tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Marttila

Marttila () lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Marttilast ääsih 1 993 olmožid, já ton vijđodâh lii 195,99 km², mast 0,68 km² lii čääci. Marttila naaburkieldah láá Koski Tl, Lieto, Loimaa, Paimio, Pöytyä já Salo.
Historjá.
Marttila vuáđudui ive 1409.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Marttila markkân.
Siijdah.
Heikola, Hirvas, Hongisto, Huovaristo, Juutila, Karvela, Krouvi, Laurila, Lovi, Maunula, Mäntsälä, Ollila, Palainen, Pappila, Prunkila, Purhala, Rekoinen, Ruskolainen, Simala, Siutila, Suoniittu, Tiipilä já Vättilä.
Iilvâs

Iilvâs ("Lynx lynx") lii kissáelleid kullee koskâstuárusâš piätuellee, mii iälá Fennoskandiast, Ruošâst já Tiibetist. Smavvâ populaatioh kávnojeh meiddei muádi eres saajeest Euraasiast.
Stuárudâh já olgohäämi.
Iilvâs lii 70–140 cm kukke, já ton seibi lii 15–26 cm. Iilvâs tiäddá táválávt 8–25 kg. Ores lii stuárráb ko niŋálâs. Ilvâs turkkâ lii ruopsâd, ruškâd já räänis. Čuávji vyelni, käŋŋirijn, čiäpáttist já peeljij siskiibeln turkkâ lii vielgâd. Ilvâs peeljij keejijn láá 4–7 cm kukkosiih čapis tiepih. Iilvâs lii vuáhádum pyereest Suomâ táálván: kuhes juolgijguin já stuorrâ kepilijguin mätki ovdán kossâ muottust-uv já assaas turkkâ syeijee puolâšijn.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Iilvâs mákkoo merâasseest 5 500 meetter aloduv räi. Pyeremustáá iilvâs mákkoo vuovdijn, mutâ tom puáhtá kuáhtáđ ordârääji taavaabeln-uv. Ton lasseen iilvâs tiättoo meiddei koskâmeerâlii šadolâšvuođâ meecijn já Koskâ-Aasia miestâkuávluin já koške aroin.
Suomâ.
Iilvâs iälá masa ubâ Suomâst. Puásuituálukuávlust, Pohjanmaast, Koskâ-Pohjanmaast já Maadâ-Pohjanmaast nääli lii ucce. Lii árvuštâllum, et ive 2018 Suomâst lijjii 1 865–1 990 ilvâsid. Iilvâs ij lah kuássin olmânáál lijkkum iälustiđ Säämist, veikkâ tobbeen láá poccuuh, njuámmileh, riämnjáh, uárreeh já maaŋgâlágáneh lodeh.
Eellimvyevih já lattim.
Iilvâs lii piärguporree piätuellee. Ehidist iilvâs vuálgá pivdomáátkán. Kissáellee tärhis kulo já uáinu vievâst tot áiccá salâsellee. Ko iilvâs lii huámášâm salâsellee, tot njááhá vistig nuuvt alda ko máhđulâš já páácá vyerdiđ, et salâsellee puáđáččij stuŋgiittem ooláádmuudon. Kivkked tot stuŋgit korrâ liävttoin saallâs. Iilvâs ij vyelgi uávuttâllâđ saallâs. Ilvâs tehálumoseh salâselleeh láá meccikaavrâs já njuámmileh, mut meiddei riemnjis, uárree, lodeh já uccâjursseeh heivejeh.
Lasanem.
Kiđđâtälvi-iijâi oresilvâseh taištâleh korrâsávt niŋálâsâin. Ores já niŋálâs lává oovtâst tuše muáddi oho kieimâm ääigi, ko iilvâs lii luándus peeleest ohtuunisorroo. Táválávt niŋálâs čivgá kyehti čiivgâ källee vuálá tâi stuorrâ muorâ vuovdân, kuus tot lii ráhtám peesi. Čiivgah čuávuh niŋálâs suullân ive ääigi já uáppih tast pivdemtááiđuid.
Uđđâ-Kaledonia provinseh

Uđđâ-Kaledoniast láá 3 prooviins, moh láá juohhum 33 kieldân.
Kieldah.
Listoost lii vistig kieldânommâ, talle taavgijn lii kieldâ ässeeloho ive 2019 já loopâst lii kieldâ haaldâtlâš kuávdáš.
Huám.: * prooviins uáivikaavpug.
Lela Keburia

Lela Keburia (; š. čohčâmáánu 21. peeivi 1976, Zugdidi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár.
Marie Curie

Marie Skłodowska-Curie (algâaalgâlâš nommâ "Maria Salome Skłodowska"; ) lâi puolalâš fysikkár já kemist. Sun finnij Nobel-fyysiikpalhâšume ive 1903 já Nobel-kemiapalhâšume ive 1911. Marie Curie lii áinoo, kii lii vuáittám sehe Nobel-fyysiikpalhâšume já Nobel-kemiapalhâšume. Marie lâi meid vuossâmuš nissoon, kii vuoitij Nobel-palhâšume.
Karrieeris ääigi Marie Curie kaavnâi oovtâst kálláin Pierre Curiein Marie kyehti radioaktiivlii algâamnâs: polonium já radium. Sun meid uáinistij, ete torium lii radioaktiivlâš algâaamnâs. Pierre já Marie Curie vuoittijn Nobel-fyysikpalhâšume ive 1903 radioaktiivlij algâamnâsij tutkâmist. Siämmáá ive tom vuoitij meiddei Henri Becquerel radioaktiivlâšvuođâ kavnâmist. Marie Curie vuoitij nube-uv Nobel-palhâšume ive 1911, taan tove kemiast, tastko sun luhostui vuossâmužžân sierriđ putes radium já lâi kavnâm kyehti uđđâ algâamnâs. Vuossâmuu maailmsuáđi maŋa Marie Curie vuájui röntgenkuvvimvuovij tutkâmân. 
Meid Curie nieidâ Irène Curie já suu käälis Frédéric Joliot-Curie tuuđháin radioaktiivlâšvuođâ, já suoi selvâttáin rahtum radioaktiivlâšvuođâ vuáđujurduu, mii išedij neutroon kavnâm. Radioaktiivlâšvuotâ lâi uđđâ almoon Curie eellim ääigi já radioaktiivlâšvuođâ háitulijn peelijn iä vala lamaš tiäđuh. Suonjârdem tuššâdij Curie ođđâm, já Curie jaamij ive 1934 pahas anemia keežild.
Elizabeth II

Kunâgâtâr Elizabeth II (Elizabeth Alexandra Mary; š. cuáŋuimáánu 21. peeivi 1926, Lontoo, Eŋland, Ovtâstum kunâgâskodde – čohčâmáánu 8. peeivi 2022, Balmoral lanne, Skotland, Ovtâstum kunâgâskodde) lâi Ovtâstum kunâgâskode 40. haldâšeijee. Sun lâi meid 15 eres eennâm staatâuáivialmai, ovdâmerkkân Kanada, Australia já Uđđâ-Seeland. Elizabeth II šoodâi haldâšeijen George VI jäämmim maŋa kuovâmáánu 6. peeivi 1952. 
Elizabeth pelikyeimi lâi Prinssâ Philip ivveest 1947 ihán 2021. Sunnust láá nelji päärni: Charles (š. 1948), Anne (š. 1950), Andrew (š. 1960) sehe Edward (š. 1964). Elizabethist láá käävci ákkuvid. 
Roovvâdmáánust 2016 Elizabeth šoodâi maailm kuhesáigásâš vääldist leijee monarkin. Kunâgâtârist láá vala-uv vijđes väldivuoigâdvuođah, mutâ sun ij keevti taid já haaldâšmist huolâtteh ovdâskodde já haldâttâs, tego maaŋgâin eres-uv demokraatlijn enâmijn.
Nuorâvuotâ.
Elizabeth Alexandra Mary Windsor šoodâi kuovâmáánu 21. peeivi 1926 Lontoost. Suu eeči lâi York herttua (maŋeláá kunâgâs George VI) já suu enni lâi York herttuatar Elizabeth (algâaalgâlâš nommâ Lady Elizabeth Bowes-Lyon). Elizabeth vuossâmuš nommâ puátá enistis, nube nommâ puátá madâráhustis kunâgâtâr Alexandrast já kuálmád nommâ puátá áhustis kunâgâtâr Maryst. Perrust Elizabeth kočodii noomáin "Lilibeth".
Näimilitto já ennivuotâ.
Elizabeth já Philips naajáin skammâmáánu 20. peeivi 1947. Philip lâi Elizabeth kuálmád viljâpeeli. Luutnant Philip Mountabatten finnij árvunoomâ Edinburgh herttua ovdil vihkâm. Näimilitto ij lamaš uárnejum já tot heivij Elizabethân pyereest, tastko Philip kuulâi oohtân Euroop puárásumosijn kunâgâssuuvâin.
Puoidâ

