tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Rákkasgorži

Rákkasgorži () lea gorži dakko gokko Rákkasjohka golgá Duortnosjávrái lahka Rákkasorddas Girona gielddas.
LOL (^^,)

LOL &lt;(^^,)&gt; lea Basshuntera skearru mii ilmmai čakčamánu 1. b. 2006. Skearru buvttadii Warner Music Sweden ja Ultra Records ja lei dainna lágiin Basshuntera vuosttaš skearru mii buvttaduvvui skearrofitnodaga veagas. Eanas lávlagat leat ruoŧagillii. Skearru sisttisdoallá earret eará menestuvvi bihtá ”Boten Anna”.
Skearrus bođii maid juovlaveršuvdna mii ilmmai seamma jagi. Das ledje buot bihtát jorgaluvvon eŋgelasgillii. Basshunter lasihiige earret eará bihtá ”Jingle Bells” dasa.
Genehtalaš koda

Genehtalaš koda lea seallaid njuolggadusat mo genehtalaš ávdnasat, namalassii DNA ja RNA, šaddet proteiinnat. Koda lea čállojuvvon golmmain básapárain hávális. Golbma básapára lea okta kodona. Básat leat njeallje: adeniidna (A), tymiidna (T), sytosiidna (C) ja guaniidna (G). RNAs lea tymiinna sajis urasiila (U).
Kodona gis (eanas dáhpáhusain) vástida ovtta aminoháhppui.
Njeallje bása sáhttá kombineret 43=64 iešguđet láhkai ja olbmos leat dušše 20 iešguđet aminoháhpu. Muhtun aminoháhpuin sáhttá namalassii čállit eanet go ovttain kodonain. 
Ovdamearkka dihte aminoháhppu metioniidna vástida kodonii adeniidna-urasiila-guaniidna mii oatnu AUG. AUG maid muitala gokko álgá lohkat genehtalaš koda. Buot olbmo proteiinnat álget metioniinnain. Seammá láhkai muhtun kodat eai vástit dihto aminoháhppui, muhto baicce gokko proteiidna nohká. Dakkáraš "stop-kodonat" leat ovdamearkka dihte UAA, UGA ja UAG. 
Go seallá juohkása de buot DNA-molekylat duppalmuvvet. Dan proseassas mutašuvnnat bohciidit. Dainna lágiin kodona molsašuvvá earáláganin ja jorgaluvvo eará proteiidnan.
Bása (kemiija)

Bása, alkali dahjege eama leat ávdnasat mat čázis luitet hydroksiidda (OH−). Bása lea sivrra vuostegeahči. Dát lea mot Arrhenius meroštalai bása. Dat modealla lea dattetge gárži go dat ii govčča ammoniáhka (NH3). 
Básaid šlájat.
Garra bása lea bása mii luvvá ollásit čázis. Ovdamearkka dihte NaOH luvvá ollásit ja luoitá buot (OH−). Láivves bása fas lea bása mii ii luva ollásit čázis. Ammoniáhkka lea láivves bása. 
Mirkkolašvuohta.
Máŋga bása leat garra mirkkut. Garra básat spiiddistit liikki vuostá. Dain leat bahča smáhkka. Dan sivas ovdamearkka dihte gáfe bahčiida.
Adeniidna

Adeniidna lea bása mii gávdno DNAs ja RNAs. Dat lea puriidna, seammá ládje go guaniidna. DNAs adeniidna ráhkada básapára tymiinnain ja RNAs gis urasiilain. 
Lassin adeniidna ráhkada maiddái energiija-rikkes adenosiidnatrifosfáhta (ATP) go adenosiidna laktása golmma fosfáhtajoavku fosfáhtajovkui. ATP lea sealla ávnnasmolsuma gaskaoapmi. Go ATP unno adenosiidnadifosfáhtii, energiija luovvana man sealla atná ávkin máŋggalágan doaimmaide. Adeniidna lea maiddái oassin koensymain NAD ja FAD.
Syntehtalaš biologiija

