tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Liiki

Liiki lea dat litna gođus mii gokčá olbmo olles rupmaša ja eará ealliid. Liiki suddje birrasa vuostá ja doalaha maiddái čáhcedássedeattu ja rievttes temperatuvrra. Likkiis leat maiddái smávva suddjenávdnasat mat suddjejit virusid ja bakteraid vuostá. Liikkis lea nai dovdoáicu ja sierralágan gođđosat nugo vuovttat, gaccat ja rávssát, 
Liikki deháleamos doaimmat leat suddjet rupmaša siskilušaid, muddet rumaštemperatuvrra ja dovdat go juoga birrasis guoská, liekkista dahje galmmista.
Muhtun sajiin liikki lea asehis ja linis dego muođuin, ja eará sajiin dat roavis ja assái nugo čorbmaváibmosiin ja juolgevuođuin. 
Liiki bivastuvvá, ja dat lea vuohki muddet temperatuvrra. Go báhkkana de olmmoš luoitá bivastagaid. Ja go olmmoš fas goallu de ii šat bivastuva nu olu. 
Vuovttat ja guolggat.
Liikkis lea eanas sajiin vuovttat dahje guolggat. Muhtiin sajiin lea hui suohkat, muhto čorbmaváibmosiin, juolgevuođuin ja bealljeduohken ii leat vuovttat iige guolggat. 
Vuoktamádda lea liikki siste ja dan birra lea seahkka. Go vuokta guhkku de dat guhkku máddagis. Vuoktaseahkka vuoidá vuoktačalmmi ja liikki.
Čalbmi

Čalbmi lea orgána mii oaidná čuovgga. Goasii buotlágan ealliin leat čalmmit. Hui oktageardánis čalbmi oaidná dušše leago čuovgat dahje seavdnjat. Olbmos lea mohkkás čalbmi ja dat addá oainnu.
Anatomiija.
Njuoratmánás lea čalbmi sullii 17 mm guhkku ja ollesolbmos fas sullii 25 mm. Guđajahkásažžan olbmo čalbmi ii stuoru šat. 
Čalbmi ráhkadus čohkke visot čuovgga fierbmecuzzii. Visot oasit man čađa čuovgá johtá ovdal go olle fierbmecuzzii leat čađačuovgit. Čoarvecuozza ja linsa čohkkejit čuovgga fierbmecuzzii ja doppe nearvvat dolvot impulssaid vuoiŋŋamaččaide 
Čuovga manná vuos čoarvecuocca čađa ja de sisa ovdagámmárii. Čoarvecuozza lea čomil ja čuovga doddjo eanemus dakko. Ovdagámmáris lea čáhci mii lea áibbas čielggas. Ovdagámmir deaddá čoarvecuocca nu ahte dat šaddá čomil. Ovdagámmára maŋil lea hearvacuozza. Birascuoccas ivdneávnnas melaniidna mii mearrida čalbmeivnni. Guovdu birascuoccas lea čáhppes ráiggáš mii gohčoduvvo gollážin. Golláš gallju ja basku dađi mielde lea go šearrat dahje skuotnjat. Go ferte skuonjuhit, de golláš lea gallji. Go čuovgá lummalámppáin čalbmái de golláš basku. Dat lea vuohki suddjet fiermecuocca, go hui šerres čuovga billista dan. 
Fierbecuozza lea áibbas livttis nu ahte dat govva maid mii oaidnit šaddá čielggas.
Buvtta

Buvtta lea juogaman barggu boađus mii boahtá geavahussii. Sáhttá leat juoga mii ráhkaduvvo, huksejuvvo dahje fállojuvvo, dábálaččat mávssu ovddas. Go fitnodat ráhkada ovdamearkka dihte biktasa, de dat lea dihtolágan buvtta, muhto maiddái bálvalus leat buvtta. 
Sáhttá juohkit buktagiid guovtti sadjái: Buvtta masa sáhttá guoskat ja buvtta masa ii sáhte guoskat. Guoskat sáhttá ovdamearkka dihte vissui, biilii, biergasii ja biktasii. Ovtta olbmo ja fitnodaga gaskasaš šiehtadus lea fas juoga masa ii sáhte guoskat. Bálvalusat gullet maiddái daid buktagiidda masa ii sáhte guoskat.
Mikroorganisma

Mikroorganisma lea organisma mii lea nu unni ahte dan ii earut čalmmiiguin. Dat oidno dušše mikroskohpain. Bakterat, arkeat, eanas protozoat ja muhtun guobbarat, debbot ja eallit lea mikroorganismmat. Dat lea daninassii hui máŋgabealát joavku. Muhtumin gullet maiddái virusat dohko. 
Mikroorganisma sáhttá leat juogu ovttaseallat dahje máŋgaseallat. 
Mikroorganismmat leat oassin goasii buot máilmmi ekovuogádagain ja leat hui dehálaččat. Muhtunat dárjet eallit hui báhkka sajiin ja earát fas girdet hui alla deattu. Leat maiddái gávnnahan ahte gávdnojit bakterat mat cevzet birrasis gos lea hui garra radioaktiiva suonjardeapmi. Dat smávvejit biebmoávdnasiid. 
Mikroorganismmat anihit vaikko manin. Jeastaguobbarat anihit biebmoráhkadeamis. Muhtun debbot fas sáhttet ráhkadit boaldámuša. 
Bakterat, protozoat ja muhtumin guobbarat sáhttet buohccáhit olbmo njoammundávdii.
Servodat

Servodat leat olbmot geain lea sosiála oktavuohta mii lea bistevaš ja doalhuvvo juogaládje. Servodagas leat oktasaš ásahusat, oktasaš kultuvra ja árbevierut. Servodat bistá guhkit áiggi go servodaga lahtut ja dainna lágiin birgeha iežas. 
Servodatdieđa lea dat suorgi mii stuđere servodaga.
Got sátni ipmirduvvo.
Olbmot leat álo leamašan sosiála olbmot lea dáhpáhuvvá hui hárve ahte olmmoš eallá áibbas oktonassii. 
Politihkas.
Dađistaga go olmmošjoavku stuorru, de olbmot ráhkadit servviid, čearddaid ja stáhtaid. Dain ráhkadusain leat iešguđetlágan politihkalaš fápmu. Ovdamearkka dihte Sápmi lea servodat muhto ii leat stáhta, go eará riikkat ledje nu garrasat ahte Sápmi ii bihtán ráhkadit sierra stáhta. Dakko bokte sáhttá maid lohkat ahte servodagas lea stuorit vejolašvuohta ceavzit jus dat lea seamma gievra go birasservodagat. 
Sosiologiija ipmárdus.
Muhtunat juhket servodagaid dan hárrái, makkárlágan teknologiija, kommunikašuvdna ja ekonomiija das lea. Servodaga vuođđu sáhttá leat bivdu, eanandoallu, viidánan eanandoallu dahje industriija. Muhtunat fas dolvot dan juogu velá dobbelii: Álggus olmmoš lea bivdi, ja de ovdána ja álgá eanandoaluin ja viimmat šaddá ovdánan sivilisašuvdna.
Eamiálbmot

Eamiálbmot leat olbmot mat orrojedje muhtun guvlui ovdal go eará olbmot bohte, válde dahje koloniserejedje guovllu. Dávjá eamiálbmot leat doalahan birgenlági, árbevieruid dahje eará osiid iežas kultuvrras mii lea gávdnon doložis dan guovllus. Muhto buohkain ii leat dakkár iešvuohta. Olu olbmot leat massán dehálaš osiid ja oamastan váldokultuvrra. Dakkár iešvuođat leat biktasat, osku dahje giella. Eamiálbmot sáhttá orrut ovtta guovllus čađat, dahje johtit guovlluid gaskka. Vaikko johtti álbmot ii oro ovtta sajis olles áiggi, de dat goittoge gullet dan guvlui gos dat eallá. Eamiálbmogat gávdnojit miehtá máilmmi, buot kontineanttain. Árvvu mielde gávdnojit 220-350 miljovnna olbmot mat gullet eamiálbmogii. Eurohpá áidna eamiálbmot leat sámit. 
Eamiálbmogat čađat fertejit dustet eará olbmuid mat bahkkejit sin guovlluide, ja doalahit iežaset birgenlági ja luondduriggodagaid man vegas sii ellet. Danin leat riikkaidgaskasaš organisašuvnnat bidjan johtui lágaid ja julggaštusaid mat galget oahpistit miellahttoriikkaid go lágaid ásahit. Dakkár lágat leat kultuvrra, identitehta, giela, bargovejolašvuođa, dearvvašvuođa, skuvlejumi ja luondduriggodagaid guoskevaš lágat.
Eamiálbmotbeaivi ávvuduvvo juohke jagi borgemánu 9. beaivvi.
Servodatrievdan