Puoidâ ("Mustela erminea") lii uccâ piätuellee, mii kulá netielleid já iälá maailm taveuásist. 
Stuárudâh já olgohäämi.
Puoidâ rummâš kukkodâh lii niŋálâsâin 18–22 cm já orásijn 23–27 cm. Seeibi lii 7–10 cm kukke. Niŋálâs tiäddá suulân 80–150 g já ores 150–300 g. Turkkâ lii ruškâd keessiv já vielgâd tälviv. Seibikeeči lii čappâd pirrâ ive. Tuše tavveen puoidâ molso kesi-iivnes tälvi-iivnán já muottuuttes soojijn tot lii pirrâ ivij ruškâd.
Lavdâm.
Puoiduuh tiättojeh masa ubâ Euraasiast, Tave-Afrikist já Tave-Amerikist. Euroopist toh iä tiettuu tuše Islandist já Koskâmeerâ kuávlust. Aasiast puoiduuh tiättojeh ain Himalaja já Jaapaan räi. 
Vyelišlaajah láá ohtsis 37. Tave já nuortâ populaatioh láá stuárráábeh ko viestâr populaatioh. 
Suomâst.
Puoidâ iälá ubâ Suomâst, mut tot lii almolub taveoosijn ko maadâoosijn.
Eellimvyevih já lattim.
Puoidâ lii nuuvtkočodum jyehi saje piätu, mii oskeldât meid čáácán-uv, veikkâ ij ton pivdopiirâs ubâ lahkin. Puoiduu reeviir vijđodâh lii kiddâ tast, mon ennuv raavâd lii finnimnáál. Jis tälviv lii tuárvi ennuv raavâd, te niŋálâs reeviir lii muáddi hehtaar. Ores vuod jotá 2–3 keerdi stuárráb kuávlust. Puoidâ iälá ohtuunis.
Puoidâ lii aktiivlâš iho, mutâ pivdá meid peiviv. Puoidâ koddá saallâs niiskán kääskistmáin. Puoiduu tehálumoseh salâselleeh láá čäcisäpligeh, meccisäpligeh, muldesäpligeh já uárreeh. Jyehi ive iä kuittâg lah säpligeh aaibâs tuárvi já talle puoidâ ferttee sirduđ etievvisáid, moh láá cuobbuuh, täžiligeh, ludij maneh já uđâgááh, motomin joba mááđuh, tiivreh já myerjih-uv. Riämnjáh, neđeh já kozzâlodeh pivdeh puoiduid.
Lasanem.
Niŋálâs čivgá 3–7 čiivgâ loppâkiiđâ. Peesi lii táválávt keđgileejeest, hálgupiinoost tâi rakânâs vyelni. Ores puoidâ ij uásálist mahten perâelimân, pic niŋálâs ráhtá jieš peesi já tipšo šaddee čivgâidis ohtuunis. Pelnub mánuppajasâžžân puoidâpeerâ kuáđá peesis já čohčuv tot pieđgân, mon maŋa čiivgah uážžuh piergiittâllâđ jiečânis.
Nousiainen

Nousiainen () lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Nousiaisiist ääsih 4 707 olmožid, já ton vijđodâh lii 199,56 km², mast 0,57 km² lii čääci. Nousiaisii naaburkieldah láá Aura, Masku, Raisio, Mynämäki, Pöytyä, Rusko já Turku.
Historjá.
Nousiainen vuáđudui ive 1867.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Aatoila, Alakylä, Haatila, Hakola, Heininen, Hyrkkö, Kaisela, Kaitarinen, Kallunen, Keskusoja, Killainen, Koljola, Kukkola, Kulola, Kytöinen, Kärmälä, Kärrynen, Köönikkälä, Laaleinen, Laihonen, Leinainen, Mahala, Moijonen, Mutola, Nummi, Nutturla, Ojankulma, Paijula, Paistanoja, Pakainen, Palo, Papumäki, Puotunen, Rekoinen, Repola, Riitalho, Ristimäki, Riukula, Saksala, Santamala, Sukkinen, Tappuri, Topoinen, Vadanvainio, Vainionpohja, Vainoinen, Valpperi, Vastlahti já Vuorenpää.
Kozzâsäplig

Kozzâsäplig, kozzsäplig teikkâ koddesäplig ("Lemmus lemmus") lii ivnáás muoldâgšlaajâ, mii iälá Tave-Fennoskandiast.
Stuárudâh já olgohäämi.
Rummâš kukkodâh lii 8–17,5 cm. Siäibáš lii 1,5–2 cm. Kozzâsäplig tiäddá suulân 20–130 g. Uáivi já ovdâselgi láá čappâdeh. Selgi lii mudoi ooraans-fiskâd, já nuuvt láá ertpeleh-uv. Fáárust láá kuittâg meiddei muáddi čapis soksâm. Peeljih kooskâst láá ooraans tiälhuh. Seelgist lii čapis säärgis. Vyelipeeli lii fiskâd.
Lavdâm já jotteem.
Kozzâsäplig lii Tave-Fennoskandia áinoo endeemlâš (ađai kuátuvuálgulâš) njomâtteijeešlaajâ. Suomâ peln kozzâsäpligij aassâm- já eellimsajeh láá uáli-uv jo uccáá já nuuvtpa ko stuárráb vajâldemihe puátá, te toos vaaikut šiev purrâmâštile lasseen assaas muotâkerdi, mii syeijee säpligijd kolmâsist.
Kozzâsäpligeh oovtkiärdánávt vyelgih joton purrâmâš- já aassâmsojij nuuhâm keežild já tot jotteemkuávlu puátá tast, maggaar saajeest toh láá loskâm já kuus kulij lii puoh älkkeemus vyelgiđ joton.
Raavâd.
Kozzâsäpligeh poreh iänááš jieškote-uvlágánijd siähtálijd, mut mottoom verd meiddei luhteešaddoid já eres syeinišadoi ruánáá oosijd. Vyevdist kozzâsäpligeh poreh loostâid, toŋŋâsid já kukkáid.
Lasanem.
Táválávt kozzâsäplig lasanemäigi pištá ubâ keesi, mutâ sáttá jotkuđ tälviv-uv. Niŋálâs puáhtá čivgâd 6–8 čivgâčuurâd ivveest, já tot čivgá aldasáid lovmat čivgâd ohtân. Čiivgah láá jo suhâjuátkimavveest viiđâ oho ahasâžžân. Tast puáhtá suullân rekinistiđ, kalle kozzâsäplig pyehtih šoddâđ oovtâ ive ääigi oovtâ niŋálâsâst, jis raavâd lii tuárvi já liegâsvuotâ lii hiäivulâš.
Masku

Masku lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Maskust ääsih 9 538 olmožid, já ton vijđodâh lii 204,01 km², mast 29,26 km² lii čääci. Masku naaburkieldah láá Mynämäki, Nousiainen, Rusko, Raisio, Naantali já Taivassalo.
Historjá.
Masku vuáđudui ive 1234.
Kieldâlahtemeh.
Askaisii já Lemu kieldah lahtojii Maskun ive 2009. Ive 2011 Askaisii uárjiuásih lahtojii Naantalin.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Rusko

