tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Listo Färsuollui vaarijn

Taat lii listo Färsuollui vaarijn. Färsuollui alemus vääri lii Slættaratindur, mii paijaan 882 meetter alodâhân.
Munsala

Munsala lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Uusikaarlepyyn ive 1975 aalgâst. Ive 1974 loopâst Munsalast assii 2 416 olmožid. Ive 1974 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 263,0 km² (tuše eennâm). Munsala naaburkieldah lijjii Alahärmä, Jepua, Maksamaa, Oravainen já Uusikaarlepyy táálunkieldâ.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1975 Jepua, Munsala já Uusikaarlepyy táálunkieldâ lahtojii Uusikaarlepyyn.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1970 tiäđui mield Munsalast lijjii kyehti čuákkipääihi: markkân (280 ässed) já Vexala (204 ässed). Ive 1960 markkânist assii 288 olmožid já Vexalast assii 212 olmožid.
Siijdah.
Harjux, Hirvlax, Jussila, Kantlax, Monå, Monäs, Munsala, Pensala já Vexala.
Uusikaarlepyy táálunkieldâ

Uusikaarlepyy táálunkieldâ lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Uusikaarlepyyn ive 1975 aalgâst. Ive 1974 loopâst Uusikaarlepyy táálunkieldâst assii 1 971 olmožid. Ive 1974 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 257,2 km² (tuše eennâm). Munsala naaburkieldah lijjii Jepua, Munsala, Pietarsaari táálunkieldâ, Purmo já Uusikaarlepyy.
Kieldâlahtem.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1975 Jepua, Munsala já Uusikaarlepyy táálunkieldâ lahtojii Uusikaarlepyyn.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 1960 tiäđui mield Uusikaarlepyy táálunkieldâst lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: markkân (289 ässed). Tot ij lamaš innig čuákkipäikki ive 1970. Ive 1970 tiäđui mield Uusikaarlepyy kuávdáščuákkipäikki lâi uásild meiddei Uusikaarlepyy táálunkieldâst. Uusikaarlepyy táálunkieldâ peln assii 399 olmožid.
Siijdah.
Alajepua (Ytterjeppo), Forsby, Kovjoki, Markkân, Lassila, Markby já Sokaluoto (Soklot).
Tornâoppuu

Tornâoppuu ("Tyto alba") lii tornâoppui hiäimun kullee koskâmatsâš oppuulodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Tornâoppuu lii 33–39 cm kukke, ton suájákejij koskâ lii 85–93 cm, já tot tiäddá 250–350 g. Ton roppâ lii seggi, suájáh láá kuheh já kirdedijn távjá jyelgih hiäŋgájeh. Tornâoppuu muáđuh láá vielgâdeh, čalmeh láá čappâdeh já muátukovos lii vááimu hámásâš. Seelgibeln tot lii täsivis ränis- já lieggâruškis ivnásâš. Suhâpeleh láá mudoi siämmááhámásiih, pic ores távjá kuovgâdub, ko niŋálâsâst láá eenâb čapis tiälhuh. Tornâoppuu táiđá leđe muččâdumos oppuulodde.
Jienâ.
Niŋálâs tuálá huurrân, mut motomin meid ores. Tornâoppuu váruttâsjienâ táválávt kirdedijn lii čuhâlis, já saijeem sulâstittee piškádem. Tot lii suullân kyevti sekunt kukkosâš. Uđâgái kerjidemjienâ lii suullân sekuntpele kukkosâš vyeligis škorijdem.
Lavdâm.
Tornâoppuu láá kuáhtám Suomâst käävci kerdid: ive 1935 Pielisjäävrist, ive 1963 Åland eennâmkoddeest Lemlandist, ive 1990 Raumast já majemustáá ive 2021. Nuuvtpa tot lii-uv uáli härvinâš Suomâst. Raumast kuáhtám tornâoppuu láá nabdam, et olmooš ličij puáhtám tom Suomân. Aainâs nelji vuossâmuu Suomân lappum tornâoppuu láá jáámmám niälgán, mut eres ááicuin ij lah tađe pyereeb tiätu. Tornâoppuu pessee ubâ Maadâ- já Koskâ-Euroopist, aldemuuh Baltiast já Tanskaast. Ruotâst tornâoppuu lappui kieskâd suhâjämimân. Euroop lasseen tomâoppuu pessee puoh eennâmoosijn, eereeb Antarktis. Suomâst kuáhtájum tornâoppuuh kuleh nuorttiipiäláá Tyto guttata náálán.
Veikkâ tornâoppuu mákkoo jolgâ kulttuurenâduvâin, ovdâmerkkân kaavpugijn sehe šiiveettáálui já kärdinij šiljopirrâsijn, te tom kuittâg harvii kuáhtáá, ko tot lii tuođâlâš "ijjâlodde". Peeivijd tot viättá čiähusist rakânâsâi luuptâin tâi eres čiähusoojijn já siävŋándijn vuálgá säpligpiivdon. Suomân ton vijđánem iästun láá kolmâ já äŋgiris täälvih.
Pessim já lasanem.
Tornâoppuu pessee rakânâsâi loomijn, mut meid ulmuu rähtim vuovdâin, sehe muorâvuovdâin. Piervâl lii táválâš rogge luuptâ tievâdâsâin já visteluávhuin. Niŋálâs mannee njuhčâmáánu loopâst 4–9 manneed. Ores piämmá niŋálâs. mii láálá 30–31 pirrâmpeivid já koorâi cuovkkânem maŋa ana huolâ uđâgáin. Eres oppui náálá tornâoppuuh-uv läliškyeteh vuossâmuu mane monnim maŋa, já uđâgááh kočâtteh korâidis sierâ aigij. Uđâgááh láá vielgâdeh já kirdeleh 50–55 peeivi keččin. Tornâoppui parâkoskâvuotâ pištá ubâ eellimave, já pelikyeimih lává oovtâst pirrâ ive.
Hauho

Hauho lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hämeenlinnan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Hauhost assii 3 934 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 443,7 km², mast 88,84 km² lâi čääci. Hauho naaburkieldah lijjii Hattula, Hämeenlinna, Lammi, Luopioinen, Pälkäne já Tuulos.
Kieldâlahtemeh.
Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Hauho markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20 km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15 km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.
Siijdah.
Aikkola, Ajoranta, Alvettula, Apoo, Eteläinen, Hahkiala, Hakkala, Hankala, Hauhontausta, Heinäkangas, Hyvikkälä, Hyömäki, Ilmoila, Joki (Jokioinen), Juntula, Kalaila, Keso, Kirkonkylä, Kokkala, Kokkila, Kukkola, Kyttälä, Lautsia, Lehdesmäki, Lehtelä, Matkantaka, Miehoila, Mustila, Okerla, Pappila, Porras, Porsoo, Rukkoila, Saha, Sappee, Sotjala, Torvoila, Tuittula, Tuulimylly, Uusikylä, Vihavuosi, Villantila, Vitsiälä já Vuolijoki.
Minervaoppuu

