tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Vuáđuvuoigâdvuođah

Vuáđuvuoigâdvuođah láá almoliih olmoošvuoigâdvuođah, moh kolgâččii iävtuittáá kuullâđ mist juáhážân. Vuáđuvuoigâdvuođah já olmoošvuoigâdvuođah láá kuittâg ereslágáneh nubijnis nuuvt, et vuossâmuuh láá torvejum staatâ vuáđulaavâst já majemuuh aalmugijkoskâsâš olmoošvuoigâdvuotâsopâmušâin.
Vuáđuvuoigâdvuođâi luokittâllâm.
Persovnliih rijjâvuotâvuoigâdvuođah.
Tágáreh vuoigâdvuođah láá el. vuoigâdvuotâ elimân, persovnlii rijjâvuotân já kuoskâmettumvuotân sehe priivaateellim syeji, omâduv syeji já servâmrijjâvuotâ.
Poolitliih vuoigâdvuođah já rijjâvuođah.
Poolitliih vuoigâdvuođah já rijjâvuođah láá ovdâmerkkân jienâstemvuoigâdvuotâ, sänirijjâvuotâ, čokkânemrijjâvuotâ já servâmrijjâvuotâ.
Täsiárvuvuoigâdvuođah.
Täsiárvuvuoigâdvuođáid kuleh el. suhâpiälálâš oovtâviärdásâšvuotâ já oskolduvlâš oovtâviärdásâšvuotâ. 
Ekonomâliih, sosiaalliih já čuovviittâsliih vuoigâdvuođah.
Vuáđuvuoigâdvuođáid kuleh meid ekonomâliih, sosiaalliih já čuovviittâsliih vuoigâdvuođah ađai ESČ-vuoigâdvuođah. Tagaráid vuoigâdvuođáid kuleh ovdâmerkkân vuoigâdvuotâ paargon, sosiaaltoorvon já máttááttâsân.
Kielâliih vuoigâdvuođah.
Kielâliih vuoigâdvuođah láá teháliih vuáđuvuoigâdvuođah, nuuvtko Suomâ täsivääldi president Tarja Halonen pahudij Sämitige ive 2008 lekkâmtilálâšvuođâst: 
"[k]ielâliih vuoigâdvuođah láá távjá ulmui eres vuáđuvuoigâdvuođâi olášume iähtu."
Vuáđuvuoigâdvuođah Suomâst.
Suomâ vuáđulaavâ mield vuáđuvuoigâdvuođah kuleh puohháid, iäge tuše Suomâ aalmugáid.
Suomâ vuáđulaavâ 2. lovvoost láá torvejum el. čuávuvááh vuoigâdvuođah:
Finström

Finström lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Finströmist ääsih 2 623 olmožid, já ton vijđodâh lii 172,50 km², mast 49,24 km² lii čääci. Finström naaburkieldah láá Geta, Hammarland, Jomala, Saltvik já Sund.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Finströmist láá 24 sijdâd: Bamböle, Bartsgårda, Bastö, Bergö, Bjärström, Emkarby, Enbolstad, Godby, Grelsby, Kulla, Markusböle, Pettböle, Prästgården, Pålsböle, Rågetsböle, Strömsvik, Stålsby, Svartsmara, Tjudö, Torrbolstad, Tärnebolstad, Vestanträsk, Åttböle já Ämnäs.
Ekonomâliih, sosiaalliih já čuovviittâsliih vuoigâdvuođah

Ekonomâliih, sosiaalliih já čuovviittâsliih vuoigâdvuođah ađai ESČ-vuoigâdvuođah láá sosioekonomâliih olmoošvuoigâdvuođah tegu vuoigâdvuotâ aassâmviäsun, tiervâsvuotân já tiervâsvuođâhuolâttâsân, vuoigâlii pargotilán já páálkán, ucemustáá vuáđuškovliittâsân já kuáhtulii eellimtáásán.
Ekonomâlijd, sosiaallijd já čuovviittâslijd vuoigâdvuođáid kyeskee aalmugijkoskâsâš almossopâmuš lii nubbe OA tehálâš olmoošvuoigâdvuotâsopâmuš aalmug- já poolitlijd vuoigâdvuođáid kyeskee aalmugijkoskâsii almossopâmuš lasseen. Suomâ ratifisistij sopâmuš ive 1975.
Saltvik

Saltvik lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Saltvikist ääsih 1 819 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 166,87 km², mast 1 014,64 km² lii čääci. Saltvik naaburkieldah láá Finström, Geta, Kumlinge, Sund já Vårdö.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Saltvikist láá 36 sijdâd: Antböle, Bertby, Borgboda, Boxö, Daglösa, Fremmanby, Germundö, Haga, Haga kungsgård, Haraldsby, Hjortö, Hullby, Kuggböle, Kvarnbo, Laby, Lagmansby, Lavsböle, Lavö, Liby, Långbergsöda, Näs, Ovanåker, Prästgården, Rangsby, Ryssböle, Ryssö, Saggö, Sonröda, Strömma, Syllöda, Sålis, Tengsöda, Toböle, Vassböle, Åsgårda já Ödkarby.
Vårdö

Vårdö lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Vårdöst ääsih 465 olmožid, já ton vijđodâh lii 572,56 km², mast 470,83 km² lii čääci. Vårdö naaburkieldah láá Föglö, Kumlinge, Lumparland, Saltvik, Sottunga já Sund.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah.
Vårdöst láá 13 sijdâd: Bergö, Bussö, Grundsunda, Ledsöra, Listersby, Lövö, Mickelsö, Sandö, Simskäla, Töftö, Vargata, Vårdö já Ängö.
Listo Sovjetlito Suomâ-ambassadorijn

Taat lii listo Sovjet-Ruošâ (ive 1922 räi) já Sovjetlito Suomâ-ambassadorijn.
Nansen patâreijeipalhâšume

Nansen patâreijeipalhâšume () teikkâ Nansen-palhâšume lii palhâšume, mon Ovtâstum aalmugij patâreijeiornijdume vuáđudij ive 1954 Aalmugijlito vuossâmuu patâreijeikomissaar Fridtjof Nansen kunnen. Palhâšume juáhhoo jyehi ive ulmui teikkâ ornijdumán mávsulii pargostis patâreijei pyerrin. Vyeittee finnee 150 000 dollarid, mon Taažâ já Sveeici haldâttâsah skeŋkkejeh.
Kumlinge

Kumlinge lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Kumlingest ääsih 314 olmožid, já ton vijđodâh lii 865,88 km², mast 766,90 km² lii čääci. Kumlinge naaburkieldah láá Brändö, Saltvik, Sottunga já Vårdö.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah.
Kumlingest láá vittâ siijdâ: Björkö, Enklinge, Kumlinge, Prästgården já Seglinge.
Nürnberg almugijkoskâsâš olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume

Nürnberg almugijkoskâsâš olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume lii saksalâš olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume ive 1995 rääjist. Ton árvu lii 15 000 eurod.
Nansen-passâ

Nansen-passâ lâi persovnkorttâ staatâttemáid ulmuid ađai ulmuid, kiäin ij lamaš oovtâgin staatâ aalmugjeessânvuotâ vuossâmuu maailmsuáđi maŋa iivij 1922–1938. Maŋeláá Aalmugijlitto mieđettij paasâ meid patâreijeid, já tondiet šoodâi paasâ nubbe nommâ: patâreijeipassâ. Passâ lii nomâttum Fridtjof Nansen mield.
Hannah Arendt -palhâšume

Hannah Arendt -palhâšume lii Heinrich Böll siättus já Bremen uásistaatâ haldâttâs adelem olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume ive 1995 rääjist. Palhâšume lii nomâttum saksalâš pooliitlâš teoreetijkkár Hannah Arendt mield.
Martin Ennals -palhâšume olmoošvuoigâdvuođâi piälušteijeid

Martin Ennals -palhâšume olmoošvuoigâdvuođâi piälušteijeid () lii ive 1993 rääjist juohhum olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume. Tot juáhhoo ulmui, kiilii piäluštâm olmoošvuoigâdvuođâid.
Palhâšume summe lii 20 000 Sveeici frangid. Palhâšumejyehimtilálâšvuotâ lii Genevest, já Geneve kaavpugist lii tehálâš roolâ. Palhâšume lii nomâttum Amnesty International ovdii uáivičällee Martin Ennals mield.
Tave–mäddi-palhâšume

