainen, Kärkkäälä, Murtoinen, Niemisjärvi, Ristimäki, Sauvamäki, Säkinmäki já Venekoski.
1681

1681 (MDCLXXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1680-lovo nubbe ihe.
1671

1671 (MDCLXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1670-lovo nubbe ihe.
Njuárgám škovlâ

Njuárgám škovlâ (, ) lii kyevtkielâg vyeliškovlâ Njuárgámist. Njuárgám škovlâ lii Suomâ tavemus vyeliškovlâ. Škoovlâ ohtâvuođâst lii Suomâ áinoo pygálysškovlâ. Tot lii Ucjuuvâ maadâpeln já lii áávus čohčuv pygálys ääigi.
1661

1661 (MDCLXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1660-lovo nubbe ihe.
1651

1651 (MDCLI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1650-lovo nubbe ihe.
1641

1641 (MDCXLI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1640-lovo nubbe ihe.
1631

1631 (MDCXXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1630-lovo nubbe ihe.
1611

1611 (MDCXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1610-lovo nubbe ihe.
1693

1693 (MDCXCIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1690-lovo niäljád ihe.
1683

1683 (MDCLXXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1680-lovo niäljád ihe.
1673

1673 (MDCLXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1670-lovo niäljád ihe.
1663

1663 (MDCLXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1660-lovo niäljád ihe.
1653

1653 (MDCLIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1650-lovo niäljád ihe.
1643

1643 (MDCXLIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1640-lovo niäljád ihe.
1633

1633 (MDCXXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1630-lovo niäljád ihe.
1623

1623 (MDCXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1620-lovo niäljád ihe.
1613

1613 (MDCXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1610-lovo niäljád ihe.
1603

1603 (MDCIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1600-ihelove niäljád ihe.
Nisonieidâ

Nisonieidâ (, , , ) lii Tove Jansson rähtim Muumi-mainâsij nisohuáđđoo. Sun lii Muumistáálu sierâdemskippáár já ustev. Sust lii meid stuorrâviljâ Niso. Nisonieidâ tobdomeerhah láá kálluvuoptah já kolleriegis čižetpele jyelgiruottâs pirrâ.
Nisonieidâ sämikielân.
TV-rááiđust.
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu nuorttâlâškielân, orjâlâškielân já anarâškielân. Rááiđu láá jurgâlâm nuorttâlâškielân Tiina Sanila-Aikio, orjâlâškielân Inger-Mari Aikio já anarâškielân Neeta Jääskö. Jurgâlusâi vuáđuld Nisonieidâ rooli jienâčaittâleh nuorttâlâškielân Heidi Gauriloff, orjâlâškielân Linda Tammela já anarâškielân Heli Huovinen.
1699

1699 (MDCXCIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1690-lovo majemuš ihe.
1689

1689 (MDCLXXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1680-lovo majemuš ihe.
1679

1679 (MDCLXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1670-lovo majemuš ihe.
1669

1669 (MDCLXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1660-lovo majemuš ihe.
1659

1659 (MDCLIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1650-lovo majemuš ihe.
1649

1649 (MDCXLIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1640-lovo majemuš ihe.
1639

1639 (MDCXXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1630-lovo majemuš ihe.
1629

1629 (MDCXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1620-lovo majemuš ihe.
1619

1619 (MDCXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1610-lovo majemuš ihe.
1609

1609 (MDCIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1600-ihelove majemuš ihe.
Ucjuv kirkko

