tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Finnmárkokomišuvdna

Finnmárkokomišuvdna lea komišuvdna man bargu lea čielggadit dálá geavahan- ja eaiggátvuoigatvuođaid maid olbmot ležžet olahan guhkesáiggi geavaheami vuođul dan guovllus mii suoidnemánu 1.b. 2006 sirdojuvvui Statskog SF:s Finnmárkkuopmodahkii. Gonagas stáhtaráđis nammadii Finnmárkokomišuvnna njukčamánu 14.b. 2008 finnmárkolága vuođul. Dan váldokántuvra lea Deanus.
Riektečielggadeapmi galgá finnmárkolága 29. § mielde dahkkot gustojeaddji riikkegottálaš rievtti vuođul.
Finnmárkokomišuvnnas galget leat vihtta lahtu geain uhcimusát guovttis galgaba ássat Finnmárkkus dahje eará láhkai leat čavgadit čatnašuvvan guvlui. Dálá lahtut leat: Jon Gaulsaa (jođiheaddji), Hilde Agathe Heggelund, Ole Henrik Magga, Veronica Andersen ja John Bernhard Henriksen.
Finnmárkokomišuvdna lea geargan čielggadanbargguin viđa guovllus: 1. guovlu Stierdná/Sievju (njuk. 20.b. 2012), 2. guovlu Unjárga (guov. 13.b. 2013), 3. guovlu Sállan (golg. 16.b. 2013), 5. guovlu Nuorta Várnjárga (geas. 24.b. 2014) ja 6. guovlu Oarje Várnjárga (golg. 16.b. 2015). Vuosttaš oasseraporta 4. guovlu Kárášjogas almmuhuvvui ođđ. 25. b. 2011, mas gieđahallojit 43 vuoigatvuođadieđáhusa vejolaš eaiggáduššan- ja geavahanvuoigatvuođaháhkama birra. Vuoigatvuođadieđáhusat mat gusket boazodoalu siskkáldas riektedillái Kárášjogas, gieđahallojit maŋit oasseraporttas.
= Gáldut =
Gustav Vasa

Gustav Vasa (r. miessemánu 12. b. 1496 Lindholmen, Uppland - j. čakčamánu 29. b. 1560 Stockholbma) lei Ruoŧa gonagas jagiin 1523-1560. Son lei Erik XIV, Johan III ja Karl IX áhčči.
Hal Holbrook

Harold Rowe Holbrook (r. guovvamánu 17. b. 1925 – ođđajagimánu 23. b. 2021) lei amerihkálaš neavttár.
Kendall Jenner

Kendall Nicole Jenner (r. skábmamánu 3. b. 1995) lea amerihkálaš neavttár.
Lullisámegiela ortografiija

Lullisámegiela ortografiija lea lullisámegiela čállinvuohki. Áiggiid čađa lullisámegielas leat leamaš eanet go okta čállinvuogi. Vuosttaš normerejuvvon teaksta lullisámegillii almmuhuvvui 1957, Knut Bergslanda ja Gustav Hasselbrinka "Sámien lukkeme-gärjá / Sydsamisk lesebok med grammatikk og ordliste". Čállinvuohki lei dahkon davvisámegiela Bergsland-Ruong-čálinvuogi (1948 - 1979) mielde. Jagis 1968 Bergsland ja Ella Holm Bull dagaiga ođđa čállinvuogi, mii lei geavahuvvon vuosttaš geardde girjjis "Lohkede Saemien" jagis 1973.
Perbmelaš gielat

Perbmelaš gielat gullet urálalaš giellabearrašii. Perbmelaš gielat leat komigiella, komipermjakgiella ja udmurtagiella.
Perbmelaš gielain leat máŋgga kásusa, badjel 23 kásusa juohke gielas.
Gustav II Adolf

Gustav II Adolf (r. juovlamánu 9. b. 1594 Stockholbma - j. skábmamánu 6. b. 1632 Lützen, Duiska) lei Ruoŧa gonagas jagiin 1611-1632. Son lei Karl IX ja dronnet Kristina av Holstein-Gottorp bárdni, Gustav Vasa áddjut ja dronnet Kristina áhčči.
Karl IX

Karl IX (r. golggotmánu 4. b. 1550 Stockholbma - j. golggotmánu 30. b. 1611 Nyköping) lei Ruoŧa gonagas jagiin 1604-1611. Son lei Gustav Vasa ja dronnet Margaret Leijonhufvud bárdni, Erik XIV ja Johan III viellja ja Gustav II Adolf áhčči.
Qaem Shahr

Qaem Shahr () lea gávpot Iranas ja Qaem Shahr šahrestána oaivegávpot.
Windows 11

Windows 11 lea boahttevaš operatiivavuogádat, maid Microsoft almmostahtii geassemánu 24. b. 2021. Windows 11 lea Windows NT-operatiivavuogádaga ođđaseamos veršuvdna, ja šaddá Windows 10 maŋisčuovvun. Ođasmahttin lea nuvttá buohkaide geain lea Windows 10.
Eskimogielat

Eskimogielat leat giellabearaš Amerihká davvigáttis, Alaskas ja Kanadas. Eskimogielat leat eskimo-aleuhtalaš giellaberraša nubbi suorgi, nubbi leat aleuhtagielat. Eskimogielain ieš leat guokte suorggi, inuihtagielat ja yupik-gielat.
Frank-Walter Steinmeier

Frank-Walter Steinmeier lea Duiskka 12. lihttopresideanta jagis 2017. Son lei Duiskka olgoministtar 2005-2009.
Karl Carstens

Karl Carstens lei Oarje-Duiskka 5. lihttopresideanta jagiin 1979.1984
Noarsa

Noarsa-sánis leat guokte mearkkašumi:
Zapopan

Zapopan lea gávpot ja gielda Meksiko Jalisco-oassestáhtas.
The Carpenters

The Carpenters lei amerihkálaš popjoavku.
Sanna Marin

Sanna Mirella Marin (r. skábmamánu 16. beaivve 1985) lea suopmelaš politihkkár ja Suoma oaiveministtar juovlamánu 10. b. 2019 rájes.
Charles Chaplin

Charles ”Charlie” Spencer Chaplin (cuoŋománu 16. beaivve 1889 – juovlamánu 25. beaivve 1977) lei englándalaš neavttár.
Elin Anna Labba

Elin Anna Labba dahje Joná Gusttu Elin Ánná (r. skábmamánu 30. b. 1980, Giron, Ruoŧŧa) lea sápmelaš girječálli ja doaimmaheaddji Ruoŧa bealde. Son lea vuoitán máŋga bálkkašumiid su vuosttaš girjji "" ovddas. Girji muital dan bággojohtima birra, go sápmelaččat bággejuvvojedje fárret Norggas Ruŧŧii 1920-logus.
Biografiija.
Joná Gusttu Elin Ánná riegádii skábmamánu 30. b. 1980 Gironis, gos son maiddái rávásmii. De son fárrii Göteborgii lohkat journalistihka Göteborga universitehtas Journalistihka, mediaid ja kommunikašuvnna instituhtas. Juo skuvlla áigge Labba barggai doaimmaheaddjin P4 Norrbottenis, SR Sámis ja Samefolketis. Son gearggai oahpuinis jagi 2008. 
Universitehta maŋŋá son barggai váldodoaimmaheaddjin sápmelaš nuoraidbláđis "Nuorat" ja gulahallanhoavdan Laponiatjuottjudusas. Dánáigge son bargá prošeaktahoavdan girječálliidguovddážis Tjállegoahtes Johkamohki gielddas.
Jagi 2020 su vuosttaš girji, "Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige" almmuhuvvui. Seammá jagi dat almmuhuvvui maiddái davvisámegillii namain "Hearrát dat bidje min: bággojohtimiid birra". Jagi 2021 dat almmuhuvvui dárogillii namain "Herrene sendte oss hit: om tvangsflyttingen av samene".
Bálkkašumit.
Jagi 2020 Labba vuittii August-bálkkašumi su ruoŧagiel girjji "Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige" ovddas. Jagi 2021 son vuittii seammá girjji ovddas maiddái Norrlándda girjjálašvuođabálkkašumi.
Olavi Virta

Olavi Virta lei suopmelaš lávlu.
Globála liegganeapmi

Globála liegganeapmi lea dilli, ahte áibmogeardái bohtet eambbo šaddovistegásat go lunddolaččat ja danne máilmmi dálkkádat lieggana.
Carl von Linné