Rusko lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Ruskost ääsih 6 339 olmožid, já ton vijđodâh lii 127,90 km², mast 0,75 km² lii čääci. Rusko naaburkieldah láá Aura, Masku, Mynämäki, Nousiainen, Pöytyä, Raisio já Turku.
Historjá.
Rusko vuáđudui ive 1870.
Kieldâlahtemeh.
Uási Maaria kieldâst lohtui Ruskon ive 1967. Vahto kieldâ lohtui Ruskon ive 2009.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Asola, Hiidenvainio, Hujala, Kankare, Kirkonkylä, Liukola, Lähteenmäki, Munittula, Merttelä, Paasniittu, Papumäki, Päällistönmäki, Uttula já Vahto.
Ranska Guayana kieldah

Taan siijđost láá Ranska Guayana kieldah. Ranska Guayanast láá ohtsis 22 kieldâd, moh láá juohhum 2 arrondissementân.
Réunion kieldah

Taan siijđost láá Réunion kieldah. Réunionist láá ohtsis 24 kieldâd, moh láá juohhum 4 arrondissementân.
Mayotte kieldah

Taan siijđost láá Mayotte kieldah. Mayottest láá ohtsis 17 kieldâd. Arrondissementeh iä lah.
Guadeloupe kieldah

Taan siijđost láá Guadeloupe kieldah. Guadeloupest láá ohtsis 32 kieldâd, moh láá juohhum 2 arrondissementân.
Apollo 11

Apollo 11 lâi NASA mánudâšohjelmist vuosmuš mätki, mii kirdettij ulmuid Mánudáá asan. Taat lâi nuuvt kočodum G-tiijpâ mätki, mon ulmen lâi siäivuđ Mánudáá asan, nuurrâđ čäittusijd já maccâđ torvolávt Enâmân.
Apollo 11 -kirdemvuárust kevttui Saturn V-rakkeet, SA-506. Kirdem- já huolâttâsmooduul nommâ lâi Columbia. Mánudâšmooduul lâi LM-5-tijppâ, já ton nommâ lâi Eagle.
Astronauteh, kiäh kirdii Apollo 11 Mánudâžân, lijjii komendeijee Neil Alden Armstrong (š. 5.8.1930, j. 25.8.2012), kirdemmooduul piiloot Michael Collins (š. 31.10.1930, j. 28.4.2021) já mánudâšmooduul piiloot Edwin Eugene "Buzz" Aldrin Jr. (š. 20.1.1930). Komendeijee kiirdij rakettáin vuosmuid 12 minuttid, já ton maŋa kirdemmooduul piiloot kiirdij loppâmääđhi. Mánudâšmooduul piiloot lâi määđhi systeeminsner, já suu pargon lâi luuhâđ mittárijd sehe kirdemmooduulpilottân määđhi ääigi et komendeijei Mánudâžân siäivum ääigi já Mánudáást luŋŋânem ääigi. Komendeijee kiirdij meid mánudâšmooduul Mánudáá asan. 
Apollo 11 paččui Cape Canaveralist pääččimvuálááš 39A:st syeinimáánu 16. peeivi 1969. Rakkeet kiirdij Mánudâžân kulmâ pirrâmpeeivi, já niäljád kirdempeeivi adai syeinimáánu 20. peeivi mánudâšmooduul siäivui Mánudáá asan Mare Tranquilitatisân (Joskâdvuođâ meerâ), mii lâi tuárvi täsivis kuávlu vuosmuu siäivumân. Apollo 11 kirdemmooduul maacâi torvolávt Enâmân já siäivui Kuálhis väldimeerân syeinimáánu 24. peeivi.
Siäivum maŋa Apollo 11 pilotteh karttii kuulmâ oho karanteenin ton paaloost, et sij pyehtih Mánudáást vieres taavdâid Enâmân.
Martinique kieldah

Taan siijđost láá Martinique kieldah. Martiniquest láá ohtsis 34 kieldâd, moh láá juohhum 4 arrondissementân.
Puágui

Puágui lii puigâkaanij hiäimun kullee meccikänilodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Puágui lii uccâ, 34–39 cm kukkosâš meccikänilodde, mii tiäddá suulân 250–450 g. Tot lii ruškis-, ränis-, vielgis- já čapiskirjáá. Pogguu jienâ lii 4- tâi 5-staavvâlsâš njuurgâs.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Puágui lii Euroop já Aasia boreaallii kuácceevyevdistiellâs lodde. Suomâst tot iälá masa ubâ enâmist, mut Säämist kuosâ ordârääji paajaabeln tot lii härvinâš. Puágui lii päikkilodde, mii iälá muorriis vuovdijn, eromâšávt kuosâvuovdijn. Suomâ puáguinääli lii áárvu mield 400 000–500 000 paarrâd.
Lasanem.
Pogguu piervâl lii táválávt uccâ muorâ teikkâ miestuu vyelni. Niŋálâs mannee vyesimáánust 9–10 manneed já láálá taid 25–27 peivid. Uđâgááh kirdeškyetih jo neelji peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Puágui porá umolijd, uurbijd, versoid já muorjijd.
Miäcástem.
Pogguu miäcástem lii loválâš čohčuv ubâ Suomâst.
Paimio

Paimio () lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Paimiost ääsih 10 960 olmožid, já ton vijđodâh lii 242,26 km², mast 3,86 km² lii čääci. Paimio naaburkieldah láá Lieto, Kaarina, Marttila, Salo já Sauvo.
Historjá.
Paimio vuáđudui ive 1325, já tast šoodâi kaavpug ive 1997.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Sámi Grand Prix 2001

Sámi Grand Prix 2001 lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal -servi ornij Kuovdâkiäinust Taažâ peln ive 2001 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi 12. tove, ko kišto uárnejui. Juoigâmuási vuoitij kieldâsämmilâš Anfisa Agejeva já lávlumuási ruátálâš-sämmilâš lávlumjuávkku Sofia och Anna. Kišto maŋa Rieban almostitij nurâldâhskiäru, mii siskeeld puoh uásálistei pittáid.
Juoigâm- já lávlumuásih.
Ovdebij iivij náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási.
Juoigâmuási.
Juoigâmuásist lijjii 9 uásálisted. Taam uási vuoitij kieldâsämmilâš kirječällee já musikkár Anfisa Agejeva (noomáin Anfissa Agueva), kii uásálistij vuossâmuu keerdi kiišton. Sun livđui pitá "Meleš". Nubben lâi kuovdâkiäinulâš Mathis A. Oskal pittáin "Ruvaš nieiddat ja buolaš bártnit" já kuálmádin láin Kirsten Marit Olsen já Kristine Sara S. Gaup, suoi-uv Kuovdâkiäinust, pittáin "Iŋgá Márjá". 
Lávlumuási.
Lávlumuásist lijjii 6 uásálistee. Uási vuoitij ruátálâš-sämmilâš lávlumjuávkku Sofia och Anna ađai vääččirliih Sofia Jannok já Anna Kärrstedt pittáin "Meahci mánná". Nubben láin Wenche M. Hætta já Annbjørg Hætta pittáin "Girdilan" já kuálmádin lâi nubbe kieldâsämmilâš ađai Elvira Galkina pittáin Kárášjohka". 
Áillohaš-muusikpalhâšume.
Ive 2001 Áillohaš-muusikpalhâšume vuoitij Johan Sara jr.. Sun lii siämmáš olmooš, kiäm Ole Larsen Gaino juoigâi juoigâmuásist.
Kuoškkärigâš