Ucjuv kirkko ( já ) lii keđgikirkko Ucjuuvâst. Tot kulá Ucjuv servikoodán. Kirho vuávái Saksaast šoddâm syemmilâš arkkiteht Ernst Lohrmann intendentkontturist. Kirkko lii váldumaađij 4 pellâst suulân 6 km keččin Ucjuv markkânist máádás. Kirho kirkkoenâmeh láá váldumaađij nubepeln, mut sáŋgárhävdieennâm lii kirho váldu-uuvsâ oovdâst.
Ucjuv kirkko lii sehe Suomâ já Euroop union tavemus kirkko.
Historjá.
Kirkko huksejui keeđgist iivij 1850–1853. Huksim maavsij suullân 90 000 märkkid. 
Huksiittâs.
Kirkko lii ucce; tast láá čokkámsajeh suulân 240 ulmui. Kirkko lii nuuvt kočodum kuheskirkko. Ton tornâ lii kirho nuorttiikeččin. Viestârkeččin lii tuolbâkáttusâš sáákkást, mii lii vyeligub ko kirkkosali.
Álttártavlu.
Álttár tyehin lii stuorrâ álttártavlu (270 × 140 cm), mon nommâ lii "Pajaspajanem". Tom máálái Aukusti Koivisto ive 1924. Tolebáá álttárseeinist lâi tuše kolledum ristâ.
Kirkkotuveh.
Ucjuv kirho aldasijn Maadâjäävri riddoost láá kirkkotuveh, main jieškote-uvlágáneh Ucjuuvâ suuvah ijâstâllii kirhostâldijnis. Tuveh huksejuvvojii 1800-lovo aalgâst, já toh lijjii vijđáht kiävtust vala 1930-lovvoost. Tuveh lijjii suullân 20, mut iivij mield toh sirdojii meddâl. 
Onnáá peeivi siämmáá kuávlust Maadâjäävri riddoost láá 14 tuppeed, moh láá macâttum toho já restauristum. Keessiv tobbeen lii meiddei kähviviste, kost puáhtá puurrâđ vohvelijd já juuhâđ sääpi.
1636

1636 (MDCXXXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1630-lovo čiččâd ihe.
1656

1656 (MDCLVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1650-lovo čiččâd ihe.
1676

1676 (MDCLXXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1670-lovo čiččâd ihe.
1696

1696 (MDCXCVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1690-lovo čiččâd ihe.
1686

1686 (MDCLXXXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1680-lovo čiččâd ihe.
1666

1666 (MDCLXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1660-lovo čiččâd ihe.
1646

1646 (MDCXLVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1640-lovo čiččâd ihe.
1626

1626 (MDCXXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1620-lovo čiččâd ihe.
1606

1606 (MDCVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1600-ihelove čiččâd ihe.
1698

1698 (MDCXCVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1690-lovo oovcád ihe.
Kärigâsnjaargâ škovlâ

Kärigâsnjaargâ škovlâ ( já ) lii kyevtkielâg ovtâstittum škovlâ Kärigâsnjaargâ markkânist. Škoovlâst láá sehe suomâ- já orjâlâškielâg luokah ovdâškoovlâst oovcád luokan. Ovdâškoovlâst ain kuuđâd luoka räi máttááttâs tábáhtuvá iänááš párnái eenikielân.
1678

1678 (MDCLXXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1670-lovo oovcád ihe.
1658

1658 (MDCLVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1650-lovo oovcád ihe.
1638

1638 (MDCXXXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1630-lovo oovcád ihe.
1618

1618 (MDCXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1610-lovo oovcád ihe.
1680

1680 (MDCLXXX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1680-lovo vuossâmuš ihe.
1660

1660 (MDCLX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1660-lovo vuossâmuš ihe.
1620

1620 (MDCXX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1620-lovo vuossâmuš ihe.
1600

1600 (MDC) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1500-lovo majemuš ihe sehe 1600-ihelove vuossâmuš ihe.
Áillohaš-muusikpalhâšume

Áillohaš-muusikpalhâšume teikkâ Áillohaš-palhâšume lii sämimuusik palhâšume, mon Taažâ sämmilij riijkâservi, Kuovdâkiäinu kieldâ já Kuovdâkiäinu Sämmilij servi vuáđudii ive 1993 Nils-Aslak Valkeapää 50. šoddâmpeeivi kunnen. Vuossâmuu palhâšume vuoitij Mari Boine. Palhâšume juáhhoo jyehi ive pessijâšlávurduv Sámi Grand Prix -kišto ääigi ulmui teikkâ ulmuid, kiäh ovdedeh sämimuusik. Vyeittee finnee 20 000 ruvnâd, diplom já kyevti oho paje Lásságámmist.
1690