Carl von Linné (r. miessemánu 23. beaivve 1707 – ođđajagimánu 10. beaivve 1778) lei ruoŧŧelaš luonddudutki. Su dehálepmosat barggut leaba "Systema Naturae" (Luonddu systema) ja "Species Plantarum" (Šattuid šlájat).
Magdalena Andersson

Eva Magdalena Andersson (r. ođđajagimánu 23. beaivve 1967 Uppsala) lea ruoŧŧelaš politihkkár ja Ruoŧa stáhtaministtar skábmamánu 30. b. 2021 rájes.
Felipe VI

Felipe VI (r. ođđajagimánu 30. b. 1968 Madrid) lea Espánnja gonagas jagis 2014. Son lea ovddibu gonagasa Juan Carlos I ja dronnet Sofia goalmmát mánná ja ruvdnaprinseassa Leonora áhčči.
Leonor (Espánnja prinseassa)

Leonor (r. golggotmánu 31. b. 2005) lea Espánnja prinseassa, gonagas Felipe VI nieida. Su oabbás lea prinseassa Sofía de Borbón.
Suoločielggi turistaguovddáš

Suoločielggi turistaguovddáš, maiddái dávjá dušše Suoločielgi lea turistaguovddáš Anára gielddas sullii 250 kilomehtera poláragierddus davás. Suoločielggis lea Urho Kekkonena álbmotmeahci bálddas.
Vuogodolgi

Vuogodolgi ("Matteuccia struthiopteris") lea stuora rohtugáiski, juohke šaddet láktasiin báikkiin. Suomagielas šattu namma lea "kotkansiipi" ja dárogielas "strutseving" dehe "strutseveng".
Biehkan

Biehkan dahje boaimmáš ("Buteo lagopus") lea hávuhiidda gullevaš beahtuloddi. Dat lea bárbmoloddi ja gávdno oppalažžan Sámis.
Sari

Sari () lea gávpot Iranas ja Saria šahrestána oaivegávpot.
Ovdaoahpahus Suomas

Ovdaoahpahus lea oahpahus 6-jahkásaš mánáide Suomas. Dat lea geatnegahtti, nu ahte mánát galget ovddit jagi ovdal vuođđooahpu álgima oassálastit ovdaoahpahussii dahje eará ovdaoahpahusa mihttomeriid olaheaddji doibmii. Ovdaoahpahus bistá ovtta jagi.
Percy Liza

Carlos Percy Liza Saavedra (r. cuoŋománu 10. 2000 b. Chimbote, Peru) lea perus spábbačiekči. Son čiekčá ruovttueatnamis Liga 1 Sporting Cristal.
Chimbote

Chimbote lea regiuvdna Ancash guovlu, Peru.
Suomaruoŧŧelaččat

Suomaruoŧŧelaččat (ruoŧ. finlandssvenskar) (suom. suomenruotsalaiset) leat gielalaš unnitlohku Suomas, geat hállet eatnigiellan ruoŧagiela. 
Suomeruoŧŧalaččat leat Suomas sullii 300 000 ja eatnasat sis orrot Ålandas ja suoma oarjeriddus omd. Vaasas, Turkus ja Kokkolas.
Sullii 5,2% Suoma riikkavuložiin leat suomaruoŧŧelaččat.
Suomaruoŧŧalaččaid rivttiide gulla, ahte sii ožžot studeret ruoŧagillii ja sii ožžot doaimmahit áššiid ruoŧagillii eiseválddiin.
Románat

Románat leat eret davvi-India guovllus ja leat goasnu jagiid 500–1000 gaskas vádjolan álbmot, gii lea leavvan eárá bealiide eananspappa. Románaid ollešárvvu lea vaigat árvvu mielde, daninga sii eai alo oainno álbmotlohkamiin, muhto Eurohpá uniovnna guovllus árvvuid mielde dait lea badjel 10 miljoona.
Oassi románain máhttá velge románagiela, mii gullá indoarjalaš gielaid.
Rafael Orozco Maestre

Rafael José Orozco Maestre lei colombialaš lávlu.
Sandra Márjá West

Sandra Márjá West (riegadan golggotmánu 11. b. 1990) lea Norgga beal sámi politihkkár. Son válljejuvvui 2013 Gáisi válggabire NSR:a áirasin ja válljejuvvui ođđasit jagiin 2017 ja 2021. West lei Riddu Riđu festiválahoavda jagis 2018 jahkái 2022.
West lea maid leamaš Sámi allaskuvlla ofelaš jagiid 2012–2013. Son lea lohkan ruoššaoahpu Romssa universitehtas ja vázzán Sámi albmotallaskuvlla Johkamohkis. 
Sandra Márjá West lea sámi gielladutki Lene Antonsena nieida.
Beyoncé

Beyoncé Giselle Knowles (riegádan čakčamánu 4. beaivve 1981) lea amerihkálaš lávlu, musihkar ja komponista.
Taylor Swift

Taylor Alison Swift (riegádan juovlamánu 13. beaivve 1989) lea amerihkálaš lávlu, musihkar ja komponista.
Azerbaižana manat

Azerbaižana manat (symbola ₼, valuhtakoda AZN) lea Azerbaižana ruhtaovttadat. Azerbaižana manat juhkkojuvvo čuođi "qəpik".
Klaukkala

Klaukkala () lea unna gilli Nurmijärvi gielddas.
Jesús Castillo

Jesús Abdallah Castillo Molinah (r. geassemánu 11. b. 2001 Callao, Peru) lea perulaš spábbačiekči. Son čiekčá ruovttueatnamis Liga 1:st Sporting Cristal-spábbačiekčanjoavkkus.
Koha

Koha lea girjerádjovuogádat maid álbmotgirjerádjosat, skuvlagirjerádjosat ja fágagirjerádjosat miehta máilmmi geavahit. Vuogádat lea friddja prográmmagálvu. Namma boahtá maorigielas ja mearkkáša skeaŋka dahje donašuvdna. Deichman girjerádjus lea geavahan vuogádaga 2014 rájes.
Almmuheamit.
Koha-almmuheamit čuvvot dábálaš, kaleanddarvuođđuduvvon minsttara mas leat mánnošaččat ođastanalmmuheamit ja jahkkebeallašaččat funkšuvdnáalmmuheamit.
Oktavuohta.
Koha ovdanahttin dáhpahuvva miehta máilmmi, nu ahte eanáš gulahallan lea neahta bokte. Jahkasšaččat lágiduvvo stuora konferánsa nammaduvvon KohaCon, mas ulbmil lea diehtojuohkin gaskal girjerádjosiid, ja leat ovdadeddjjide deaivvadanbáiki. Konferánsa lágiduvvo jáhkasaččat iešguđet kontineanttain.
Friedrich Nietzsche

Friedrich Nietzsche lei duiskalaš filosofa ja girječálli, gii čálii girjjiid "Also Sprach Zarathustra" ja "Morgenröthe – Gedanken über die moralischen Vorurtheile".
Duiskka oassestáhtat

Duiskkas lea 16 oassestáhta, mat leat oalle iehčanasat.
Oassestáhtaid dieđut.
Čuovvovaš tabeallas leat Duiskka 16 oassestáhta čuovvovaš dieđuiguin:
Oberbayern

Oberbayern lea stáhtaoassi Bayernas. Oberbayernas lea Oberbayern (ráđđehusdistrikta) ja Oberbayern (distrikta).
Oberbayern (ráđđehusdistrikta)

Oberbayern lea ráđđehusdistrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea München.
Geahča maid.
Oberbayern
Unterfranken (ráđđehusdistrikta)

Unterfranken lea ráđđehusdistrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea Würzburg.
Geahča maid.
Unterfranken
Schwaben (ráđđehusdistrikta)

Schwaben lea ráđđehusdistrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea Augsburg.
Geahča maid.
Schwaben (Bayern)
Oberpfalz (ráđđehusdistrikta)

Oberpfalz lea ráđđehusdistrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea Regensburg.
Geahča maid.
Oberpfalz
Oberfranken (ráđđehusdistrikta)

Oberfranken lea ráđđehusdistrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea Bayreuth.
Geahča maid.
Oberfranken
Niederbayern (ráđđehusdistrikta)

Niederbayern lea ráđđehusdistrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea Landshut.
Geahča maid.
Niederbayern
Mittelfranken (ráđđehusdistrikta)