Syntehtalaš biologiija lea ođđa máŋggadieđalaš biologalaš dutkama suorgi mas plánejuvvojit ja ráhkaduvvojit dakkár biologalaš funkšuvnnat ja vuogádagat mat eai gávdno luonddus.
Historjá.
Fránskalaš kemista Stéphane Leduc anii tearpma “syntehtalaš biologiija” vuosttaš geardde juo 1900-logu álggus.
Elias Lönnrot

Elias Lönnrot (cuoŋománu 9. b. jagis 1802 Sammatti, Ruoŧa gonagasriika – njukčamánu 19. b. 1884 Sammatti) lei Suoma álbmoteposa "Kalevala" ja "Kanteletar" čoaggi, doavttir ja vuosttaš suomagiela professor.
Suomas lei váttis fidnet skuvlejumi, muhto Eliasa boarráseamos viellja Henrik Johan Lönnrot fuobmái ahte Elias lei beroštuvvon girjjálašvuođas ja mearridii sáddet su Tammisaari pedagogiai golggotmánu loahpas jagis 1814. Lönnrot váccii Turku katedrálaskuvlla 1816-1818. Son oahpai earret eará ruoŧagiela ja látengiela.
Långström čálii Lönnrotii loahppaduođaštusa jagis 1822, mii attii Lönnrotii vejolašvuođa joatkit studerema Turku Akademiijas. Jagis 1827 Lönnrot nákkáhalai Väinämöinen birra filosofa kandidáhtta dutkosa várás.
Filosofa kandidáhta dutkamuša maŋŋá Lönnrot álggii lohkat dálkkasdiehtaga. Lohkamat joatkašuvve Turku buollima maŋŋá Helssegis jagis 1828.
Lönnrot jotkkii mátkkis maŋŋá dálkkasdiehtaga lohkama Helssegis, muhto su ráhkkáseomos áigeádji lei velge bargu álbmotdivttaiguin. Su mihttomearri lei vurket boares suopmelaš álbmotdivttaid ja ovddidit suomagiela geavahusa.
Lönnrotis šattai jagis 1830 dálkkasdiehtaga kandidáhttan ja jagi 1832 miessemánus dálkkasdiehtaga lisensáhtta.
Lönnrota máŋimuš dutkamušmátki olii Estteeatnamii, gosa son vulggii geassemánu 24.b. 1844. Son lei vuosttaš suopmelaš, gii mátkkoštii gielladieđalaš ja folkloristalaš dutkamušaid dihtii máttás sohkaeatnamiidda.
Jagiin 1854-1862 Lönnrot doaimmai Keaisárlaš Aleksantera-Universitehta nubbin suomagiela professorin. Iežas mánáid joavkkus Lönnrotat fuolahedje maiddái oarbbisin báhcán sogalaččaid ja ustibiid mánáin. Omd. fuolahedje dálkkasdiehtaga professora Erik Alexander Ingmana oarbbisin báhcán mánáin Evas ja Annas jagi 1858 rájes. Lönnrota eamit jámii tuberkulosii jagis 1868.
Elias Lönnrot jámii 19. njukčamánu 1884. Son ja su bearaš lea hávdáduvvon Sammattii. Suopmelaš girjjálašvuođa searvi ceggii hávdái muitomearkka jagis 1886. Das lea gándila govva.
Diktačálli

Diktačálli, diktár dahje poehta lea girječálli gii čállá divttaid.
Alma Söderhjelm

Alma Söderhjelm (miessemánu 10. b. 1870 Vyborg, Ruošša keaisárriika – njukčamánu 16. b. 1949 Saltsjöbaden, Ruoŧŧa) lei suopmelaš historjádutki ja girječálli. Son lei Suoma vuosttaš nissonprofessor ja dan ovdal son lei Davviriikkaid vuosttaš nissondoseanta. Söderhjelm oamastii mearkkašahtti oasi karrieras Frankriikka historjái ja son dovdojuvvo eandalii Frankriikka revolušuvnna dutkin. Son orui guhká Ruoŧas.
Sohka.
Alma Söderhjelma riegádii miessemánu 10. b. 1870 Vyborgas, Ruošša keaisárriikkas. Su áhčči lei Suoma prokuráhtor Woldemar Söderhjelm. ja su viellja dovddus gielladutki Werner Söderhjelm.
Karriera.
Söderhjelm váccii ruoŧŧelaš nieiddaidskuvlla Vyborgas. Son válmmaštuvai filosofiija kandidáhttan Helssega universitehtas jagi 1893. Jagi 1895 Söderhjelm mátkkoštii Parisii čohkket materiála nákkosgirjái mii gieđahalai Frankriikka preassa revolušuvnna áigge. Jagi 1900 son nákkáhalai doavttirin ja lei goalmmát nisson gii lei nákkáhallan Helssega universitehtas. Nákkosgirji lei vuosttaš oassi dutkamušas "Le régime de la presse pendant la révolution française" ja gieđahalai Frankriikka preassa revolušuvnna áigge jagi 1794 rádjái. Čuovvovaš jagi dutkamuša nubbi oassi almmustuvai. Dát oassi gieđahalai Frankriikka preassa revolušuvnna jagi 1799 rádjái.
Ulla Aartomaa