1690 (MDCXC) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1690-lovo vuossâmuš ihe.
1670

1670 (MDCLXX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1670-lovo vuossâmuš ihe.
1650

1650 (MDCL) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1650-lovo vuossâmuš ihe.
1630

1630 (MDCXXX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1630-lovo vuossâmuš ihe.
1610

1610 (MDCX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1610-lovo vuossâmuš ihe.
1688

1688 (MDCLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1680-lovo oovcád ihe.
1668

1668 (MDCLXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1660-lovo oovcád ihe.
1648

1648 (MDCXLVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1640-lovo oovcád ihe.
1628

1628 (MDCXXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1620-lovo oovcád ihe.
SlinCraze

SlinCraze, olmâ nommâ Nils Rune Utsi (š. roovvâdmáánu 20. peeivi 1990, Maazi, Kuovdâkiäinu, Taažâ) lii sämmilâš ráppájeijee Taažâ peln. Sun ráppáá iänááš orjâlâškielân, mut meid táru- já eŋgâlâskielân. Sun lii lamaš algâaalmug hiphop kuávdáš jienâ jo ive 2004 rääjist.
Palhâšumeh.
Ive 2020 sun vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume.
1608

1608 (MDCVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1600-ihelove oovcád ihe.
1694

1694 (MDCXCIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1690-lovo viiđâd ihe.
1674

1674 (MDCLXXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1670-lovo viiđâd ihe.
1654

1654 (MDCLIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1650-lovo viiđâd ihe.
1634

1634 (MDCXXXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1630-lovo viiđâd ihe.
1614

1614 (MDCXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1610-lovo viiđâd ihe.
1682

1682 (MDCLXXXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1680-lovo kuálmád ihe.
1662

1662 (MDCLXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1660-lovo kuálmád ihe.
1642

1642 (MDCXLII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1640-lovo kuálmád ihe.
1622

1622 (MDCXXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1620-lovo kuálmád ihe.
1602

1602 (MDCII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1600-ihelove kuálmád ihe.
1692

1692 (MDCXCII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1690-lovo kuálmád ihe.
1672

1672 (MDCLXXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1670-lovo kuálmád ihe.
1652

1652 (MDCLII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1650-lovo kuálmád ihe.
Shirley Bassey

Dame Shirley Veronica Bassey (š. uđđâivemáánu 8. peeivi 1937, Cardiff, Wales, Ovtâstum kunâgâskodde) lii waleslâš lávloo. Sun lii tobdos om. "James Bond" -elleekuuvij "Goldfinger" (1964), "Diamonds are Forever" (1971) já "Moonraker" (1979) tubdâldâhlavlui lávlon.
Eellim.
Shirley Veronica Bassey šoodâi uđđâivemáánu 8. peeivi 1937 Tiger Bayst, Cardiffist. Suu eeči lâi nigerialâš merâalmai Henry Bassey já suu enni lâi eŋlandlâš Eliza Jane Start. Bassey eenist lijjii jo 4 párnáá, ko sun teeivâi Henry Bassey. Sunnui šoddii kuttâ párnáá lase já Shirley lâi täin nuorâmus.
1632

1632 (MDCXXXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1630-lovo kuálmád ihe.
1612

1612 (MDCXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1610-lovo kuálmád ihe.
Yrjö Väisälä

Yrjö Väisälä (ive 1906 räi Veisell; ) lâi syemmilâš geodeet, täsnitiettee já fysikkár. Sun tooimâi akatemikkárin iivij 1951–1961.
Karrieer.
Yrjö Väisälä luuvâi täsnitiettuu Helsig ollâopâttuvâst. Suu máttáátteijee lâi Anders Donner. Väisälä uásálistij Ursa vuáđđudmân ive 1921. Väisälä šoodâi Tuurku ollâopâttuv fyysiik professorin ive 1924. Ton lasseen sun lâi meid täsnitiettuu professor ive 1928 rääjist. Yrjö Väisälä nomâttui Suomâ Akatemia jesânin ive 1951. 
Väisälä kavnâm asteroideh.
Karrieer ääigi Väisälä kaavnâi 128 asteroidid:
1684