Tave–mäddi-palhâšume lii ive 1995 vuáđudum palhâšume, mon Euroop rääđi Tave–mäddi-kuávdáš mieđeet jyehi ive.
Palhâšume rijjâvuotân

Palhâšume rijjâvuotân () lii olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume, mon Liberal International juáhá jyehi ive ulmui teikâ ornijdumán pargostis poolitlii rijjâvuođâ já olmoošvuoigâdvuođâi pyerrin. Palhâšume lii juohhum ive 1984 rääjist.
Gwangju olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume

Gwangju olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume () lii aalmugijkoskâsâš olmoošvuoigâdvuotâ- já demokratiapalhâšume, mon juáhá korealâš Vyesimáánu 18. peeivi -muštosiäđus. Palhâšuumijn mušteh Gwangju demokratialihâstâs, mii ornij ive 1980 stuorrâ mielâčáittus Gwangjust demokratia peeleest Chun Doo-hwan diktatuur vuástá. Palhâšumesumme lii 50 000 dollarid.
Juovlâmáánu 18. peeivi 2018 siäđus almottij, ete Aung San Suu Kyi palhâšume kiässoo maasâd, ko sun ij lah viggâm luáptiđ olmoošvuoigâdvuotâluávkmiid rohingyalij vuástá.
Kuáládâhnjargâ

Kuáládâhnjargâ (; ) lii Taveviestâr-Ruošâst. Ton taavaabeln lii Baareencmeerâ, máddáá- já nuorttiibeln lii Vielgismeerâ. Haaldâtlávt Kuáládâhnjargâ kulá Murmansk kuávlun.
Eennâmtiätu.
Kuáládâhnjaargâ vijđodâh lii suulân 100 000 km². Tot lii aldasáid ollásávt taavaapiäláá näpikiärdu taavaabeln, tuše maadânuorttâuási uulât näpikiärdu máddáábel. Kuáládâhnjaargâ kuhemus juuhâ lii 480 kilomeetter kukkosâš Ponoi. Geolooglávt Kuáládâhnjargâ kulá Fennoskandia koolbân. Kuáládâhnjaargâst láá kyehti tuodârkuávluh: Hibintuoddâreh já Lujaurtuoddâreh. Alemus tuodâr lii Tsastnotsorr (1 199 m).
Viehâdâh.
Ulmuuh láá aassâm Kuáládâhnjaargâst keđgiääigi rääjist. Táálái tiäđui mield puárásumos kulttuur tobbeen lâi komsakulttuur suulân 7000–5000 oKr. Kuáládâhnjaargâst ääsih ryeššilij lasseen meid sämmiliih. Kantalahti kuávlust aassâm kärjilliih láá nube maailmsuáđi maŋa assimilistum ryeššiláid.
Kuáládâhnjaargâ ässeeloho lii lasanâm ráhtálâšvuođâ ovdánem tiet. Ive 1920 tobbeen lijjii 14 000 já ive 1940 jo 318 000 ässed. Ive 2007 ässeeh lijjii suulân 880 000.
Luánduriggoduvah.
Kuáládâhnjaargâst láá ennuv luánduriggoduvah, já tot lii-uv ohtâ Ruošâ tehálumosijn ruukikuávluin. Valjaas nikkeliđoseh kávnojeh ovdâmerkkân Montšegorsk kaavpugist. Eres soojijn kávnojeh meid ryevdimalmâ já eres lusismetalleh. Kuáládâhnjaargâ luándu lii nyeskidum čuuvtij ráhtálâšvuođâ tiet, já meid meecij čuoppâm lii lamaš stuorrâ čuolmâ. 
Kuáládâhnjaargâst tuáimih maaŋgah Ruošâ tavetampâstuv piäluštâsmekanismeh, eromâšávt váimuspuohčâmkárbái toorjâsajeh. Poljarnyje Zorist lii 1 760 megawaatâ Kuáláduv váimusvyeimilágádâs.
Robert Schuman -miitaal

Robert Schuman -miitaal lii Euroopan parlament Euroop piäláduv juávhu mieđettem olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume ive 1986 rääjist. Palhâšume lii nomâttum Robert Schuman mield.
Nelji rijjâvuođâ

Nelji rijjâvuođâ () lijjii nelji rijjâvuođâ, mon Ovtâstum staatâi 32. president Franklin D. Roosevelt iävtuttij vuossâmuu keerdi uđđâivemáánu 6. peeivi 1941 Aalmugkode tile -särnistis Ovtâstum staatâi kongresân. Suu mielâst taah rijjâvuođah kuleh maailm puoh ulmuid. 
Taah rijjâvuođah láá:
Algâalgâlâš särni.
Roosevelt muštâlij neelji rijjâvuođâst Aalmugkode tile -särnistis uđđâivemáánu 6. peeivi 1941 čuávvoonáál:
"The first is freedom of speech and expression — everywhere in the world. The second is freedom of every person to worship God in his own way — everywhere in the world. The third is freedom from want — which, translated into world terms, means economic understandings which will secure to every nation a healthy peacetime life for its inhabitants — everywhere in the world. The fourth is freedom from fear — which, translated into world terms, means a world-wide reduction of armaments to such a point and in such a thorough fashion that no nation will be in a position to commit an act of physical aggression against any neighbor — anywhere in the world."— Franklin D. Roosevelt, vááldus Aalmugkode tile -särnistis
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1920 – Almai säittišlivgim

Almai säittišlivgimist kištottâllii Antwerpen 1920 kesiolympialijn porgemáánu 15. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 25, já sij lijjii vuálgus 12 enâmist.
Simon Grany

Pierre Simon Grany () lâi ranskalâš almosvalastâllee, kii uásálistij Antwerpen 1920 kesiolympialáid. Sun poođij neeljinubálovádin almai säittišlivgimist.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1948 – Nisonij säittišlivgim

Nisonij säittišlivgimist kištottâllii Lontoo 1948 kesiolympialijn syeinimáánu 31. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 15, já sij lijjii vuálgus 10 enâmist.
Brändö

Brändö lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Brändöst ääsih 449 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 643,21 km², mast 1 535,04 km² lii čääci. Brändö naaburkieldah láá Kumlinge, Kustavi, Parainen já Sottunga.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah.
Brändöst láá 10 sijdâd: Asterholma, Baggholma, Björnholma, Brändö, Fiskö, Jurmo, Korsö (), Lappo, Torsholma já Åva.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1920 – Almai 10 000 meetter kaččâm

Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Antwerpen 1920 kesiolympialijn porgemáánu 19.–20. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 34, já sij lijjii vuálgus 17 enâmist.
Puátuseh.
Pelifinaleh.
Čuovjâdin merkkejum valastâlleeh pessii finalân.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1924 – Almai 10 000 meetter kaččâm

Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Pariisi 1920 kesiolympialijn syeinimáánu 6. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 32, já sij lijjii vuálgus 15 enâmist.
Puátuseh.
Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.
Geta

Geta lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Getast ääsih 519 olmožid, já ton vijđodâh lii 605,66 km², mast 521,11 km² lii čääci. Geta naaburkieldah láá Hammarland, Finström já Saltvik.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah.
Getast láá 16 sijdâd: Andersö, Bolstaholm, Dånö, Finnö, Gräggnäs, Höckböle, Isaksö, Labbnäs, Möckelgräs, Olofsnäs (Olsnäs), Pantsarnäs, Rankoskär, Skinnarböle, Snäckö, Vestergeta já Östergeta.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1928 – Almai 10 000 meetter kaččâm

Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Amsterdam 1928 kesiolympialijn syeinimáánu 29. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 24, já sij lijjii vuálgus 12 enâmist.
Puátuseh.
Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.
Arthur Picard

Arthur Picard lâi ranskalâš almosvalastâllee, kii uásálistij Antwerpen 1920 kesiolympialáid. Sun poođij viiđânubálovádin almai säittišlivgimist.
Adolphe Hauman

Adolphe Hauman lâi belgialâš almosvalastâllee, kii uásálistij Antwerpen 1920 kesiolympialáid. Sun poođij käävcinubálovádin almai säittišlivgimist.
Émile Muller