Mittelfranken lea ráđđehusdistrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea Ansbach.
Geahča maid.
Mittelfranken
Unterfranken

Unterfranken lea stáhtaoassi Bayernas. Unterfrankenas lea Unterfranken (ráđđehusdistrikta) ja Unterfranken (distrikta).
Oberpfalz

Oberpfalz lea stáhtaoassi Bayernas. Oberpfalzas lea Oberpfalz (ráđđehusdistrikta) ja Oberpfalz (distrikta).
Oberfranken

Oberfranken lea stáhtaoassi Bayernas. Oberfrankenas lea Oberfranken (ráđđehusdistrikta) ja Oberfranken (distrikta).
Niederbayern

Niederbayern lea stáhtaoassi Bayernas. Niederbayernas lea Niederbayern (ráđđehusdistrikta) ja Niederbayern (distrikta).
Mittelfranken

Mittelfranken lea stáhtaoassi Bayernas. Mittelfrankenas lea Mittelfranken (ráđđehusdistrikta) ja Mittelfranken (distrikta).
Unterfranken (distrikta)

Unterfranken lea distrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea Würzburg.
Geahča maid.
Unterfranken
Schwaben (distrikta)

Schwaben lea distrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea Augsburg.
Geahča maid.
Schwaben (Bayern)
Oberpfalz (distrikta)

Oberpfalz lea distrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea Regensburg.
Geahča maid.
Oberpfalz
Oberfranken (distrikta)

Oberfranken lea distrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea Bayreuth.
Geahča maid.
Oberfranken
Oberbayern (distrikta)

Oberbayern lea distrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea München.
Geahča maid.
Oberbayern
Niederbayern (distrikta)

Niederbayern lea distrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea Landshut.
Geahča maid.
Niederbayern
Mittelfranken (distrikta)

Mittelfranken lea distrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea Ansbach.
Geahča maid.
Mittelfranken
Orgánalaš kemiija

Orgánalaš kemiija lea vuollelisdisipliina kemiijas mas studere struktuvraid, iešvuođaid ja reaksjuvnaid orgánalaš ovttastusain ja orgánalaš ávnasin. Orgánalaš ávdnasa sáhtta dovdat go karbona atomaid sisdoalla.
Fysikála kemiija

Fysikála kemiija lea dieđasuorgi, mas heivehuvvojit fysihka metodait makroskohpalaš ja mikroskohpalaš fenomenaid dutkamii kemiija systemain. Ovdamearkka dihte heivehuvvojit fysihkkalaš prinsihppat, práksisat ja konseapttat dego energiija, fápmu, áigi, termalaš dássedeaddu, hivvodatkemiija, analysa dynamihkka ja kemiijalaš dássedeaddu.
Kemiijalaš dássedeaddu

Kemiijalaš dássedeaddu lea okta dilli jorgalahtti kemiijalaš reakšuvdnii gos reakšunleaktu ávdnasin lea seamma jođan goappaš gului. Konsentrašuvdna ávdnasin lea bissusturrodat muhto čatnosat rivdet. Jus galga oaččut dássedeattu šadda reakšuvnnat leat ovtta giddejuvvon dahje isolerejuvvon systemas. 
Go lea kemiijalaš dássedeaddu leat buot ávdnasat mat leat mielde dan jorgalahtti reakšuvnnas, álgoávdnasat dego buvtta. Konsentrašuvdna ávdnasiin lea rievdameahttun, dánin go dat guokte nuppegežiid reakšuvdna geavva lihkká jodánit goappaš guvlui. Dat govččoduvvo dynámalaš dássedeaddu. 
Dássedeaddu reakšuvnna čállo dávja na: 
formula_1
Konsentrašuvdna ávdnasiin ferte ollašuhtit dan livnnega
formula_2
mii albmanahttá massáváikkuhuslága. Bissusturrodat K lea dássedeattubissusturrodat.
Periodalaš tabealla

Periodalaš tabealla leat ráiddut ja kolonnat mát ordnejit kemiijalaš elemeantaid.
Atoma

Atoma lea partihkkal mii sisttisdoallá protovnnaid ja neutrovnnaid, man birra leat elektronbalvvat. Atoma lea kemiijalaš álgoávdnasiid vuođđooassi. Álgoávdnasat earuhuvvojit das man máŋga protovnnat leat váimmus. Ovdamearkka dihte juohke atoma mas leat 11 protovnna lea natrium ja juohke atoma mas leat 17 protovnna lea klora. Neutronaid lohku mearrida makkár isotopa lea.
Atomat leat hui smávvát, dábálaččat birrasiid 100 picomehtera doarráset. Olbmo vuovttat leat sullii miljovnna karbona atomat govdosat. Atomat leat unnit go oinnolaš čuovga, mii mearkkaša ahte olbmot eai oainne atomaid dábálaš mikroskohpaiguin. Atomat leat nu unnit, ahte daid láhttema dárkilet mearrideapmi klassihkalaš fysihka vehkiin ii leat vejolaš hivodat váikkuhusaid geažil.
Eanet go 99,94% ovtta atoma mássas lea váimmus. Protovnain lea positiiva elektralaš gealdu. Elektrovnnain lea negatiiva elektralaš gealdu. Neutrovnnain ii leat elektralaš gealdu. Jus protona ja elektralaš lohkku lea seamma, de lea atoma elektralaš neutrála. Jus atomas leat eanet dahje unnit elektrovnnat go protovnnat, de das lea oppalaš negatiiva dahje positiivalaš gealdu. Dákkár atomat gohčoduvvojit ionain.
Elektrovnnat atomas geasuhuvvojit protovnnaide atoma váimmus elektromagnetalaš fámu bokte. Protovnnat ja neutrovnnat váimmus geasuhuvvojit nuppi nubbai váimmus fámuin. Dát fápmu lea dábálaččat gievrrat go elektromagnetalaš fápmu mii hoiga positiiva protovnnaid eret nuppi nuppis. Muhton dilálašvuođain šaddá dat elektromagnehtalaš fápmu mii hoiga gievrrat go váimmus fápmu. Go dat geavvá de dát váimmus juohkása ja guođđa iešguđet elemeanttaid. Dát lea muhtin lagan váimmussuonjardeapmi.
Molára mássá

Kemiijas lea molára mássá (M) ovtta kemiijalaš ovttastusas dat gaskavuohta gaskal mássá ja man ollu ávnnas (mihtidan molás.)
Boaldin

Boaldin lea alla temperatuvra eksotearmalaš redoksa kemiijalaš reaksjuvdna gaskal boaldámuša (reductant) ja (Oksidant), dábálaččat áibmogearddi oksygena, mii buvtiiha (oxidized), dávja gásahis buktagiid ovtta seaguhusas mii gohčoduvvo suovva. Boaldinis ii alo boáđe dolla, danin go dolla dušše oidno go ávdnasin lea lievla buollin. Go lea boaldin mas lea dolla de lea dat dovdamearka ahte lea reaksjuvdna. Vuoi galga álgit buollit de ferte vuos juoga mii lea stuorit go aktiverenenergiija (ovdamearka dihte, riššain alggahit dola.), liekkas mii boahta dolas sáhta addit nohka energiija ahte reaksjuvdna doalaha ieš.
Okta ovdamearka gos hydrogena ja okysgena buolla ja šadda čahce lievla. Reaksjuvdnas luoita 242 kJ/mol lieggasa.
&lt;chem&gt;2H2 (g) + O2 (g) -&gt; 2H2O (g)&lt;/chem&gt;
Katalysakeahtes buollin áimmus gáibida alla temperatuvrraid. Obbalaš boaldin lea stoichiometriija mii guoska dolli, gos ii leat bahcan boaldámuš, ja ideálalaš, ii makkarge oksidant bácahus. Termodynamalaččat, kemiijalaš dássedeaddu buollimis lea eanas buvtta bealde. Muhto, ollislaš boaldin lea measta veadjotmeahtun olahit. Danin go kemiijalaš dássedeaddu ii leat olahan, dahje doppe leat buvttat mat eai leat buollan dego karbonmonoksida, hydrogena dahje karbona. Dánin lea suovva mii buvttadovvo mirkoávnnaslaš ja sisttisdoallá buvttaid mat eai leat buollan ja oasaslaš oksiderejuvvon buvttait. Buollin alla temperatuvrrain áibmogearddi áimmus, mii lea 78% nitrogena, ráhkada nitrogena oksidaid, dávja čujohuvvon NOx. Go boaldin ii leat ráinnas de láhka davja gáibida ahte buhtistuvvo dahje katalyhtalaš konverterema.
Tom Holland