1684 (MDCLXXXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1680-lovo viiđâd ihe.
1664

1664 (MDCLXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1660-lovo viiđâd ihe.
1644

1644 (MDCXLIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1640-lovo viiđâd ihe.
1624

1624 (MDCXXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1620-lovo viiđâd ihe.
1604

1604 (MDCIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1600-ihelove viiđâd ihe.
Sámi Grand Prix

Sámi Grand Prix lii sämmilâš juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal -servi (, ) uárnee jyehi ive Kuovdâkiäinust Taažâ peln pessijâšmarkkânij ääigi pessijâšlávurduv. Sámi Grand Prix artisteh puátih enâmustáá Taažâst, Ruotâst já Suomâst. 
Historjá.
Vuossâmuš Grand Prix uárnejui ive 1990. Grand Prix uárnejui jyehi ive tastmaŋa eereeb ive 2020, ko ubâ Säämi pessijâšfestivaal ij uárnejum koronaviruspandemia tiet.
Sámi Grand Prix lii uárnejum jyehi pessijâšlávurduv Báktehárji-maaŋgâtoimâhaalâst ton maŋa ko hallâ lekkui skammâmáánu 27. peeivi 1992. Ive 1991 Sámi Grand Prix uárnejui Kuovdâkiäinu Plastikhaalist.
Juoigâm- já lávlumuásih.
Kištoost láá kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási. Jyehi ive juoigâmuásist láá 10 uásálisted já lávlumuásist 6 uásálistee, kiäh jyeigih já lávluh jiešrahtum, almostitmettum muusikpittáid. Juoigâmuásán puáhtá uásálistiđ ärbivuáválij juáigusijguin, livđijguin, leuʹddijguin, vuolleiguin teikkâ vuelieiguin čuojâldittemttáá. Laavlâ puáhtá leđe mii peri muusikšlaajâid, mut pitá säänih ferttejeh leđe monnii sämikielân. Lávlumuási vyeittee piäsá uásálistiđ Liet-Lávlut-kiišton.
Áillohaš-muusikpalhâšume.
Áillohaš-muusikpalhâšume lii sämimuusik palhâšume, mon Taažâ sämmilij riijkâservi, Kuovdâkiäinu kieldâ já Kuovdâkiäinu Sämmilij servi jyehih jyehi ive pessijâšlávurduv Sámi Grand Prix -kišto ääigi ulmui teikkâ ulmuid, kiäh ovdedeh sämimuusik. Vyeittee finnee 20 000 ruvnâd, diplom já kyevti oho paje Lásságámmist.
1391

1391 (MCCCXCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1390-lovo nubbe ihe.
1381

1381 (MCCCLXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1380-lovo nubbe ihe.
Aila-duo

Aila-duo lâi muusikjuávkku, mon anarâš musikkár Heli Aikio já syemmilâš musikkár Jessika Lampi vuáđudáin ive 2013. Suoi lávloin anarâškielân.
Historjá.
Aila-duo vuossâmuš konsert lâi Ivalo River Camping šiljoost porgemáánust 2013. Ive 2014 suoi uásálistijn lavluin "Naharij kandâ" Sámi Grand Prix -kiišton, mon lávlumuási suoi vuoittijn. Vuáitu tiet suoi peesáin uásálistiđ siämmáá ive Liet International -kiišton, mast suoi poođijn nubben. Sunnuu vuossâmuš skiärru almostui kuovâmáánu 3. peeivi 2018. Skiäru pyevtittij Tuupa Records. Ive 2020 Aikio já Lampi meridáin joskâđ Aila-duo. Duo majemuš konsert syeinimáánu 10. peeivi 2020 lâi siämmáá sajeest ko vuossâmuš ađai Ivalo River Camping šiljoost.
Diskografia.
Nurâldâhskiäruh.
Duost lii pittá meid čuávuváá skiärust:
Lars-Ánte Kuhmunen