Kuoškkärigâš lii virdečaasij varbuslodde. Tot lii Taažâ aalmuglâšlodde.
Nommâ.
Kuoškkärigâš lii tiptám siämmáá noomâs jo nuuvt kuhháá ko anarâš loddenomâttâsâid puáhtá tutkâđ. Tot lii lamaš anarâššáid luhopyehtee lodde. Katekeet Mikko Aikio muštâl "Inarinlappalaista kansantietoutta" -kirjeest kuoškkärigáá luho addelmist näävt:
"Sämi-enâmist jurdii ulmuuh tovle já vala tälviv jurdeh, motomeh, ete kuoškkärigááh láá luho adeliđ pyereh. Tondiet sij, kuo kolgii maidnii nuuvt finniđ, te pivdii sij kuoškkärigáá já valdii tom já pieijii čukkásis, ansun pyerebeht luhostuvá, maid sij láá áigumin. Já kuo sij lijjii áigumin kerivâššâđ, te valdii sij tuše kuoškkärigáást koozâid já pieijii raddeliijne kiäčán, et ansun sij kerivist vuátáččii. Já kuoškkärigáá onnii jyehináál lohoadelijjen, ličij-uv tot lamaš meeci pivdedijn já käärji piemâdijn já jyehináál eres-uv aašijn."
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Kuoškkärigâš lii 17–20 cm kukkosâš tevkisruškis lodde, mon radde lii vielgâd. Ton poođâš já suájáh láá uánihááh, já tot tiäddá 55–73 g.
Eellimvyevih.
Kuoškkärigâš lii ajâleevij ilolâš visârdeijee, mii motomin kirdá kuhes-uv maađhijd meccijottee ovdiibeln. Kivirikko kovvee kuoškkärigáá näävt: 
“Hitruu lii kejâdiđ ohtuunis keeđgi alne čokkájeijee kuoškkärigáá, mii tiäškás kolmâ čáácán teikâ láppoo ruunán jieŋâ vuálá já váhá áigáá keččin vuod iiđeest uáinusán, čäcitivre teikâ suoksâ vala njäälmist. Jotelávt tot vuod njuškee keeđgi oolâ, noođhâst moddii, čoovoost pottâšis jeđe kirdel nube keeđgi oolâ. Siämmáá nođhâšem, pottâš já suájái čovodem tot kiärdu tobbeen-uv. Tutâvâžžân tot keejâd čáácán, kavnuuččij-uv tobbeen mihheen purrâmuššân, ige tot ollágin eeppid njuškiđ maassâd čáácán. Kuoškkärigâš porá čäcitivrijd já toi suovsâid, kaccuid já uccâ šlieddâelleežijd. Tom, maid tot ij tuhhit njálmásis, tot kuáđá jienâroobdân, kuus šaddeh stuorrâ purrâmuštuvneh.”
Lavdâm já eellimpiirâs.
Kuoškkärigâš iälá Euroop já Aasia várádâhkuávluin. Suomâst tot pessee iänáážin Nuorttâ-Laapist já Kuáccámist. Suomâst pessejeh áárvu mield 250–350 paarrâd. Tälviv suulân 5 000 lodded puátih Ruotâst já Taažâst Suomân tálvástâllâđ.
Lasanem.
Kuoškkärigáá piervâl lii juuvâ tâi aijuu riddoost, motomin šalde ráhtusijn. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust 3–6 mane já láálá taid 14–18 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 18–25 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Kuoškkärigâš porá čielgitävtittes elleid já motomin meid uccâ kuolijd, maid tot ocá virdečaasijn puškáristmáin.
Sámi Grand Prix 2001 (album)

Sámi Grand Prix 2001 lii nurâldâhskiärru, mon Rieban almostitij roovvâdmáánu 17. peeivi 2001. Skiärust láá ive 2001 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 15 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–6 láá lávlumuásist, já loopah juoigâmuásist.
Elvira Galkina

Elvira Abramovna Galkina (; š. juovlâmáánu 4. peeivi 1965, Luujävri, Murmansk, Sovjetlitto) lii kieldâsämmilâš tivtâsteijee, kirječällee já musikkár. 
Karrieer.
Muusik.
Ive 2001 Galkina láávlui vuossâmuu keerdi Sámi Grand Prix -kištoost, mut ij vuáittám.Čuávuváá ive sun uásálistij oppeet kištoost, mon sun vuoitij pittáin "Immel Agk". Suu alge Yarsem Galkin lii meid uásálistám Sámi Grand Prix -kiišton, ko sun ráppái oovtâst Roman Yakoleváin ive 2021 lávlumkištoost.
Palhâšumeh.
Ive 1994 Galkina já Iraida Vinogradova juohhijn vuossâmuu Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume. Galkina vuoitij kirjeest "Šerres beaivi" já Vinogradova kirjeest "Mu ustibat".
Pargoh.
Nurâldâhskiäruh.
Galkinast láá pitáh čuávuváin skiäruin:
Merâkuáskim

Merâkuáskim ("Haliaeetus albicilla") lii vaalij hiäimun já merâkuáskimij suuhân kullee stuorrâ piätulodde. Suomâ puárásumos merâkuáskim lii lamaš 27,5-ihásâš já maailm puárásumos merâkuáskim lii lamaš 33-ihásâš.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Merâkuáskim kukkodâh lii 78–100 cm. Suájái koskâ lii 1,9–2,4 m. Ores merâkuáskim tiäddá 4–6 kg já niŋálâs 5–7 kg.
Merâkuáskim lii ruškâd, čappâd, vielgâd já räänis.
Ellimpiirâs.
Merâkuáskim iälá merâkuávluin já jaavrijn. Suomâst merâkuáskim pessee táválávt čácáduvâi piälláin, táválumosávt merâriddoin já suáluikuávluin.
Raavâd.
Merâkuáskim porá kuolijd, vorâs piärgu (om. luudijd) já rááđuid.
Käldeeh.
"Čällee: Arvi Lehmuslehti (Aanaar škoovlâ, 3.–4. luokka)"
Tuáršu

Tuáršu ("Anas platyrhynchos") lii viettui suuhân kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Ores tuáršuin lii čuovjis teikkâ ruánáá uáivi já niŋálâsâin lii kuovgisruškis uáivi. Tuáršu ruumâš lii ruškâd já vielgâd. Niŋálâs suájáh láá uásild čuovjâdeh.
Tuáršu tiäddu lii 0,7–1,6 kg já kukkodâh lii 50–65 cm.
Laavdâm já ellimpiirâs.
Tuáršu tiättoo Tave-Amerikist, Maadâ-Ruánááenâmist, Euroopist, Tave-Afrikist já Aasiast. Šlaajâ lii ištâdum meiddei Australian já Uđđâ-Seelandân. 
Tuáršu puáhtá kuáhtáđ masa jyehi kuávlust Suomâst. Suomâ tuáršunääli lii suulân 200 000 pessejeijee paarrâd.
Tuáršuh eelih jaavrijn, juuvâin, meecijn teikkâ joba kaavpugijn.
Lasanem.
Ores tuáršust láá maaŋgâlágáneh kiihâmlattiimeh. Kivâdijn ores tuáršuh čaittâleh niŋálâssáid eromâšávt čuovjisviolet suájáspejâlijdis. Kiihâm maŋa niŋálâs tuáršu huksee piervâl, mii lii rogge šadolâšvuođâ syejeest. Niŋálâs mannee 8–12 manneed, já láálá taid suulân 26 peivid.
Raavâd.
Tuáršu porá siemânijd, tiivrijd já kuolijd.
Eres tiäđuh.
Tuáršu lii pelipuohčâleijee.
Salo

Salo lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Salost ääsih 51 563 olmožid, já ton vijđodâh lii 2 168,29 km², mast 181,69 km² lii čääci. Salo naaburkieldah láá Koski Tl, Lohja, Kemiönsaari, Marttila, Paimio, Raasepori, Sauvo já Somero.
Historjá.
Salo vuáđudui ive 1887, já tast šoodâi kaavpug ive 1960. Uđđâ Salo kaavpug šoodâi ive 2009.
Kieldâlahtemeh.
Uskela kieldâ lohtui Salon ive 1967.
Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Lauri Kristian Relander

Lauri Kristian Relander () lâi syemmilâš agronom já politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi nubben presidentin iivij 1925–1931.
Tuávááš.
Lauri Kristian Relander šoodâi vyesimáánu 31. peeivi 1883 Kurkijokist. Suu eeči lâi agronom Evald Kristian Relander já suu enni lâi ruávást nieidâ Gertrud Maria Olsoni. Relander valmâštui pajeuáppen ive 1901. Luvâttuv maŋa sun luuvâi agronomia vistig Mustiala eennâmviljâlemopâttuvâst já maŋeláá Helsig ollâopâttuvâst. Sun poorgâi totken sehe máttáátteijen já valmâštui tuáhtárin ive 1914. Relander naajâi Signe Östermanáin ive 1906, já sunnui šoodáin kyehti párnáá, Maja-Lisa já Ragnar.
Pooliitlâš karrieer.
Relander seervâi Viljâleijeiliiton ive 1907. Sun lâi ovdâsteijen staatâpeeivijn 1910–1913 sehe 1917–1920 já tooimâi meid ovdâskode sahâalmajin iivij 1919 já 1920 staatâpeeivijn. Ive 1920 sun nomâttui Viibur eennâmhiärrán. Relander väljejui Suomâ täsivääldi presidentin ive 1925. 41-ihásâžžân sun lâi Suomâ historjá nuorâmus president. Presidentin Relander šoodâi tobdosin "Reeisu-Lassen", tastko sun lâi vuosmuš Suomâ president, kii mađhâšij teivâđ olgoenâmij staatâhoovdâid. Viljâleijeilitto ij valjim Relander presidentiävtukkâssân innig ive 1931 vaaljâin. Relander finnij váimuinfarkt já jaamij kuovâmáánu 9. peeivi 1942.
Pehr Evind Svinhufvud