Tom Holland (riegádan geassemánu 1. b. 1996) lea englándalaš neavttár.
Kyōto

Kyōto (japánagillii京都市 (Kyōto-shi) lea gávpot Japánas.
Goahti

Goahti (julevsámegillii "goahte", bihtánsámegillii "gåhte", upmisámegillii "gåhtie", lullisámegillii "gåetie", suomagillii "kota", ruoŧagillii "kåta") lea sámi árbevirolaš barta dahje tealta mas olggoš lea loavdda, darfi dahje dimbbar. Loavddagoahti sulastahttá lávu, muhto lea dávjá ráhkaduvvon stuorábun.
Anosibe Ambohiby

&lt;mapframe latitude="-18.840639" longitude="46.204222" zoom="5" width="396" height="194" text="Anosibe Ambohiby. Koordináthat: 18°50′26.3″S 46°12′15.2″E" align="right"&gt;{
 "type": "FeatureCollection",
 "features": [
 "type": "Feature",
 "properties": {},
 "geometry": {
 "type": "Point",
 "coordinates": [ 46.204222, -18.840639 ]
}&lt;/mapframe&gt;Anosibe Ambohiby lea giláš mii gávdno Madagaskara badjeeatnamiin, guovdu Ambohiby Massifa dološ dollavári.
Giláš lea oassi Tsiroanomandidy guovllus mii gávdno Bongolava háldenguovllus.
Historjá.
Anosibe Ambohiby vuosttaš ássit ledje Betsileo-gilvit geat johte guvlui 2008. Sii vulge Manandriana distrivttas mii lea 380 kilomehtara lullelis.
Sis lei bággu johttát go ruovttuguovllus lei gárži. Sii gilvigohte sitrusšattuid ja vuovdigohte daid ránnjagilážii. Lea váttis beassat gilážii go luodda lea heitot.
Etymologiija.
Anosibe mearkkaša "stuora suolu" Betsileo suopmanis Malagesy gielas. Báiki nammaduvvui Anosibe go dat lea skáidi máŋgga joga gaska. Ambohiby ges boahtá dološ Ambohiby Massif dollavári namas mii lea alkalalaš rieggákompleaksa.
Álbmot.
Jagis 2023s ledje sullii 300 ássi Anosibe Ambohibys. Sii gullet Betsileo álbmotjovkui ja johte dohko Manadriana guovllus mii lea guovdu Madagaskara. Eatnasat leat gilvit.
Beaivi

Beaivi dahje Beaivváš lea leamaš deaŧalaš sámi noaidevuohtaoskkus. Dat lei buot eallima fápmu, ja lei čuovgga, liegga­sa ja sahkkehusa ipmil. Dan hálddus lei maid olbmo jierbmi ja dávddaid buoridan fápmu.
Sátnegirji

Sátnegirji lea ohcangirji mii čilge sániid mearkkašumiid. Sátnegirji maid čilge sániid čállinvuogi, daid sojaheami ja jietnadeami. Dat muhtumin maid addá synonymaid (buhttensániid). 
Muhtun sátnegirjjit čilgejit guđege sáni deháleamos geavahusaid. Ovdamearkka dihte galgá go leat "liikot juoidá" dahje "liikot juogamasa". Dakkáraččat leat erenoamáš anolaččat giellaoahpahallái.
Šlájat.
Sátnegirjjit leat máŋggaláganat, ovdamearkka dihte etymologalaš sátnegirjjit, fágasátnegirjjit, synonymasátnegirjjit ja govvasátnegirjjit.
Etymologalaš sátnegirji.
Etymologalaš sátnegirji čilge sániid historjjá.
Fágasátnegirji.
Fágasátnegirji čilge muhtun fága erenoamáš sániid.
Synonymasátnegirji.
Synonymasátnegirji addá synonymaid guđege ohcansátnái. Synonyma lea sátni mas lea seamma [dahje sullii seamma] mearkkašupmi go muhtun eará sánis dahje sániin.
Sániid válljašupmi – deskriptiiva ja normatiiva sátnegirjjit.
Dábálaččat láve earuhit guokte sátnegirješlája: 1) deskriptiiva sátnegirji ja 2) normatiiva sátnegirji.
Normatiiva sátnegirji lea dakkár mii čilge maid sánit galggašedje mearkkašit ja makkár sániid oažžu dahje galgá geavahit hupmamis ja čállimis.
Deskriptiiva sátnegirji čilge mat sánit leat anus hupmangielas ja čállingielas, beroškeahttá maid giellagáhttejeaddjit oaivvildit daid dohkálašvuođa hárrái. Sánit mat gullet deskriptiiva sátnegirjjit leat dakkár beaivválaš sánit nugo "šlákteriija", "šønnet", "helt" jna.
Deskriptiiva sátnegirjái gullet maiddái dadjanvugiid mat geavahuvvojit beaivválaš gielas muhto eai leat riekta giellagáhttejeddjiid mielas dahje grammatihkkagirjjiid čilgehusaid mielde. Ovdamearka lea "dat arvá" (=arvá).
Ovdamearkkat.
Deháleamos davvisámegiel sátnegirjjit.
Konrad Nielsen davvisámegiela-dárogiela sátnegirji (1932-62)
Pekka Sammallahti davvisámegiela-suomagiela sátnegirji (Vuosttaš geardde almmustuvvon 1991. Viiddiduvvon sátnegirji almmustuvvui 2021)
Pekka Sammalahti ja Klaus Peter Nickel davvisámegiela-duiskkagiela sátnegirji (2006)
Eará smávit davvisámegiel sátnegirjjit.
Bajábeale namuhuvvon sátnegirjjiid lassin leat almmustuvvon moanat smávit sátnegirjjit. Namuhan veara lea Giellatekno ja Divvun-dutkanjoavkku davvisámegiela-dárogiella neahttasátnegirji (Neahttadigisánit) mii almmustuvvui 2013. Sánit lasihuvvojit dohko dađistaga.
Ovttagielalaš sátnegirji.
Buot viiddis davvisámegiel sátnegirjjiin leat čilgehusat muhtun eará gillii. Davvisámegiel sátnegirji mas sániid mearkkašumit leat čilgejuvvon davvisámegillii lea ovdamearkka dihte oažžu namuhit "Girjelohkki sátnelistu" (Inga Guttorm, 1982). Dan girjái lea čálli viežžan Deanuleahkái gullevaš suopmansániid guđa čáppagirjjálaš girjjis.
Namuhan veara lea maiddái Jovnna-Ánde Vest čállin "Synonymasátnegirji" (1995) mii ii čilge sániid mearkkašumiid muhto buktá moadde dahje muhtumin olles hivvodaga synonymaid guđege sátnái.
Duodji

Duodji (lullisámegillii "duedtie", julevsámegillii "duodje") lea sámiid árbevirolaš dáiddaduodji ja atnuduodji. Doaba duodji geavahuvvo sihke barggu ja buktaga birra. Váldoearru lea garraduojis muoras, čoarvvis ja dávttis, ja dipmaduojis diŋggas ja náhkis.
Nuvttohat

Nuvttohat leat árbevirolaš sámi dálvejuolgeváhtut dahkkon bohcconáhkis mas guolggat leat olggosguvlui. Nuvttohat adnojit vuosttažettiin goike muohttagis ja siste.
Čázet

 
Čázehat leat árbevirolaš sámi juolgegárvvut leairras. Daid earuha nuvttohiin go leat ráhkaduvvon guolggahis náhkis. Čázehat adnojit vuosttažettiin geassegárvun.
Ládjogahpir

Ládjogahpir, ladjo-, dahje ládju-, lea árbevirolaš davvisámi nissongahpir mas lea čoarvehámat čohkka. Alla, ovddosguvlui soju čohkka fullojuvvo gohppon muorračoskkas, biddjo niskái ja skoađastuvvo ivdnás láđđiin nu go muđui gahpir.
Gietkka