Minervaoppuu ("Athene noctua") lii minervaoppuid ("Athene") kullee lodde.
Nommâ.
Minervaoppuu lii uážžum noomâs nissoonimmeel Minerva mield. Tovlááh roomaliih kunnijâttii Minerva, mii lâi sii vijsesvuođâ, taiđuu já soottâm nissoonimmeel já västidij kreikkalij Athene. Minervaoppuu nobdii ärbivuáválávt vijsesin já nuuvtpa tot lii vijsesvuođâ tubdâldâh já filosofia viärdádâskove.
Stuárudâh já tobdomeerhah.
Minervaoppust lii stuorrâ uáivi, kuhes jyelgih já fiskis čalmeh, moh láá viehâ kukken nubijnis. Ton kukkodâh lii 21–27 cm, suájákejij koskâ suullân 60 cm já tiäddu 140–200 g. Oppuuludij náálá niŋálâs lii čielgâsávt stuárráb ko ores. Šlaajâ lii aktiivlâš meid peiviv já tot liihâd ennuv enâmist. Kirdem lii čäšnilágán ađai vuálus já pajas párustem, já kirdedijn iäruttuveh kubdâ suájáh, moi keejih láá jurbâseh.
Lavdâm.
Minervaoppuu iälust vuovdijn, viljâlemenâmijn, aroin já koškeaavijn. Tom kuáhtáá Espanjast Ruošân ollee kuávlust, Aldanuortâst, Koskâ-Aasiast Kiina, Korea já Mongolia räi sehe Tave-Afrikist. Maailm populaatio lii aainâs 0,5–1 miljovn ohtâgâssâd. Árvušteleh, et Euroopist pessiiččii 216 000–330 000 paarrâd. Šlaajâ lii táválâš Stuorrâ-Britanniast, kuus tom ištâdii 1800-lovvoost.
Suomâst minervaoppuu láá kuáhtám kuohtii, 15.9.1901 Muuramest já 26.51983 Siikajokist.
Pessim já lasanem.
Minervaoppuu ráhtá piervâl muorâ- tâi keđgiluámán, moos tot mannee 3–6 mane. Niŋálâs láálá taid 28–29 peivid. Koorâi kočâttem maŋa uđâgááh pisotteleh piervâlist suullân 25 pirrâmpeivid, maid vaanhimeh piemmâv. Minervaoppuu lii oovtnäimisâš.
Raavvâd.
Minervaoppuu pivdá uccâjursseid já uccâloddáid, mut masa peeli ravâdist láá tivreh, aainâs koppakuorijááh. Tiivrijd tot pivdá suámálávt enâmist njuškomáin.
Minervaoppuuh

Minervaoppuuh ("Athene") láá oppuid hiäimun kullee loddesuuhâ.
Minervaoppuušlaajah.
Minervaoppuin láá ohtsis 13 vyelišlaaijâd, main Euroopist tiättojeijee "Athene vidalii" lii tevkkâdumos, já Aldanuortâst pessejeijee "Athene lilith" kuovgâdumos.
Johan Nuorgam

Johan Nuorgam ađai Nijlâs Jovn Juhháán (1910–1978) lâi 1900-lovo sämmilii kulttuur já ärbivyevi pioneer ađai oovdâstjottee. Sun lâi vuálgus Uáivušväärist Kitinlompolo táálust, mii lii alda Čivtjuv uáivuš. 1930-lovvoost sun lâi pargoost olgomuseost Seurasaarist. Siämmást sun nuurâi ennuv jieškote-uvlágánijd härvinâš tiiŋgâid, moh láá onnáá peeivi uáinusist Siidast. Nuorgam tooimâi toimâtteijen Tunturisanomat-loostâst, mii almostui sehe suomâkielân já tavesämikielân. 1950-lovvoost sun tooimâi muáddi ive meiddei tavesämikielâlii Sápmelaš-loostâ toimâtteijen. 1950-lovo loopâst sun vuáđudij Säämimuseo Siida. Aanaar sämmilâšmuseo, mon lekkii keesi 1963, lâi vuossâmuš sämmilij vuáđudem museo ubâ maailmist. Vuáđudeijen lâi Samii Litto – Saamelaisten Yhdistys. Ton hoovdâin Johan Nuorgam lâi oovdâstjottee já olášuttee. Saavâjođetteijee Johan Erkki Jomppanen vuod hoittái koskâvuođâid merideijeid já ruttâdeijeid.
Peskâ

Peskâ (, já ) lii vyesi- tâi čiermihnaahkijn koorrum tälvipiivtâs. Vyesinaahkijn koorrum peskâ kočoduvvoo purgâpeskân. Jis peskâ vuod kuárroo čiermihnaahkijn, te tot kočoduvvoo čiermihâtpeskâ.
Historjá.
Peskâ lâi vijđáht aanoost 1800-lovvoost já čuávuváá ihečyeđe aalgâst, mut ton kiävttu kiäppánij kuuloold 1900-lovvoost eromâšávt nube maailmsuáđi maŋa. Peskâ kiävttoo ain-uv, veikkâ tot álgá leđe tááláin anarâšâin härvinâš. Onnáá peeivi kiälkkáhaalareh láá puáttám ärbivuáválii peeskâ argâkiävtu sajan.
Peskâ tollui táválávt kiävtust ton räi ko tast lâi šoddâm šišnelum spálččá. Talle tot kevttui iänááš pääihist tälvipivtâsin. Motomeh pieijii spáálčá pajalân meiddei keessiv – eromâšávt iho kuáláástdijnis teikâ jis lâi čuáskidâm.
Nähki já njuovvâm.
Oovtâ peeskân tarbâšuvvojeh suulân 5–7 nähkipittád, maid finnee 3–5 vyesist teikâ čiermihist. Olmâ peskâtuoljijn láá káálluh mieldi, já kinnáleh tarbâšuvvojeh peeskâ ärdeid. Tááláá ääigi tuoljijd puátkejeh peeljij peht rasta já talle ferttee tyeljist uuccâđ ärdeid suáppee pittáid. Ärdeid puáhtá vooijâđ meiddei sierâ pittáást sämimááccuh ärdee miäldásávt.
Peskâtuoljij pyeremus njuovvâmäigi lii čohčâkeesi porgemáánu loopâst čohčâmáánu loopân, mut njuovvâđ puáhtá meiddei maŋeláhháá čohčuv. Ađai táárbu mield čohčâtäälvi näähkih meiddei tohhejeh. Kiđđâtäälvi näähkih vuod iä tuhhii, tastko tain iä piso kuolgah innig nuuvt pyereest. Tovláá ääigi anarâš puásui-ive algâttij porgemáánu majemuu oho “vuosmušokko”, mii kullui love oho kukkosii nommâokkokuálusân. Talle ulmuuh vuolgii uuccâđ vuájáán- já kädiseergijd sehe peskânaahkijd. Jis purgâpeeskâ haahâm šadda äigikyevdilin, te onnáá peeivi-uv ferttee turvâstiđ puáris vuáhán já vyelgiđ pisso vijlâsijn “tovláá puásui-ive” aalgâst (porgemáánu loopâkeččin) miäcán usâstâllâđ vuovâs vyesinaahkijd.
Tastmaŋa ko näähkih láá skappum, toh timeduvvojeh jiehhein já kuárrojeh suonânuorijn.
Kuárrum já hervâttem.
Peeskâ kuárrum já hervâttemtaavijn uáinojeh páiháliih iäruh, mutâ häämi lii puoh peskâvuovijn siämmáš. Almaa já nissoon peeskâin iä lah vooijâm- já kuárrumiäruh. Rävisulmui peeskah lijjii távjá oovtâivnásiih, nomâlâs čappâdeh almaid já českâdeh nisonáid. Toi várás väljejuvvojii táválávt čohčâvyesi tyeljih. Pärnipeeskâ várás vuod koolgâi leđe uccâ vuásáá linnâ tyelji, mon ivne puovtij leđe mii peri. Syemmilâš kielâ- já aalmugtiettuu totkee T. I. Itkonen kuittâg čáálá: – Riges ulmuuh pivnohisteh čappâd já vielgâd párnáidis peeskâi ivnen.
Peeskâ alne ärdeid já niehi lieggiimin almaah kevttii kuobžâčeevđist koorrum čevenäävdi. Nisoneh vuod kevttii leđđest koorrum syeje, mii lâi kiddejum padijguin čiäppát pirrâ já alemân. Ärdei alne kevttui motomin lukkâ, amas peskâ njuoskâđ já tot tuálá lieggâs. Lukkâ kevttui meiddei sämimááccuh alne syeijin. Čevelijne-uv kevttui luhháin já peskáin. Nisoneh iä kiävttám luuhâ peeskâ syeijin, pic stuorrâ ulloliijne. Juhlepeeskah hervejuvvojii leđđein já ollâ siäpulâs njálmádittui čevđijn.
Kalvola