Servodatrievdan lea go servodaga sosiaála ortnet nuppástuvvá. Sáhttet leat nuppástusat mat gusket guovlu, sosiála ásahusaid, sosiála meahtalat dahje sosiála norpmat. 
Rievdan sáhttá mearkkašit ovdáneapmi dahje buorráneapmi. Go ekonomiija nuppástuvvá kommunismas kapatilasimii, de servodat rievdá. Maiddái revolušuvnnat mearkkaša ahte servodat rievdá, go dalle ovdamearkka dihte okta servodatjoavku oažžu seamma vuoigatvuođaid dahje friddjavuođa. 
Juohke servodat rievdá. Sámi servodat lei ovdal bivdokultuvra, muhto lea dálá áiggis lahkonan dan ođđa teknologalaš servodaga. Muhtumin servodat rievdá nu jođánit ahte dat suddá oktii stuorit servodagain ja ollásit jávká.
Media

Media leat visot dat gaskaoamit diehtojuohkin várás. Deike gullet ovdamearkka dihte bláđit, áviissat, govat, filbma, rádio, TV, máidnosat ja girjjit. 
Ođđa teknologiija lea dahkan nu ahte diehtu lea álkkit fidnemis go ovdalaš áiggiid. Mánát atnigohtet media hui unnin. Interneahta dáidá leat dat mediaásahus gii ollá eanemus olbmuide. Dainna sáhttá gulahallat earáiguin ja doppe leat maiddái ráhkaduvvon neahttabáikkit mat leat dego smávva servodagat. Muhtun oaivvildat ahte olbmot eai deaivvat njunnálaga nu dávjá go ovdal, ja ahte interneahta duhtada dan dárbbu olu olbmuin. 
Elektronalaš media nugo TV ja čálálaš media nugo áviisat leat dehálaš sájit čájehit máidnosiid. Dakkárlágan mediat leat hui fámolaččat ja váikkuhit olu olbmuide. 
Media lea maiddái buorre vuohki juohkit dieđu miehtá máilmmi. Muhtunat oaivvildat, ahte interneahtta lea vuoiggalaš báiki, go buohkat besset háhkat dan oahpu mii doppe gávdno ja almmuhuvvo.
Máinnus

Máinnus dahje rekláma lea gulahallanvuohki mii eanemustá dahkkojuvvo go áigu vuovdit gálvvu dahje bálvalusa. Máinnus sáhttá leat govva ja teaksta mii lea jurddašuvvon dihto ulbmiljovkui ja juhkkojuvvo media bokte. 
Máidnosa áigumuš lea vuovdalit fitnodaga gálvvuid dahje bálvalusaid nu ahte eanet olbmot ostet dan. Eanemustá máinnus viggá loktet gálvvu buriid beliid, buohtastahttit gilvaleaddji gálvvuiguin ja čájehit ahte gálvu lea anihahtti. Dávjá maiddái geahččalit čájehit ahte gálvu lokte olbmo sosiála árvvu. 
Iešguđetlágan máidnosat.
Gávdnojit máŋgalágan máidnosat ja dat hápmašuvvet dan mielde guđe kanála bokte geahččala olahit olbmuide. Dat gii ráhkada máidnosa sáhttá dovddahit ahte hui čielgasit ahte dat lea máinnus, ja nuppi dáfus gávdnojit čiegus máidnosat. Čiegos máidnosiid lea váddáseapput fuobmát. 
Máinnus sáhttá leat eahpenjuolga, mii mearkkaša ahte olbmot ieža váikkuhit nubbi nubbái, ja fitnodagat ieža eai dárbbaš bargat maidige. Okta gálvomearka sáhttá leat hui bivnnut ja go olbmot atnet diŋggaid mat gullet dan gálvomearkka vuollai, de dat šaddá juogalágan máinnus. 
Fitnodagat sáhttet vuolidit hattiid vai olbmot ostet, dahje ráhkadit erenoamáš fálaldagaid dahje čájáhusaid. Dalle ii leat dušše ieš gálvu mii geasuha olbmuid oastit, muhto maiddái vuollegaš hattit. 
TV-máidnosat leat dábálaččat guokte prográmma gaskka. Filmmaiguin sáhttá fitnodat atnit sihke jiena ja govaid go ráhkada máidnosa. Sáhttá maiddái iskkadallat ja gávnnahit makkár olbmot gehččet dán kanála dahje dán prográmma, nu ahte máinnus šaddá nu beaktil go vejolaš. TV-kanálat váldet mávssu go čáhkkehit áiggi máidnosiida. 
Gálvu maid boahtá oidnosii, go muhtun filbmakaraktera geavaha dan, dahje oidno eará sajiin filmmas. Dat sáhttá vahágis šaddan filbmii, dahje mieleavttus biddjojuvvon dohko.
Buvttaovddideapmi

Buvttaovddideapmi lea go bidjá gálvomearkka dahje buktaga dakkár dilálašvuhtii mii ii leat čielga máinnus. Fitnodat sáhttá máksit nu ahte sin buvtta oidno muhtun dovddus filmmas. Olbmot dán áigge dihtet hui bures dán máinnusvuogi birra, ja ollugat leat hárjánan ja dohkkehan dan. 
Buvttaovddideapmi lea dávjá leamašan vuohki mot máinnusdahkkit garvet formálalaš máinnusgildosiid. Buvttaovddideami digaštallan lea maiddái vatnan velá dobbelii go lea šaddan bloggáriid birra sáhka. Sáhttá leat váttis dábálaš olbmuid diehtit jus lea máidnosis sáhka, go bloggár muitala juogaman gálvvu birra masa son liiko.
Histologiija

Histologiija dahje gođusoahppa lea dieđasuorgi mii dutká gođđosiid. Dat čađahuvvo mikroskohpain, elektromikroskohpain ja máŋgalágan ivdnenteknihkain. Medisiidna lea atnán hui ollu ávkki histologiijas, go ollu diagnosat dahkkojuvvojit histologiija veagas. 
Bargovuohki.
Ovdal go dutká gođđosiid de ferte vuos dikšut dan materiála maid lea háhkan. Dat materiála gohčoduvvo preparáhttan. Go váldá eret sealla gorudis de dat rievdagoahtá. Go ii leat šat oksygena dat álgá billašuvvat. Vai preparáhtta galgá bissut, de ferte dikšut dan. Muđui dutkamuša boađus šaddá boastut. Lávejit dikšut preparáhtaid aldehydain dahje alkoholain. 
Dasto váldá eret čázi preparáhtas, bidjá dan parafiidnii ja diktá čoaskut ja garrat. Go preparáhtta lea garran de lea čuohppat dan hui unna niibbážiin. Čuohpus biddjojuvvo dan maŋŋá láse nala. Ovdal go dutkagoahtá mikroskohpain ferte báidnit preparáhta. Bádnit sáhttá máŋgga ládje ja lávejit válljet báidnaga dan mielde makkár gođus lea.
Tálga

Tálga lea ávnnas maid tálgaráksá ráhkada. Tálgarávssát leat varranáhkis. Tálga doallá liikki linis ja lášmadin. Muhtun ráhkaduvvon badjelmeare tálga. 
Tálga lea maiddái buodi mii lea váldojuvvon šibihiin, sávzzain, gáiccain, suddaduvvon ovdamearkka dihte ginttaliid várás dahje margariinna várás. Tálga adnojuvvo muhtun liikevuoidasiin.
Endotela

Endotela lea oktageardán epitela mii lea varrasuonaid siskil. Endotelaseallat leat asehaččat ja laktásit nubbi nubbái. Endotela gávdno váimmu, buot varrasuonaid ja vel kapillearaid siskil. Endotela lea dehálaš gorudis go dat ráhkada ráji gaskal vara ja eará gođđosiid. Endotela ráhkada dagaldagaid mat leat mielde vuolšereakšuvnnas.
Nearvagođus