Gietkka lea árbevirolaš sámi geaŧŧu man guoddá sealggis. Gietkka ráhkaduvvo gohppojuvvon muoras mii lea lihtte- dahje fanashámat ja govddit bajágeahčen go vuolágeahčen. Dát luvddonasto sisttiin, ja das lea goahki sisttis mii lea fanahuvvon soju muorracakkiid badjel oaivegeažis.
Lávvu

Lávvu lea árbevirolaš sámi telta maid nomáda sápmelaččat lea atnán badjel 2 000 jagi. Lávu lea álki sirdit, ja heive bures sámiid árbevirolaš nomádaeallimii. Lávus leat máŋga njulges muora (cakki) mat leat leat oktii bajemusas ja olggosguvlui gierdun.
Noaidi

Noaidi (julevsámegillii "noajdde", lullisámegillii "nåejttie", nuortalašsámegillii "nōjjd", darjjesámegillii "niojte", gielddasámegillii "noojd/nuojd", bihtánsámegillii "nåjjde") lei sámi šamána, rituálajođiheaddji sámi oskkus. Noaideárbevierru jávkkai 1600-logus, go risttálašvuohta šattai váldoreligiovdnan sámiid gaskkas. Noaidi lei hui dehálaš olmmoš sámi kultuvrras, go son doaimmai gulahallangaskaoapmin olbmuid ja vuoiŋŋaidmáilmmi gaskkas.
Sáhkku

Sáhkku lea sámi breahttaspeallu. Speallu lea árbevirolaččat davvisápmelaččat, nuortalaččat, anárašsápmelaččat ja julevsápmelaččat, muhto sáhttet maid eará osiin Sámis speallan dan. Speallu lea strategiijaspeallu mas guokte spealli gilvaleaba vuostálaga.
Sámibivttas

Sámibivttas, sámi álbmotbivttas. Davvisámegillii "gákti", julevsámegillii "gáppte" dahje "gábdde", bihtánsámegillii "gáppte" dahje "gåppto", ubmisámegillii "gápttie" ja lullisámegilli "gaeptie", "gåpta" dahje "gåptoe". Gákti lea hui dehálaš sámi kultuvrra ja identitehta ovdanbuktimii.
Meavrresgárri

Meavrresgárri, noaiderumbu, goavddis dahje govadas ( ja ) lea davviguovllu šamánarumbu. Meavrresgárri lea ráhkaduvvon sisttis, dávjjimusat bohcconáhkis, mii lea čavgejuvvon ovála muorrarámma badjel dahje ráige báhki badjel. Sisti lea árbevirolaččat hervejuvvon iešguđetlágan govvosiiguin, ja juohke rumbu lea hervejuvvon sierraládje.
Stállu

Stállu (davvisámegillii) ja "Stalo" (lullisámegillii), mii maid muhtomin čállo "Stállo", lea myhtalaš figuvra ihtá iešguđetlágan hámiin sámi álbmotoskkus. Stállu boahtá erenoamážit guovtti váldolágan muitalusain ja máidnasiin, juogo olmmošborri stállun dahje balddonassan, dahje neavrin maid noaidi lea sádden. Stálut leat bahát ja gievrrabut go olbmot, muhto maid gáiggibut, ja daid sáhttá dávjá dájuhit.
Dorka

Dorka lea sámi bivttas ráhkaduvvon náhkis mii adno eará biktasiid badjel dálvet. Dat lea earálágan go beaska go das leat guolggat sisaguvlui olbmorupmaša vuostá ja dan lea adnon miehtá davvisámi guovllu.
Luhkka

Luhkka lea sámi gárvu mas lea gahpir vel. Luhkas lea čeabetráigi ja gokčá gieđaid ja ratti ja hárdu. Dat suodjala buollaša ja biekka vuostá ja sáhttá adnot gávtti dahje beaskka badjel.
Beaska

Beaska dahje "muoddá" (nom. "muoddá", akk./gen. "muottá") lea sámi náhkkebivttas mii dábálaččat lea bohcconáhkis ráhkaduvvon, áinnas miesenáhkis. Beaska ii leat nie movt jáhkka, luddejuvvon ovddabealde, muhto lea dakkár maid rohtte oaivve badjel. Dan lávejit boahkániin atnit.
Stuorraniibi

Stuorraniibi ( ja ) lea stuora árbevirolaš sámi niibi. Niibbis lea guhkes, govda ja nanu dearri ja lea hui máŋggabealát bargoneavvu. Dainna sáhttá čuollat rissiid, muoraid, ađđamiid čieskat, njuovvat, sáhttá adnot ákšun muoraid luoddut. Dábálaš stuorraniibbi dearis lea gaskkal 20 ja 45 cm guhkki.
Sámi dáidda

Sámi dáidda leat iešguđetlágan dáidagat maid sámi dáiddárat leat ráhkadan. Historjjálaš hámit sámi govvadáidagis leat báktesárgosat, nu go Álttá báktesárgosat, ja govvosat meavrresgáriin. Árbevirolaččat lea duodji maid dáidaga vuolggasadji.
Sámi girjjálašvuohta

Sámi girjjálašvuohta lea girjjálašvuohta maid sápmelaččat leat ráhkadan. Dan girjjálašvuođas sáhttet leat iešguđetge sámegielaide dahje daid riikkaid majoritehtagielaide gos sápmelaččat orrot. Dál leat guhtta (vejolaččat gávcci 2018 rájes) sámi čállingiela maiguin dát girjjálašvuohta čállo. Sámi girjjálašvuohta fátmmasta maid stuora njálmmálaš muitalanárbevieru mas giellarájiin lea unnit rolla, go dat sámi ránnjágielat gulahallet iežagaskaneaset.
Sámi osku

Sámi osku lea luondduosku mas leat máŋga ipmila ja vuoiŋŋat ja mas oskot ahte luonddus lea siellu. Muhtun govahallamiin 1700-logus juhkkojuvvo sámi osku njealji jovkui, dan mielde makkár riikkas dat orro. Eatnanvuložat, ipmilat mat ledje eatnan nalde, almmálaš ipmilat ja eará ipmilat.
Sápmi Pride

Sápmi Pride lea jahkásaš pridefestivála mas lea sámi fokus. Festivála mihttu lea ovddidit vuoigatvuođat, dásseárvvu ja seksuála minoritehtaid ja sohkabealminoritehtaid kultuvrra.
Čiehgáhpir

Čiehgáhpir dahje šávká lea árbevirolaš sámi dievdoolbmogahpir. Čiehgahpiris leat njeallje čiega. Gahpir lea devdojuvvon uvjjaiguin, vai čiegat geaigájit ja dahket nástti.
Datneárpu

Datneárpu lea metállaárpu danis mainna sáhttá broderet hearvvaid. Dat lea dološ sámi duodji. Olu máilmmiosiin adnojuvvojit golli, silba, veaiki ja bronša hervet láđđi, muhto datneárpu orro adnon dušše Davviriikkain dan ulbmilii. Boarráseamos gávdnosat leat sullii 1000-logu rájes.
Giđđajohtin minuvttas minuktii

Giđđajohtin minuvttas minuktii lei njuolggosáddejuvvon njoazes-TV-prográmma maid NRK Sápmi buvttadii, mii čuovui giđđajohtima dálveorohagas Finnmárkku duoddaris ja measta gitta geasseorohahkii Fálái cuoŋománu 24. b. rájes miessemánu 3. b. 2017 rádjái. Sátta sáddejuvvui oktilaččat prográmma neahttasiiddus ja NRK2:s, dušše muhtin áigeguovdilis prográmmat ja valáštallamat gaskkalduhtte, ja muhtin háviid sáddejuvvui dan sadjái NRK3:s.
Vuorbi

Vuorbi, bajá dahje árpa () gullá sámi meavrresgárrái. Noaidi sámi oskkus lávii atnit meavrresgári bidjan dihte iežas ilmmiid gaskii, dahje viežžan dihte dieđuid boahtteáiggi birra dahje geahččat dáhpáhusaid eará sajiin. Meavrresgárri adnui bállimiin ja ovttain dahje máŋggain vurbbiin noaiduma oktavuođas.
Sameblod

Sameblod dahje Sámi varra lea sámi drámáfilbma, mii lii ráhkaduvvon 2016:s. Amanda Kernell lea čállán giehtačállosa ja bagadallan dan. Filmmas lei vuosttaščájálmas 73. Venezia filbmafestiválas, gos dat vuittii Europa Cinemas Label «Buoremus eurohpálaš filbma» ja kritihkarbálkkašumi Fedeora «Buoremus debuterenrešissevra».
Sámiid ædnan