Émile Muller lâi belgialâš almosvalastâllee, kii uásálistij Antwerpen 1920 kesiolympialáid. Sun poođij kyevtlovádin almai säittišlivgimist.
Elof Lindström

Karl Elof Lindström () lâi ruátálâš almosvalastâllee, kii uásálistij Antwerpen 1920 kesiolympialáid. Sun poođij kuulmânubálovádin almai säittišlivgimist.
Peerâ.
Elof stuorrâviljâ Gunnar meid lâi säittišlivgejeijee.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1932 – Almai 10 000 meetter kaččâm

Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Los Angeles 1932 kesiolympialijn syeinimáánu 31. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 16, já sij lijjii vuálgus 11 enâmist.
Puátuseh.
Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.
Sáárá-Máárjá Salonen

Sáárá-Máárjá Salonen lii muusiktoimâtteije. Suu fáddán lii algâaalmugij muusik. Sun lii porgâm kulmâ ive muusiktoimâtteijen, já sunjin lii tehálâš čuojâttiđ jyehi vuolgâttâsâst algâaalmug muusik.
Pargo.
Sáárá-Máárjá Salonen lii čáállám artikkâl mii lii tääl iävtukkâssân ive pyeremus muusikjournalistlâš pargon. Sun lii artikkâlstis sahhiittâllâm Aqqalu Berthelsen já Ailu Valle tast, et maggaar lii porgâđ muusik algâaalmug aašijn já sämikielân. Sun čaalij artikkâl jo nelji ive tassaaš, mutâ sun ij lamaš almostittám tom kosten. Reeperbahn-festivaal pištá kulmâ peeivi, já palhâšumij adelem lasseen tobbeen láá ohjelmist meid konserteh. Festivaal uárnejuvvoo Saksaast.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1936 – Almai 10 000 meetter kaččâm

Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Berlin 1936 kesiolympialijn porgemáánu 2. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 30 já sij lijjii vuálgus 18 enâmist.
Puátuseh.
Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.
Apollo-ohjelm

Apollo-ohjelm lâi Amerik NASA-komovuotâornijdume olášittem mánudâšohjelm 1960–70-lovoin. Puoh aalgij tallaa predident John F. Kennedy saavâst, mast sun almottij, et Amerik áigu vuolgâttiđ ulmuu Mánudâžân, väzziđ Mánudáá aaseest já pyehtiđ astronautijd torvolávt Enâmân. Pooliitlii juurdân lâi peessâđ Mánudâžân ovdil Ruošâeennâm. Apollo-ohjelmist lijjii loopâloopâst 11 kirdemid komovuotân, main olmooš kiirdij komovuotân: Apollo 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16 já 17. Apollo 11 lâi vuosmuš, main olmooš siäivui Mánudáá asan. 
Olmooš kiirdij Apollo 7–10 fáárust, já taah kirdemeh valmâštâllii ulmuu siäivum Mánudáá asan. Apollo 11 siäivui vuosmustáá Mánudâžân. Ton maŋa meid Apollo 12–17 kirdemeh seivuu, eereeb Apollo 13, mon huolâttâsmooduul happivuárkká pävkittij koskân kirdem, já rakkeet kiirdij Mánudáá pirrâ já maacâi Enâmân Mánudâžân siäivuhánnáá. Apollo 4, 5 já 6 lijjii olmoošvievâttes kirdemeh. 
Apollo-ohjelmist viärráámus luhottesvuotâ tábáhtui Apollo 1 testaamij ääigi. Taan luhottesvuođâst moduulist cokkânij tullâpuálu, mast puoh kulmâ astronaut jammii tállân. Apollo 2–3 iä kirdám ollágin. 
Apollo-ohjelmân lijjii aalgâalgâlávt vuávájum vala kirdemeh 18–20, mut toh macâttuvvojii kyevti luhottesvuođâ já ohjelm ruđâttume keežild.
Kökar

Kökar lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Kökarist ääsih 226 olmožid, já ton vijđodâh lii 2 165,02 km², mast 2 101,44 km² lii čääci. Kökar naaburkieldah láá Föglö, Parainen já Sottunga. Kökar lii ässeelovo mield Suomâ nubben ucemus kieldâ Sottunga maŋa.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah.
Kökarist láá čiččâm sijdâd: Finnö, Hamnö, Hellsö, Karlby (Kaarlenkylä), Kyrkogårdsö, Österbygge já Överboda.
Apollo 1

Apollo 1 lii Apollo-komovuotâohjelm "Apollo/Saturn 204 (AS-204)" -kirdemân maŋeláá adelum nommâ. Taat kirdem ij olášum, tastko moduul já astronauteh tuššii hárjuttâsâst sattum tullâpuálust uđđâivemáánu 27. peeivi 1967. Taat lâi kolgâđ leđe vuosmuš olmoošvievváin kirdum kirdem komovuotân. Luhottesvuođâst jammii komendeijee Virgil "Gus" Grissom, puárásub stivrejeijee Edward "Ed" White já stivrejeijee Roger B. Chaffee. Tullâpuálu cokkânij vahâgittum šleđgâjotosist. Puálu levânij jotelávt tastko skiijpâ lâi tedâstum putes happijn, já siste lijjii ennuv älkkeht pyellee lastikeh. Meiddei astronautij komovuotâpihtâseh puollii älkkeht. Tastko moduul luŋkká lâi hiđes lekkâđ, astronauteh kiergânii pyelliđ jaamâs já avkkâđ suovân ovdilgo iše sijjân poođij. Taat luhottesvuotâ lii lamaš viärráámus luhottesvuotâ Apollo-ohjelmist.
Algâalgâlii vuávám mield Apollo 1 vuolgâ lâi kolgâđ tábáhtuđ kuovâmáánu 21. peeivi já maccâm lâi kolgâđ leđe njuhčâmáánu 7. peeivi. Luhottesvuotâ äjittij Apollo-ohjelm paijeel pelnub ive. Keevâtlávt ubâ skiijpâ suunâttâllui uđđâsist, já torvolâšvuotân kiddejui eenâb huámášume. 
Apollo 1 puálusaajeest láá tääl muštokilgoleh. Tuššâm astronautij mušton láá nomâttum meid kulmâ tääsni: Navi, Regor já Dnoces. Taah láá tuššâm astronaut Gus Grissom hutkâm jiellâhnoomah, maid sun adelij kuulmâ táásnán, moi mield Apollo puovtij sundástiđ Mánudâžân.
Apollo 4

Apollo 4 lâi Apollo-ohjelm kirdem, mast ij lam olmooš fáárust. Tot lâi vuosmuš, mast kevttui Saturn V -kyeddimrakkeet.
Pääččim tábáhtui skammâmáánu 9. peeivi 1967 tijme 12:00:01 UTC Kennedy Space Centerist. Siäivum lâi siämmáá peeivi nyevt 20:37:00 UTC, já näävt kirdem piištij 8 tijmed, 36 minuttid já 59 sekundid.
Lucien Tostain

Lucien Charles Tostain () lâi ranskalâš almosvalastâllee, kii uásálistij Berlin 1936 kesiolympialáid. Sun poođij käävcinubálovádin almai 10 000 meetter kaččâmist.
Apollo 5

Apollo 5 lâi Apollo-ohjelm testâkirdem, mast ij lam olmooš fáárust. Taat lâi mánudâšmooduul vuosmuš kirdem.
Algâaalgâst taat kirdem lâi suunâttâllum cuáŋuimáánun 1967, mut mánudâšmooduul ij valmâštum ääigild. Apollo 5 paččui uđđivemáánu 22. peeivi 1968 Eennâm juurrâmrađan. Tot paččui tijme 22:48,09 UTC Kennedy Space Centerist.
Juurrâmraađeest testajui mooduul mánudâžânsiäivummoottor, mii lâi vuosmuš taggaar rakkeetmoottor komovuođâst, mon puovtij stelliđ. Kirdem loopâst simulistui siäivum koskâldittem toin naalijn, et mánudâšmooduul siäivum- já pajanemuási sierrejuvvojii nubijnis.
11 tijmed pištee 10 miinut teestâi maŋa mánudâšmooduul mudoh kuáđđojii juurrâđ Eennâm pirrâ, já toh koččii čyeti kilomeetterid maadânuortâs Guamist Kuálhis Väldimeerân uđđâivemáánu 24. peeivi já kuovâmáánu 12. peeivi 1969.
Pääččim tábáhtui Saturn IB -kyeddimrakettáin, mii lâi ucceeb ko Saturn V, mut tuárvi vuáimálâš nuuvt et tot puovtij tuálvuđ Apollo Eennâm juurrâmrađan. Vistig lâi juurdân kevttiđ Saturn IB epiluhostum Apollo 1 -kirdemist, mii ij kuássin olášum luhottesvuođâ keežild, mii tábáhtui testaamij ääigi.
Lemmee aalmuglâšmecci