Nearvagođus gávdno čielgeađđamis ja vuoigŋašiin ja dat lea nearvaseallat ja gliaseallat. Nearvaseallat dat álggahit ja jođihit elektralaš impulssaid. Daid impulssaid veagas goruda iešguđetlágan doaimmat stivrejuvvojit. Goruda sierra seallat sáhttet gulahallat impulssaiguin mat johtet nearvasealla bokte. Eará gulahallanvuohki lea hormonaid veagas. 
Gliaseallat dorjot ja veahkehit nearvaseallaid nu ahte dat doibmet albmaládje. Gliaseallat dolvot maiddái biebmoávdnasiid daidda.
Báddanoažži

Báddanoažži lea gođus mii gávdno vuolledábiin. Dakkárlágan gođus lea skoavddil ja go varra deavdá dan de dat báddá, stuorru ja muhtumin garrat. 
Dievdoolbmos.
Dievdoolbmo cihpas leat guovttelágan báddanoažži; "Corpus cavernosum" ja "corpus spongiosum". Go leat himut de varra deavdá corpus cavernosum ja dan deaddu allána ja cihppa ceaggána. Corpus spongiuosum lea fas gužžaoari birra, muhto das ii šatta nu alla deaddu. Muđui ejakulašuvdna livččii veadjemeahttun. 
Nissonolbmos.
Nissonolbmo bunnus lea maiddái báddanoažži: "Corpora cavernosa clitoridis". Dat maiddái garrá ja ceaggána.
Báhtareaddji

Báhtareaddji lea olmmoš gii lea šaddan guođđit iežas ruovttubáikki. Báhtareaddjis lea leamašan bággu fárret go son doarriduvvo iežas ruovtturiikkas. Sáhttá leat náli, oskku, politihkalaš oainnuid, seksuála soju dahje dihto servodatjovkui gullevašvuođa geažil. Riikkaidgaskasaš riekti cealká ahte báhtareaddjis lea riekti oažžut dorvvu. Go olmmoš ohcá dorvvu, de čielggaduvvo leago ágga addit dan. Báhtareapmi lea okta ágga oažžut dorvvu, muhto gávdnojit vel eará ákkat. 2010-logus leat erenoamažot Syrilaččat šaddan báhtarit.
Dorvu.
Olbmo vuoigatvuohta boahtit riikii dorvoohccin lea olmmošvuoigatvuohta ON:a olmmošvuoigatvuođa julggaštusa mielde. Muhto oažžut dorvvu dahje gohčoduvvot báhtareaddjin ii leat olmmošvuoigatvuohta. Riika gosa olmmoš lea boahtán ieš beassá mearridit oažžugo olmmoš dorvvu. Riikkaidgaskasaš rievttis lea njuolggadus mii cealká ahte riika ii oaččo sáddet ruovttoluotta olbmo dohko gosa lea ballu doarriduvvot.
ON lea maiddái cealkán ahte báhtareaddji ja eará olgoriikkalaččat galget leat ovttaárvosaččat dan riikkas gos sii leat. Muhtun dáfus maiddái leat ovttaárvosašvuohta riikkavuložiid ektui. Dasa gullá sihkkarastit báhtareaddjiid eallindili, geiget dokumeanttaid mat doibmet pássan nu ahte besset vuolgit dohko gosa sii háliidit. 
Báhtareaddjit eai riikkavuložat dan riikkas gosa sii leat boahtán, ja dat galggašit máhccat ruoktot go dilli lea buorránan doppe. Dain lea goittotge vuoigatvuohta ohcat riikkavulošvuođa nugo eará nai olgoriikalaččat. 
EU bijai johtui 1990 nu gohčoduvvon Dublin-kovenšuvnna, ja 2003 bohte dan sadjái Dublin-ásahus. Dan ásahusa mielde dorvoohcci ii beasa ieš válljet riikka, muhto šaddá ohcat dorvvu dan riikkas gosa vuosttažettiin boahtá.
Romssa ja Finnmárkku fylka

Romssa ja Finnmárkku fylka (dárog. "Troms og Finnmark fylke", kveanag. "Tromssan ja Finmarkun fylkki") lea Norgga fylka mii ásahuvvui 2020:s.
Sážžá (suohkan)

Sážžá (dárogillii "Senja" ) lea suohkan Romssa ja Finnmárkku fylkkas. Suohkan álggahuvvui 2020:s.
Lullisámit

Lullisámit dahje lullisápmelaččat leat sámit mat ságastit lullisámegiela ja sámit geain máttut ságastedje lullisámegiela. Lullisámit orrot goabbá nai beale Norgga ja Ruoŧa gaskasaš ráji. Lullisámit orrot davvin Dearnas gitta Eajra rádjai lullin. Dolin soitet maiddái gávdnon lullisámit lullelis Ruoŧas muhto dat sámekultuvra lea jávkán. Lullisámit leat leamašan eanas badjesámit, muhto gávdnojit maiddái vuovddihat. Muhtun lullisámit álge suohkansápmin (ru. "sockenlappar").
Sullii 300-500 olbmo hupmet lullisámegiela. Davvil lea ránnjágiella ubmisámegiella. 
Historjá.
Suohkánsámit.
Suohkansámit ledje eanas dálonat mat orro Gaska-Ruoŧas 1700- ja 1800-logus. Suohkansámiid boahtimuš lea sámit mat dolin elle bivddus, ja sis ledje velá bohccot. Sámit ja boanddat elle bálddalaga ja maiddái veahkkálaga. Eiseválddit goittoge eai liikon go sámit johte guovllus guvlui ja vigge 1600-logus fárrehit sin davás. Suohkansámiin lei earálágan kultuvra go badjesámiin ja boanddain. Sii náitaladde ja sis lei eanas oktavuohta eará suohkansámiiguin.
Biebmobagadus

Biebmobagadus lea bagadus muitala mo ráhkada juogalágan biepmu ja maid galgá lasihit dasa. Olbmot leat čállán hui olu girjjiid biebmobagadusaid birra. Ná lávejit čállit bagadusa:
Jus ferte bidjat dakkára mii ii leat nu álkit fidnet, de bagadus sáhttá evttohit juoidá mainna sáhttá buhttet. Seamma ládje jus bagadusas lea sisdoallu maid muhtunat eai gierdda, ovdamearkka dihte allergiija dihte. Bagadus sáhttá čilget mo ráhkada ođđalágan borramuša, dahje buktit ođđa evttohusa mo ráhkada árbevirolaš borramuša earáládje. 
Eanas bagadusat atnet dábálaš mihtui nugo desilihttar, lihttar dahje deattu. Muhtun bagadusat fas vigget čilget visot hui dárkilit, ovdamearkka dihte 50 g monnefiskadas (sullii 2 moni).
Buđetnjuvddus

Buđetnjuvddus, muhtumin maid buđetvuodja, buđetburu dahje buđetsuohkat, lea maid ráhkada go vuoššá ja njuvdá buđehiid. Muhto lasiha vuoja, mielkki dahje lávcca nai. Máisttan láve bidjat sálttiid ja bihpporiid. Doppe gos buđetnjuvddus lea dábálaš lávejit borrat dan ja márffiid, biergobulláid dahje guoli. 
Go ráhkada buđetnjuvdosa, de láve atnit buđetnjuvddána dahje elfirona. 
Buđetnjuvddus vuvdojuvvo maid beallegárvvisin, bulvvarin man sáhttá seaguhit čáhcái, vuoššastit ja borrat.
Strider

Strider lea suopmelaš heavy metal -musihkkajoavku, maid Mardewar, Tuska E. ja Esari lea vuođđudan geasset 2010. Hoahpuide dihte Esari fargga geassádii musihkkajoavkus ja su sadjái bođii guossánlaš Ville Kajava. Strider vuosttaš konseartat ledje Derwy Open Airis borgemánu 15 b. 2015 ja Vantaa Bar Rockbearis guovvamánu 10 b. 2017. Čuovvovaš jagi joavku báddii iežas vuosttaš musihkkavideo "Elite Of Steel". Skábmamánu 29. b. 2019 Strider almmuhii iežas vuosttaš skearru "Dominion Of Steel". Skearru lávlagiin "Dominion Of Steel" ja "We Are Strider" lea musihkkavideot. 
Stridera stiila lea ng. albma heavy metal ja stuorámus musihkalaš ovdagovva lea ManOwaR.
Olggobeal liŋkkat.
Strider
Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku

Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku (suomagillii "Suomen evankelis-luterilainen kirkko", ruoŧagillii "Evangelisk-lutherska kyrkan i Finland") lea kristtalaš girku Suomas. Girkku lahtolohku lea 3 848 191 (2018). Girkku dáláš earkebisma lea Tapio Luoma.
Norgga girku

Norgga girku (girjedárogillii "Den norske kirke", ođđadárogillii "Den norske kyrkja", lullisámegillii "Nöörjen gærhkoe") lea kristtalaš girku Norggas. Girkku lahtolohku lea 3 724 857 (2018).
Ruoŧa girku

Ruoŧa girku (ruoŧagillii "Svenska kyrkan", lullisámegillii "Svïenske gærhkoe", julevsámegillii "Svieriga girkko") lea kristtalaš girku Ruoŧas.
Ruoŧa riikkabeaivvit

Ruoŧa riikkabeaivvit ( dahje "riksdagen") lea Ruoŧa álbmotválljen orgána, man 349 lahtu čoahkkanit ja ásahait Ruoŧa lágaid. Riikkabeaivvit čoahkkána Stockholmmas riikkabeivviid viesus. Riikkabeivviid jođiheaddji lea sárdneolmmái. Juohke njealját jagi lea válga mas álbmot beassá jienastit geat galget riikkabeivviide. Válga dollojuvvo čakčamánu nuppi sotnabeaivvi. Riikkabeaivvit rahpá čakčamánu nuppi distaga, earret go lea válgajahki go dalle rahpá veahá maŋŋelis. 
Go bellodat mii oassálasta válgii ferte oažžu njeallje proseanta buot jienain de beassá riikkabeivviide. Nubbi vuohki beassat dohko lea oažžut guoktenuppelot proseantta buot jienain ovtta válgabiires, muhto dainna lágiin ii leat oktage beassan ain.
Historjá.
Jienastanvuoigatvuohta.
1800-logus lei garra nággu, geas lei vuoigatvuohta jienastit. Dievdoolbmot ožžo almmolaš jienastanvuoigatvuođa 1909, muhto ii leat vel dásseárvu. Jagi 1918 ožžo dievddut dásseárvosaš ja almmolaš jienastanvuoigatvuođa, ja jagi 1921 ožžo nissonolbmot nai. Nu ahte dan rádjai riikkabeivviin ii lean leamašan ollásit demokrahtalaš ovddastus.
Gaskal jagiid 1867 ja 1911 ledje čuovvovaš ráddjehusat nuppi gámmára jienastanvuoigatvuođa hárrái:
Jienastanvuoigatvuohta lei Ruoŧa riikkavuložiin geat:
Nissoniid ovddastus.
1921 lei vuosttaš geardde go nissonolbmot besse riikkabeivviide. Ledje viđas oktiibuot, okta vuosttaš gámmirii ja njealjis fas nuppi gámmirii. Dađistaga bohte eanet ahte eanet nissonolbmot dohko. Álggus manai njozet, 1971 ledje dušše 14 proseanta lahtuin nissonolbmot. Maŋŋel 2014 jagi válgga ledje 43,6% ja maŋŋel 2018 jagi válgga fas velá eanebuš 46,1%.
Organiserejuvvon rihkolašvuohta

Organiserejuvvon rihkolašvuohta lea go máŋggas lihtodit ja álggahit oktasaš doaibma mii atná rihkolaš vugiid. Áigumuš lea dávjá oažžut dietnasiid. Dakkárlágan doaimmas lea muhtumin čielga árvoortnet, nugo maffias láve. Muhtumin fas lea eahpečielggas mo rihkolaččat leat organiserejuvvon. 
Bargovugiid maid sii atnet leat áitta, korrupšuvdna ja vuortnuheapmi. Rihkkumušat leat máŋggaláganat: Viežžat ja buktit gárrenávdnasiid, vuovdit suolagálvvuid, vearjjuid, erenoamáš ávdnasiid nugo diamánttaid, ja vel olmmošgávpi. 
Organiserejuvvon rihkolašvuođas leat dávjá riikkaidgaskasaš oktavuođat. Go dakkárlágan doaibma stuorru meareheamit dat lea vaháhin olles servodahkii, go ovdamearkka dihte hui ollu vejolaš vearroruhta manná duššás.
Eanagiera

Eanagiera dahje eanagarra gokčá olles Eatnama. Assodat sierrana leago ábis dahje kontineanttas. Kontineantagiera lea sullii 5-70 km asu ja dat gokčá nannáma ja coages čáziid. Das leat máŋggalágan báktešlájat. Áhpebotnegarra lea dušše 5-10 km asu. 
Eanagiera lea njárbadeabbo go mántel mii lea vuolil, nu ahte giera measta govddoda mántela alde. Mađi čiekŋaleabbu boahtá, dađi alit leat temperatuvra. Aiddo ovdal go giera rievdá mántelin lea temperatuvra 400 °C. 
Eatnandoarggástus šaddá go kontineanatgiera nordada áhpebotnegierraga.
Muohta

Muohtakristállat.
Galbma dálkin čáhcehevro šaddá muohtan. Goaikkanasat jikŋot ja ráhkadit kristállaid. Dakkár kristállat lávejit duolbasat, asehaččat ja dain láve guđačiegat hápmi. Lea daddjojuvvon ahte seammalágan muohtačalmmit eai gávdno. Dat ii doala jur deaivása, muhto lea measta veadjemeahttun dakkáriid.
Muohtasánit.
Muohta gokčá Sámi eatnama sullii guokte goalmmádasa jagis. Diehttelas sámit leat eallán dan mielde ja dat boahtá ovdan sámegielas nai. Ovdalaš áigge sámit johte sabehiiguin ja gerresiiguin. Leat maiddái olu sánit mat gullet bohccuid guohtumii. Johtin dálvet ja boazu lea mielddisbuktán ahte sámegielas leat moadde čuođi muohtasáni. Sáhttá coggat muohtasániid máŋggalágan joavkkuide. Dakkár joavkkut leat ja sátneovdamearkkat leat: 
Muohttaga konsisteansa.
Buot dát kategoriijat latnjalastet dieđusge. Seaŋáš muitala muohttaga konsisteanssas, muhto seaŋáš gullá maid guohtumii. Giđđadálvvi go muohta lea gassat, de lea seaŋáš dehálaš bohccuide. 
Bajildus.
Go lea sáhka muohttaga bajildusas de láve erenoamážit boahtit ovdan makkár siivu lea. Buoremus johtin lea cuoŋun. Giđđat láve cuoŋu iđđes árrat ja go beaivváš ligge beaivet ge dipmá muohta ja šaddá váttis johtit. 
Guoskameahttun muohtagiera ja luottat.
Olu muohtasánit gullet ovddemustá bivdui. Go lea vahca de sáhttá earuhit varas ja orron luottaid, go lea bivddus. 
Guohtun.
Vai bohccot besset guohtut gitta eatnama rádjai, de ferte leat oppas. Go lea čiegar de ii beasa nu álkit bodnái.
Álppat

Álppat leat dat alimus ja stuorimus várit mat leat ollásit Eurohpás. Álppat leat Gaska-Eurohpás. Dat álgá Nices Gaskamearas ja gevle davás Sveicca guvlui ja de nuorttas Nuortariikii. Álppat lea gávcci riikkaid siste: Frankriika, Itália, Monaco, Sveica, Liechtenstein, Duiska, Nuortariika ja Slovenia. 
Álppat šadde sullii 50-80 miljovnna jagi áigi. 
Geografiija.
Álppat leat 207 000 njealjehaskilomehter viiddu. Davvil ii leat nu ceakkus go lullil. Álppaid alimus guovlu lea oarjjil, doppe leat badjel 4000 mehter allosaš čohkat. Doppe lea alimus čohkka Mont Blanc. Álppain leat hui olu leagit mat leat ruossot doarrás. Dainna lágiin Álppat eai leat hehttehussan johtolahkii, nugo olu eará várreguovllut leat. 
Álppain golggiidit eanut Rhone, Po ja Adige mat luitet Gaskamerrii, Rhen mii luoitá Davvimerrii ja vel Inn, Drava ja Sava mat luitet mat bohtet oktii ja šaddet Donau mii fas luoitá Čáhppes merrii. 
Dálkkádat.
Oarjjil ja lullil lea lieggaset go nuorttil ja davvil. Dálkkádat goittotge molsašuddá arvat. Temperatuvra njiedjá, mađi allellii boahtá. Dálkkádaga dáfus ráhkada Álppat rádjeguovllu Davvi-Eurohpá ja Lulli-Eurohpá gaskkas.
Oljobohkan