Ulla Aartomaa (r. 1949 Kuopio, Suopma) lea suopmelaš musea-amanuensa. Museabargui lassin son čállá dáidaga ja hábmema birra. Jagi 1977 son válmmaštuvai Jyväskylä universitehtas, mas sus lei váldoávnnasin dáiddahistorjá. Dan maŋŋá son stuđerii Alvar Aalto -musea, Gaska-Suoma museas ja Kuopio Kulturhistorjjálaš museas.
Helena Westermarck

Helena Charlotta Westermarck (skábmamánu 20. b. 1857 Helsset, Ruošša keaisárriika – guovvamánu 6. b. 1938 Helsset, Suopma) lei suomaruoŧŧelaš govvadáiddár, girječálli ja nissonáššiid áŋgirdeaddji. Su viellja lei dovddus antropologa Edvard Westermarck.
Westermarck studerii Suoma dáiddasearvvi sárgunskuvllas Helssegis jagiid 1874–1877. Dan maŋŋá son studerii govvačehppiin Adolf von Becker jagi 1880 rádjái. Jagi 1880 Westermarck fárrii Frankriikka Parisii mas son studerii Académie Colarossis jagiid 1880–1881 ja fas 1884.
Parisas Westermarck buohccái tuberkulosii iige sáhttán šat málet, vaikko dearvvašmuvaige. Dalle go son lei buozus, son čálligođii esseaid ja dáiddaárvvoštallamiid Finsk Tidskrift- áigečállagii. Maŋŋeleappos Westermarck čálii ain eanet nissoniid stáhtusa servodagas ja nissoniid historjjá birra. Son lei okta Uniovdna Nissonáššiidlihtu vuosttaš váikkuheddjiin, go lihttu vuođđuduvai jagi 1892.
Umayya Abu-Hanna