Pehr Evind Svinhufvud () lâi syemmilâš politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 3. presidentin iivij 1931–1937.
Tuávááš.
Pehr Evind Svinhufvud šoodâi juovlâmáánu 15. peeivi 1861 Sääksmäkist. Suu eeči lâi merâkapteen Pehr Gustaf Svinhufvud já enni Olga von Becker. Eeči jaamij, ko Svinhufvud lâi tuše kyevtihásâš, já sun aasâi arâpärnivuođâst äijihis Pehr Gustaf Svinhufvud kulen. Äijih jäämmim maŋa Svinhufvud varrij Helsigân ennijnis. Sun luuvâi Suomâ, Ruošâ já Skandinavia historjá Helsig ollâopâttuvâst, valmâštui maisterin ive 1882 já ton maŋa vala vuoigâdvuođâtiettuu kandidaatin. Uápui maŋa sun poorgâi äššivyeijen já tuámárin Tuurku hovivuoigâdvuođâst. Svinhufvud naajâi Ellen Timgrenáin, já sunnui šoddii kuttâ párnáá, nelji alge já nieidâkyevtis.
Pooliitlâš karrieer.
Svinhufvud uásálistij staatâpeivijd vuossâmuu keerdi ive 1894 aatellâšsiäđu ovdâsteijen. Ive 1907 sun väljejui ovdâskode sahâalmajin. Svinhufvud piäluštij Suomâ jiešmeridemvuoigâdvuođâ já kaartâi tondiet vädisvuođáid Ruoššáin. Ive 1914 sun karbui Siberian. Sun maacâi Suomân ive 1917 Ruošâ vääldikomettem maŋa já nomâttui seenaat sahâalmajin siämmáá ive skammâmáánust. Juovlâmáánu 4. peeivi 1917 seenaat adelij ovdâskoodán julgáštâs Suomâ jiečânâsvuođâst. Ovdâskodde tuhhiittij julgáštâs juovlâmáánu 6. peeivi 1917 já Ruoššâ tubdâstij Suomâ jiečânâsvuođâ virgálávt uđđâivemáánu 4. peeivi 1918.&lt;br&gt;
Suomâ siskáldâssuáđi aalgâst Svinhufvud patârij Vaasan, mast seenaat tooimâi suáđi ääigi. Suáđi maŋa Svinhufvud nomâttui jiečânâs Suomâ staatâhovdân vyesimáánu 27. peeivi 1918 já sun iäránij taan tooimâst siämmáá ive juovlâmáánust. 1920-lovvoost Svinhufvud kiäsádâđâi politiikist, mut ive 1930 president Lauri Kristian Relander nomâttij suu uáiviministerin. Ive 1931 vaaljâin Svinhufvud väljejui Suomâ täsivääldi presidentin. Sun lâi presidentiävtukkâssân meid ive 1937, mut Kyösti Kallio vuoitij vaaljâid. Svinhufvud jaamij 82-ihásâžžân kuovâmáánu 29. peeivi 1944.
Kemiönsaari

Kemiönsaari () lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Kemiönsaarist ääsih 8 219 olmožid, já ton vijđodâh lii 2 801,02 km², mast 2 114,18 km² lii čääci. Kemiönsaari naaburkieldah láá Salo, Raasepori, Hanko, Parainen já Sauvo.
Historjá.
Kemiönsaari kieldâ šoodâi ive 2009 aalgâst, ko Dragsfjärd, Kemiö já Västanfjärd kieldah lahtojii oohtân.
Kieldâlahtemeh.
Hiittisii kieldâ lohtui Dragsfjärd kieldân ive 1969 aalgâst. Talle uđđâivemáánu 1. peeivi 2009 Dragsfjärd, Kemiö já Västanfjärd kieldah lahtojii oohtân. Uđđâ kieldâ nommân šoodâi Kemiönsaari.
Hiittinen lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 88,9 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 11,1 % sarnuu suomâkielâ ive 1960. Dragsfjärd lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 76 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 21 % sarnuu suomâkielâ ive 2008 (3 % sarnuu eres kielâ). Kemiö lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 64 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 33 % sarnuu suomâkielâ ive 2008 (1 % sarnuu eres kielâ). Västanfjärd lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 88 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 11 % sarnuu suomâkielâ ive 2008 (1 % sarnuu eres kielâ). Meiddei uđđâ Kemiönsaari kieldâ lii kyevtkielâlâš. Ive 2020 loopâst ton ässein 67,5 % sarnuu ruotâkielâ, 29,2 % sarnuu suomâkielâ, já 3,3 % sarnuu mottoom eres kielâ.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Dragsfjärd.
Björkboda, Genböle, Dalen, Hammarsboda, Hertsböle, Kråkvik, Kulla, Kärra, Labbnäs, Lillfinnhova, Långnäs, Nordanå, Purunpää, Rosendal, Rövik, Skinnarvik, Smedskulla, Storfallan, Storfinnhova, Stusnäs, Sunnanå, Söderby, Söderlångvik, Söglö, Tynglax, Ytterölmos já Överölmos.
Hiittinen.
Bergö, Biskopsö, Bolax, Böle, Hiittinen (Hitis), Holma, Högsåra, Kakskiela (Kaxskäla), Kasnäs, Rosala, Stubbnäs, Tunhamn, Vänoxa já Vänö.
Kemiö.
Albrektsböle, Berga, Bjensböle, Bogsböle, Branten, Brokärr, Båtkulla, Böle, Dalby, Dalkarlby, Degerdal, Ekniemi (Eknäs), Elmdal, Engelsby, Flugböle, Fröjdböle, Gammelby, Gräsböle, Gundby, Gästerby, Helgeboda, Hova, Hulta, Högmo, Kalkkila (Kalkila), Kaskärr, Kiila (Kila), Kirkonkylä (Kyrkoby), Koddböle, Koivuranta, Koustar, Kuggböle, Kvarnböle, Kårkulla, Labböle, Lamkulla, Lappdal, Lemnäs, Lillvik, Linnarnäs, Länsiniemi (Västerudden), Lövböle, Mainiemi (Majniemi), Makila, Mattböle, Mattkärr, Mjösund, Måsa, Nordvik, Norrlångvik, Norrsundvik, Orrnäs, Pajböle, Pederså, Pungböle, Påvalsby, Reku, Rugnola, Santasaari (Sandö), Skarpböle, Skoböle, Skog, Skogsböle, Skålböle, Skäggböle, Smedaböle, Smedsböle, Småland, Stenmo, Strömma, Suomenkulma (Finnudden), Syvälahti (Sjölax), Tavasttrona, Tjuda, Tolfsnäs, Torsböle, Trotby, Träskö, Vestlahti (Vestlax), Viksgård, Viksvidja, Villkärr, Vreta, Västankärr, Västermark já Östermark.
Västanfjärd.
Billböle, Brännboda, Finsjö, Galtarby, Gräggnäs, Illo, Kobböle, Misskärr, Nivelax, Norrlammala, Pörtsnäs, Sirnäs, Södersundvik, Söderlammala, Tappo, Västanfjärd já Östanå.
Njunjálâh