Lemmee aalmuglâšmecci lii ive 1956 vuáđudum aalmuglâšmecci Aanaar já Kittâl kieldâi kuávlust. 2 850 km² vijđosâžžân tot lii Suomâ stuárráámus aalmuglâšmecci já meid ohtâ Euroop stuárráámusâin meccikuávluin. Aalmuglâšmeeci rasta kolgá puáris pecivuovdij pirâstittem, paijeel 70 km kukkosâš Lemmeejuuhâ. Ton stuárráámus tuodârkuávluh láá Márástâh já Viibuštuoddâreh. Puáris vuovdijn já vijđes jeegijn šaddeh maaŋgah uhkevuálásiih šadoh tego aarnik, jegginartte, lyeiveeluhtee, tavehäldeelukkâ, kiäpuhäldeelukkâ, nuorttâkäiski, piikkisiemâ, kiemâpuálččimieđâš já kieddihäldeelukkâ. Härvinâš ketki lii aalmuglâšmeeci tubdâldâhšlaajâ. Lemmee kuávlust láá meerhah ovdâhistorjálijn aassâmsoojijn já koddepivdemist. Pisovâš aassâm šoodâi 1800-lovo loopâst, ko puásuituálu aalgij kuávlust. Taan ääigi stuárráámus uási aalmuglâšmeeci kuávlust kulá Sallâvääri palgâsân. 1940-lovvoost Lemmest tábáhtui stuorrâ kollekurgâlem. Suullân 10 000 vandârdeijed eelih Lemmest jyehi ive.
Neil Armstrong

Neil Alden Armstrong () lâi astronaut já vuosmuš Mánudáá aaseest vázzám olmooš. Sun kiirdij Mánudâžân Apollo 11 komendeijen oovtâst Buzz Aldrináin já Michael Collinsáin. Taat rakkeet paččui syeinimáánu 16. peeivi 1969. Tastoo syeinimáánu 21. peeivi sun siäivui mánudâšmoduláin Mánudáá asan Buzz Aldrináin, já Michael Collins paasij kirdeđ Mánudáá juurrâmrađan tien ááigán. Armstrong-kyevtis Aldrináin ájánáin kyehti já peli tiijme Mánudáá aaseest, já suoi kuvvijn Mánudáá já valdijn keđgičáittusijd. 
Astronautääigis maŋa Armstrong tooimâi NASA uáivitoimâpääihist Washington D.C.st já västidij NASA áimujotolâhân kyeskee tutkâmist já teknologisii pargoost. Sun tooimâi meid Cincinnati ollâopâttuvâst áimujotoluv professorin ivij 1971–1979. Sun lâi maŋgâi ollâopâttuvâi kunneetuáhtár.
Armstrong vuosmuš kálgu lâi Janet Elizabeth Shearon. Sunnust láá kyehti alge: Eric Armstrong já Mark Armstrong. Sunnuu nieidâš Karen Armstrong jaamij kyevtihásâžžân. Suu nubbe kálgu lâi Carol Held Knight.
Urho Kekkosii aalmuglâšmecci

Urho Kekkosii aalmuglâšmecci lii ive 1983 vuáđudum aalmuglâšmecci Aanaar, Suáđigil já Suovâkuoškâ kieldâi kuávlust. 2 550 km² vijđosâžžân tot lii Suomâ nubben stuárráámus aalmuglâšmecci já ohtâ Suomâ pivnohumosijn vandârdemkuávluin. Paijeel 300 000 vandârdeijed eelih aalmuglâšmeecist jyehi ive. Aalmuglâšmecci kuávlust láá vijđes tuodârpajoseh, peci- já kuosâvyevdih sehe stuorrâ jeegih. Kuosâ ordârääji jotá aalmuglâšmeeci rasta. Kuosâvyevdih šaddeh aalmuglâšmeeci maadâoosijn. Kuáskim lii aalmuglâšmeeci tubdâldâhšlaajâ. Puáris vuovdij tijpâliih loddešlaajah láá ovdâmerkkân kuávská, sämicissááš já muorâkuáráttâh. Puoh Suomâ stuorrâpiäđuh kuobžâ, kumppi, iilvâs já ketki joteh aalmuglâšmeeci kuávlust. Uhkevuálásâš juhâskálžu iälá motomijn aalmuglâšmeeci juuvâin.
Glottolog

Glottolog lii ucceeblovokielâi bibliografialâš tiätuvuáđu. Keevâtlávt tot lii tiätuvuáđu, mii siskeeld maailm puoh kielâid já kielâsuuvâid. Glottolog lii ovdedum Saksaast.
André Lonlas

André François Arthur Lonlas () lâi ranskalâš almosvalastâllee, kii uásálistij Berlin 1936 kesiolympialáid. Sun poođij kyevtlovádin almai 10 000 meetter kaččâmist.
Henning Sundesson

Henning Leopold Sundesson () lâi ruátálâš almosvalastâllee, kii uásálistij Berlin 1936 kesiolympialáid. Sun poođij kuulmânubálovádin almai 10 000 meetter kaččâmist.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1952 – Almai 10 000 meetter kaččâm

Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Helsinki 1952 kesiolympialijn syeinimáánu 20. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 33, já sij lijjii vuálgus 21 enâmist.
Puátuseh.
Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.
Kuáskim

Kuáskim ("Aquila chrysaetos") lii vaalij hiäimun kullee stuorrâ peivipiätulodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Kuáskim kulá merâkuáskimáin Suomâ stuárráámussáid piätuluddijd. 80–93 cm kukkosii lode suájákejij koskâ lii 190–225 cm. Ores tiäddá 3–4 kg já niŋálâs 3,7–6 kg. Puáris kuáskim lii kuovgisruškâd, já ton uáivičokke já niske láá fiskislágáneh. Suájáin láá tevkis já kuovgis sárgáh. Nuorâ lode suájáh láá tevkisránáseh já oovtâivnásiih. Kuáskim jyelgih láá fiskâdeh já ton njune lii čappâd.
Lavdâm já eellimpiirâs.
Kuáskim lii maailm arktâsij kuávlui lodde. Vala 1800-lovo loopâst kuáskim pessij masa ubâ Suomâst. Tot pessee tuše vijđes meccikuávluin, nuuvtpa taan ääigi stuárráámus uási Suomâ kuáskimijn pessejeh Oulu taavaabeln. Kuáskim lii lamaš rávhuidittum Suomâst ive 1962 rääjist. Suullân 350–478 paarrâd pessejeh Suomâst ihásávt. Kuáskim tálvástâl Maadâ-Suomâst, Baltiast, Ukrainast já Maadâ-Ruošâst. Čohčâvarrim álgá čohčâmáánu loopâst já kiđđâvarrim njuhčâmáánust.
Lasanem.
Kuáskim pessee vuossâmuu keerdi 4–5-ihásâžžân. Ton stuorrâ piervâl lii táválávt peesist, mut motomin meiddei heŋgâpäävtist. Niŋálâs mannee njuhčâ-vyesimáánust 2–3 mane já láálá taid 42–45 peivid. Uđâgááh kirdeškyetih 68–77 peeivi ahasâžžân.
Raavâd.
Kuáskim lii piätulodde, mii porá njomâtteijeid, luudijd sehe haaškâid.
Valter Nyström

Valter Erik Nyström () lâi ruátálâš almosvalastâllee, kii uásálistij Helsig 1952 kesiolympialáid. Sun poođij kuđâdin almai 10 000 meetter kaččâmist.
Jotolâh

Jotolâh lii ulmui mađhâšem teikkâ fievridem já káálvui fievridem. Kiäinujotoluvvâst pyehtih leđe väzzeeh, jotteeh, pyeráh, moottorvuájáneh, eres vuájáneh teikâ ráiđuváávnuh. Jotoluvâst puohah ferttejeh čuávvuđ jotolâhnjuolgâdusâid.
Fiävru