Umayya Abu-Hanna (r. njukčamánu 17. b. 1961 Haifa, Israel) lea girječálli, doaimmaheaddji ja Helssega gávpotstivrra ovddeš áirras. Son lea Suoma riikkavuloš ja lea iežas sániiguin suomapalestiinnalaš.
Jagi 1981 Abu-Hanna fárrii Supmii mas son orui 30 jagi. Jagi 2010 son fárrii Vuolleeatnamiidda mas son ain orru. Abu-Hanna lea čállán guokte muittašangirjji ja girjji máŋggakulturvuođa birra.
Biografiija.
Abu-Hanna riegádii jagi 1961 Haifas, Davvi-Israelis. Su bearaš lei ateistalaš, vaikko bearaš lei álgoálggos kristtalaš. Abu-Hanna studerii Haifa universitehtas dassážii go fárrii Supmii jagi 1981. Abu-Hanna gohcoda iežas suomapalestiinnalažžan. Suomas son studerii Helssega universitehtas jagiid 1983–1990 ja Dáiddaindustriijalaš allaskuvllas mas son lea válmmaštuvvan dáidaga magisttarin.
Jagiid 1991–1995 Abu-Hanna barggai Ylen Radio Suoma doaimmaheaddjin ja prográmmaláidesteaddjin ja jagiid 1995–1996 "Ajankohtainen kakkonen"-prográmma doaimmaheaddjin ja láidesteaddjin. Son lea maiddái čállán kolumnaid čuovvovaš aviissaide ja mágasiinnaide: "Vihreä Lanka" (1991), "Anna" (1998), "Metro" (1999–2002), "Suomen Kuvalehti" (2003) ja "Helsingin Sanomat" (2006–2007). Jagiid 2002–2005 son oahpahii radio- ja tv-olggosbuktima Helssega ámmátallaskuvla Stadias.
Jagiid 2004–2006 Abu-Hanna lei Dáidaga guovddášdoaibmagotti lahttu. Son barggai jagiid 2005–2010 Stáhta dáiddamuseas máŋggakulturvuođa áššedovdin ja vehádatkoordináhtorin.
Juovlamánu 2010 Abu-Hanna fárrii Suomas Vuolleeatnamiid Amsterdamii. Guokte jagi maŋŋá son čálii "Helsingin Sanomat" -aviisii artihkkala mas son almmuhii ahte suopmelaš servodaga rasisma dán dalá golmmajahkásaš, Lulli-Afrihkás adopterejuvvon biebmonieidda vuostá lei sivva manin soai fárriiga Amsterdamii. Artihkal čuoččáldahtii ságastallama ja earret eará "Ilta-Sanomat" -aviissa váldodoaimmaheaddji Ulla Appelsin kritiserii Abu-Hanna ahte dán lea dárbbašmeahttun negatiivvalaš govva Suomas. Guovtte beaivvis Abu-Hanna artihkkalis šattai Helsingin Sanomat -aviissa neahttasiidduid jagi 2012 lohkojuvvon artihkal.
Politihkalaš karriera.
Jagi 1988 Abu-Hanna barggai Helssega universitehta studeantagotti stivrras. Seamma jagi son válljejuvvui maiddái Helssega gávpotstivrii Ruoná lihtu ovddasteaddjin.
Abu-Hanna lei evttohas Suoma jagi 2004 europarlameantaválggain, mas son oaččui 12 730 jiena. Bohtosiid vuođul Abu-Hanna lei Ruoná lihtu njealjádin bivnnuheamos evttohas. Son lei evttohas maiddái Suoma jagi 2009 europarlameantaválggain. Dán háve son oaččui dušše 8 684 jiena.
Ursula Pohjolan-Pirhonen

Ursula Kerttu Margareta Pohjolan-Pirhonen (cuoŋománu 6. b. 1925 Helsset, Suopma – suoidnemánu 17. b. 1984 Sulkava, Suopma) lei suopmelaš girječálli gii váldoáššis čálii romantihkalaš historjjálaš románaid suomagillii.
Biografiija.
Pohjolan-Pirhonena váhnemat leigga dálkkasdiehtagiid ja kirurgiija doavttir Matti Iisakki Orkomies (ovddeš Wallenius) ja dán vuosttaš eamit liso Ines Maria Bergroth (j. 1931). Pohjolan-Pirhonen lei náitalan historihkkáriin ja girječálliin Helge Pohjolan-Pirhoneniin. Ursula ja Helge Pohjolan-Pirhonen jámiiga johtolatlihkohisvuođas Sulkavas suoidnemánu 1984.
Chitra Banerjee Divakaruni

Chitra Banerjee Divakaruni (r. suoidnemánu 29. b. 1956, Kolkata, India) lea intialaš-amerihkálaš diktačálli ja girječálli.
Ellen Swallow Richards

Ellen Henrietta Swallow Richards (juovlamánu 3. b. 1842 Dunstable, Massachusetts, Amerihká ovttastuvvan stáhtat – njukčamánu 30. b. 1911 Boston, Massachusetts, Amerihká ovttastuvvan stáhtat) lei amerihkálaš biraskemihkkár ja ruovttudoallooahpu vuođđudeaddji. Son lei Massachusetts Institute of Technology -allaskuvlla vuosttaš nissonstudeanta. Doppe son dutkkai biraskemiija. 
Nuorravuohta ja oahppovázzin.
Ellen Swallow riegádii Dunstables, Massachusettsis, Amerihká ovttastuvvan stáhtain jagis 1842. Son lei oahpaheaddjiguovttos Peter ja Fanny Swallow áidna mánná. Ellen váccii muhtimin ruovttuskuvlla ja muhtimin Westford Akademiijas. Su niehku lei studeret allaskuvllas ja su áhčči arvvosmahtii su dása.
Swallow-bearaš lei viehka geafi. Swallow čokkii ruđaid máŋga jági oahpahan- ja čorgenbargguin. Viimmat son lei seastán 300 dollára ja 26-jahkásažžan son almmuhii iežas Vassar Collegii. Doppe son beroštišgođii sihke nástediehtagis ja kemiijas. Jagi 1870 Swallow válmmaštuvai kemiija kandidáhttan.
Jápmin.
Richards jámii ruovttus njukčamánu 30. b. 1911 Jamaica Plainis, Bostonis, Massachusettsis. Son hávdáduvvui soga hávdeeatnamii mii lea Gardineris, Maines.
Sirkka Garam