Lars-Ánte Kuhmunen (š. 1979) lii sämmilâš pajeolmooš, jyeigee já musikkár Kiärunist, Ruotâst. Kuhmunen vuoitij ive 2000 Sámi Grand Prix -kišto juoigâmuási já ive 2006 Folkelarm-palhâšume albumstis "Birrasis". Sun lii meid porgâm Piäiváš Säämi Aalmugteatteráin. 
1. Gabná duottar (4:42)
2. Johtit jollasiid (4:38)
3. Giddavuonnjat (6:06)
4. Ohcalan (4:43)
5. Bajil (4:40)
6. Árbeeatnamat (4:01)
7. Láhtti, juolggit, giedat (4:23)
8. Biekka oapmi (4:22)
9. Eallima lihkastagat (4:32)
10. Duoddara hearva (3:38)
11. Dolos áigi (8:06)
1. Somás muittut divrrasat leat /Joyful memories a costly
2. Guoldu njurgo / Sound of snowy wind
3. Attát liegga moji / Warm smiles from you
4. This moment of everything
5. Sámi vearaldat / Sami world
6. Neavrri fámut / Evil power
7. No Ale
8. Unna Čuovggat / Small lights
9. Uldda nieida / Fairy girl
10. Come on my friend
11. Nuorra ja vildon / Young and wild
12. Ride in the midnight sky
1. Luksa guvlui / Heading east
2. Eallin lea daiddar / Life makes the art
3. Árbe eatnamat / Legacy of land
4. Siellu goahti / Home of the soul
5. Giitevaš / Thankful
6. Ruotnas várri / Green mountain
7. Riihmagállis / A legend
8. Skábma / Autumn-winter darkness
9. Várjal mu / Protect me
10. Voernere / The lake
Diskografiija.
Nurâldâhskiäruh.
Jieijâs skiärui lasseen Kuhmusist láá pitáh meid čuávuváin skiäruin:
1371

1371 (MCCCLXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1370-lovo nubbe ihe.
Tábáhtusah.
Tärhis peivimeeri ij tiäđust.
Kaluga mainâšui vuossâmuu tove.
1361

1361 (MCCCLXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1360-lovo nubbe ihe.
1351

1351 (MCCCLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1350-lovo nubbe ihe.
1341

1341 (MCCCXLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1340-lovo nubbe ihe.
1331

1331 (MCCCXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1330-lovo nubbe ihe.
1321

1321 (MCCCXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1320-lovo nubbe ihe.
Hans Ole Eira

Hans Ole Nilsen Eira (, š. 1972) lii sämmilâš pajeolmooš, politikkár já jyeigee. 
Karrieer.
Politikkárin.
Eira väljejui Taažâ Sämitiigán.
Jyeigen.
Eira lii meid jyeigee. Sun vuoitij ive 2018 Sámi Grand Prix -kišto juoigâmuási. Talle sun juoigâi nubben puárásumos nieidâs: Mina Helene. Tolebáin Sámi Grand Prix -kištoin sun lâi juoigâm káálgus, ristpäärnis já puárásumos nieidâs. Čuávuváin kištoin sun áigu juoigâđ nuorâmuu já nubben nuorâmuu nieidâs.
Diskografia.
Nurâldâhskiäruh.
Eirast láá pitáh čuávuváin skiäruin:
1311

1311 (MCCCXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1310-lovo nubbe ihe.
1301

1301 (MCCCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1300-ihelove nubbe ihe.
Vendsyssel-Thy

Vendsyssel-Thy () lii vijđoduv mield Tanska nubben stuárráámus suálui Sjælland maŋa. Ton vijđodâh lii 4 685,7 km², já alemus saje 136 m. Vendsyssel-Thyst ääsih 
294 424 olmožid (ive 2020).
1491

1491 (MCDXCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1490-lovo nubbe ihe.
Vilddas