Fiävru lii vuájáán, mii joođeet ulmuid já tiiŋgâid saajeest nuubán. Fiävru fievrid mađhâšeijeid já tävirijd teikkâ kuohtuid.
Juhleh

Juhleh láá tuáluh, main láá ennuv ulmuuh já moi ulmen lii kulâttiđ. Juuhlijd lii táválâš orniđ eellim stuorrâ peeivij ohtâvuođâst, tego kaastâ, konfirmaatio, heejâi teikkâ hävdidem ohtâvuođâst.
Kulttuur

Kulttuur meerhâš olmoošlii tooimâ já symbollijd ráhtusijd, moi peht toimâ uážžu merhâšume. Ton ibárdâs mield kulttuur lii puoh, mii lii táválâš ulmuid.
Kielâ

Kielâ lii dyynaamlâš symboljuávkku. Symbolijd lii máhđulâš uáiniđ, kuullâđ teikkâ tubdâđ, já toid kuleh meid njuolgâdusah, moi peht symbolijd puáhtá kevttiđ. Kielâ puáhtá om. leđe luándulâš kielâ, tahokielâ teikkâ ohjelmistemkielâ.
Kielâoppâ

Kielâoppâ lii puoh njuolgâdusah, maid lii máhđulâš rähtiđ luándulij kielâ vuáđuld. Jyehi kielâst lii jieijâs kielâoppâ. Kielâoopâ totká kielâtieđâ.
Kielâfilosofia

Kielâfilosofia lii tieđâ, mii lii uási filosofiast. Kielâfilosofia ulmen lii čielgiđ kielâ já ton olgohäämi. Kielâfilosofia koččâmâššáid kuleh om.:
Kielâtieđâ

Kielâtieđâ teikâ lingvistik lii luándulij kielâi tieđâlâš tutkâm. Tutkâmfáádáh láá ei. kielâ systeemin, kielâ uásih já toi merhâšume. Kielâtieđâ totká meid kielâi tuáváá já ovdánem, toi kevttim njálmálii já kirjálii kommunikaatiost. Kielâtieđâ puáhtá leđe teoreetlâš teikkâ keevâtlâš.
Liähtu

Liähtu (, tubdâldâh v) lii stuárus, mii kovvee määđhi kukkoduv já ton sunde äigiohtâduvvâst. Liävtu ohtâdâh lii SI-vuáháduvvâst m/s ađai meettereh sekuntist. Liähtu lii vektorstuárus ađai tast lii stuáruduv lasseen meid sunde. 
Jorree joođoost liävtu västideijee stuárus lii kulmeliähtu.
Matemaatlâš hammim.
Koskâliähtu (v) lii määđhi kukkodâh (s) já ääigi (t) koskâvuotâ
formula_1
Jis liähtu ij lah fastâ, te puddâsâš liähtu lii káppáluv saje derivaatta ääigi háárán.
formula_2
Kumppi

Kumppi (Canis lupus) lii stuorrâ penuvellee. Tot lii tuođâlávt uhkevuálásâš Suomâst. 
Stuárudâh já olgohäämi.
Kumppi lii Suomâ stuárráámus penuvellee. 90–150 cm kukkosâš kumppi tiäddá 20–70 kg já ton sevealodâh lii 65–90 cm. Seibi lii 35–50 cm kukke. Ores lii stuárráb ko niŋálâs. Kuumpi selgipeeli lii räänis já čuávji ränisvielgâd. Ton ivne puáhtá kuittâg mulsâšuddâđ masa čappâdist vielgâdân. Kuumpist láá kuhes jyelgih já stuorrâ kepileh. Ton njune lii kukke já seibi njuolgâd.
Lavdâm.
Suomâ kumppinääli ive 2020 lâi suullân 216–246 kumppid. Suomâst lijjii talle áárvu mield 30 valved. Kuumpih eelih tijpâlávt Nuorttâ-Suomâst, mut moonnâm iivij valveh láá lasanâm eromâšávt Uárji-Suomâst.
Eellimvyevih já lattim.
Kuumpih eelih valveest. Kumppivalve lii táválávt peerâ: niŋálâs, ores já čiivgah. Suomâ kumppivoolvijn láá koskâmiärálávt čiččâm kumppid já oovtâ valve reeviir lii suullân 800–1 200 km² vijđosâš. Kuumpih merkkejeh reeviirsis kužžáin. Kumppi lii aktiivlumos iho teikkâ veigin, mut jotá meid peiviv. Kuumpist lii uáli pyeri hajâ- já kuloáiccu, mut ton uáinu ij lah siämmáá pyeri.
Raavâd.
Kumppi lii piätuellee, mii pivdá eromâšávt sorvâelleid. Tot saalâst kuittâg meiddei jursseid, luudijd já njuámmilijd, puásuituálukuávlust poccuid já spiekâstâhlávt päikkielleid. Kumppi kiävttá ubâ saalâsis ravâdâssân, meid taavtijd. Motomin tot sáttá čiehâđ uási salâsist. Kuumpih salâsteh táválávt valven, mut ohtuunis kumppi-uv pasta motomin koddeđ soorvâ.
Lasanem.
Kuumpi kieimâmäigi lii kuovâ-njuhčâmáánust. Niŋálâs čivgá vyesimáánust táválávt 3–6 čiivgâ.
Luándulâš kielâ

Luándulâš kielâ lii kielâ, mon olmooš sárnu, čáálá teikkâ kiävttá seevvim peht. Luándulij kielâi lasseen láá meid formaalliih kielah já rahtum kielah. 
Algâ.
Puoh maailm ulmuin lii kielâ. Tondiet lii lamaš nuuvt, et kielâ lii šoddâm ovdil ko ulmuuh láá vuálgám Afrikist. Jis nuuvt lii, te kielâ lii paijeel 50 000 ihheed puáris.
Luokittâllâm.
Kielâid lii máhđulâš luokittâllâđ geeneetlávt, typologisávt teikâ eennâmtieđâlávt.
Kárgámihe

Kárgámihe lii ihe, mast láá 366 peivid. Ton kuovâmáánun lii lasettum 29. peivi, mii kočoduvvoo kárgámpeivin. Táválávt kuovâmáánust láá 28 peivid já ivveest 365 peivid. Paijeelmiärálâš peivi lasettuvvoo ihán, vâi kalenderive iveääigih västidiččii astronomisijd iveaaigijd. 
Kárgámpeivi viättoo neljijn juáválij ivij, peic čuođijn juáválij ivij tuše talle, jis ihe lii meiddei juáválâš neljijnčuođijn. Kárgámpeivi lasettuvvoo tondiet ko Eennâm jorá jieijâs aksel pirrâ nyevt 365,2422 kerdid ton ääigi ko tot jorá ohtii Piäiváá pirrâ. Nubij sanijgijn Eennâm juurrâm Piäiváá pirrâ pištá nyevt 365 peivid, vittâ tiijme, 48 minuttid já 46 sekuntid. Tondiet 365-piäivásiih kalenderiveh iä tievâslávt västid Eennâm juurrâmääigi.
Juliaanlii kalenderist kárgámihe lii ain jyehi niäljád ive talle ko ihelovo puáhtá jyehiđ neljijn. Gregoriaanlii kalender spiehâst täst toin naalijn, et tievâ ihečyeđeh adai čuođijn juávuliih iveh iä lah kárgámiveh, eereeb jyehi 400. ive (tagareh iveh, moh láá juávuliih neljijnčuođijn). Tondiet iveh 1700, 1800 já 1900 iä lam kárgámiveh, mut 1600 já 2000 lijjii.
Čuávuvááh kárgámiveh láá 2024, 2028, 2032, 2036 já 2040.
Äigi

Äigi lii paje kyevti tábáhtume kooskâst. Nubbe tábáhtume tábáhtuvá nube tábáhtume maŋa. Ko maailmist láá kulmâ ooláádmudo, te puáhtá ettâđ, ete äigi lii niäljád ooláádmuddo. 
Ääigi SI-ohtâdâh lii s ađai seekunt.
André Sicard