"Sámiid eatnan" lea lávlla mas leat lávlun, juoigan ja pop oasit maid Sverre Kjelsberg ja Mattis Hætta čuojaheigga 1980:s. Kjelsberg komponerii nuohta, Hætta ráhkadii luođi ja Ragnar Olsen čálii teavstta. "Sámiid eatnan" vuittii Melodi Grand Prix 1980:s ja lei Norgga lávlla Eurovision Song Contestas Haagas Vuolleeatnamis seamma jagi.
Ellos eatnu

Ellos eatnu () lea sámi drámáfilbma 2023 rájes man Ole Giæver lea rešisseren. Filbma lea Álttá-riiddu birra 1970- ja 1980-loguin ja vuostehágu birra čáhcefápmorusttega huksema vuostá Álttáeanus Finnmárkkus. Musihkkár Ella Marie Hætta Isaksen nevttii vuohččan dan filmmas, ja sus lea váldorolla Esterin.
Iránlaš gielat

Iránlaš gielat leat indoiránalaš gielat vuollebearaš.
Lars Levi Læstadius

Lars Levi Læstadius (r. ođđajagimánu 10. beaivvi 1800 Jäkkvikas Ruoŧas, jápmán guovvamánu 21. beaivvi 1872 Bájilis) lei ruoŧelaš báhppa, eanemus dovddus go álggahii risttalaš vuoiŋŋalaš lihkadusa lestadianismma. Son lei maiddái dovddus botanihkkár, lingvista, etnográfa ja teologa.
John Savio

John Andreas Savio (riegádan ođđajagimánu 28. beaivvi 1902 Buođggáin Mátta-Várjjagis, 60 km oarjjabealde Girkonjárgga, jápmán cuoŋománu 9. beaivvi 1938 Ullevål buohcciviesus) lei sámi dáiddár. Son lei vuosttaš sápmelaš guhte oaččui sierra čájáhusa Našunálagalleriijas. Son barggai ollu muorračuohppamiin. Su buvttadeapmi lei oalle stuoris, sullii 130 muorraduoji, muhtun lino-čuohppamat ja ollu tevnnegat.
Amanda Kernell

Amanda Kernell (riegádan čakčamánu 9. beaivvi 1986 Ubmis) lea Ruoŧa-Lullisámi filbmarešissevra ja mánusčálli. Son lea eanemus dovddus iežas vuosttaš guhkesfilmmain "Sameblod", mii lea vuoitán máŋga bálkkašumi.
Ole Giæver

Ole Giæver (riegádan suoidnemánu 19. b. 1977 Romssas) lea sámi rešissevra, mánusčálli, girječálli ja neavttár. Son lea gazzan oahpu Nordlándda dáidda- ja filbmafágaskuvllas Lofuohtas ja Konstfackas Stockholmas. Giæver čálii giehtačállosa ja rešisserii filmma "Ellos eatnu" 2023:s Álttá-riiddu birra 1970- ja 1980-loguin ja vuostehágu birra hukset čáhcefápmorusttega Álttáetnui Finnmárkkus.
Ella Marie Hætta Isaksen

Ella Marie Hætta Isaksen (riegádan cuoŋománu 25. b. 1998) lea norgalaš-sámi musihkkár Deanus eret. Isaksen vuittii Sámi Grand Prix 2016 iežas čállin lávlagiin "Luoddaearru" ja vuittii 2017 Liet International seamma lávlagiin. Jagi 2017 Isaksen lei mielde álggaheame joavkku ISÁK. Golggotmánus 2018 vuittii son NRK-prográmma "Stjernekamp".
Ella-Máijá Tailfeathers

Elle-Máijá Apiniskim Tailfeathers (r. 1986 Halifax, Nova Scotia, Kanáda) lea kainai-svartfotisk ja sámi neavttár, buvttadeaddji ja filbmadahkki. Son orru Vancouveris Kanádas, Blood-reserváhtas ja Sámis vuoruidmielde.
Harriet Nordlund

Gerd Harriet Linnéa Nordlund (čakčamánu 20. beaivvi 1954, Nautijaur, Johkamohkki – cuoŋománu 19. beaivvi 2023 Ekerö, Stockholbma) lei julevsámi neavttár, dramaturga, rešissevra ja teáhterhoavda. Nordlund čálii ja bagadii ollu teáhterčájálmasaid. Ruovttugilis jođihii son máilmmi vuosttaš sámi teáhtera Dálvadis (1971–1985), gos vuosttaš jiekŋa- ja muohtascenat čájehuvvojedje. Norggas lei son beakkán Hålogaland Teáhteris ja Beaivváš Sámi Teáhteris Guovdageainnus (teáhterhoavda 2002-06) gos maŋemus čájálmas lei juoigan-opera Skuolfi (2005).
Agnete Saba

Agnete Kristin Johnsen Saba (riegádan suoidnemánu 4. b. 1994 Unjárggas) lea sámi musihkkár ja vokalista Reahpenis Finnmárkkus eret. Son lei The BlackSheeps joavkku lávlu, ja lea dan rájes geavahan artisttaid namaid Aggie ja Agnete. Son ovddastii Norgga Eurovision Song Contestas 2016:s.
Jon Henrik Fjällgren

Jon Henrik Mario Fjällgren (r. Montoya cuoŋománu 26. beaivvi 1987, Calis, Colombias) lea ruoŧelaš-kolombialaš/sámi vokalista, komponista ja boazoeaiggát gii ássá Mittådalena sámegilis Härjedalenis. Fjällgren riegádii indiánagilis ja biddjui mánáidruktui Colombias, ja bajásšattai sámi boazosámibearrašis Ruoŧas. Fjällgren bargá beaivválaččat boazodoaluin Mittådalena čearus Härjedalenis.
Mattis Hætta

Mattis Hætta, Simmona Máhtte, (njukčamánu 15. b. 1959 Mázes – skábmamánu 9. b. 2022) lei sámi lávlu, juoigi ja neavttár. Son lei miellačájeheaddji Álttá-huksemiid oktavuođas 1979:s ja šattai dovddus riikaviidosaččat go vuittii Melodi Grand Prix 1980:s Sverre Kjelsbergiin ja lávlagiin "Sámiid ædnan". Lávlla šattai 16 sadjái 19 sajis dan riikkaidgaskasaš finálas seamma jagi.
Katarina Barruk

Elina Maria Katarina Barruk (r. juovlamánu 5. b. 1994 Storuman gielddas Sámis, Västerbottena leanas Ruoŧas) lea sámi lávlu, juoigi, pianista ja lávllačálli gii ovdanbuktá iežas teavsttaid ubmesámegillii. Son ovddasta ja geavaha aktiivvalaččat ubmesámegiela, giela man UNESCO lea lohkan áitojuvvon giellan.
Inga Juuso

Inga Juuso (riegádan golggotmánu 5. beaivvi 1945 Johkamohkis, jápmán borgemánu 23. beaivvi 2014) lei sámi juoigi, ja lei okta dain buot čeahpimus sámi soloartisttain dalle go elii. Son ovttasbarggai ollu iešguđetlágan musihkkáriiguin ja lei riikka vuosttaš bistevaš fylkajuoigi. Son lei dehálaš ovdagovva olu sámi artisttaide, e.e. Mari Boinii. Son nevttii "Guovdageainnu stuimmit"-filmmas, ja lei mielde juoigin Orbina juoiganjoavkkus. Ovttas Báruin son vuittii Spellemannprisen 2011 rabas luohkás skearruin "Bálggis".
Domna Khomjuk

Domna Maksimovna Khomjuk (ovdal Zakharova, gielddasámegillii: "Туомн Хомюк", ruoššagillii: "Домна Максимовна Хомюк", ovdal "Захарова"; riegádan čakčamánu 10. b. 1954 Koarrdõgks, Murmansk, Sovjetlihtus) lea gielddasámi zoologa, girječálli, jorgaleaddji ja musihkkár. Son lea maiddái aktiivvalaš gielddasámi giela ja kultuvrra ealáskahttimis.
Anfisa Agejeva