Njunjálâh ("Mergus albellus") lii viettui hiäimun kullee loddešlaajâ. Tot värree Sáámán vyesimáánust.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Njunjálâh lii puoh ucemus olespyehčee čäciluudijn. Tot lii 38–44 cm kukke, suájái koskâ lii 56–69 cm já tiäddu lii 450–650 g.
Ores lii kuovgâd, niŋálâs muštoot čuáđgi.
Eellimpiirâs.
Njunjálâh iälá Tave-Suomâst čácáduvâi alda. Tot tiättoo meiddei Tave-Skandinaviast já Ruosâst.
Ubâ maailm njunjálâhnääli tálvástâl Skandinavia maadâoosijn, Koskâ-Euroopist, Balkanist já Čapismeerâ pirrâsijn sehe Indiast, Kiinast, Korea njargâenâmist já Japanist.
Raavâd.
Njunjálâh porá čielgitävtittemes elleid já kuolijd. Tot porá uccâ kuáláid já uccâ čäcielleid, tegu kaccuid, kubiláid jna.
Lasanem.
Niŋálâs mannee vyesimáánust 7–11 manneed. Tuš niŋálâs láálá taid.
Ranska täsivääldi president

Ranska täsivääldi president () lii Ranska staatâhovdâ, kiäm Ranska aalmug väljee njuolgâ valjâiguin viiđâ ive kooskâi. Sun lii meid Ranska piäluštâsvuoimij pajehovdâ. Toos lasseen Espanja Urgell pispe já Ranska täsivääldi president toimâv oovtâst Andorra furstâkyevtisin.
Historjá.
Ranska vuossâmuš president väljejui jo ive 1848 ađai Ranska president virge lii puárásumos Euroopist.
Listo Ranska viiđâd täsivääldi presidentijn ive 1959 rääjist.
Ovdil ive 2000 president toimâpaje piištij čiččâm ihheed, mut ive 2000 rääjist tot lii pištám vittâ ive. Ive 2008 rääjist siämmáš president puáhtá väljejuđ enâmustáá kuohtii maŋaluvâi.
Koski Tl

Koski Tl () lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Koskist ääsih 2 281 olmožid, já ton vijđodâh lii 192,42 km², mast 0,93 km² lii čääci. Koski naaburkieldah láá Loimaa, Marttila, Pöytyä, Salo, Somero já Ypäjä.
Kieldâ nommâ.
Puustavovtâstume Tl čuujoot ovdii Tuurku já Pori läänin. Tot lâi taarbâšlâš, tastko lâi meddei taggaar kieldâ ko Häme läänist leijee Koski Hl (maŋeláá Hämeenkoski, mii onnáá peeivi kulá Hollola kieldân).
Historjá.
Koski Tl vuáđudui ive 1869.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Koski Tl markkân.
Siijdah.
Halikkola, Harmaa, Hongisto, Iso-Sorvasto, Jättälä, Kattelus, Koivukylä, Koski, Liipola, Myllykylä, Partela, Patakoski, Penninkulma, Talola, Tapala, Tausela, Tuimala, Vähä-Sorvasto já Värmälä.
Somero

Somero lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Somerost ääsih 8 623 olmožid, já ton vijđodâh lii 697,67 km², mast 29,86 km² lii čääci. Somero naaburkieldah láá Jokioinen, Koski Tl, Lohja, Loimaa, Salo, Tammela já Ypäjä.
Historjá.
Somero vuáđudui ive 1867, já tast šoodâi kaavpug ive 1993.
Kieldâlahtemeh.
Somerniemi kieldâ lohtui Someron ive 1977.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Somero kuávdáščuákkipäikki.
Siijdah.
Häntälä, Härjänlahti, Härjänoja, Harju, Härkälä, Hirsjärvi, Hyrkkölä, Ihamäki, Jaatila, Jakkula, Joensuu, Jurvala, Kärilä, Kaskisto, Keltiäinen, Kerkola, Kimala, Kivisoja, Kopila, Kultela, Lahti, Lammi, Lautela, Mäyrämäki, Oinasjärvi, Ollila, Pajula, Palikainen, Paltta, Pappila, Pitkäjärvi, Pusula, Pyöli, Rautela, Ruunala, Ryhtä, Saarentaka, Salkola, Sillanpää, Suojoki, Sylvänä, Syvänoja, Talvisilta, Terttilä, Vesanoja, Viluksela, Viuvala já Ylenjoki.
Hyvinkää

Hyvinkää () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Hyvinkääst ääsih 46 684 olmožid, já ton vijđodâh lii 336,77 km², mast 14,09 km² lii čääci. Hyvinkää naaburkieldah láá Hausjärvi, Loppi, Mäntsälä, Nurmijärvi, Riihimäki, Tuusula já Vihti.
Historjá.
Hyvinkää vuáđudui ive 1917, já tast šoodâi kaavpug ive 1960.
Kieldâlahtemeh.
Hyvinkää táálunkieldâ kieldâ lohtui Hyvinkään ive 1969.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kaavpuguásih já siijdah.
Hyvinkää kaavpuguásih:
Hyvinkää siijdah:
Vuorâččâsmyerji

Vuorâččâsmyerji teikâ čyemenjâs teikâ čapismyerji ("Empetrum nigrum") lii myerji, mii šadda vijđásávt maaŋgâlágánijn enâmijn: kuolbânijn, čunoienâmijn,
tuoddârijn já jeegijn.
Levânem.
Vuorâččâsmyerji lii almolâš maailm taveoosijn sehe Euraasiast já Tave-Amerikist. Vuorâččâsmyerji tiättoo ubâ Suomâst.
Kiävttu sämmilij kulttuurist.
Sämmiliih iä kuássin vuoššâm vuorâččâsmuorjijd. Toh piäijojii pimán, kyeliliemân teikkâ jáávuid-, kyeli– já pecimáálán, mutâ porrojii meiddei nuhtán já sälttikuolijguin. Anarist puásuisämmiliih nurrii pelisáppum vuorâččâsmuorjijd seehâid já purrii taid málásist teikkâ piärguliemáin. Nuorttâsämmiliih purrii vuorâččâsmuorjijd suddâdum poccuu siskálâš puoidijguin.
Vuorâččâsmuorjijn lii ennuv C-vitamiin, já toh kiävttojeh-uv C-vitamiinkälden. Toh siskeldeh meiddei eres amnâsijd, moh láá pyereh tiervâsvuotân.
Vuorâččâsmyerji lii lamaš ain tergâdis myerji anarâššáid. Suijân toos sáttá leđe tot, ete myerji šadda nuuvt vijđáht. Vuorâččâsmyerjist šadda ovdâmerkkân pyeri säppi, hillo teikkâ marmelaad, mutâ tom puáhtá kevttiđ maaŋgânáál liäibumân, kiisselân teikkâ suohâdân. Eromâš pyere sääpi finnee, ko tom vaalmâšt suvráin vuošâhánnáá muorjijn. Säppin puáhtá siävuttiđ eres-uv muorjijd.
Vaaljâmaašin

Vaaljâmaašin lii viermisijđo, mon tergâdumos pargo lii išediđ jienâsteijee kavnâđ ovdil vaaljâid iävtukkâs, kii sunjin heivee pyeremusávt ađai sunnust láá siämmáámuđusiih uáivileh maaŋgâ ääsist.
Loostâš

Loostâš lii Anarâškielâ servi ry tuše digihäämist almostuvvee lostâ keppisis luuhâm várás. Loostâš almostuvá táválávt 3–4 nummeer ivveest. Lostii toimâttem algâttui ive 2018, já ton vuosmuš toimâtteijee lâi Eljas Niskanen. Iivij 2019–2020 toimâtteijen tooimâi Petter Morottaja. Iivij 2021–2023 Lostii toimâttij Fabrizio Brecciaroli. Majemuš nummeer almostui vyesimáánust 2023.
Sare

Sare ("Vaccinium myrtillus") lii uáli táválâš myerji Säämist já ubâ Euraasiast. Tot lii maaŋgâlágánij soojij myerji. Sare kevttih purrâmâššân uáli maaŋgah lodeh, tegu rástágááh já riävskáh.
Levânem Suomâst.
Sare šadda vijđáht maaŋgâlágánijn soojijn Suomâst: tuoddârist, vorâs já koške kuolbâmeecijn já jeegijn. Sare lii suoivâšaddo, já tom kannat-uv uuccâđ mecciroobdâin, tavevieltijn, jäävri riddoin já eres soojijn, kuus piäiváš ij pääšti njuolgist. Maadâ-Suomâ sareh láá hárjánâm muottuuttes táálván, já tondiet toh killájeh puolâš eenâb ko Tave-Suomâ sareh.
Kiävttu sämmilij kulttuurist.
Soorijd puáhtá kevttiđ pääihist maaŋgânáál. Tot suápá pyereest säppin, hillon, káđáldâhhân, liäibumân, suohâdân já jugurttin. Tot siäilu, ko tom jiäŋŋud, kuškâd, vuášá teikkâ purcco. Tiädust-uv tom puáhtá kevttiđ čohčuv vorâsin.
Etimâs