Sirkka Marjatta Garam (nieidanamma Saarikoski, miessemánu 4. b. 1939 Impilahti, Suopma – miessemánu 10. b. 2018 Hämeenlinna, Suopma) lei suopmelaš girječálli gii čálii diehto- ja muittašangirjjiid ja artihkkaliid. Son lei girječálli Pentti Saarikoski oabbá ja koahkka-girječálli Sami Garama eadni. Son lei náitalan Károly Garamiin.
Titta Karakorpi

Riitta Anneli ”Titta” Karakorpi (dál Karakorpi-Martens dahje von Martens; r. golggotmánu 29. b. 1944 Oulu, Suopma) lea suopmelaš neavttár, bagadalli ja dramaturga.
Karakorpi lea bargan neavttárin ja bagadallin earret eará Svenska Teaternis. Karakorpi lea neaktán maiddái dakkár ealligovain go Risto Jarva "Työmiehen päiväkirja" ja Edvin Laine "Täällä Pohjantähden alla" mas son nevttii Elina Kivivuori. Son lea bagadallan máŋgga TV-filmmaid.
Karakorpi lea leamaš náitalan Jaakko Pakkasvirtain.
Katja Gauriloff

Katja Gauriloff (r. juovlamánu 6. b. 1972 Anár, Suopma) lea suopmelaš-nuortalaš dokumeantafilbmabagadalli, filbmabagadalli ja okta buvttadanfitnodaga "October" oamasteddjiin.
Vaikko Gauriloffa eadni lea nuortalaš, son ii leat orron nuortalaččaid guovllus dahje oahppan nuortalašgiela. Mánnávuođaáigge son orui Roavvenjárggas. Gauriloffis lea goitge nanu sámeidenteahta ja son lea gieđahallan iežas ruohttasiid dokumeantafilmmain.
Bálkkašumit.
Gauriloff lea ožžon filmmain ollu bálkkašumiid sihke Suomas ja olgoriikkain. Gauriloff lea maiddái vuosttaš sápmelaš gii lea vuoitán Jussi-bálkkašumi.
Pauliina Feodoroff

Pauliina Feodoroff (r. 1977 Anár, Suopma) lea nuortalaš filbmabagadalli, teáhterbagadalli ja giehtačálli. Dasa lassin son lei Suvi Westa filmmas "Sparrooabbán".
Biografiija.
Jagi 2002 Feodoroff válmmaštuvai Teáhterallaskuvlla bagadallama ja dramaturgiija skuvlenprográmmas. Jagi 2007 son oaččui Kritiikin Kannukset -bálkkašumi álgofilmmas "Non Profit". Filmma vuosttašeahket lei Skabmagovat filbmafestiválas Anáris ođđajagimánu 2007. "Non Profit" -guhkesfilmma bušeahtta (badjel 20 000 euro) lei juoba Suomasge eahpedábálaš smávis. Buvttadanproseassa bisttii logi jagi.
Jagi 2016 Marja Helander, Outi Pieski ja Pauliina Feodoroff gáibidedje Nordea-báŋkku geassádit ruhtadeamis Dakota Access Pipeline -oljobohcci mii huksejuvvui miellačájáhusaid fuolakeahttá dattetge Standing Rock Sioux -reserváhtii Davvi-Dakotas USA:s.
Suvi West