Kalvola lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hämeenlinnan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kalvolast assii 3 857 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 338,2 km², mast 37,66 km² lâi čääci. Kalvola naaburkieldah lijjii Hattula, Hämeenlinna, Lammi, Luopioinen, Pälkäne já Tuulos.
Historjá.
Ive 1560 Kalvolast lijjii eennâmkirje mield 135 táállud já ive 1634 pitejáást assii 1 154 olmožid.
Kieldâlahtemeh.
Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Hauho markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20 km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15 km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.
Siijdah.
Ahlajärvi, Heinu, Hietajärvi, Hitumaa, Iittala, Kanajärvi, Kankaanpää, Kautio, Kirkonkylä, Kotkajärvi, Kutila, Kutinen, Kuurila, Könnölä, Lintumaa, Niemi, Ohtinen, Ojajärvi, Orjanhirsi, Paakkonen, Pirttikoski, Rimmilä, Sauvala, Saviniemi, Sittala, Sääksniemi, Taljala, Turkinmäki já Unonen.
Šišneheh

Šišneheh teikkâ šišneeh () láá šišneest koorrum jyelgisyejeh. Šišneehnjäälmist lii korccâ teikâ päddi, moin kiässoo njälmi kamuvruoijâs oolâ. Paijeen lii korccâ, moin šišneeh čannoo puáhánjân amas nollâsiđ. 
Kevttim.
Šišneheh kiävttojii pargokárvun suoijiimin juolgijd puuvsâi alne. Taid kevttii njuoskâ pargoin ovdâmerkkân čäcisuoinij nijttemist teikâ hoošij rokkâmist já meiddei joddei kesimist. Toh lijjii meiddei anoliih, jis koolgâi lapseskierrâsist väzziđ.
Vuodduuh

Vuodduuh ( já ) láá kammui kiessâm várás čuoldum tâi njuškottum päädih. Toh kiävttojeh vuodâkammuiguin, moid kalga kiessâđ vuodduid kammuu ruoijâs já jyelgi pirrâ jyelgiruottâsist pajaskulij (ruojâs álgá suulân jyelgiruottâs puotâ). Vuodduuh iä kevttuu snoorrâmpäddikammuiguin adai kurekammuiguin, maid kalga čoonnâđ tegu táválijd lädikammuid-uv.
Uásih.
Vuodduin láá nelji uási: čeve, jieš vuodâ, párgáldâh já tieppi. Vuodâčeve lii vuodâlaaigijn ruvdejum teikkâ šišneest rahtum päddi, moin vuodâ kiddejuvvoo kammuu várvoid. Jieš vuodâ lii ullolaaigijn njuškottum (hervâttes argâvuodduuh) teikkâ čuoldum (hervâvuodduuh). Párgáldâh lii vuodduu kukkosâš ullolaaigijn pärgidum teikkâ šnjirriittum segis päddi, mii kiässoo kiessum vuodduu oolâ vuáluskulij. Tieppi lii párgálduv keejist, já tom puáhtá sirdeđ nuuvt ete tot lii muččâdávt – ij kevttuu argâpeeivi pargoin. Vuoddui čiäpátteh pärgiduvvojeh čuoldum vuodduu keejist pááccám čuožžâmijn tâi sierânâs čuožžâmijn já párgálduvah sierânâs čuožžâmijn. Čiäpáttin puáhtá kevttiđ kezis šišnestielâsijn ponjeldum koorcâ, talle meiddei vuodduu keeji ferttee huolâttiđ šišnijn. Vuoddui oosij kiddimsaje oolâ kuárroo leđđeestielâs.
Kovoshäämih.
Nisonijn já almain láá jieijâs kovoshäämih. Nisonij vuoddui kovoseh láá episymmetriliih. Vuoddui vuáđuivnen puáhtá leđe čappâd tâi ruopsâd. Máhđulâš vuáđuivne lii meid čuovjâd. Kovoseh láá ruopsâdeh, fiskâdeh já ruánááh. Nisonijn láá uccáásiähá vuodâhervâmaalih. Almai vuoddui kovoseh láá symmetriliih, já valjiittâs lii vijđásub ko nisonij vuodduin. Vuáđuivnen lii táválávt vielgâd, mut tot puáhtá leđe meiddei fiskâd. Kovoseh láá ruopsâdeh, ruánááh já čuovjâdeh. Kovosrađeh šaddeh čuožžâmijn väljejum laaigijn.
Lammi

Lammi () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hämeenlinnan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Lammist assii 5 530 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 611,23 km², mast 73,69 km² lâi čääci. Lammi naaburkieldah lijjii Asikkala, Hauho, Hausjärvi, Hämeenkoski, Janakkala, Kärkölä, Luopioinen, Padasjoki já Tuulos.
Kieldâlahtemeh.
Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Hauho markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20 km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15 km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.
Siijdah.
Arrankorpi, Evo, Hauhiala, Iso-Evo, Jahkola, Kataloinen, Kostila, Kuurikka, Kättärlä, Lampelto, Lieso, Montola, Mulkoila, Niipala, Oinen, Onnenvuori, Paakkola, Pakkasela, Palonen, Parikkala, Perinkää, Pienistö, Porraskoski, Rantonen, Riikonen, Ronni, Sankola, Syrjäntausta, Takaperä, Tanttila, Tommala, Vilkkilä, Vähä-Evo, Ylänne já Ylännäinen.
Renko

Renko () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hämeenlinnan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Renkost assii 2 365 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 290,85 km², mast 12,32 km² lâi čääci. Renko naaburkieldah lijjii Hattula, Hämeenlinna, Janakkala, Loppi já Tammela.
Kieldâlahtemeh.
Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Hauho markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20 km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15 km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.
Siijdah.
Ahoinen, Asemi, Kaloinen, Kuittila, Lietsa, Muurila, Nevilä, Nummenkylä, Oinaala, Uusikylä, Vaimare já Vehmainen.
Tuulos

Tuulos () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hämeenlinnan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Tuulosist assii 1 643 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 171,3 km², mast 13,44 km² lâi čääci. Tuulos naaburkieldah lijjii Hauho, Hämeenlinna, Janakkala já Lammi.
Kieldâlahtemeh.
Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. 
Hauho markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20 km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15 km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.
Siijdah.
Juttila, Karutta, Lakkola, Pohjoinen, Sairiala, Sydänmaa, Syrjäntaka, Teuro já Toivaala.
Koskâ-Afrik

Koskâ-Afrik lii kuávlu, mii siskeeld Afrik koskâuási staatâid.
Ive 2023 Tšeeki presidentvaaljah

Ive 2023 Tšeeki presidentvaaljah láá presidentvaaljah, moh uárnejuvvojii Tšeekist uđđâivemáánust 2023. Tááláš president Miloš Zeman ij lamaš iävtukkâssân täin vaaljâin, tastko sun lâi jo toimâm kyehti paje maŋaluvâi Tšeeki presidentin. 
Vaaljâi vuossâmuš jienâstemkerdi uárnejui uđđâivemáánu 13.–14. peeivi 2023. Ko kihheen ij finnim paijeel pele adelum jienâin, te vaaljâin uárnejui meid nubbe jienâstemkerdi uđđâivemáánu 27.–28. peeivi 2023. Vuossâmuu jienâstmist kyehti enâmustáá jienâid finnim iävtukkâskyevtis Petr Pavel já Andrej Babiš láin iävtukkâssân nube jienâstmist. 
Nube jienâstmist Petr Pavel finnij 57,6 % jienâin, já te sun väljejui Tšeeki presidentin. Pavel algâttij Tšeeki president virgeest njuhčâmáánu 9. peeivi 2023.
Ive 1982 sämikielâliih kirjeh

Ive 1982 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1982.
Ive 1981 sämikielâliih kirjeh

Ive 1981 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1981.
Ive 1980 sämikielâliih kirjeh

Ive 1980 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1980.
Ive 1983 sämikielâliih kirjeh

Ive 1983 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1983.
Ive 2023 sämikielâliih kirjeh