Etimâs teikâ etimus ("Vaccinium uliginosum") lii myerji, mon ivne lii tevkisčuovjâd. Tot siskeeld ennuv C-vitamiin. Etimâs myerji lii kuovgâdub já ucánjáhháá stuárráb ko sare.
Levânem Suomâst.
Etimâs lii lahtâ soojij šaddo já tot kávnoo-uv jeegijn, mutâ Tave-Suomâst tot šadda koškásub soojijn, tego tuoddârijn já kuolbâmeecijn. Etimâs lii Säämist já ubâ tavemaailmist viehâ táválâš myerji.
Etimâs hervee čohčuv luándu mučis ruške ivnijgijn.
Kiävttu sämmilij kulttuurist.
Tovle ulmuuh iä adelâm ennuv áárvu etimâsân, já tot čoggii talle ko sareh iä lamaš nuuvt ennuv. Motomin ulmuuh tollii etimâs mirhâlâžžân.
Sämmiliih láá puurrâm etimâsâid nuhtán teikkâ piärguliemâst. Etimâs puáhtá kevttiđ maaŋgânáál aaibâs nuuvt ko eres-uv muorjijd. Tot lii pyeri meiddei oovtâst eres muorjijguin.
Stuorrâjeggijuŋŋâ

Stuorrâjeggijuŋŋâ ("Vaccinium oxycoccos") lii myerji, mon šoddâmsajeh láá jeegih, tego karriih já suánjuh. Nuuvt ko nommâ jo iätá, sehe ubâ šaddo
já stuorrâjeggijuuŋâ myerjih láá stuárráábeh ko uccâjeggijuuŋâst, mutâ kuohtuuh láá siämmáá hiärskuliih. Stuorrâjeggijuuŋâ myerjih láá ereslágánijn šoddâmsoojijn eres hámásiih já stuárusiih.
Levânem Suomâst.
Sehe stuorrâ- já uccâjeggijuuŋah láá kuohtuuh táváliih ubâ Suomâst. Stuorrâjeggijuuŋah láá kuittâg tavemuu Laapist uccáá.
Kiävttu sämmilij kulttuurist.
Tovle sämmiliih láá kiävttám jeggijuuŋâid uccáá, máhđulávt toi suvroduv tiet. Myerjih láá suvrááh, mutâ toh njalgâšuveh tälviv, já pyeri äigi toi nurâmân lii-uv čohčâ já kiđđâ. Jeggijuuŋâid puáhtá vuorkkiđ nuhtán, toh siäluh pyereest toi suvroduv tiet. Jeggijuuŋâin šadda njaalgâ säppi, kiissel teikkâ káđáldâh.
Uccâjeggijuŋŋâ

Uccâjeggijuŋŋâ ("Vaccinium microcarpum") lii myerji, mon šoddâmsajeh láá jeegih, tego karriih já suánjuh. Nuuvt ko nommâ jo iätá, sehe ubâ šaddo
já uccâjeggijuuŋâ myerjih láá ucebeh ko stuorrâjeggijuuŋâst, mutâ kuohtuuh láá siämmáá hiärskuliih. 
Levânem Suomâst.
Sehe stuorrâ- já uccâjeggijuuŋah láá kuohtuuh táváliih ubâ Suomâst, mutâ uccâjeggijuuŋah šaddeh harvii Suomâ maadâriddoost já merâsuálui alne.
Kiävttu sämmilij kulttuurist.
Tovle sämmiliih láá kiävttám jeggijuuŋâid uccáá, máhđulávt toi suvroduv tiet. Myerjih láá suvrááh, mutâ toh njalgâšuveh tälviv, já pyeri äigi toi nurâmân lii-uv čohčâ já kiđđâ. Jeggijuuŋâid puáhtá vuorkkiđ nuhtán, toh siäluh pyereest toi suvroduv tiet. Jeggijuuŋâin šadda njaalgâ säppi, kiissel teikkâ káđáldâh.
Jovnna-Ánde Vest

Jovnna-Ánde Vest (š. kesimáánu 14. peeivi 1948, Ucjuuhâ, Suomâ) lii sämmilâš kirječällee já jurgâleijee. Sun čáálá orjâlâškielân. Sun lii aassâm ive 1982 rääjist Pariisist.
Tavenjargâ

Tavenjargâ ( já ) lii kieldâ Taažâst. Ive 2025 aalgâst Tavenjaargâst assii 2 956 olmožid, já kieldâ vijđodâh lâi 926,59 km², mast 34,59 km² lâi čääci.
John Gustavsen

John Gustav Gustavsen (š. vyesimáánu 29. peeivi 1943, Porsaŋg, Taažâ) lii taažâsämmilâš kirječällee já toimâtteijee. Sun čáálá tárukielân. Sun lii rávásmâm Tavenjaargâst já áásá tääl Tromssaast.
1095

1095 (MXCV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1090-lovo kuuđâd ihe.
1085

1085 (MLXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1080-lovo kuuđâd ihe.
1075

1075 (MLXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1070-lovo kuuđâd ihe.
1065

1065 (MLXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1060-lovo kuuđâd ihe.
1055

1055 (MLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1050-lovo kuuđâd ihe.
1045

1045 (MXLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1040-lovo kuuđâd ihe.
1035

1035 (MXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1030-lovo kuuđâd ihe.
Järvenpää

Järvenpää () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Järvenpääst ääsih 44 722 olmožid, já ton vijđodâh lii 39,93 km², mast 2,39 km² lii čääci. Järvenpää naaburkieldah láá Mäntsälä, Sipoo já Tuusula.
Historjá.
Järvenpää vuáđudui ive 1951, já tast šoodâi kaavpug ive 1967.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Helsig kuávdáščuákkipäikki.
Kaavpuguásih.
Järvenpää lii juohhum 25 kaavpuguásán:
1025

1025 (MXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1020-lovo kuuđâd ihe.
1015

1015 (MXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1010-lovo kuuđâd ihe.
1005

1005 (MV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1000-ihelove kuuđâd ihe.
Kerava

Kerava () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Keravast ääsih 37 193 olmožid, já ton vijđodâh lii 30,79 km², mast 0,16 km² lii čääci. Kerava naaburkieldah láá Sipoo, Tuusula já Vantaa.
Historjá.
Kerava vuáđudui ive 1924, já tast šoodâi kaavpug ive 1970.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Helsig kuávdáščuákkipäikki.
Kaavpuguásih.
Kerava lii juohhum 12 kaavpuguásán:
1093

1093 (MXCIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1090-lovo niäljád ihe.
Juho Kusti Paasikivi