Suvi West, sámegilli Doavtter-Piera Suvi Máret (r. ođđajagimánu 14. b. 1982 Gihttel, Suopma ) lea Suoma sápmelaš bagadalli, giehtačálli ja neavttár. Mánnávuođa son orui Ohcejoga Vuovdaguoikka Sávvonis. Suvi West lea šaddan dovddusin Njuoska bittut -prográmmas () ja prográmma davvisámegiel musihkkavideoin main son ovttas Ánne Kirste Aikioin parodisereba suopmelaš bivnnuhiid. West lea bagadallan ja giehtačállán "Eatnameamet - min jaskes dáistaleapmi" -filmma. 
West lea náitalan neavttár ja govvideaddji Anssi Kömiin ja sutnos leat guokte máná.
Jagi 2016 West bagadalai dokumeantafilmma "Sparrooabbán".
Matleena Fofonoff

Matleena Fofonoff dahjege (nieidanamma Gauriloff, r. 1949 Ruovdebogijávri, Anár, Suopma) lea nuortalaš giehtadáiddaduojár gii lea dovddus nuortalaččaid árbevirolaš dujiin nugo ruohtas- ja bearaldujiin. Duodjái lassin son lea illustreren girjjiid nugo "Õhtt eeʹǩǩ Oʹlssee da Såålla mieʹldd" ().
Bálkkašumit.
Jagi 2009 Matleena Fofonoff oaččui Jagi nuortalaš -bálkkašumi.
Fredrika Runeberg

Fredrika Charlotta Runeberg (čakčamánu 2. b. 1807 Pietarsaari, Ruoŧa gonagasriika – miessemánu 27. b. 1879 Helsset, Ruošša keaisárriika, nieidanamma Tengström), lei suomaruoŧŧelaš girječálli. Son lei okta vuosttaš suopmelaš girječálliin gii čálii historjjálaš románaid.
Son lei náitalan Johan Ludvig Runebergin.
Bearaš.
Runeberga isit lei diktačálli Johan Ludvig Runeberg. Fredrika ja Johan náitaleigga ođđajagimánus 1831. Soai oaččuiga gávzzi máná, main guokte jámiiga jo unnin.
Kaari Utrio

Kaari Marjatta Utrio (riekt. Utrio-Linnilä, jagiid 1965–1973 Virkajärvi; r. suoidnemánu 28. b. 1942 Helsset, Suopma) lea suopmelaš girječálli gii lea čállán lohkameahttun ollu historjjálaš románaid ja olu diehtogirjjiid historjjá birra. Jagiid 1995–2000 son lei dáiddárprofessor.
I 
II 
III 
IV 
V 
VI
Virpi Hämeen-Anttila

Virpi Helena Hämeen-Anttila (nieidanamma "Määttä"; golggotmánu 15. b. 1958 Espoo, Suopma) lea suopmelaš dutki, jorgaleaddji, govvejeaddji ja girječálli.
Biografiija.
Hämeen-Anttila válmmaštuvai Davvi-Tapiola oktasašskuvllas jagi 1977 ja humanisttalaš diehtagiid kandidáhttan Helssega universitehtas jagi 1987. Jagi 1987 rájes son lea oahpahan Helssega universitehtas sanskritagiela ja Intia girjjálašvuođa, historjjá, filosofiija ja kulturhistorjjá. Hämeen-Anttila válmmaštuvai filosofiija magisttarin Helssega universitehtas jagi 1996 ja lea bargan nákkosgirjji dološ intialaš muitalangirjjálašvuođa teoriija birra. Sanskritagillii lassin son lea jorgalan máŋggas eará intialaš gielain nugo bengal- ja hindigielas. Son lea jorgalan maiddái eaŋgals- ja fránskkagielas.
Jagi 2002 Hämeen-Anttila oaččui ovttas isidiinnis Jaakko Hämeen-Anttilain Eino Leino -bálkkašumi jorgalanbarggus ja máŋggakultuvrralaš girjjálašvuođgova ovddideamis. Jagi 2004 Tieteentekijöiden liitto nammadii Hämeen-Anttila jagi akademihkkárin. Jagi 2008 son oaččui ovttas isidiinnis Jaakko Hämeen-Anttilain Vantaa kulturbálkkašumi.
Priváhtaeallin.
Hämeen-Anttila orru Vantaas. Son lea muitalan ahte sus lea dissosiatiivvalaš identitehtahehttehus dasgo su áhčči lei psyhkalaččat veahkaválddálaš. Hämeen-Anttila govvida dán autobiografiijas "Tapetinvärinen".
Duodji.
Markus Falk.
Markus Falk lea pseudoniibma Virpi ja Jaakko Hämeen-Anttila-guktui. Dan namain soai čálliba trillergirjjiid
Kersti Bergroth