André Sicard () lâi ranskalâš almosvalastâllee, kii uásálistij Berlin 1936 kesiolympialáid. Sun poođij oovcenubálovádin almai 10 000 meetter kaččâmist.
Giuseppe Beviacqua

Giuseppe Beviacqua () lâi italialâš almosvalastâllee, kii uásálistij Berlin 1936 kesiolympialáid. Sun poođij ohtnubálovádin almai 10 000 meetter kaččâmist. Beviacqua lâi Italia pyeremus kuhes määđhi käččee iivij 1936–1948.
Odd Rasdal

Odd Kristian Anker Rasdal () lâi taažâ almosvalastâllee, kii uásálistij Berlin 1936 kesiolympialáid. Sun poođij ovcádin almai 10 000 meetter kaččâmist.
Sellâvááimusliih

Sellâvááimusliih ("Eucarya") láá ohtâ iälánij kuulmâ domenist. Toh ráhtojeh seelâst teikkâ seelâin, main láá sellâvááimus já maaŋgâlágáneh spesiaališum sellâorgaaneh. Sellâvááimusliih láá stuárráábeh ko bakteereh já arkeoneh. Ton lasseen toi rááhtus lii muálkkáb. Ubâ iäláánkode puáhtá jyehiđ ovdâvááimusláid já sellâvááimusláid. Ovdâvááimusliih láá bakteereh já arkeoneh, já sellâvááimusláid kuleh puoh eres iäláneh.
Sellâvááimusliih láá ärbivuáválávt juohhum neelji koodán: elleekodde, kuobbâreh, šadoh já algâiäláneh.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 2012 – Almai 10 000 meetter kaččâm

Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Lontoo 2012 kesiolympialijn porgemáánu 4. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 29 já sij lijjii vuálgus 18 enâmist.
Puátuseh.
Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 2004 – Almai 10 000 meetter kaččâm

Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Ateena 2004 kesiolympialijn porgemáánu 20. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 24, já sij lijjii vuálgus 14 enâmist.
Puátuseh.
Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.
Lippukodde (várdám)

Lippukodde lii várdámlihâstâs páihálâš servi. Jyehi lippukodde kulá oovtâ pirrâdâhân eennâmtieđâlii sajaduv vuáđuld. Suomen Partiolaiset ry – Finlands Scouter ry (uánihávt SP-FS), mii lii syemmilij várdájeijei aalmuglâš ornijdume, iššeed várdámpirrâduvâid lippukuudij tuárjumist.
Várdámtooimân uápásmum tábáhtuvá uásálistmáin lippukode muhhijd, leiráid já eres tábáhtussáid.
Jođetteijee.
Lippukode jođetteijee lii várdámlihâstâs páihálii seervi (ađai lippukode) saavâjođetteijee. Sun västid lippukode tooimâst oovtâst ohjelmjođetteijein já pargojođetteijein. Lippukode rävisolmoošjođetteijee kalga tubdâđ sehe almolijd ete ahemudoi miäldásijd šoddâdemuulmijd, vâi sun pasta iberdiđ ahemuddotooimâ olesváldálávt.
Tuáváášsiärvus.
Iänááš uásist lippukuudijn lii mottoom tuáváášsiärvus, suullân kyevti kuálmádâsâst tot lii páihálâš servikodde. Motomijn tot puáhtá leđe vanhimijrääđi tâi miinii iärásijd. Tuáváášsiärvus fáálá távjá lippukoodán saje toimâmân já máhđulávt mottoomlágán ruđâlii iše-uv.
Lippukodeh-uv pyehtih toohâđ tuáváášsiärvussopâmušâid. Lippukodeh, moi tuáváášsiärvusin lii tubdâstâslâš oskoldâhkodde, adeleh vuosâsajasávt ton tubdâstâs miäldásii oskoldâhšoddâdem já siämmást väldih kuittâg huámmášumán tom, et jesânijn láá maaŋgâlágán oskolduvah já uáinuh. Lippukodeh, main ij lah oskolduvlâš tuáváášsiärvus, tuárjuh mudoi jesânij oskolduvlii teikâ uáinulii šoddâm.
Lijne.
Jyehi lippukoddeest lii jieijâslágán lijne, mii lii várdájeijee pyeremus tobdomerkkâ.
Tavenääpi

Tavenääpi lii Eennâmpállu aksel tavekeeči. Tot lii Eennâmpáálu tavemus saje (kobdodâh 90 cekkid, 0 miinut já 0 seekunt tavveen). Tavenääpi lii Arktisâš kuávlust Tave-Jieŋâmeerâst kaskoo morrum- já kidâsjieŋâkuávlu. Jieŋâkuávlu snoorrân já vijđán iveääigi mieldi. Täälvi koskâliegâsvuotâ lii -40 °C já keessiv tot lii 0 °C. Kiiđâst čoohčân Piäiváš páštá ubâ ääigi, mon maŋa skammâ pištá ihepele. 
Tavenääpi sirdâšuvá čiččâm ive ääigi suulân oovce meetterid Eennâmpáálu aksel suáibum tiet.
Arktisâš näpijieŋâ ucco ko Eennâmpáálu šoŋŋâdâh lieggân. Taan suujâst lii árvustâllum, ete tavenäävi jienah suddeh loppâkeesi jo muádi ihelove keččin.
Tavenäävi väldidem.
Näpikuávluh láá lamaš Eennâmpáálu majemuuh väldidum kuávluh. Tavenäävi väldidii esken 1900-lovvoost váiváás luándutile tiet veikkâ toos lijjii viggâm moonnâđ jo neljičyet ihheed. Ive 1909 ovtâstumstaatâlâš Robert Peary vuolgij Ellesmeresuolluu tavekeejist tavenäävi njeigâ. Fáárust lijjii meid 133 pennud já 19 riehâd. Peary lâi irâttâm määđhi jo kuohtii, mutâ taan tove šoŋŋâ lâi hiäivulâš. Cuáŋuimáánu 6. peeivi 1909 Peary já suu mätkiskipáreh pessii tavenáápán. Sij lijjii vuossâmuuh ulmuuh tobbeen.
Elleevalje.
Motomin tavenáápán vajâldeh jieŋâkuobžah purrâmuš usâdijnis já harvii tobbeen iälá meid njaalâ. Meerâst lii eenâb eellim ko jieŋâ alne. Rapuellei, maaŋgâi kuolij já merâtäsniraasij lasseen čääsist láá aiccâm nuárjuid-uv. Stuorrâ merânjomâtteijeeh, tego čuárviválláh, láá härvinâš kuállejeijeeh. Tyellittälli almeest uáinojeh kesilodeh, tego čierriheh.
Saammâl já meeci kunâgâs (kirje)

Saammâl já meeci kunâgâs () lii vuossâmuš uási käävciuásásii kyevtkielâg Rumbu-kirjerááiđust. Kirjerááiđu čällee já kovvejeijee lii eŋlandlâš kirječällee Lee D. Rodgers. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd.
Taan kirje maainâs lohtâšuvá koskâkiäsán. Mainâsist Saammâl uápásmuvá ohtuunis kuobžáin já uáppá uđđâ kuálástemvyevi, maggaar lii juuvâ eellim, já tom, ete ääših iä lah ain nuuvtko toh vistig oroh.
Kirje almostui ive 2013. Tot lii čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kirjeest kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Anarâškielâlii uási lii jurgâlâm Petter Morottaja. Taam kirje já rááiđu eres-uv kiirjijd lii kuástidâm Anarâškielâ servi ry.
Saammâl já vuossâmuš sierâpeivi

Saammâl já vuossâmuš sierâpeivi () lii nubbe uási käävciuásásii kyevtkielâg Rumbu-kirjerááiđust. Kirjerááiđu čällee já kovvejeijee lii eŋlandlâš kirječällee Lee D. Rodgers. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd.
Taan kirje maainâs lohtâšuvá čoohčân. Mainâsist Saammâl uáppá uđđâ saanijd, finnee uđđâ skijpárijd já uáppá tom, mon tehálâš lii jyehiđ já leđe vuállánhánnáá.
Kirje almostui ive 2014. Tot lii čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kirjeest kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Anarâškielâlii uási lii jurgâlâm Petter Morottaja. Taam kirje já rááiđu eres-uv kiirjijd lii kuástidâm Anarâškielâ servi ry.
Saammâl já juovlâlisto