Oljobohkan lea go bohká oljju. Sáhttá bohkat sihke nannámis ja ábis. Dat doaibma viidui garrasit 1800-logus ja earenoamážit 1900-logus. Maŋŋel 1970-logus leat eanet ahte eanet olbmot fuobmán ahte oljobohkan vahágahttá birrasa ja ahte lea nanu oktavuohta dálkkádatrievdamiin. Dattetge lea váttis heaitit oljju geavaheamis. Ollu gálvvut leat ráhkaduvvon oljjuin. Olju lea oassi plastihkkas ja fievrredeapmi dárbbaša oljju. Oljovallji lea nanu oktavuohta buresbirgejeaddji servodagain, go dat lea (goit ovda) leamašan hálbbes energiijagáldu.
Diagnosa

Diagnosa mearkkaša medisiinnas dat vuohki maid doaktárat atnet go mearridit mainna dávddain olmmoš lea buohcame. Daid dieđuid maid dárbbaša vai sáhttá diagnosa dahkat doavttir viežžá pasieantta muitalusas ja iskkadeami veagas. Máŋggalágan dutkamušat leat maiddái veahkkin go galgá dahkat diagnosa, nugo varraiskosat, röntgendutkamušat jna. Muhtumin diagnosa dahkkojuvvo easka jápmima maŋŋá. 
Rivttes diagnosa lea muhtumin váddása duohken. Muhtun dávdamearkkat leat hui eahpečielgasat, nu ahte doavttir ferte ieš ráhkadit ollislaš gova juohke pasienttas. Muhtun dávdamearkkat fas doalvut jurdagiid ovtta čielga diagnosii, dalle lávejit lohkat ahte dat dávdamearka lea patogmonalaš. 
Diagnosa dahkan lea maiddái vuohki mearridit mii lea dávda ja mii fas lea áibbas dábálaš. Go juoga adnojuvvo buohcuvuohtan, de lea stuorit vejolašvuohta ahte olmmoš oažžu buohcanruđaid dan ovddas.
Felgen Orkester

Felgen Orkester lea Kárášjoga folkrock-joavku mii álggahuvvui 2011. Joavkkus leat guhtta lahtu ja viđas leat vilbeležat. Buot lávlagat leat sámegillii ja joavku okta Sámi bivnnuheamos musihkkajoavkkuin. Sii leat čuojahan miehtá Sámi, earret eará Tråante 2017-doaluin. 
Lahtut.
Joavkkus leat:
Feminisma

Feminisma lea lihkadus mii háliida ahte nissonolbmuin ja dievdoolbmuin galgá leat dásseárvu. Dásseárvu mearkkaša seamma vuoigatvuođat, vejolašvuođat ja geatnegasvuođat ja feminisma bargá dan ovdii ahte nissonolbmot ožžot daid rivttiid. Lihkadusa ruohttasiid sáhttá guorrat ruovttoluotta gitta 1700-lohkui ja lean dan rájes gávdnon máŋggalágan hámiin. Gitta 1900-lohkui adnojuvvui doaba nissoniid lihkadus. Riikkaidgaskasaš konferanssas Parisas 1892 lihkadus válddii feminisma-namahusa alccesis. Dálá áigge lea feminisma stuorra politihkalaš ideologiija. 
Feminisma boahtá ovdan iešguđet ládje servodagas. Muhtunat oaivvildat ahte ovttalágan feminisma ii gávdno. Dat lea baicca čoahkkenamahus máŋggalágan áigumušaide. Dieđasuorgin feminisma lea sturron arvat, ja gávdnojit máŋggalágan jurddašanvuogit ja teoriijat mat leat servodaga váttisvuođat ja gokko galgá rievdadit dan. 
Sámi feminisma.
Nissonolmmoš ja sápmi.
Go dálvet lei garra buolaš, de muhtun lea ákkastallan ahte nissonolbmos lea fápmu go son goarui dálvebivuid. Dát ii dáidde doallat deaivása šat dálá servodagas. Muhto ovdal dat lei dehálaš ja áddjás bargu mii gulai eanas nissonolbmuide .
Risttalašvuohta.
Lea muitaluvvon ahte risttalašvuohta divttii dievdoolbmuid stivret nissonolbmuid, go dat oahpaha ahte sii galget bálvalit dievdoolbmuid . Ovdal go risttalašvuohta bođii Sápmái, de sámiid gaskkas lei luondduosku mii celkkii ahte gávdnojedje nissonipmilat. Deháleamos lei Máttaráhkká ja vel su golbma nieidda Sáráhkká, Juoksáhkká ja Uksáhkká. Dat ledje veahkkin go nissonolbmot ledje mánáid ládje ja riegádahtte. Dat dovddaha čielgasit ahte dološ sámi servodat anii nissonolbmuid árvvus. 
Ođđa servodat.
Go ođđa servodat bođii Sápmái, de Sámi nissonolbmot gul fámohuvve. Ođđa servodat mearkkaša dákko earret eará dáruiduhttin, risttalašvuohta ja sámi kultuvrra massin. Daid haga sámi servodaga ovdalaš hápmi livččii sihkkarit seilon. Dán áigge eanas olbmot ostet biktasiid, ja daid dološ bargguide ii leat šat dárbu. 
Dievdoolbmuid oainnut nissonolbmuid hárrái.
Lea muitaluvvon ahte sámi nissonolbmot muhtun dilálašvuođain leat vásihan ahte dievdoolbmot eai huma singuin go sii leat náitalan, dahje fuonášan sin go sii leat earránan . 
Feministtalaš lihkadusat.
Feminisma álggii 1970-logus go nissonolbmot boazodoalus gáibidedje seamma vuoigatvuođaid go dievdoolbmot. Sii oaivvildedje ahte ođđa servodat ja lágat ledje buktán eahpedásseárvvu . Muhto sámi feministtat ledje unnán, ja feminisma lea muhtuniid mielas adnojuvvon garrusátnin. 
Davviriikkaid ráđi konferanssa oktavuođas 1988, sámi nissonolbmot lihtodedje ja álggahedje iežaset organisašuvnna, Sáráhkká. Guovddáš fáttát leat oamastanvuoigatvuohta eatnamiin ja čáziin.
Guoládatnjárga

Guolátdatnjárga (Gielddasámegillii: Куэлнэгк нёаррк) lea njárga mii davveoarjin Ruoššas. Dat lea ollásit bajábealde poláragierddu. Davvil lea Barentsáhpi ja nuorttil-lullil lea Vilgesmearra. Stuorimus gávpot lea Murmánska mas orrot 300 000 olbmo. 
Geografiija.
Ekologiija.
Guoládatnjárgga ekologiija lea arvat vaháguvvan, eanas Ruošša mearrasoahteveaga, ruvkedoaimmaid ja radioaktiiva bázahusaid geažil. Golbmalot jagi áigge, gaskal 1964 ja 1986, leat doppe gurgalan radioaktiiva bázahusaid merrii. Eanas nuoskkideapmi boahtá go fitnodagat luitet nihkkela ja veaikki birrasii.
Aonekkogiella