Ive 2023 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2023.
Ive 1975 sämikielâliih kirjeh

Ive 1975 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1975.
Ive 1977 sämikielâliih kirjeh

Ive 1977 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1977.
Ive 1988 sämikielâliih kirjeh

Ive 1988 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1988.
Ive 1989 sämikielâliih kirjeh

Ive 1989 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1989.
Elimäki

Elimäki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kouvolan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Elimäkist assii 8 199 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 391,74 km², mast 4,27 km² lâi čääci. Elimäki naaburkieldah lijjii Anjalankoski, Iitti, Kouvola, Kuusankoski, Lapinjärvi, Pyhtää, Ruotsinpyhtää já Valkeala.
Historjá.
Elimäki tááláš kirkko huksejui ive 1638. Ive 1868 Elimäkin vuáđudui Suomâ vuossâmuš kieldâ váldustivrâ.
Kieldâlahtemeh.
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 2000 loopâst Elimäkist lijjii 8 594 ässed, kiäin 5 684 assii čuákkipaaihijn. Elimäki čuákkipäikkitääsi lâi talle 66,3 %, já kieldâst lijjii kyehti čuákkipääihi.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah.
Hongisto, Hämeenkylä, Joensuu, Moisio, Mustila, Nappa, Niinimäki, Peippola, Rahikkala, Ratula, Raussila, Teutkoski, Villikkala, Vilppula já Värälä.
Ive 1991 sämikielâliih kirjeh

Ive 1991 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1991.
Ive 1995 sämikielâliih kirjeh

Ive 1995 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1995.
Ive 2001 sämikielâliih kirjeh

Ive 2001 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2001.
De čábba niegut runiidit

De čábba niegut runiidit lii tavesämmilâš jyeigee Nils-Aslak Valkeapää niäljád studioalbum. Tom almostittii LP-skiärrun Hi-Hat (HILP 111) já Aillohaś (AILP-2) ive 1976. Valkeapää lasseen albumist lává fáárust meiddei Åsa Blind já Jaakko Gauriloff.
Listo Liechtenstein vaarijn

Taat lii listo Liechtenstein vaarijn. Liechtenstein alemus vääri lii Grauspitz, mii paijaan 2 599 meetter alodâhân.
732

732 (DCCXXXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 730-lovo kuálmád ihe.
779

779 (DCCLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 770-lovo majemuš ihe.
704

704 (DCCIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 700-ihelove viiđâd ihe.
Sámi Grand Prix 2023

Sámi Grand Prix 2023 lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal -servi ornij Kuovdâkiäinust Taažâ peln lávurduv cuáŋuimáánu 8. peeivi 2023 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi 33. tohe, ko kišto uárnejui. Njuhčâmáánu 10. peeivi 2023 kišto uásálisteeh já pitáh almottuvvojii. Siämmáá peeivi DAT almostitij ive 2023 nurâldâhskiäru njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Juoigâmuási vuoitij maadâsämmilâš Saara Hermansson loddejuáigusáin "Goeksege", kii vuoitij meid ive 2019 Sámi Grand Prix, mut talle sun vuoitij lávlumuási. Lávlumuási vuoittijn tavesämmiliih Mihka já Andreas pittáin "Ále guođe mu". Sunnust Andreas uásálistij meid ive 2022 kišto lávlumuási kollefinalân SOÁ-muusikjuávhu jesânin, mut muusikjuávkku táppái Ingá-Máret Gaup-Juuson. 
Formaat.
Kiišton puáhtá uásálistiđ tuše uđđâ pitáigijn, moh láá monnii sämikielân já moh iä lah ovdil almostum. Pitáh oovdânpuáhtojeh konsertist pessijâšmarkkânij ääigi pessijâšlávurduv ađai cuáŋuimáánu 8. peeivi Báktehárji-maaŋgâtooimâhaalist. Siämmást livekonsert čáittoo njuolgâ vuolgâttâssân meid NRK 1:st, NRK TV:st já radio peht. Vuolgâttâs puáhtá keččâđ já vyeittee puáhtá jienâstiđ kost peri maailmist.
Jođetteijeeh.
Ive 2023 kišto jođetteijen láin sämmiliih Agnete Saba já Ole Mathis Sara Nedrejord.
Juoigâm- já lávlumuásih.
Ovdebij iivij náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási. Ive 2023 lávlumuási lâi vuossâmužžân já juoigâmuási nubben. Juoigâmuási maŋa Emil Karlsen, Jan Ole Hermansen já Dear Sara juoigii ive 2002 jáámmám Simona Máhtte kunnen. Katarina Barruk já Hildá Länsman lávdástáin kollefiinaal jienâstem ääigi.
Juoigâmuási uásálisteeh.
Juoigâmuásist lijjii 6 uásálistee. Taam uási vuoitij Saara Hermansson. Sun juoigâi maadâsämikielâg pittáin "Goeksege". Nubben lâi Anders Isak Oskal orjâlâškielâg pittáin "Sara Máijja Oskal". 
Kollefinalân peesáin Saara Hermansson pitáinis "Goeksege" já Anders Isak Oskal pitáinis "Sara Máijja Oskal".
Lávlumuási uásálisteeh.
Lávlumuásist-uv lijjii 6 uásálistee. Taam uási vuoittijn Mihka já Andreas. Suoi lávloin orjâlâškielâg pittáin "Ále guođe mu". Nubben lâi Máret Áile orjâlâškielâg pittáin "Ráhkis hoavda". 
Kollefinalân pessii Mihka já Andreas pitáinis "Ále guođe mu" já Máret Áile pitáinis "Ráhkis hoavda".
Áillohaš-muusikpalhâšume.
Ive 2023 Áillohaš-muusikpalhâšume vuoitij Maj-Lis Skaltje.
Säämi Kielâkäldee

Säämi Kielâkäldee, meid tuše Kielâkäldee, lii Suomâ, Ruotâ já Taažâ Sämitiigij vuáđudem já ruttâdem áámmát- já reesuurskuávdáš kielâohtsâšpargo-orgaan, mon kielâäššitobdeeh pargeh sämikielâi oovdân. Anarâškielâ kielâäššitobden parga Jukka Mettovaara.
Säämi Kielâkäldee vuáđudui pisovâš jiečânâs toimâorgaanin Taažâ Sämitige ohtâvuotân ive 2022. Säämi Kielâkäldee algâttij fastâ tooimâs čohčâmáánu 4. peeivi 2023.
Ovdâsvástádâsah.
Säämi Kielâkäldee västid sämikieláid kyeskee tave-eennâmlii ohtsâšpargo koordinistmist, naanoodmist já oovdedmist. Kielâkäldee ulmen lii sämikielâi kirje- já sárnumkielâ kulttuuräärbi siäiluttem, tipšom já ovdedem sehe sämikielâi siäiluttem, nanodem já ovdedem tienuuvt, ete siämmást váldojeh huámmášumán jieškođe-uv sämikielâ táárbuh, háástuh já resurseh. 
Sajadâh.
Säämi Kielâkäldee tuáimá Taažâ Sämitiggetáálust, mii lii fijnâ stuorrâ vistekompleks kaskoo Kárášjuuvâ.
Kielâlävdikodeh.
Kielâkäldest láá 6 kielâlävdikode: maadâsämikielâ, pittáámsämikielâ, juulevsämikielâ, orjâlâškielâ, anarâškielâ já nuorttâlâškielâ lävdikodeh. Jieškođe-uv kielâlävdikoddeest lii ovdâsvástádâs normâdiđ čäällimkielâ, terminologia já čäällimnjuolgâdusâid jieijâs kielân.
Stivrâ.
Stivrâ lii Säämi Kielâkäldee alemus orgaan.
Vuorâččâsah