Juho Kusti Paasikivi (algâaalgâst Johan Gustaf Hellstén; ) lâi syemmilâš politikkár, paŋkkihovdâ, diplomaat já Suomâ täsivääldi 7. president. Sun tooimâi presidentin iivij 1946–1956.
Tuávááš.
Juho Kusti Paasikivi šoodâi skammâmáánu 27. peeivi 1870 Häme lääni Koski pitejáást. Suu nommâ lâi algâaalgâst Johan Gustaf Hellstén, mut sun molsoi noomâs suomâkielâlâžžân luvâttâhavveest. Suu eeči lâi kävppijâs August Hellstén já enni Karolina Wilhelmina Selin. Enni jaamij, ko Paasikivi lâi tuše neelji-ihásâš. Paasikivi luuvâi ruošâkielâ já -kirjálâšvuođâ Helsig ollâopâttuvâst. Sun valmâštui filosofia kanditaatin ive 1892 já ton maŋa vala vuoigâdvuođâtiettuu kandidaatin ive 1897. Siämmáá ive Paasikivi naajâi pajeuáppee Anna Forsmanáin, já sunnui šoddii nelji párnáá. Paasikivi nágáttâlâi vuoigâdvuođâtiettuu tuáhtárin ive 1901. Suu vuossâmuš kálgu Anna jaamij ive 1931 já ive 1934 sun naajâi Alli Valvein.
Pooliitlâš karrieer.
Paasikivi väljejui Syemmilii piäláduv aalmugovdâsteijen ive 1907. Sun meridij kuittâg kiäsádâttâđ politiikist ive 1913. Sun tooimâi paŋkkihovdân čuávuvái 20 ive ääigi, mut maacâi forgâ meid politiikân. Ive 1917 Paasikivi tooimâi Syemmilii piäláduv ovdâsteijen vuáđulahâkomiteast, mii vuávái Suomâ haldâttâshäämi Ruošâ vääldikomettem maŋa. Paasikivi kannattij Suomâ autonomia vuáháduttem Ruošâ vääldi vyelni, mut roovvâdmáánu vääldikomettem maŋa sun vuájui nanodiđ Suomâ jiečânâsvuođâ. Suomâ siskáldâssuáđi maŋa staatâhovdâ Pehr Evind Svinhufvud nomâttij Paasikivi uáiviministerin. Paasikivi luotij Saksa išán Ruošâ vuástán já halijdij saksalii priinsâ Friedrich Karl Suomâ kunâgâssân. Saksa kuittâg táppái vuossâmuu maailmsuáđi skammâmáánust 1918 já ton maŋa Paasikivi haldâttâs iäránij. Paasikivi jođettij Suomâ airâskode, ko Suomâ já Sovjet-Ruošâ koskâsâš ráávhusopâmuš šoodâi ive 1920 Tarttost. Paasikivi iäránij paŋkkihoovdâ virgeest ive 1934. Sun tooimâi Aalmuglii Kokoomus saavâjođetteijen iivij 1934–1936 já diplomaatin Tukholmast ive 1936 rääjist.
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Tälvisuáđi ääigi Paasikivi tooimâi ministerin Risto Ryti haldâttuvâst já lâi fáárust Moskova ráávhuráđádâlmijn. Sun tooimâi Suomâ ovdâsteijen Moskovast ive 1941 kiiđâ räi. Jotkâsuáđi loopâst sun uásálistij kiiđâ 1944 ráávhuráđádâlmáid Moskovast já Tukholmast. Suáđi maŋa sun tooimâi uáiviministerin iivij 1944–1945 já 1945–1946 haldâttâsâin. Ovdâskodde valjij Paasikivi Suomâ täsivääldi presidentin ton maŋa, ko president Mannerheim iäránij virgestis njuhčâmáánust 1946 tiervâsvuotâčuolmâi tiet. Ive 1950 vaaljâin sun väljejui uđđâsist presidentin. Sun tooimâi virgeest ive 1956 njuhčâmáánu räi. Paasikivi finnij váimuinfarkt já jaamij juovlâmáánu 14. peeivi 1956.
1083

1083 (MLXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1080-lovo niäljád ihe.
Lohja

Lohja () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Lohjast ääsih 45 913 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 109,73 km², mast 170,57 km² lii čääci. Lohja naaburkieldah láá Inkoo, Karkkila, Raasepori, Salo, Siuntio, Somero, Tammela já Vihti.
Historjá.
Lohja kieldâ vuáđudui ive 1867, já tast šoodâi kaavpug ive 1979.
Kieldâlahtemeh.
Lohja kieldâ lohtui Lohja kaavpugân ive 1997. Sammatti kieldâ lohtui Lohja kaavpugân ive 2009. Karjalohja já Nummi-Pusula kieldah lahtojii Lohja kaavpugân ive 2013.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kaavpuguásih já siijdah.
Kaavpuguásih.
Ahtsalmi, Anttila, Gruotila, Gunnarla, Hiidensalmi, Immula, Jönsböle, Keskilohja, Kirkniemi (Gerknäs), Kyrkstad, Lempola, Maksjoki, Metsola, Moisio, Muijala, Myllylampi, Neitsytlinna, Ojamo, Ojamonkangas, Paloniemi, Pappila, Pappilankorpi, Perttilä, Pitkäniemi, Routio, Röylä, Sammatti, Vappula (Vabby), Ventelä (Vendelä), Vienola já Virkkala (Virkby).
Siijdah.
Ahtiala, Ahonpää, Askola, Haarjärvi, Haarla, Hakula, Hattula, Hauhula, Heijala, Heimola, Hermala, Herrala, Hietainen, Hiittinen, Hirvijoki, Hongisto, Huhti, Hyrkkölä, Hyrsylä, Hyvelä, Hyönölä, Härjänvatsa, Ikkala, Ilmoniemi, Immola, Immula, Iso-Teutari (Stortötar), Jakova, Jalassaari, Jantoniemi, Järvenpää, Jättölä, Kaijola, Karisjärvi, Karjalohjan Ahtiala, Karjalohjan Pappila, Karkalniemi, Karnainen, Karstu, Kattelus, Kaukela, Kaukola, Kiikala, Kirkniemi (Gerknäs), Kittilä (Kittfall), Kirkonkylä (Kyrkstad), Koikkala, Koisjärvi, Kokkila, Korkenoja, Koski, Kourjoki, Kouvola, Kovela, Kukkumäki (Jönsböle), Kunnarla (Gunnars), Kutsila, Kuusia, Kärkölä, Laakspohja (Laxpojo), Lehmijärvi, Leikkilä, Leppäkorpi, Lieviö (Skräddarskog), Lohilampi, Lohjankylä, Lohjantaipale, Luskala, Luttula, Lylyinen, Lönnhammar, Maikkala, Maila, Makkarjoki, Maksjoki, Marttila, Maskila, Mettula, Miemola, Millola, Moisio, Mommola, Muijala, Murto, Mustlahti, Myllykylä, Mynterlä (Mynderlä), Mäkkylä, Mäntsälä, Mäntynummi, Niemi, Nummenkylä, Nummijärvi, Näkkilä, Näätälä (Mårbacka), Nummi-Pusulan Nummenkylä, Oinola, Oittila, Ojamo, Osuniemi (Orsnäs), Outamo, Paavola, Paksalo, Paloniemi, Pappila, Pauni, Pelonkylä, Pietilä, Piispala (Biskopsnäs), Pipola, Pitkälahti, Pulli, Pusula, Puujärvi, Pyöli, Pälölä, Raati, Radus, Remala, Retlahti, Routio, Röhkölä, Röylä, Saarenpää, Sakkola, Salo, Sammatti, Saukkola, Seppälä, Seräjärvi, Sierla, Sitarla, Skraatila, Suittila, Suomela, Suurniemi, Särkijärvi, Tallaa, Talpela, Tammisto, Tavola, Torhola, Uusikylä, Vaanila, Valla, Vanhakylä, Vappula, Varola, Varttila, Vasarla, Veijola (Vejby), Ventelä, Viiala, Virkkala (Virkby), Vivola, Vohloinen, Vähä-Teutari (Lilltötar), Vörlö já Yli-Immola.
1073

1073 (MLXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1070-lovo niäljád ihe.
1063

1063 (MLXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1060-lovo niäljád ihe.
1053

1053 (MLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1050-lovo niäljád ihe.
Karkkila

Karkkila () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Karkkilast ääsih 8 696 olmožid, já ton vijđodâh lii 255,32 km², mast 12,96 km² lii čääci. Karkkila naaburkieldah láá Lohja, Loppi, Tammela já Vihti.
Historjá.
Karkkila vuáđudui ive 1932.
Kieldâlahtemeh.
Pyhäjärvi Ul kieldâ lohtui Karkkilan ive 1969.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Karkkila kuávdáščuákkipäikki.
Siijdah.
Ahmoo, Ahmoonmäki, Alimmainen, Fagerkulla, Haapala, Haavisto, Haukkamäki, Järvenpää, Kannas, Karkkila, Korpi, Käpylä, Lemmoi, Nahkio, Nyhkälä, Polari, Pitkälä, Pumminmäki, Siikala, Sireenikylä, Sudeetti, Toivike, Tuorila, Vaskijärvi, Vattola já Vuotinainen.
1043

1043 (MXLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1040-lovo niäljád ihe.
1033

1033 (MXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1030-lovo niäljád ihe.