Aonekkogiella ("aonekko 'a'ien") lea eamiálbmotgiella, mii hállojuvvo Mátta-Argentiinnás.
Sátnevuorká.
aan = eadni
aankko = áhčči
aawe = maiddái, ja
'a'ie- = hállat
'a'ien = giella
aim- = rehkenastit
'ajjenwe = mála
'anjje- = dánsut
'appe = tallearka
'awr = dolgi
bai = áddjá
barko = dámpa
cherchen = bargu
chook ote- = lállit
chorr = soadjá
'eei- = addit
'elkke = mánáidmánná (bártni)
'elkkenwen = mánáidmánná (nieida)
en- = dádjat
'enke- = leat suhttan
'epperrenwe = skierat
'eun = guhkkin
ga'uoi = heasta
gou = viellja, oabbá
guelchu = danin go
iaik = dolla
iepper = biergu
joime- = muitalit
jono = mearra
joomen- = jurddašit, muitit
kalum = bárdni
kenk = mo
kkau = juolgi
kke = ámadadju
kkooch = albmi
le' = čáhci
maatte- = dahkat
maip = govva
nakl = giitu
nash = ihttin, ikte
'o'ie- = čohkkát
'ooktche- = ballát
'oomkke- = diehtit, dovdat, máhttit
'orqoguen = suorpmas
paijjen = niibi
patten = rieban
queuse- = lávlut
qon = áhkku
qonken = njálbmi
se'n = monni
tchoonk = olbmot
tchott = suorsá
waaw = oappá boadnji, beallelačča viellja
wachen = beana
wenai = dáppe
wette- = borrat
Chuqi Yapu

Chuqi Yapu () lea Bolivia hálddahuslaš oaivegávpot.
Titiqaqa

Titiqaqa (, ) lea Mátta-Amerihká stuorimus jávri.
Qullaw

Qullaw lea badjosat Mátta-Amerihkás.
Punu

Punu (aimaragillii ja , ) lea seammanammasaš guovllu oaivegávpot Perus Titiqaqajávrri gáttis.
Karen Anne Buljo

Karen Anne Buljo (riegádan suoidnemánu 1. b. 1964) lea sápmelaš girječálli, gii orro Álttás.
Buljo čállá davvisámegillii. Eanemusat su girjjiin leat mánáide ja nuoraide. Šaŋŋera dáfus ođđalágan mánáidgirji lea girji "Stephen Borrough", gos Buljo muitala mátkki birra, mii eŋgelas fanas dagai Guoládatnjárgii 1550-logus. Mátkki boađus lei vuosttaš čállojuvvon gáldu sámegillii. Jagis 2018 Buljo čálii diktačoakkáldaga "Šiellaspeajal".
Buljo lea guovddaš mielláhttu Sámi girječálliid searvvis, gos son lea 2019 nubbijođiheaddji.
Hildur Guðnadóttir

Hildur Ingveldar Guðnadóttir (r. čakčamánu 4. b. 1982 Reykjavik) lea islándalaš šuokŋadahkki ja musihkkár gii lea vuoitán sihke Golden Globe- ja Oscar-bálkkašumiid. Guðnadóttir čuojaha sello. Son lea čuojahan ee. čuovvovaš joavkkuiguin: Pan Sonic, Throbbing Gristle, Múm ja Stórsveit Nix Noltes. Dasa lassin Guðnadóttir lea dahkan dakkár TV-prográmmaide ja filmmaide musihka go "Chernobyl", "Joker" ja "Tom of Finland".
Katri Linna

Katri Sinikka Maaria Linna (r. borgemánu 27. b. 1960 Tampere, Suopma) lea ruoŧasuopmelaš jurista ja olmmošvuoigatvuođaid bealušteaddji. Borgemánu 2019 rájes son bargá ovttaveardásašvuođaáittardeaddji doaimmahagas Suomas. Ovdal dan barggu Linna lei ee. "senior legal advisor"in Civil Rights Defendersas (CRD, riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođasearvi), vd. guovllukánturhoavdan ja dárkodeaddjin Eurohpá sihkkarvuođa- ja ovttasbargoorganisašuvnnain Ukrainas, Ruoŧa ovttaveardásašvuođaáittardeaddjin ja Ruoŧa vealahanáittardeaddji. Dasa lassin Linnas lea guhkes karrieara bargoriektejuristan.
Taytu Betul

Taytu Betul (; sullii 1851 – guovvamánu 11. b. 1918) lei Etiopia keaisárdronnet jagiid 1889–1913. Son lei keaisár Menelik II eamit ja dehálaš váikkuheaddji Menelik II áigge. Taytu oassálasttii ee. Itália–Etiopia soahtái. Taytu válljii báikki, masa Addis Abeba vuođđuduvvui. Go Menelik hedjoniii jagi 1906, Taytu válddii vel eanet válddi.
Nuorravuohta ja náittosdilli.
Lea jáhkehahtti ahte Taytu Betul riegádii jogo jagi 1850 dahje jagi 1851. Daningo riegádanbeaivvi ii atnán 1800-logu Etiopias dehálažžan nu ahte ii leat vejolaš diehtit dárkilis riegádanbeaivvi. Taytu goittotge gulai sohkii mii lei stivren davvi-Etiopia 1600-logu rájes. Taytu bearrahis lei njeallje máná ja bearraha dihte son lei oahpan oalle eahpedábálaččat olu. Son máhtii čállit ja lohkat amharagiela ja ipmirdii Etiopia ortodoksalaš girkus geavahuvvon liturgiijagiela nappo ge’ezgiela. Dasa lassin Taytu lei diktačálli, begena čuojaheaddji ja čeahpes šáhkkaspealli.
Njalla

Njalla lea unnalágan dimbariin ráhkaduvvon muorravisti, mii lea biddjojuvvon stoalppu ala moadde mehter eatnama bajábealde. Ráidalassan adnojuvvo gassa dimbar masa feraku bániid. Njalat leat leamašan anus lea ain anus Sámis, Alaskas ja Kanádas. 
Dat stoalpu man alde njalla lea láve livttis, vai boraspiret nugo geatki ii beasa dohko. Johttisámiin lávii dábálaččat njalla giđđa- ja čakčaorohagain. Maŋŋel go ledje njuovadan čakčat, atne bohccobierggu doppe dassážii go bohte fas ruovttoluotta giđđat. Maiddái vuovddehiin lei njalla iežaset orrunsajiin, mat dávjá ledje goikeguliid várás. 
Njalat leat várra gávdnon miehtá Sámi. Sátni njalla dihttostallá máŋga báikenamas.
Etymologiija.
Njalla-sátni lea anus juo urálalaš vuođđogielas rekonstruerejuvvon hápmin *"ńile"..
Anárjávri

Anárjávri, (, ja ) lea jávri Anáris. Jávrri viidodat lea 1 084 njealjehaskilomehttara.
Vuolši

Vuolši lea rupmaša vuohki dustet vahátlaš ávdnasiid nugo baktearaid dahje billašuvvan seallaid. Vuolši galgá jávkadit sivalačča ja vel čorget eret billašuvvan seallaid nu ahte gorut sáhttá divvut dan mii lea vaháguvvan. 
Vuolši láve liekkistit, bávččastit, ruoksát, bohtanit ja leat hehttehussan. Dát leat vuolšši vihtta dovdomearkka. Vuolši čađahuvvo sullii seamma ládje ja dan dihte dat gullá eami-immunitehtii. Eami-immunitehta lea dat mii gávdno riegádeami rájes. Ilá garra vuolši vahágahttá goruda dađistaga ja vaikko doalvut jápmimii. Ja muhtun dávddaide gullá bistevaš vuolši, mii dáhpáhuvvá vaikko ii leat makkárge vahátlaš ávdnasiid gorudis. Dan dihte sáhttá earuhit akuhta ja bistevaš vuolšši. Akuhta vuolši lea dat mii álggos viggá dustet vahágiid. Veahkkin dasa leat vilgesseallat mat bohtet dohko gos leat billisteaddjit jođus. Vuolši stuorru dađistaga ja váikkuha ovdamearkka dihte varrasuonaid. Akuhta vuolšái gullet earenoamážit granulosyhtat, muhto go vuolši guhkku ja šaddá bistevažžan, de bohtet eará seallat sadjái nugo monosyhtat. Bistevaš vuolššis gođus billašuvvá ja savvo oktanaga. 
Vuolši ii leat seamma go siedjun dahje infekšuvnda. Infekšuvdna lea mo rumaš duste go mikroorganismmat fallehit.
Varrajohtu