Vuorâččâsah ("Corvidae") lii loddehiäimu. Vuorâččâsah láá ain lamaš uáinojeijee haškâlodeh, mii čielgee toi noomâi čielgâsvuođâ. Suomâst tiättojeh oovce vuorâččâsšlaaijâd, main käävci kávnojeh Säämist. Säämi vuorâččâslodeh láá ruošâkáránâs (), kuávská (suom. "kuukkeli"), lädikuávská (suom. "harakka"), pähkinhakki (suom. "pähkinähakki"), näkki (suom. "naakka"), čapisvuorâččâs (suom. "mustavaris"), vuorâččâs (suom. "varis") já káránâs (suom. "korppi").
Nomâttâsah.
Vuorâččâsluudijn puáris nommâ lii lamaš kuávskást, vuorâččâsâst já káránâsâst, maid juáháš tobdá siämmáin noomáin.
Näkki kávnoo tuše E. W. Borg aapiskirjeest "Anar Sämi Kiela Aapis Kirje ja Doktor Martti Lutherus Ucca Katkismus" (1859), kost kirje algâsiijđoin láá čielgejum sämipuustaveh já toi kevttim. Puustavij ohtâvuođâst láá koveteevstah, moin oovtâst lohá "Naakka parkuu - Näkki parku". Vyerdimist lii, et taat nommâ lii mahtnii punjâstum suomâkiel nomâttâsâst, tastko näkki ij lah Säämist táválâš lodde. Toos lii sáttám mahtnii meiddei vaiguttiđ "almenähki"-sääni myenster.
Lädikuávská nomâttâs vuod kávnoo vuosmuu keerdi jo Nordling loddenommâlistoost 1898 já tastmaŋa maaŋgâin eres-uv sänilistoin.
Ruošâkáránâs nommâ lii čuuvtij uđđâsub: tot kávnoo esken Vuoli Ilmar loddenommâlistoost (Anarâš-lostâ, kesimáánu 1990). Taat nomâttâs lii valdum njuálgulovnân orjâlâškiel noomâst "ruoššagáranas", mii lii lamaš lädikuávská paldâlâsnommâ. ILWB addel koččâmušmerháin ruošâkáránâsân noomâ "ciske", mii kuittâg Lesk-Ant Uulá mield lii lamaš miinii kuáskimluudijd.
Pähkinhakki já čapisvuorâččâs: Säämist härvinâš lodeh - lává finnim noomâs esken loddenoomâi systemaatlâš vuáhádutmist.
Oskomušah.
Vuorâččâsluudijn kuávskán, vuorâččâsân já káránâsân láá labdasâm oskomušah já maináseh. Kuávská lii lamaš "sämmiláid" "luhopyehtee lodde" já nuuvt lojes lodde, ete tot porá kieđâst. Tovlááh ulmuuh uskuu, et kuávskáin lâi sirdâšum ovdebij miäcásteijei siälu já et lodde tondiet puátá tiervâttiđ ulmuu. Eromâšávt meccipivdei kuávská uáinim lii tiättám luho. Pááihui láá meiddei merkkejum pajas tiäđuh, et kuávská uáinim lii tiättám hyenes luho.
Vuorâččâs vist lii pegâlmâs jienâstis. Ko Sivnedeijee juovij luddijd lávlumjienâid, sun adelij juáhážân suvrâm, mii meridij lode lávlumjienâ. Vuorâččâs lâi kuittâg nuuvt mášuttem ige vuárdám jieijâs vuáru. Tot niistij nube loodán uáivildum suvrâm já njielâstij tom čuávjásis. Mut suvrâmba tarvanij-uv čuddui – uccást ij lodderiäpu aavhâ toos. Sivnedeijee ráŋgášij vuorâččâs já adelij toos jiennân tuš rááhumjienâ.
Siämmáá fastes jienâ lii káránâsâst. já táválávt tom kuullâm lii tiättám hyene. Káránâs itteem šiiljon lii ennustâm jäämmim. Sämmilâžân káránâs lii kuittâg taggaar lodde, mast lii čižetsuájá vyelni luhotolge já jis tom finnee, te uážžu káránâs adalduvâid: puorijd ááicuid, stuorrâ salâsijd já nuáidinaavcâid. Já káránâsâst lii tiäđust-uv ain suu jieijâs äigi: "káránâsitten - ij kuássin!"
Duvva, Áilen Niga Elle ja Aillohaš

Juoigamat lii tavesämmilij jyeigei Nils-Aslak Valkeapää, Áilen Niga Elle já Duvva ohtsâš studioalbum. Tom almostitij Hi-Hat LP-skiärrun (HILP 112) ive 1976.
Bálvvoslatjna

Bálvvoslatjna — Room of Worship lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine já suu muusikjuávhu kuuđâd studioalbum. Tom almostittii ive 1998 Antilles já Lean Euroopist.
Juovllaide

Juovllaide lii ive 1987 almostum Mari Boine já Áŋŋel nuorat -juávhu studioalbum, mast láá orjâlâškielâg juovlâlavluuh.
Musikkáreh.
Áŋŋel nuorat:
Áŋŋel nuorat

Áŋŋel nuorat lâi tavesämmilâš muusikjuávkku Aŋŋelist.
Rástágááh

Rástágááh "(Turdidae)" lii varbusluudij hiäimu, moos kuleh 20 suuhhâd já 156 šlaaijâd.
Aanaar kuávlu šlaajah.
Aainâs-uv kuttâ rástágâššlaajâ láá meiddei Aanaar kuávlu šlaajah. Toh láá:
Nomâttâsah.
Puáris aalmugkielâst "rástágâš" lii lamaš vuovâs almosnomâttâs puoh tagarijd luddijd, moh láá lamaš stuárráábeh ko cissááh. Tondiet "rástágâš"-nommâ oinuustâl motomijn loddenomâttâsâin talle-uv, veik miinii luudijd ij kuulâgin rástágái suuhân (omt. peljirástágâš).
Viehâ maaŋgâ rástágâššlaajâst lii lamaš puáris nommâ. Táválumos rástágâš lii lamaš ränisrástágâš, já eidu tondiet tot lii-uv uážžum kyeddiđ suuvâ almosnoomâ. ILWB addel toos paldâlâsnommân pecirástágâš, mii vist motomijn käldein lii merhâšuumees tááhust epičielgâs. Noomâi vuáhádutmist "rástágâš" lii kuođđum ubâ suuvâ noomân, já ränisrástágâš lii finnim tááláá noomâs orjâlâškielâ myenster mield.
Veigilodde vist lii lamaš taggaar lodde, mast láá kevttum maŋgâ aalmugnoomâ: "čurčurrástágâš", "rotorástágâš" já "ijjârástágâš". Veigilodde lii muorâ- já miestâmaddui ässee, já tondiet veigiloodán máhđulávt čujottává meiddei noomah miestârástágâš já maadârástágâš, veik taah noomah láá-uv miäruštâllâm ILWB:st tuše "mottoomlágán lodden". Laavlârástágâžân lii motomijn käldein meiddei nommâ "lávloorástágâš". 
Ohtân čuolmân rástágái nommâpargoost lii lamaš čapisrástágâš-nommâ, mii ärbivuáválávt lii kevttum kiärdurástágáást. "Mustarastas" ij lah siämmáá táválâš Aanaar pirrâsijn, já tondiet taat lodde lii pááccám nomâttáá. Kuittâg-uv ludij systemaatlâš noomâtmist oroi luándulâžžân sirdeđ čapisrástágâš-noomâ eidu mustarastas-loodán, já nuuvt kiärdurástágâš uážui uđđâ noomâs lovnân orjâlâškielâ noomâst "gierdo-rásttis".
Puáris kielâst ij lah kavnum nommâ čuávuváid luddijd: čapisuáivrástágâš já vyevdirástágâš. Taah šlaajah láá Aanaar kuávlust härvinâšah, já tondiet toh láá esken tai ivij uážžum noomâs. Taah noomah láá jurgâlusloovnah suomâ- já orjâlâškielâst.
Čuárvioppuu