Saammâl já juovlâlisto () lii kuálmád uási käävciuásásii kyevtkielâg Rumbu-kirjerááiđust. Kirjerááiđu čällee já kovvejeijee lii eŋlandlâš kirječällee Lee D. Rodgers. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd.
Taan kirje maainâs lohtâšuvá koskâtáálván. Mainâsist Saammâl uáppá, ete juovlah meecist láá uáli siämmáálágáneh ko juovlah pääihist já ete toid kulá ennuv eenâb-uv ko tuše skeeŋkah.
Kirje almostui ive 2014. Tot lii čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kirjeest kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Anarâškielâlii uási lii jurgâlâm Petter Morottaja. Taam kirje já rááiđu eres-uv kiirjijd lii kuástidâm Anarâškielâ servi ry.
Saammâl já puoidâ

Saammâl já puoidâ () lii čiččâd uási käävciuásásii kyevtkielâg Rumbu-kirjerááiđust. Kirjerááiđu čällee já kovvejeijee lii eŋlandlâš kirječällee Lee D. Rodgers. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd.
Taan kirje maainâs lohtâšuvá kiđđâtáálván. Mainâsist Saammâl tiävá puoiduin já juáhá suin motomijd jieijâs vijsoduvâid, nuuvt ko tom et ij koolgâ árvuštâllâđ iärásijd vuossâmuu vilpâstem vuáđuld.
Kirje almostui ive 2020. Tot lii čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kirjeest kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Anarâškielâlii uási lii jurgâlâm Petter Morottaja. Taam kirje já rááiđu eres-uv kiirjijd lii kuástidâm Anarâškielâ servi ry.
Spellâtutkâm

Spellâtutkâm teikkâ ludologia lii maaŋgâtieđâlâš tieđâsyergi, mii totká speelâid, spelleid, spellâm, spellâmkulttuur já jyehilágánijd fáádáid, moh lahtojeh toid. Veikkâ syergi nommâ čuujoot-uv tuše spelláid, te spellâtutkâm kal totká meid el. sierâid já valastâllâm. Speelâin totkeh analogâlâš speelâid tegu lyevdi-, roolâ- já korttâspeelâid, digitaallâš speelâid tegu tiättur-, video- já moobiilspeelâid sehe toi hybridijd.
Saammâl já kuoškkärigâš

Saammâl já kuoškkärigâš () lii niäljád uási käävciuásásii kyevtkielâg Rumbu-kirjerááiđust. Kirjerááiđu čällee já kovvejeijee lii eŋlandlâš kirječällee Lee D. Rodgers. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd.
Taan kirje maainâs lohtâšuvá kiiđân. Mainâsist Saammâl tiävá uines kuoškkärigáá uđâgáin. Saammâl puáhčá njuoskâ já vyerdimettum fiäránân, finnee uđđâ ustev já vuáittá paloidis. Sun uáppá, ete nuubijd iššeedmáin mij šoddâp čuávdiđ jieččân čuolmâid.
Kirje almostui ive 2015. Tot lii čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kirjeest kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Anarâškielâlii uási lii jurgâlâm Petter Morottaja. Taam kirje já rááiđu eres-uv kiirjijd lii kuástidâm Anarâškielâ servi ry.
Saammâl já kozzsäplig

Saammâl já kozzsäplig () lii viiđâd uási käävciuásásii kyevtkielâg Rumbu-kirjerááiđust. Kirjerááiđu čällee já kovvejeijee lii eŋlandlâš kirječällee Lee D. Rodgers. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd.
Taan kirje maainâs lohtâšuvá táálván. Mainâsist Saammâl tiävá puáris skipárijnis. Sun iššeed skipáris já siämmást šadda uásálistiđ fiäránân, mon ääigi sun uáppá, ete nuubij ravvuid kannat kuldâliđ já ete jávuttes äijih lii vijses máttáátteijee.
Kirje almostui ive 2016. Tot lii čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kirjeest kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Anarâškielâlii uási lii jurgâlâm Petter Morottaja. Taam kirje já rááiđu eres-uv kiirjijd lii kuástidâm Anarâškielâ servi ry.
Saammâl, Stáálu já njuhčâ

Saammâl, Stáálu já njuhčâ () lii káávcád já majemuš uási käävciuásásii kyevtkielâg Rumbu-kirjerááiđust. Kirjerááiđu čällee já kovvejeijee lii eŋlandlâš kirječällee Lee D. Rodgers. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd.
Taan kirje maainâs lohtâšuvá algâtáálván. Mainâsist Saammâl lii algâttâm škoovlâ já juurdâš puoh tom, maid sun kalga tobbeen oppâđ. Saammâl puáris já uđđâ skipáreh išedeh suu oppâđ, maht mielâkuvviittâssáin puáhtá vyeittiđ jieijâs paloid.
Kirje almostui ive 2020. Tot lii čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kirjeest kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Anarâškielâlii uási lii jurgâlâm Petter Morottaja. Taam kirje já rááiđu eres-uv kiirjijd lii kuástidâm Anarâškielâ servi ry.
Saammâl já čuoškah

Saammâl já čuoškah () lii kuuđâd uási käävciuásásii kyevtkielâg Rumbu-kirjerááiđust. Kirjerááiđu čällee já kovvejeijee lii eŋlandlâš kirječällee Lee D. Rodgers. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd.
Taan kirje maainâs lohtâšuvá loppâkiäsán. Mainâsist Saammâl keččâl navdâšiđ kesiehidijn nuuvt ennuv ko máhđulâš. Čuoškah kale meid navdâšeh, já Samâlist lii toiguin tuotâ killáámuš. Tast álgá suu fiäráán, mon feeriidijn sun uáppá skipárijdis iššijn, et aašijn láá ain kyehti pele.
Kirje almostui ive 2019. Tot lii čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kirjeest kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Anarâškielâlii uási lii jurgâlâm Petter Morottaja. Taam kirje já rááiđu eres-uv kiirjijd lii kuástidâm Anarâškielâ servi ry.
Lemland

Lemland lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Lemlandist ääsih 2 136 olmožid, já ton vijđodâh lii 965,30 km², mast 852,07 km² lii čääci. Lemland naaburkieldah láá Föglö, Jomala, Lumparland, Maarianhamina já Sund.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Söderby.
Siijdah.
Lemlandist láá 19 sijdâd: Bengtsböle, Bistorp, Björklund, Flaka, Granboda, Haddnäs, Hellestorp, Järsö, Knutsboda, Kungsholm, Lemböte, Norrby, Nåtö, Prestgården, Rörstorp, Stackskär, Söderby, Vessingsboda já Vesteränga.
Suáluistaatâ

Suáluistaatâ lii staatâ, mon vuosâsajasiih kuávluh láá jo-uv oovtâ teikkâ maaŋgâ suollust. Staatah, main láá maaŋgah suolluuh, pyehtih kočoduđ meiddei "suáluikuávlustaattân". Suáluistaatâ vyestikeeči lii siseennâmriijkâ.
Maailmist láá 47 suáluistaattâd, moid kuleh maaŋgah maailm stuárráámuin staatâin. Motomeh suáluistaatah láá siämmáá suollust. Ovdâmerkkân Haiti lii siämmáá suollust ko Dominikaanisâš täsiväldi. Jiečânâs staatâi lasseen láá maaŋgah suolluuh tâi suáluikuávluh, moh láá jiešhaldâšemkuávluh jna, tegu Réunion, Montserrat teikâ Cooksuolluuh.
Listo suáluistaatâin

Taat lii listo staatâin, moh hämmejuvvojeh suollust teikkâ suolluin iäge lah uásildgin oovtâgin nannaamist.
Listo ihečuođijn

Taat lii listo ihetuháttijn já ihečuođijn. Ihečuođij siiđoh siskáldeh listoid iheluuvijn já iivijn.
Kulmânubálovváád ihetuhháát oKr. - Kyehtnubálovváád ihetuhháát oKr. - Ohtnubálovváád ihetuhháát oKr. - Lovváád ihetuhháát oKr. - Oovcád ihetuhháát oKr. - Káávcád ihetuhháát oKr. - Čiččâd ihetuhháát oKr. - Kuuđâd ihetuhháát oKr. - Viiđâd ihetuhháát oKr.
Staatâ