Varrajohtu lea dat mii doalvu vara miehtá rupmaša nu ahte seallat ožžot biebmoávdnasiid. Varrajohtu lea maiddái ávkin go duste dávddaid, mudde temperatuvrra ja suvrodaga. Varrajohtui gullet váibmosuonat ja morčesuonat mat jođihit vara. Maiddái lymfasuonat gullet varrajohtui ja dat jođihit lymffa. Lymfa johtá mihá njoazibut go varra. 
Varra sisdoallu lea plasma, ruksesseallat, vilgesseallat ja varračalmmit. Lymfa lea varra mii lea báhcán gođđosiida ja dat johtá ruovttoluotta lymfasuonaid siste. Lymfajohtui gullet maiddái lymfačuolmmat. 
Rupmašis leat guokte varrajođu, okta mii manná geahppáide ja okta mii manná miehtá rupmaša.
Varrajohtui čuhčet máŋggalágan dávddat ja daid sáhttá dálkkodit dahje čuohpadit. 
Ráhkadus.
Varrajođu deháleamos oasit leat váibmu, varra ja varrasuonat. Ollesolbmos lea gaskamearálaččat vihtta lihtter varra. 
Varrasuonat.
Váibmu pumpe vara mas lea oksygena álggos rupmaša stuorimus váibmosutnii, aortai, ja aorta dasto surggiida smávit varrasuonaide. Váibmosuonat baskot dađistaga ja šaddet loahpas kapillearan. Kapillearaid siste varra johtá hui njozet ja biebmoávdnasat mannet olggos varrasuonaid gođđosii. Seammas kapillearas čoggo seallaid bázáhusat nu ahte dat dolvojuvvojit eret. Dan maŋŋel kapillearat galljot fas ja varra johtá morčesuonaid siste ruovttoluotta váibmui. 
Dábálaš njuolggadus lea ahte váibmosuonat dolvot vara gođđosiidda ja ahte morčesuonat buktet vara ruovttoluotta fas, muhto lea okta spiehkastat. Čoliin boahtá varra mas lea dievva biebmoávdnasat muhto dat morčesuotna ii mana njuolga váibmui, baicce dat manná vuos vuoivasii.
Arvi

Arvi lea čáhci mii gahččá almmis. Arvečalmmiid čađamihttu lea gaskal 0,5 ja 5,0 mm ja muhtun hárvenaš lea gitta 10 mm. Ráinnas čáhci boahtá eanas arvvis ja olu ekovuogádagat eai birge arvvi haga. Čáhcefápmu dárbbaša maiddái arvvi. 
Balvvas leat smávva čáhcegoaikkanasat, čađamihttu sullii 10 mikromehter, mat bissut almmis biekkaid vegas. Go dat goaikkanasat čoggojit ja lossot de biegga ii šat nagot doallat daid badjin ja dat gahččet vulos arvin. Sáhttá ádjanit moadde beaivvi ovdalgo dat smávva goaikkanasat sturrot ja ráhkadit arvečalmmiid.
Arvit sáhttá máŋga ládje.
Oakti, bolas.
Go bolasta, arvá oanehaččat ja garrrasit. Vuostegeahči livččii guhkilmas arvvit. 
Savda.
Savda lea dássidis arvi mii lea meastá dego mierká. Savda álgá dábálaččat balvvain mat leat hui vuollin, ja dan dihte arvečalmmit eai stuoru. 
Čođđi.
Go arvečalmmiin lea temperatuvra buolašbealde go dat gahččet de dat gohčoduvvo čođđin, ja dálkedilli lea fas čođđálat. Go dat arvi deaivá eatnamii de dat čođđu.
Sittardit.
Vel unnit arvi go savda. Go sittarda de ii boađe go muhtun arvečalbmi.
Stearkalas

Stearkalas (C6H10O5)n lea polysakkariida. Buot ruonas šaddut atnet stearkalasa energiijavuorkán ja stearkalas aniha máŋga ládje biebmoráhkadeamis. Stearkalas lea vielgat bulvvar mas ii leat makkárge haksu dahje smáhkka. Stearkalas ii luva čáhcái. 
Stearkalas lea dehálaš borramuš olu šlájaide. Buđehis, gortnis, pastas ja riissas lea eatnat stearkalas muhto gávdno maiddái eará šattuin. Go báhkkada stearkalasa de dat loktana ja šaddá hui suohkadin. Dan dihte stearkalas hui dávjá lea suohkadas máŋggalágan borramušain. 
Stearkalas suolbmu maŋŋel go lea borra dan. Muhto olmmoš ii máhte ávkkastallat stearkalasain dan hámis go borrá dan. Álggos ferte smávvet dan ovdalgo boahtá atnui. Njálbmi smávvegoahtá stearkalasa nu ahte dat šaddá glukosan mii fas čoliid siste njammasa gorudii.
Araljávri

Áraljávri lei ovdal Guovddáš-Ásia jávri Kazakstana ja Uzbekistana ráji alde. Dan viidodat lei 2000-logus 17 160 njealjehaskilomehter. Ovdal dat lei stuorra jávri, 1960-logus dat lei máilmmi njealját stuorimus jávri ja vuollel 70 000 njealjehaskilomehter viiddu. Dađistaga jávri goikkai, unnui ja loahpas jávkkai. Maiddái jávrri namma Аральское море ("Araljskoje mearra") muitala ahte dat lei viiddis jávri dolin. 
2000-logus Kazakhstan vigge gádjut jávrri davábeali ja ráhkadedje buođuid. 2008 lei čáhcedássi allánan 12 mehter 2003 ektui. Olbmot leat lohkat ahte Araljávrri unnun lea okta dain máilmmi vearrámus birasroasuin, mii lea buktán bargguhisvuođa ja lossa ruhtadili. 
Guokte eanu Syr-Darja ja Amu-Darja golet jávrái. Araljávrris ii vuolgge oktage johka, dan sajis čáhci jávká hevron. 1800-logu rájes leat olbmot fuobmán ahte čáhcedássi viggá njiedjat. 1900-logu gaskamuddui čáhcedássi ii nuppástuvvan nu olu. 1960-logus čáhcedássii álggii njiedjat sullii 20 cm juohke jagi ja 70-logus 50 cm juohke jagi. Sivva manin čáhcedássi njiejai lei ahte olbmot čáhccejedje ovdamearkka dihte bealdduid daid guovtti eanu čáziin. 1987 lei čáhci cohkon nu olu ahte jávri lei juohkásan guovtti sadjái.
Pandemiija

Pandemiija (dološgreikkagiel sániin πᾶν "pan" "buot" ja δῆμος "demos" "olbmot") lea epidemiija mii lea leavvan máŋga nannámiidda dahje máilmmeviidosaččat.
Ealán

Ealán dahje organisma (Greikagielas: ὀργανισμός, "organismos") lea juoga mii gávdno ja eallá. Ealánat leat máŋggaláganat, nugo máŋgaseallat eallit, šattut dahje guobbarat, dahje ovttaseallat ealánat nugo baktearat. Visot ealánat sáhttet lassánit, stuorrut ja muhtin muddui reagerat dasa mii dáhpáhuvvá birrasis. Olbmot, eallit, šattut ja guobbarat leat dakkár ealánat mat leat ráhkadan sierra gođđosiid main lea iešguđetlágan doaibma. 
Virus.
Virus ii láve gullat ealániidda, dan dihte go dat eai ieža bastte lassánit, stuorrut dahje atnit biebmoávdnasiid ávkin. Muhtun ealánat eai sáhte eallit iešheanalaččat ja fertejit dan dihte eallit muhtun sealla siste, muhto dattetge sáhttet ieža lassánit ja atnit biebmoávdnasiid ávkin. Vaikko virusiin leat moadde ensymat ja molekylat mat leat ealána dovdomearka, dain ii leat ávnnasmolsun ja dat eai máhte ieža ráhkadit virusii gullevaš osiid. Dieđusge dalle iešheanalaš lassáneapmi lea veadjemeahttun. Virusat lassánit isitsealla doaimma veagas.
Musihkka