Čuárvioppuu ("Asio otus") lii meiddei Aanaar kuávlust tiettum oppuuluudij ("Strigiformes") šlaajâ.
Puárásumos Suomâst riegistum čuárvioppuu lii lamaš 17 ihheed, 8 mánuppaijeed já 24 peivid puáris. Tot lii siämmást Euroop puárásumos čuárvioppuu.
Olgohäämi já tobdomeerhah.
Čuárvioppuu ciägu "čuárvih" ađai kyehti puzzâtiepi uáivi alne láá eromâš tobdomerkkâ. Iänááš čuárvih láá kuittâg njuáigud maŋaskulij já ko miinii heemâd tom, te talle čuárvih ceggâneh já talle tom iärut pyereest siämmááhámásiist jeggiluátkust ađai jeggioppust. Puzzâtiepij keežild čuárvioppuu sulâstit stuorrâoppuu já tast láá ooraansfiskis čalmeh, sárgáás fiskájeijee čuávjipeeli já seelgibeln čapissárgásâš ruškisräänis. Kirdedijn puáhtá iäruttiđ, et suájái monnjâuásist váilu vielgis robdâ já pottâš tevkis sárgáh láá keezih. Čuárvioppuu kukkodâh lii 31–37 senttid, suájákejij koskâ 90–100 senttid já tiäddu 250–400 rammid.
Jienâ.
Čuárvioppuu jienâ lii suullân kuulmâ seekunt kooskâi kullojeijee täsivis já vyeligis "huu"-jienâ, mii sulâstit juná njurgim. Váruttâsjienahkis lii njune cuálkkááttem já sierâlágán vyeligis njurgiimeh sehe uumáástmeh. Keessiv uđâgáid lii älkkee kavnâđ, ko toh kerjideh iho čuhálávt piškomáin. Puáris čuárvioppuuh láá viehâ jávuttemeh.
Lavdâm.
Käldeetiäđui mield čuárvioppuu lii Maadâ-Suomâ šlaajâ, mii pessee Tuárnus-Kuáccám-linjáást máádás. Anarist láá lamaš kuittâg vittâ visásmittum pessim, main majemuš lii Avveel Saarineitämövaara aldasijn, mon Turus Peerti ive 2016 väldim kove tuođâšt. Siämmáá ive kavnui Kärigâsnjaargâst jamâ čuárvioppuu.
Pessejeijeeoppui meeri muttuustâl ihásávt viehâ čuuvtij. Šiev säpligive Suomâst pessejeh suullân 10 000 paarrâd, mut hyenes iivij tuše suullân 2 000 paarrâd. Euroopist pessejeh suullân 200 000 paarrâd, main 2 000–7 000 Britijsuolluin. Čuárvioppuu pessee Viestâr-Euroopist Kiina já Tave-Amerik räi.
Lasanem.
Čuárvioppuu lii kuácceevyevdiroobdâi tâi pođoienâmij pessimlodde. Šiev ive tot pessee jyehimuđusijn vuovdijn piäldui já ridoi piällást. Vuorâččâs tâi lädikuávská puáris piervâl lii toos mielâsâš pessimsaje. Monnim álgá távjá jo njuhčâmáánust, mut iänááš uási aalgât cuáŋuimáánu pelimuddoost. Niŋálâs mannee táválávt 4–6 vielgis mane, maid tot láálá suullân 4 oho. Ores piämmá niŋálâs ubâ läällim ääigi já maŋeláá kuohtuuh vaanhimeh piemmâv uđâgáid. Kuulmâokkosâžžân uđâgááh kuárŋutškyeteh piervâlmuorâ oovsijn já uáppih kirdeđ neeljiokkosâžžân. 
Raavvâd.
Čuárvioppuu porá masa tuše uccâjursseid, iänááš säpligijd já loddááh láá tuše uccâ uásáš ravâdist.
Piäipánjeh

Piäipánjeh ("Fringillidae") lii varbusluudij laahkon kullee stuorrâ loddehiäimu, mii juáhás kuulmâ vyelihiäimun: "Fringillinae", "Euphoniinae" já "Carduelinae". Piäipánjeh láá uceslágán, siemânijd porree lodeh. Toh eelih masa ubâ maailmist, eereeb Australiast, maaŋgâin Kuálhismeerâ suolluin, Madagaskarist já Antarktisist.
Nomâttâsah.
Sämmilij kevttim noomah láá "piäppáin", "vyevdiloddááš", "sávjáduvvâš" já "paaccâhloddááš". 
Piäippáin ("Fringilla coelebs") noomâst lii ennuv páihálâš variaatio: "piäippáin", "piäippunj", "peippon", "peippunj", "paippin", "peipponloddááš" jna. Nordling lii kiävttám piäippáin nomâttâs vyevdiloddáást, mii kale sulâstit piäippáin – niŋálâsah eenâb ko oráseh. Sáttá meiddei leđe, et tallaah ulmuuh iä lah tarbâšâmgin iäruttâllâđ piäippáinšlaajâid tađe tärkkilubbooht.
Vyevdiloddáá ("Fringilla montifringilla") tááláš nommâ lii vuosmuu keerdi kevttum Vuoli Ilmar loddenommâlistoost (Anarâš-lostâ 1990, kesimáánu). Taam noomâ sun lii kuullâm ejistis Uccpárnáá Vuolist.
Meiddei sávjáduvvâš ("Acanthis flammea") lii viehâ puáris nommâ, mii še kávnoo Nordling loddenommâlistoost (1898). Taam noomâ motomeh anarâšah láá kiävttám almosnommân puoh uáinojeijee uccloddáin. Vuoli Ilmar loddenommâlistoost sávjáduvvâžân lii meiddei adelum paldâlâsnommâ "urbi(j)âš", mii lii suomâkielâst puáttám nomâttâs – vaarâ tondiet, ko puáris sämmilâš nommâ lii mottoom kooskâst peessâm vájálduđ.
Paaccâhloddááš ("Loxia curvirostra") nomâttâs lii Vuoli Ilmar sänilistoost tááláá merhâšumestis. Nordling kiävttá siämmáá noomâ kuácceeloddeest. Kuácceeloddeest ("Pinicola enucleator") lii motomijn käldein kevttum meiddei nommâ paaccâhlodde. Paaccâhlodde já paaccâhloddááš – noomah láá kuittâg liijkás siämmáálágáneh, nuuvt et toh siäháneh aanoost. Tondiet paaccâhloddááš lii kuođđum "pikkukäpylintu" nommân, já "taviokuurna" lii uážžum uđđâ nommân kuácceelodde.
Ludij systemaatlâš nommâdmist lii lamaš vala "iso-käpylintu", mii lii tarbâšâm noomâ. Tot lii uážžum nommânis stuorrâpaaccâhlodde, mon vissásávt iärut paaccâhloddááš-nomâttâsâst.
Puoh eres šlaajah láá finnim noomâs oppâtahosávt. Rahtum noomah láá ruánáápiäippáin, kollepiäippáin, ruánáávarbusâš, ryeivil, väriryeivil, tuodârsávjáduvvâš, kiirjâgsuájápaaccâhloddááš, stuorrâpaaccâhlodde, ruopsisvarbusâš, kuácceelodde já ruopsisryeivil.
Tiettum Suomâst.
Suomâst eelih tâi pessejeh 17 piäippáinšlaaijâd:
Tain 15 kávnojeh Aanaar pirrâsijn. Säämi šlaajah láá piäippáin (suom. "peippo"), vyevdiloddááš (suom. "järripeippo"), ruánáápiäippáin (suom. "viherpeippo"), kollepiäippáin (suom. "tikli"), ruánáávarbusâš (suom. "vihervarpunen"), ryeivil (suom. "hemppo"), väriryeivil (suom. "vuorihemppo"), sávjáduvvâš (suuom. "urpiainen"), tuodârsávjáduvvâš (suom. "tundraurpiainen"), kiirjâgsuájápaaccâhloddááš (suom. "kirjosiipikäpylintu"), paaccâhloddááš (suom. "pikkukäpylintu"), stuorrâpaaccâhlodde (suom. "isokäpylintu"), ruopsisvarbusâš (suom. "punavarpunen"), kuácceelodde (suom. "taviokuurna") já ruopsisryeivil (suom. "punatulkku").
Cissááh