Anfisa Maksimovna Agejeva, maiddái Anfisa/Anfissa Agueva/Ageyeva (ruoššagillii: "Анфиса Максимовна Агеева", ovdal "Zakharova" (ruoššagillii: "Захарова"; riegádan guovvamánu 12. b. 1952 Kanjovkas, Murmánskkas, Sovjetlihtus)) lea gielddasápmelaš girječálli, jorgaleaddji, musihkkár ja aktivista Ruoššas eret. Jagi 2001 son šattai vuosttaš sápmelaš Ruoššas gii oassálasttii Sámi Grand Prixii ja vuosttaš Ruoššas gii vuittii gilvvu.
Konvenšuvdna eahpeávnnaslaš kulturárbbi suodjaleami birra

Konvenšuvdna eahpeávnnaslaš kulturárbbi suodjaleami birra lea multilaterála UNESCO-konvenšuvdna mii mearriduvvui Pariissas 2003:s ja mii fápmuduvvui Norggas 2007:s. Konvenšuvdna galgá suodjalit ja sihkkarastit eahpeávnnaslaš kulturárbbi árvvusatnima. Dat galgá buoridit dihtomielalašvuođa eahpeávnnaslaš kulturárbbi birra ja dan mearkkašumi birra ja váikkuhit riikkaidgaskasaš ovttasbarggu ja veahki dán suorggis.
Eahpeávnnaslaš kulturárbi, maiddái gohčoduvvon ealli kulturárbin, leat árbevierut ja árbemáhttu mii sirdojuvvo olbmuid gaskka. Ealli kulturárbi geavahuvvo earret eará giehtaduojis, musihkas, dánsumis ja njálmmálaš árbevieruin. Borramušvierut, dábit, ávvudeamit ja máhttu luonddu ja gomuvuođa birra leat maid oassin ealli kulturárbbis.
Soahpamušbeliin lea ovddasvástádus ráhkadit ja bajásdoallat ovtta dahje máŋga logahallama ealli kulturárbbis mat čađahuvvojit iežaset riikarájiid siskkobealde. Dat sáhttet maiddái evttohit sisafievrridemiid golmma listui mat čatnasit konvenšuvdnii: Ovddasteaddjilistu olmmošvuođa eahpeávnnaslaš kulturárbbi hárrái. Listu eahpeávnnaslaš kulturárbbiin maid lea dakkaviđe dárbu suodjalit. Listu buriin gáhttenvugiin, mat gusket prográmmaide, prošeavttaide ja doaimmaide mat gusket vuoiŋŋalaš kulturárbbi gáhttemii. Kulturdirektoráhtas llea ovddasvástádus konvenšuvnna implementeremis Norggas.
Lene Cecilia Sparrok

Lene Cecilia Sparrok (riegádan golggotmánu 6. beaivvi 1997) lea lullisámi neavttár Norggas eret. Son neaktá váldorolla Elle-Marja Ruoŧa-Sámi filmmas "Sameblod" (2016), man Amanda Kernell lea bagadallan.
Nils Utsi

Nils Reidar Utsi (riegádan suoidnemánu 22. beaivvi 1943 Deanus, jápmán ođđajagemánu 1. beaivvi 2019) lei Norgga beale sámi neavttár, dramatihkar ja teáhterbagadalli Deanus Finnmárkkus eret. Nils Utsi beaggigođii viidát Norggas go son nevttii Ánte áhči mánáid-TV-ráiddus "Ánte". Ráidu sáddejuvvui NRK:s vuosttaš geardde 1976:s ja 1977:s, ja Utsi barggai sámi oassálastiid bagadallin. Vuosttaš sámi guhkesfilmmas "Ofelaš" (1987), man Nils Gaup rešisserii, lei sus guovddáš sadji. Filbma oaččui Oscar-nominašuvnna.
Olmmošvuođa eahpeávnnaslaš kulturárbbi ovddasteaddji listu

Ovddasteaddji listu olmmošvuođa eahpeávnnaslaš kulturárbbi birra lea UNESCO-listu ealli árbevieruid ja árbedieđuid birra. Listu galgá bajidit dihtomielalašvuođa ealli kulturárbbi birra ja movttiidahttit gulahallat kultuvrralaš máŋggabealatvuođa árvvusatnimiin. Listu lea čilgejuvvon jagi 2003 mearriduvvon Konvenšuvnnas eahpeávnnaslaš kulturárbbi suodjaleami birra, artihkkalis 16. Stáhtat mat leat guorrasan konvenšuvdnii, sáhttet evttohit ođđa lasáhusaid dán listui. Norggas lea Kulturdirektoráhtas ovddasvástádus konvenšuvnna implementeremis.
ON eamiálbmotgielaid logijahki

ON álgoálbmotgielaid logijagi (; , oaniduvvo IDIL) lea ON álgga man ulbmil lea oažžut eanet fuomášumi álgoálbmotgielaid gáhttemii, ođđasis ealáskahttimii ja ovddideapmái. Logijagi álgga álgoálbmotgielaid várás almmuhuvvui maŋŋel go ON álgoálbmogiid bissovaš forum jearahalai dan, maŋŋel go ON riikkaidgaskasaš álgoálbmotgiellajahki lei 2019:s. Logijagi oktavuođas galget Norgga, Ruoŧa ja Suoma beale Sámedikkit ovttasbargat prošeavttain man ulbmil lea "nannet sámi giellateknologiija ja sámi giellateknologiijabirrasa".
Máhte-Márge

Máhte-Márge (1884-1974)—boazosápmelaš.
Fred-René Buljo

Fred-René Øvergård Buljo (r. guovvamánu 6. b. 1988 Kristiansand, Norga) lea sápmelaš mánáidgárdeoahpaheaddji, musihkkár, ráppejeaddji, juoigi ja buvttadeaddji Guovdageainnus eret. Son lea Duolva Duottar- ja KEiiNO-musihkkajoavkkuid lahttu. Jagi 2019 Eurovision musihkkagilvvus son ovddastii Norgga KEiiNO-joavkkuin. KEiiNO šattai viđadin gilvvus, muhto ožžo eanemus jienaid Eurohpá álbmogis.
Durkalaš gielat

Durkalaš gielat lea giellabearaš Eurohpas ja Asias. Giellabearraša dovdaseamus giella lea durkkagiella, eará gielat leat omd. kazakhagiella, jakuhtagiella ja tatáragiella.
Facebook

Facebook lea amerihkálaš sosiála neahttabálvalus mii lea Menlo Parkas, Californias, Ovttastuvvan Stáhtain.
Fitnodat vuođđuduvvui guovvamánu 4. beaivvi 2004. Dat lea máilmmi eanemus geavahuvvon ja bivnnuheamos sosiála neahttafitnodat, mas leat badjel 3 miljárdda geavaheaddji. Sosiála neahttafierpmádat fállá iešguđetlágan vejolašvuođaid iežas geavaheddjiide nugo čatnat oktavuođa ustibiiguin, bidjat stáhtusaid, márkanbáikki ja reklámaid. Facebooka eaiggáduššá Meta Platforms.
Nataša Gliha Komac

Nataša Gliha Komac (r. njukčamánu 5. b. 1974, Šempeter pri Gorici, Slovenia) lea slovenialaš slovenagiela gielladutki ja universitehtaoahpaheaddji. Su dutkanberoštumiide gullet heiveheaddji gielladieđa ja sosiolingvistihkka, earenoamážit giellaplánen ja giellapolitihkka Slovenia republihkas ja dan olggobealde. Son lea maid beroštuvvan dan birra, makkár lea slovenagiella dili giellakontáktaguovlluin, mo slovenagiella geavahuvvo almmolaččat. Son lea maiddái guorahallan slovenagiela giellagáhttema, normerema ja šáŋŋeriid standardiserema gažaldagaid.
Gliha Komac bargá jagi 2018 rájes Slovenia dieđaakademiija Fran Ramovš slovenagiela instituhta (ISJFR) nubbinjođiheaddjin, ja muđui son bargá dutkin slovenagiela čállingiela sátnegirjji eSSKJ ("Slovar slovenskega knjižnega jezika") leksikologiija ossodagas.
Gliha Komac lea maiddái Slovenia republihka nammadan lahttu Eurohpáráđi Guovlo- dahje unnitlogugielaide guoski eurohpalaš vuođđogirjji fápmuibidjama dutki kommišuvnnas.
Florence Nightingale