Musihkka lea dáiddasuorgi ja kultuvrralaš doaibma mii ovdanbuktojuvvo jienain. Musihka deháleamos áššit leat nuohtaallodat (mii mearrida šuoŋa ja harmoniija), rytma, dynamihkka ja ivdni. Iešguđetlágan musihkkasuorggit deattuhit daid áššiid dahje nuppegežiid eai váldde vuhtii daid obanassiige. Musihkka ráhkaduvvo máŋggalágan čuojanasaiguin ja jienain. Jietnateknihkka sáhttá leat lávlun mii muhtumin állana hupmama guvlui nugo ráppas. Muhtun bihtáin leat aivve čuojanasat, earáin aivve lávlun. 
Musihkkii gullá lávlagiid ráhkadeapmi, daid árvvoštallan, musihkkahistorjá oahppu ja olu eará áššit. Olbmot ráhkadit ja buktet ovdan musihkka máŋgga ládje ja dat rievddada kultuvrraid gaskkas. Muhtun lohket ahte dihto musihkkasuorgi ii leat albma musihka, nugo 1900-logus lohke jazza birra dahje 1980-logus garralágan punkka birra. Musihkkasuorggit leat máŋggaláganat nugo pop-musihkka, árbevirolaš musihkka, vuoiŋŋalaš musihkka ja mánáidlávlagat. 
Musihkka sáhttá leat dehálaš oassi olbmo eallimis. Dat sáhttá leat oassi oskkus, doaluin, heajain ja eará kultuvravásuin. Musihkka lea muhtun olbmuide ájanas ja earáide fas virgi.
Jođas (elektralaš)

Jođas jođiha elrávnnji. Jođas mii doalvu stuorra rávnnji galgá leat gassat ja bures suddjejuvvvon. Suodjin láve muhtumin gumme. Jođas láve mannat elektralaš rusttegii.
Elektralaš vuosttaldus

Elektralaš vuosttaldus nappo resistánsa lea man ollu jođas hehtte rávnnji. Mađi eambbo vuosttaldus, dađi eanet gealdu dárbbašuvvo vai rávdnji nagoda johtit. Vuosttaldusa mihttu lea ohm. 
Go lea njuolggorávdnji de rávnnji sturrodat mihtiduvvo dainna lágiin ahte juohká gealddu vuosttaldusain. Dát rehkenuššan lea Ohma lága mielde. Go lea molssarávdnji de ii leat nu oktageardán šat go ii leat dušše vuosttaldus mii mearrida rávnnji hehttehusa.
Ávdnasat jođihit rávnnji iešguđet ládje. Muhtun metállat nugo veaiki ja alumiidna leat buorimusat jođihit rávnnji. Muhtun ávdnasat eai jođit obanassiige ja dakkárat gohčoduvvojit elektralaš erreldahkan dahje elektralaš guđjun. Dakkár ávdnasat lea plastihkka, geađgi ja áibmu.
Orkland

Orkland lea gielda Trøndelága fylkkas mii álggahuvvui 2020:s go Meldal, Orkdal, Agdenes ja oassi Snillfjordas čatne oktii. Gieldda namma boahta Orkla jogas. Alimus várri lea Resfjellet, man allodat lea 1162 mehtera.
Orkland lea maiddái ovddeš gielda, mii gávdnui 1920 rájes 1963 rádjái.
Liet International

Liet International, ovdalaš namma Liet-Lávlut lea lávlungilvu unnitlogugiela musihkkariid várás. Gilvu lágiduvvui vuosttaš geardde Frislánddas 2002. Áigumuššan lea nannet Europhá unnitlogugielaid, erenoamážiid nuoraid várás. Vuosttaš golbma jagi gilvu lágiduvvui Leeuwardenis. Jagi 2006 rájes gilvu lea lágiduvvon máŋga gávpogis goasii juohke jagi. 2006 ja 2008 gilvvut lágiduvvojedje Sámis ja dan guokte jagi lei gilvvu namma Liet-Lávlut. 2017 lágiduvvui Guovdageainnus ja dalle lei namma Liet International. 
2005 ii šaddan gilvu. 2007 ja 2013 šadde šluhttet gilvvuid go lágideaddjit Narbonne ja Korsika geassádedje juste ovdalaš go gilvvut álge.
Romanaid leavga

Romanaid leavga (kalderašromanagillii "O styago le romengo", ) lea romanaid riikkaidgaskasaš leavga. Dat dohkkehuvvui jagi 1971 romanaid vuosttaš máilmmekongreassas, mii dollojuvvui Londonis. Leavgga duogášivnnit leat alit ja ruoná. Alit ovddasta almmi ja govve vuoiŋŋalaš árvvuid. Ruoná fas ovddasta eatnama ja govve eatnanlaš árvvuid. Leavgga guovdu lea rukses "čakra" nappo heastavovnnaid juvla. Seamma juvla lea maiddái India leavggas.
Áillohaš-musihkkabálkkašupmi

Áillohaš-musihkkabálkkašupmi dahje Áillohaš-bálkkašupmi lea sámemusihka bálkkašupmi, maid Norgga Sámiid Riikkasearvi, Guovdageainnu suohkan ja Guovdageainnu Sámiid searvi vuođđudedje jagi 1993 Áillohačča 50. riegádanbeaivvi gudnin. Vuosttaš bálkkašumi vuittii Mari Boine. Bálkkašupmi juhkkojuvvo juohke jagi beassášlávvardaga Sámi Grand Prix -gilvvu oktavuođas olbmui dahje olbmuide geat ovddidit sámemusihka. Vuoiti oažžu 20 000 Norgga ruvnno vuoitun, diploma ja guovtte vahku orruma Lásságámmis.
Sosioleakta

Sosioleakta mearkkaša ahte dihto sosiála joavkku giella lea earálágan. Sosioleakta ii leat seamma go dialeakta (suopman), danin go dialeakta mearkkaša ahte dihto guovllu giella lea earálágan. Sosioleavttat gullet dávjá muhtun guvlui, danin go sosiála joavkkut gávdnojit iešguđet guovllus. Muhto seammás dialeavtta siste sáhtet gávdnot máŋggalágan sosioleavttat, danin go muhtun guovllus gávdnojit máŋggalágan servodatjoavkkut. Dan dihte gielalaš erohusat doibmet sihke oktanaga muhto seammás maiddái goabbát ládje.
Sosioleavtta boahtimuš.
Sosioleakta álgá doppe gos gávdno sosiála ráhkadus, danin go dakkárlágan ráhkadusa iešguđet oasit dagahit gielalaš erohusaid. Dasto lea gažaldat seailu go sosioleakta vai ii ja dan mearrida mo giellabiras muđui lea. Bargit mat dávjá humadit olggobeale olbmuiguin, ovdamearkka dihte eiseválddiiguin, ožžot earálágan giela go dakkár bargit mat leat iehčanassii omd. fabrihkabargit. 
Sosiála árvu.
Sáhttá juohkit servodaga máŋggalágan sosiála joavkkuide dan vuođul mo sii birgejit. Dábálaš servodatluohkát leat bargiidluohkká, gaskaluohkká ja bajitluohkká. Dakkár juohku ii leat leamašan anus Sámis ja dakkár tearpmat láevjit oidnot oappogirjjiin muhto ii muđuid. Dat soaitá speadjalastit dan ahte dát servodatoaidnu lea oalle boarásnuvvan ja ii čilge dálá servodaga, ja guhkkin eret sámi servodaga. 
Gielalaš iešvuođat.
Jus áigu gávdnat sosioleavtta de galgá dutkat gielalaš erohusaid guovtti dahje máŋgga servodatjoavkku gaskkas. Dutkan galgá čađahuvvot ovtta guovllus vai dialeakta lea seammálágan. Gielalaš iešvuođat mat sáhttet sierranit lea hubmi jietnadeapmi (fonologalaš iešvuođat), sátneválljen (leksikála iešvuođat) ja maiddái sierralágan dajaldagat. Erenoamáš sánit mat gullet muhtun virgái nugo bohcco mearkkasánit, guolgasánit dahje guolástansánit eai láve gullat sosioleavtta iešvuođaide. 
Ná čađaha dutkama.
Go áigu gávnnahit sosiála joavkkuid gielalaš erohsuaid de sáhttá ná dahkat:
Ii leat dieđus leago oktage guorahallan sámegiela sosioleavttaid ná. Ii leat vuos čielggas makkár sosiála joavkkut gávdnojit Sámis.