Cissááh "(Paridae)" lii loddehiäimu. Aanaar kuávlust láá tiettum kuttâ cissááššlaajâ: vyevdicissááš (suom. "hömötiainen"), sämicissááš (suom. "lapintiainen"), vuoptâcissááš (suom. "töyhtötiainen"), čapiscissááš (suom. "kuusitiainen"), čuovjiscissááš (suom. "sinitiainen") já pyeidicissááš ("talitiainen"). Täin šlaajâin sämicissááš lii Aanaar kuávlust táválâš, mut vyevdicissááš já pyeidicissááš-uv kale tiättojeh. Avveel kuávlust sáttá šiev luhhoin uáiniđ meiddei čuovjiscissáá. Vuoptâcissááš já čapiscissááš láá Säämist tuše sätišlaajah.
Historjá já nomâttâsah.
Cissááš-nommâ lii tiäđust-uv iänááš kevttum almosnommân já šlajânommân "Parus"-suuvâ luudijn. Toos lasseen cissááš lii lamaš Säämi maailmist anolâš nomâttâs puoh midáttes uccloddáid, moh iä tađe pyereeb noomâ lah tarbâšâmgin. Tovlááh anarâšah láá kale tarbâšâm-uv mottoomlágán noomâ cissáážân: sijjân cissááš lii lamaš nuáidilodde, mon uáinim lii tiättum hyene aainâs-uv riävskápiivdost. Itkosii kirjeest lii taggaar-uv tiätu et "cize koddá máánu". Vissâhân eidu tondiet šiljocissái piemmâm-uv lii olláám Sáámán esken tai aaigij lädikulttuur peht. Läddliih kale láá annaam cissáid šiev lodden: taid ij lah uážžum koddeđ, amas sattuđ mihheen vahâgijd.
Cissááh láá vuáháduttâm noomâs esken muáddi ive tassaaš, já tađe ovdil toi noomâi kevttim lii lamaš uáli kirjáá. Poppius já Granit lodde-nommâlistoost (1887) cissáin láá mainâšum vyevdicissááš ("Poecile montanus") já sämicissááš ("Poecile cinctus"). Vyevdicissáást lii tobbeen kevttum nommâ "fiskis-cissááš" já sämicissáást vuot nommâ "puolâšcissááš". Suomâkielâ nomâttâs "pakkastiainen", mii västid sämikiel noomâ puolâšcissááš, lii vuot suomâkiel loddekäldei mield lamaš aanoost vyevdicissáá nommân. Nordling listoost (1898) áinoo cissááššlaaijân lii adelum sämicissááš, mii lii kočodum tuše "cissáážin". 1990-lovvoost cissááš lii kevttum cissái almosnommân mut meiddei vyevdicissáá já sämicissáá nommân.
Pyeidicissááš ("Parus major") lii 1900-lovvoost lamaš jo pyeidicissááš, mut motomeh ulmuuh kočodeh tom vala-uv "fiskiscisssážin", mii lii aaigij mield lamaš aanoost pyeidicissáá lasseen vala neelji eres loddešlaajâst: vyevdicissáást, sämicissáást, fiskispešnirihháást já fiskisvuávláást. Loppâlopâlávt taat epimiärálâš nomâttâs lii ollásávt kuođđum meddâl ucclooddái nommâpargoost.
Ubâ taat cissái nommâmoive lii tuálvum toos, et Säämi cissáin iänááš šlaajah láá uážžum aaibâs uđđâ noomâ. Vyevdicissááš já sämicissááš kolgii kastuđ uđđâsist. Toos lasseen ráhtojii noomah toid cissáid, main ij lam ollágin nommâ. Tagareh cissááh láá vuoptâcissááš, čapiscissááš já čuovjiscissááš.
Pešnirihhááh

Pešnirihhááh "(Motacillidae)" lii loddehiäimu. Pešnirihhái suuvâ puáhtá jyehiđ vala tärkkilubbooht kyevti juávkun: civkkeid ("Anthus", suom. "kirviset") já pešnirihháid ("Motacilla", suom. "västäräkit"). 
Tiettum Suomâst.
Ubâ Suomâst pešnirihhááššlaajah láá nelji, moh kávnojeh meiddei Säämist: fiskispešnirihhááš ("Motacilla flava", suom. "kelttavästäräkki"), sitruunpešnirihhááš ("Motacilla citreola", suom. "sitruunavästäräkki"), virdepešnirihhááš ("Motacilla cinerea", suom. "virtavästäräkki", ovdil "vuorivästäräkki") já pešnirihhááš ("Motacilla alba", suom. "västäräkki"). Täin šlaajâin fiskispešnirihhááš já pešnirihhááš láá táváliih Säämi lodeh, já sitruun- já virdepešnirihhááš vist härvinâšah.
Aanaar kuávlust láá tiettum kulmâ civkkeešlaajâ, moh láá meccicivkkee (suom. "metsäkirvinen"), nijttocivkkee (suom. "niittykirvinen") já sieđgâcivkkee (suom. "lapinkirvinen").
Nomâttâsah.
Pešnirihhááš-noomân kávnojeh sierâ käldein ennuv siämmáásullâsâš páihálâš varianteh: "pešnrihhááš", "pecirihhááš", "penjrihhááš", "peštrihhááš", "peštur" já "pääšnerik". Já kiiba ij tubdâččii tom ränisvielgis uccloddáá, mii káččá šiljoost tivrij maajeeld já kačâdijnis vala šlivgo kuhes pottâšis. Pešnirihhááš lii meiddei adelâm ubâ loddesuuhân noomâs.
Civkkein tuš nijttocivkkest lii lamaš puáris nommâ: tot lii kočodum "ciccissáážin" já "jeggicissáážin". Kuohtuuh noomah adeleh kuittâg loddeest puástu tiäđu, tastko tot ij kuulâ cissái juávkun. Mudoi-uv ciccissááš oro lemin rähtistum nommâ, mii vaarâ lii šoddâm ton ohtâvuođâst, ko totkee lii lode noomâ kielâmiäštárist koijâdâm. Noomân sáttá vaikuttiđ meiddei lode lattim seeivittem ohtâvuođâst: ovdil siäivum tot räähtist mohe já ciivket "cic". Meccicivkkee já sieđgácivkkee láá uážžum noomâs oppâtahosávt loddenoomâ vuáháduttem ääigi.
Jis pešnirihháá noomâst lii lamaš ennuv páihálâš variaatio, te aaibâs ereslágán lii lamaš fiskispešnirihháá nommâdem: puáris kielâst tot lii kočodum "fiskiscissáážin". Fiskiscissááš ij kuittâg lah lamaš tuše fiskispešnirihháá nommâ, mut tot lii čujottâm meiddei pyeidicissáážân, vyevdicissáážân, sämicissáážân já fiskisvuávlážân. Ohtâgin täin nommâohtâvuođâin ij lah lamaš táválub ko nubbe, nuuvt et nommâ ličij älkkeht puáhtám vuáháduttiđ tiätušlaajân. Tondiet loddenomâttâsâi vuáhádutmist lep ollásávt luoppâm "fiskiscissááš"-noomâst. Kyevti härvinâš pešnirihhááššlaajân, moh lijjii pááccám nomâttáá, lep kárttám rähtiđ oppâtahosâš noomâ. Taah nomâttâsah, "sitruunpešnirihhááš" já "virdepešnirihhááš" láá jurgâlusloovnah suomâkielâst.
Kiärtuh