Florence Nightingale (miessemánu 12. b. 1820– borgemánu 13. b. 1910) – oaččui nama "The Lady with the Lamp" – lei modearna buohccedivššu pioneara
Son riegádii rikkes brihttalaš bearrašii Firenzes Italias. Son oaččui nama riegadangávpoga mielde (Firenze lea "Florence" eŋgelasgillii) seammá ládje go oabba Parhenope. Son lei dáhtolaš nisu, gii stuibmidii badjelklássa nissonrolla vuostá, mii livččii leamaš šaddat jegolaš eamidin.
Nightingale válljii boahccedivššu go 17-jahkásažžan vásihi bassi gohčustus. Buohccedikšu lei bahá beaggin ja buohccedivččarat ledje dávja geafes nissonat. 
Jágis 1846 Nightingale finai Kaiserwerthas Duiskkas. Doppe lei mállebuohcceviessu,man nonnat vuođđudedje ja jođihedje. Maid son doppe oinii dagai stuorra váikkuhusa Nightingalii.
Nightingale prográmma buohccedivčču ektui.
Nightingale háliidi plána ja ortnet buohccedivššuin, ja hygienálaš doaimmaid de go hivssegiid buhtes lánjaid ja gievkkaniid, buhtes seaŋgabiktasiid ja lásiiid man bokte livččii vejolaš oažžut buvttes áimmui.
Jangtse

Jangtse () lea Ásia guhkimus johka.
Avannaata

Avannaata lea gielda Kalaallit Nunaatis. Gielda vuođđoduvvui ođđajagimánu 1. b. 2018, go Qaasuitsupa gielda juhkojuvvot guovtte gillii: Avannaatai ja Qeqertalikái.
Avannaata gielddas lei jagis 2019 sullii 10 670 ássi. Jagis 2020 olmmošlohku sturrui 10 726 ássái. Avannaata gielddas lea njealje gávpoga ja 23 gili. Avannaata guovddášhálddahus lea Ilulissata gávpogis. Gielddastivrras leat 17 miellahtu, mat leat válljejuvvon njeallje jagi háválassii. Gielddastivra galgá válljet bormeaštára, politihkalaš komiteaid ja stivret gieldda.
Ássiidguovddážat.
Gáldu:
Henryk Jan Dominiak Tychy smávvadáiddamusea

Henryk Jan Dominiak Tychy smávvadáiddamusea lea dáiddamusea ja kulturguovddáš Polenis mii čoaggá, vurkkoda, dutká ja váldá ovdan čájáhusat gos olbmot besset geahčadit daid dávviriid historjjálaš, kulturhistorjjálaš ja dáiddačoakkáldagaid.
Musea lea gávdno Schlesiske voivodskap, guovdu guovllus mii distrivttas Tychy háldenguovllus. 23,2 km davveviesttar Katowice, ja nuorttabealde sullii 71,1 km km Čekkia rájis.
Musea dát vuođđuduvvui jagis 2013, ja rahppojuvvui almmolaš cuoŋománnu 16. beaivve 2013. Bagadalli lea dáiddár Henryk Jan Dominiak.
Musea lea vuoigatvuohta váldit vuostái skeŋkemiid ja testameanttaid sihke lasihit earánláhkáige iežas opmodaga, ii goittotge fitnodatdoaimma vuođul.
Musea dávvirčoakkáldagas leat badjel 1010 dávvira.
Gol

Gol lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 4 650 ja viidodat lea 533 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Gol. Gol rádjegielddat leat .
Hemsedal

Hemsedal lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 2 228 ja viidodat lea 753 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Trøym. Hemsedal rádjegielddat leat .
Hol

Hol lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 4 432 ja viidodat lea 1 858 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Hol.
Hole

Hole lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 6 441 ja viidodat lea 195 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Vik. Hole rádjegielddat leat .
Hurum

Hurum lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 9 301 ja viidodat lea 163 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Klokkarstua. Hurum áidna rádjegielda lea .
Kongsberg

Kongsberg lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 25 964 ja viidodat lea 792 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Kongsberg. Kongsberg rádjegielddat leat .
Krødsherad

Krødsherad lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 2 233 ja viidodat lea 375 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Noresund. Krødsherad rádjegielddat leat .
Lier

Lier lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 24 937 ja viidodat lea 301 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Lierbyen. Lier rádjegielddat leat .
Modum

Modum lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 13 404 ja viidodat lea 515 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Vikersund. Modum rádjegielddat leat .
Nedre Eiker

Nedre Eiker lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 23 648 ja viidodat lea 122 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Mjøndalen. Nedre Eiker rádjegielddat leat .
Nesbyen (suohkan)

Nesbyen lea gielda Vikena fylkkas. Ovdal 2020 lei gieldda namma "Nes". Go Vikena fylka álggahuvvui, dat ferte rievdadit nama, danne go Nes lea seamma fylkkas. 
Nesbyena olmmošlohku lea 3 443 ja viidodat lea 810 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Nesbyen. Nes rádjegielddat leat .
Nes

Nes lea guovtti Norgga gieldda namma:
Dárogiel sátni "nes" mearkkaša "njárga" davvisámegilli.
Nore og Uvdal

Nore og Uvdal lea gielda Buskeruda fylkkas. Gieldda olmmošlohku lea 2 535 ja viidodat lea 2 502 km². Dan hálddahusguovddáš lea Rødberg. Nore og Uvdal rádjegielddat leat .
Ringerike

Ringerike lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 29 414 ja viidodat lea 1 555 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Hønefoss. Ringerike rádjegielddat leat .
Rollag

Rollag lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 1 359 ja viidodat lea 449 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Rollag. Rollag rádjegielddat leat .
Røyken

Røyken lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 20 226 ja viidodat lea 113 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Midtbygda. Røyken rádjegielddat leat .
Sigdal

Sigdal lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 3 511 ja viidodat lea 842 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Prestfoss. Sigdal rádjegielddat leat .
Øvre Eiker

Øvre Eiker lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 17 729 ja viidodat lea 457 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Hokksund. Øvre Eiker rádjegielddat leat .
Ål

Ål lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 4 713 ja viidodat lea 1 171 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Sundre. Ål rádjegielddat leat .
Bredbuktnesveien

Bredbuktnesveien () lea luodda Guovdageainnu suohkanis.
Gálaniitoluodda

Gálaniitoluodda lea luodda Guovdageainnu suohkanis. Dat lea gaskal Ákšomuotkki ja Guovdageainnu márkanbáikki.
Ávžžiluodda

Ávžžiluodda lea luodda Guovdageainnu suohkanis. Dat lea gaskal Ávžži ja Guovdageainnu márkanbáikki.
Moncef Marzouki

Moncef Marzouki (r. suoidnemánu 7. 1945 Grombalias Frankriikka Tunisias) lea tunisialaš politihkkár, olmmošvuoigatvuohtaaktivista, sosiálademokráhtalaš Kongreassabellodaga ságajođiheaddji ja Tunisia dálá presideanta. Marzouki namahuvvui skábmamánus 2011 iežas riikka gaskaboddasaš presideantan parlameantaválggaid maŋŋel. Maŋŋeleabbo skábmamánu 12. beaivve 2011 Marzouki vuittii presideantaválggaid ja álggii virggálaččat riikka presideantan skábmamánu 13. beaivve.
Novaja Zemlja

Novala Zemlja (, "Ođđa eana") lea Ruššii gullevaš duppalsuolu, man birra leat ollu unna sulložat. Dat lea nannan-Ruošša dávabealde Davvi jiekŋamearas.
Dápmot

Dápmot ("Salmo trutta") lea luossaguolli.
Fredrik Reinfeldt

John Fredrik Reinfeldt (r. borgemánu 4. b. 1965 Haninges Ruoŧa Stockholmma leanas) lea Ruoŧa dálá ja 32. stáhtaministtar. Virggis son lea leamaš golggotmánu 5. b. 2006 rájes. Su ovddideaddji lei Göran Persson.
Bealljeguoppar

Bealljeguoppar "Gyromitra esculenta" lea "Gyromitra"-sohkii gullevaš guoppar. Dat lea ovdal giehtaguššama hui mirkkolaš.
Kantarella

Kantarella ("Cantharellus cibarius") lea Kantarellaid čerdii gullevaš gávpeguoppar. Kantarella lea fiskat.
Vilgesčurotguoppar

Vilgesčurotguoppar ("Amanita virosa") lea goddi mirkkolaš čurotguobbaršladja.
Hellanmaa

Hellanmaa lea gilli Lapua gávpogis Mátta-Nuortabađaeatnama eanangottis Suomas.