Staatâ meerhâš sehe kuávlu já vuoigâdvuotâvuáháduv. Pooliitlávt já kuávlulávt staatâ lii jiečânâs já ohtâlâs olesvuotâ. Nube tááhust tot lii haaldâtlâš, vuoigâdvuođâlâš já ekonomâlâš vuáhádâh.
Peerâvárdám

Peerâvárdám lii Suomâ várdájeijei toimâhäämi, mon aktiviteeteh láá uáivildum perruid. Ulmen lii faallâđ ohtâsii tooimâ ubâ perrui várdámlihâstâs áárvui mield, ige vyelediđ várdámlihâstâs ahemuddo-ohjelm algâttemave. Ulmen lii meiddei puđâldiđ oovtâst luándust uccâ párnáid heivejeijee vuovijn. Peerâvárdáámân iä lah miäruštâllum sierânâs šoddâdemulmeh, já toimâ tábáhtuvá várdámlihâstâs almolij áárvui já šoddâdemuulmij mield. Peerâvárdámtooimâ tubdâldâhhân lii uárree.
Peerâvárdám ij lah várdámlihâstâs eidusâš šoddâdemtoimâ. Tot lii perruu ohtâsâš uápásmemmätki várdámtooimân. Nubij sanijguin tot fáálá perruid máhđulâšvuođâ uápásmuđ toos, mii várdámlihâstâs lii. Perruuh uápásmuveh eidusii várdámtooimân rávhálávt já jieijâs taavtâ mield om. uásálistmáin lippukode muhhijd, leiráid já eres tábáhtussáid.
Peerâvárdámtooimân pyehtih uásálistiđ puoh perruuh, main láá vuálá škoovlâ ahasiih päärnih. Peerâvárdámohjelm aktiviteeteh láá vuávájum 3–6-ihásáid parnijd. Perruuh pyehtih uásálistiđ peerâvárdámtooimân nuuvt kuhháá ko tain láá vuálá škoovlâ ahasiih päärnih. Tooimâ puáhtá algâttiđ meiddei jo ovdil ko puárásumos pärni tiävdá kulmâ ive. Nuorâbeh päärnih pyehtih uásálistiđ tooimâm jieijâs ovdánemtääsi mield.
Peerâvárdáámist toimâohtâdâh lii ubâ peerâ, ige pärni tâi rävisolmooš. Peerâvárdámjuávkun kuleh perruuh, ađai päärni já ucemustáá oovtâ rävisulmuu hammim ohtâduvah. Peerâvárdámjuávhu stivrejeijen puáhtá toimâđ ohtâ já siämmáš olmooš, tâi ovdâsvástádâs jieškote-uv aašijn juáhhoo tooimân uásálistee rävisulmui kooskân. Ideaaltiileest peerâvárdámstivrejeijest lii hárjánem lippukoddeest.
Wikipedia

Wikipedia lii neetist leijee maaŋgâkielâsâš rijjâ tiätusänikirje, mon vuáđđun lii MediaWiki-tekniik, já mon paijeentuálih já moos čäälih iävtutátuliih. Kii peri puáhtá kuás peri editistiđ tom. 
Wikipedia vuáđudui uđđâivemáánu 15. peeivi 2001. Vuáđudeijeeh láin Jimmy Wales já Larry Sanger. Wikimedia Foundation išedâš Wikipedia.
Kielâversioh.
Kuovâmáánust 2023 Wikipediast lijjii ohtsis 318 kielâversiod. Toi lasseen láá lamaš 11 kielâversiod, moh láá tastoo kiddâdum. Vittâ artikkâlmiärálávt stuárráámuu Wikipedia oornigist láá eŋgâlâskielâlâš, cebuanokielâlâš, saksakielâlâš, ruotâkielâlâš já ranskakielâlâš Wikipedia. Ohtsis 18 Wikipediast láá paijeel miljovn artikkâlid já 71 Wikipediast paijeel 100 000 artikkâlid. 
Veikkâ cebuano- já ruotâkielâliih Wikipediah láá artikkâlmiärálávt viiđâ stuárráámuu Wikipedia juávhust, maaŋgâid tai artikkâlijn lii ráhtám automaatlávt ohtâ botti. Ovdâmerkkân ive 2014 Lsjbot rahtij suulân pele ruotâkielâg Wikipedia artikkâlijn. Booti rähtim artikkâlij kvaliteet ij lah pyeri, já tassaažân paijeel miljovn täin láá meddâlistum ruotâkielâg Wikipediast. Cebuanokielâlâš Wikipediast láá siämmáálágán čuolmah, mut tobbeen botti lii ráhtám paijeel 99 % puoh artikkâlijn. Cebuano- já ruotâkielâ lasseen Lsjbot lii ráhtám artikkâlijd waray-waraykielâlâš Wikipediast siämmáánáál já siämmái čuolmâigijn.
Kuru

Kuru lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Ylöjärvi kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kurust assii 2 759 olmožid, já ton vijđodâh lâi 717,59 km², mast 103,49 km² lâi čääci. Kuru naaburkieldah lijjii Ikaalinen, Kihniö, Parkano, Ruovesi, Tampere, Virrat já Ylöjärvi.
Siijdah.
Hainari, Itä-Aure, Kahanpää, Kahila, Kaitalahti, Karjula, Keihäsjärvi, Keihäslahti, Koivisto, Leppälahti, Luode, Länsi-Aure, Olkitaipale, Parkkuu, Pengonpohja, Petäjälammi, Pohjankapee, Poikelus, Riihikoski, Ristaniemi, Riuttanen, Riuttaskorpi, Sontu, Länsi-Teisko, Vaakaniemi, Niemikylä já Hankala.
Ive 2016 loopâst Kuru markkân čuákkipääihist assii 1 034 olmožid.
Kooskah.
Čuávuvááh kooskah láá Kuru markkânist:
Maaninka

Maaninka lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Kuopio kaavpugân ive 2015 aalgâst. Ive 2014 loopâst Maaninkast assii 3 748 olmožid, já ton vijđodâh lâi 575,13 km², mast 108,62 km² lâi čääci. Maaninka naaburkieldah lijjii Iisalmi, Kuopio, Lapinlahti, Pielavesi, Siilinjärvi já Tervo.
Siijdah.
Haatala, Halola, Jynkänniemi, Kurolanlahti, Käärmelahti, Kinnulanlahti, Lappetelä, Lappvetelä, Leppälahti, Onkivesi, Pohjois-Haatala, Pulkonkoski, Tavinsalmi, Tuovilanlahti, Varpasmaa, Venäjänsaari já Vianta.
Karttula

Karttula lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Kuopio kaavpugân ive 2011 aalgâst. Ive 2010 loopâst Karttulast assii 3 499 olmožid, já ton vijđodâh lâi 588,75 km², mast 115,37 km² lâi čääci. Karttula naaburkieldah lijjii Kuopio, Maaninka, Suonenjoki já Tervo.
Kieldâlahtem.
Karttula lohtui Kuopio kaavpugân uđđâivemáánu 1. peeivi 2011. Talle Karttula markkân čuákkipääihist šoodâi Kuopio kaavpug 43. kaavpuguási. Karttula eres siijdâin já čuákkipaaihijn iä šoddâm kaavpuguásih.
Čuákkipääihih.
Karttulast láá kulmâ čuákkipääihi: markkân, Pihkainmäki já Syvänniemi.
Siijdah.
Airaksela, Haapamäki, Hakulila, Hautolahti, Humalaniemi, Joutsensalmi, Juurikkaniemi, Karttula (markkân), Keihästaival, Kemppaanmäki, Koivujärvi, Koivulahti, Koskenkylä, Kuivaniemi, Kuttaniemi, Käpysalo, Lietemäki, Lyytikkälä, Nuutila, Pihkainmäki, Punnonmäki, Riitlampi, Riuttala, Salinmaa, Sammankontaus, Soinlahti, Syvänniemi, Vaarunjärvi, Valkeistaival, Viitataival, Virmaanpää já Kuttakoski.
Nube käldee mield Karttula siijdah láá markkân lasseen Airaksela, Etelä-Karttula, Itä-Karttula, Luvemäki, Pihkainmäki, Riuttala já Syvänniemi.
Karl Wahlgren

Karl (Kaarlo) Wahlgren () lâi syemmilâš kirječällee. Sun keevtij nommâmeerhâid "Warto" já "K. Warto".