Kiärtuh ("Sylviidae", ) lii loddehiäimu. 
Tiettum Suomâst.
Suomâst tobdos kiärttušlaajah láá ohtsis 40, main Aanaar kuávlust kávnojeh 14 šlaajâd. 
Aanaar kuávlu šlaajah láá:
Nomâttâsah.
Kiärtui almosnommâ "kiärttu" lii valdum lovnân suomâkiel nomâttâsâst "kerttu". Aanaar kuávlu kiärtuin puáris kielâst lii lamaš nommâ tuše oovtâ šlaajâst: "alghuuvsáást", mon čäällimhäämi lii váhá molsom aigij mield (alghuuvsâš, alkkuuvsâš, alkhuuvsáš, alkhuuvsâš). Norling loddenommâlistoost taan loddeest lii kevttum nommâ sieđgâloddááš, mii ij kavnuu ollágin eres käldein. Nube loodán še lii kavnum nommâ: "puájuilode" nomâttâs oro lemin puárásub-uv nommâ, mut tot lii kevttum esken Sammallahti &amp; Morottaja škovlâsänikirjeest.
Puoh eres kiärtuh láá uážžum esken palij noomâs. Iänááš nomâttâsah láá jurgâlum suomâkiel nomâttâsâin. Tágáreh noomah láá ruáhukiärttusâš, lanjâskiärttusâš, kolleradde, herttâkiärttu, miestâkiärttu, rotokiärttu, čapisuáivikiärttu já širideijee. Suomâkielâst ruávislovnân lii valdum tildalt nommâ. Nuorttâpuájuiloddáá já taigapuájuiloddáá noomâ algâuási lii suomâkiel myenster mield, já loppâuási lii valdum puájuiloddáá noomâst. 
Loddekunâgâs nommâ lii jurgâlus pajekiel nomâttâsâst "loddegonagas", mii vuot lii skandinaavlâš lovnâ, vrt. ruotâkielâ "kungsfågel" já tárukielâ "fuglekonge".
Oskomušah.
Kiärtuh láá lamaš nuuvt huámmášmettum uccloddááh, et toid iä kuittâg Marja-Liisa Olthuis tiäđui mield labdas magarehkin oskomušah. Nube tááhust tuše alghuuvsâš lii Aanaar kuávlust táválâš loddešlaajâ, já eres šlaajah láá härvinâšah.
Signjereh

Signjereh teikâ signereh teikâ sigŋereh ("Laniidae", ) lii varbusluudij laahkon kullee hiäimu. 
Tiettum Suomâst.
Suomâst láá ohtsis čiččâm signjeršlaaijâd:
Kyehti šlaajâ láá Aanaar kuávlu šlaajah: uccâsignjer (suom. "pikkulepinkäinen") já signjer (suom. "isolepinkäinen").
Nomâttâsah.
Anarâškielâst signjer noomâst láá aanoost kyehti eres-uv variant: "signer" já "sigŋer", main majemuš oro lemin aanoost čovčjávrálij kielâst. Taat nommâ kávnoo vuosmuu keerdi esken Vuoli Ilmar loddenommâlistoost 1990, mut maaŋgâs tobdeh taam noomâ. Nuuvtpa lii-uv nabdemist, et tot lii lamaš tobdos aalmugkielâst jo ovdil-uv. Monnii suujâ tiet tot lii pááccám čälihánnáá pajas puoh sänikirjijn. Merhâšittee taan noomâst lii tot, et toos ij kavnuu jienâdâhvaastâ eres sämikielâin.
Nordling (1898) kiävttá signjerist aalmugnoomâ "skirri" , mii ij kavnuu eres anarâš loddenommâkäldein. Taat nommâ lii luávnejum pajekiel signjer nomâttâsâst "skirri". Nommâ lii siämmáásullâsâš ko pajekiel lädikuávská nommâ "skire". Poppius já Granit lává čáállám pajas cissáášváálán ("Accipiter nisus", suom. "varpushaukka") loddenoomâ "citnir", mii häämis peeleest ennuv sulâstit loddenommâ "signjer". Taat "citnir"-nomâttâs ij kuittâg kavnuu eres loddenommâkäldein. Nuuvtpa lii-uv nabdemist, et jo-uv Poppius já Granit lává táágu peht feilim teikâ jo sunnuu kielâmiäštár lii nabdam signjer mottoom vällilodden.
"Uccâsignjer" nommâ lii esken rahtum, já tot lii jurgâluslovnâ suomâkiel nomâttâsâst.
Jaala

Jaala lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kouvolan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Jaalast assii 1 855 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 563,54 km², mast 130,83 km² lâi čääci. Jaala naaburkieldah lijjii Heinola, Iitti, Kuusankoski, Mäntyharju já Valkeala.
Historjá.
Jaala kieldâ vuáđudui ive 1879.
Kieldâlahtemeh.
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Viehâdâh.
Čuákkipääihih.
Ive 2000 loopâst Jaalast lijjii 1 977 ässed, kiäin 857 assii čuákkipaaihijn. Jaala čuákkipäikkitääsi lâi talle 43,5 %. Kieldâst lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: Jaala markkân.
Siijdah.
Ansalahti, Haapalahti, Hartola, Honnila, Huhdasjärvi, Jaala markkân, Karijärvi, Kimola, Paljakka, Palojärvi, Siikakoski, Taipale, Uimila já Vesala.
Niko Valkeapää (ive 2003 album)

Niko Valkeapää lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2003 Taažâst. Kuovâmáánu 28. peeivi 2004 Valkeapää vuoitij Spellemann-palhâšume taan albumist.
Kuoškkärigááh

Kuoškkárigááh ("Cinclidae", ) lii loddehiäimu, mii kulá varbusluudij laahkon. Taan hiäimun kulá siämmáánommâsâš suuhâ, mii vuod siskeeld vittâ šlaajâ ("Cinclus cinclus", "Cinclus pallasii", "Cinclus mexicanus", "Cinclus leucocephalus" já "Cinclus schulzii"). Säämist tiättoo tuše ohtâ šlaajâ: Kuoškkärigâš ("Cinclus cinclus").
Sierra

Sierra lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää nubbe studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2004 Taažâst. Lavlui noomâi kyevtkielâlâšvuođâst peerusthánnáá ubâ album lii orjâlâškielân.
Birrat Birra

Sierra lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää kuálmád studioalbum já vuossâmuš tuble-CD. Tom almostitij Duippidit ive 2008 Taažâst. Lavlui noomâi kyevtkielâlâšvuođâst peerusthánnáá ubâ album lii orjâlâškielân. Valkeapää vuoitij kyehti Folkelarm-palhâšume taan albumist.
Gusto

Gusto lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää niäljád studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2012 Taažâst. Siämmáá ive Duippidit almostitij nube-uv Niko Valkeapää studioalbum: ÄÄ. 
Lavlui noomâi kyevtkielâlâšvuođâst peerusthánnáá ubâ album lii orjâlâškielân. Album lâi iävtukkâssân Spellemann-palhâšumán aalmugmuusik/ärbivuáválâš muusik -luokkaast.
Kuoškkärigááh (suuhâ)

Kuoškkárigááh ("Cinclus", ) lii varbusluudij suuhâ, mii kulá kuoškkärigái hiäimun ("Cinclidae"). 
Šlaajah.
Taan suuhân kuleh vittâ šlaajâ:
Säämist tiättoo tuše ohtâ šlaajâ: Kuoškkärigâš ("Cinclus cinclus").
Peljirástágááh (suuhâ)

Peljirástágááh ("Bombycilla", ) lii varbusluudij suuhâ, mii kulá peljirástágái hiäimun ("Bombycillidae"). 
Šlaajah.
Taan suuhân kuleh kulmâ šlaajâ:
Säämist tiättoo tuše ohtâ šlaajâ: Peljirástágâš ("Bombycilla garrulus").
Peljirástágááh

Peljirástágááh ("Bombycillidae", ) lii loddehiäimu, mii kulá varbusluudij laahkon. Taan hiäimun kulá siämmáánommâsâš suuhâ, mii vuod siskeeld kulmâ šlaajâ ("Bombycilla cedrorum", "Bombycilla japonica" já "Bombycilla garrulus"). Säämist tiättoo tuše ohtâ šlaajâ: Peljirástágâš ("Bombycilla garrulus").