Vilddas () lii etnomuusikjuávkku, mon vuáđudii sämmilâš-syemmilâš etnomusikolog Annukka Hirvasvuopio já syemmiliih etnomusikologeh Mikko Vanhasalo já Marko Jouste Tamperest ive 1997. Juávkku čuojât jieijâslágán juáigus já nuorttâmuusik ovtâstume. 
Historjá.
Sij kuulmâs lijjii teivâm Tampere ollâopâttuv aalmugärbivyevi lájádâsâst já smiettii maht oroččij, jis Jouste já Vanhasalo čuojâttiččijn ud-sraŋgâčuojânâs já ney-huuilâ já Hirvasvuopio juoigâččij siämmáá pittáást. Sii vuossâmuš konsert lâi siämmáá ive skammâmáánu 26. peeivi Tamperest Kulttuurtáálu Telakkast. 
Vuossâmuš skiärru almostui roovvâdmáánu 31. peeivi 2000, já tot lâi miänástus. Čuávuvâš skiärru "Háliidan" almostui ive 2003. Ive 2005 Vilddas čuojâttij Ijâttes ijjâ -festivaalist. Kuálmád já tassaažân majemuš skiärru "Silbabárut" almostui skiärualmostittemkonsertist Sajosist kesimáánu 23. peeivi 2012. Siämmáá eehid juávkku čuojâttij meiddei Hooteel Kollehovist.
Jesâneh.
Aalgâst lijjii tuš kulmâ jeessân: Annukka Hirvasvuopio, Mikko Vanhasalo já Marko Jouste. Juávkku kuittâg tarbâšij lase musikkárijd. Vilddas-juávhu lasseen Vanhasalo čuojât meid Slobo Horo -juávhust, mast seervâi Vilddas-juávkun vist rumbal Karo Sampela. Muádi ive maŋa Slobo Horost seervâi meid nubbe jeessân: Risto Blomster. Časkemčuojânâsâi čuojâtteijee Ari Isotalo lâi motomin fáárust Sampela sajasâžžân, mut kiđđuv 2001 sust šoodâi muusikjuávhu fastâ jeessân. 
1. Savkalanlávlla
2. Jiekŋaáhpi
3. Oarreluohti - Nanne Luohti
4. Beaivvážis Šaddet Beaivvit
5. Dán Ija
6. Biegga
7. Hirvas-Niila Luohti
8. Ráfi
9. Pauanne 
10. Guhtur-Ándde-Reijo
11. Eadni Lávlu
12. Báze Dearvan
1. Háliidan
2. Vuolgge Fárrui
3. Boađan Du Lusa
4. Go Moai Leimme Mánat
5. Vilges Suola
6. Moaresluohti
7. Lasse-ádjáluohti
8. Ohcejohka
9. Dánses Lille Sárá
10. Dolla
11. Dola Mun Cahkkehan 
12. Irggástallan
1. Rafehisvuohta
2. Giđđalávlla 
3. Guovssahasat 
4. Silbabárut
5. Čáhppes luosa áigi 
6. Ustiban
7. Mihkku Heandarat 
8. Návccahuvván 
9. Olbmo fápmu 
10. Riebannieida 
11. Davás 
12. Beaivvážis šaddet beaivvit
1. Biegga
2. Pauanne
3. Moarseluohti
1. Go Moai Leimme Mánat
2. Ohcejohka
3. Go Moai Leimme Mánat (radio edit)
1481

1481 (MCDLXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1480-lovo nubbe ihe.
1471

1471 (MCDLXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1470-lovo nubbe ihe.
1461

1461 (MCDLXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1460-lovo nubbe ihe.
1451

1451 (MCDLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1450-lovo nubbe ihe.
1441

1441 (MCDXLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1440-lovo nubbe ihe.
Adjágas

Adjágas () lâi sämmilâš muusikjuávkku, mon vuáđudáin Láwra Somby já Sara Marielle Gaup Taažâ peln ive 2004. Juávkku jooskâi tooimâs ive 2014.
1431

1431 (MCDXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1430-lovo nubbe ihe.
1421

1421 (MCDXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1420-lovo nubbe ihe.
1411

1411 (MCDXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1410-lovo nubbe ihe.
Grigol Mgaloblišvili

Grigol Mgaloblišvili (; š. roovvâdmáánu 7. peeivi 1973, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. Mgaloblišvili lâi Georgia 7. uáiviminister iivij 2008–2009.