Kersti Solveig Bergroth (ođđajagimánu 24. b. 1886 Vyborg, Ruošša keaisárriika – ođđajagimánu 24. b. 1975 Helsset, Suopma) lei suopmelaš girječálli gii lea dovddus gárjilsuopmanii čállojuvvon teáhterbihtáin "Anu ja Mikko" ja "Kuparsaare Antti". Su karriera girječállin lei eahpedábálaš guhkki dahjege badjel 60 jagi.
Biografiija.
Bergrotha áhčči lei rektor Adiel Bergroth ja eatni Lydia Petterson. Su oappát Eva Hirn ja Anna Inkeri Relander leigga maiddái girječállit. Bergroth válmmaštuvai jagi 1904 ja filosofiija kandidáhttan jagi 1910. Jagiid 1924–1934 son barggai "Uusi Suomi" vahkubláđi doaimmaheaddjin. Jagiid 1927–1930 son doaimmahii čálalaš áigečállaga "Sininen kirja" ja jagiid 1934–1938 "Päiväkirjaa".
1950-logus Bergroth fárrii Itáliai Romai.
Bergroth oaččui Pro Finlandia -bálkkašumi jagi 1950.
Bergroth oaččui Pro Finlandia -bálkkašumi jagi 1950. Su máilmmioaidnu lei antroposofalaš ja son doaimmai maiddái Suoma antroposofalaš lihtu sátnejođiheaddjin. 
Jagi 1920 rádjái Bergroth čálii ruoŧagillii ja gulai dalle Dagdrivare-girječállijovkui. suomagillii Bergroth čálii teáhterbihtáid "Anu ja Mikko" (1932) ja "Kuparsaare Antti" (1956).
Mirjam Polkunen

Maire Mirjam Polkunen (njukčamánu 2. b. 1926 Jyväskylä, Suopma – geassemánu 22. b. 2012 Helsset, Suopma) lei suopmelaš girjjálašvuođadutki, girječálli, jorgaleaddji ja dramaturga.
Katri Lipson

Katri Lipson (s. 1965 Helsset, Suopma) lea suopmelaš doavttir ja girječálli.
Lipsona álgoromána "Kosmonautti" oaččui jagi 2008 Helsingin Sanomat -áviissa girjjálašvuođabálkkašumi. Girji lei evttohusan maiddái jagi 2008 Finlandia-bálkkašumi gilvvus. Borgemánus 2012 Lipsona nuppi romána "Jäätelökauppias" almmustuvai. Lipson oaččui dán girjjis jagi 2013 Eurohpá uniovnna girjjálašvuođabálkkašumi. Girji lea jorgaluvvon eaŋgals-, čeahka-, dánskka- ja ungáragillii. Njukčamánu 2016 Lipsona goalmmát romána "Detroit" almmustuvai.
Lipson studerii dálkkasdiehtaga Uppsala universitehtas Ruoŧas ja válmmaštuvai doppe jagi 1993. Son lea barggan doavttirin Ruoŧas, Afrihkás ja Suomas. Lipson orru ovttas bearrašiinnis Vantaas.
Hannele Huovi

Päivi Marja Hannele Huovi (jagi 1973 rájes Eskola; r. njukčamánu 19. b. 1949 Kotka, Suopma) lea suopmelaš girječálli. Huovi válmmaštuvai humanisttalaš diehtagiid kandidáhttan Helssega universitehtas jagi 1973.
Carl Jaenisch

Carl (Karl) Ferdinand von Jaenisch (cuoŋománu 11. b 1813 Vyborg, Ruošša keaisárriika – njukčamánu 7. b. 1872 St. Petersburg, Ruošša keaisárriika) lei suopmelaš-ruošša šáhkkaspealli ja -teoretihkkár.
Jaenisch studerii Moskvas ja St. Petersburgas. Jagi 1837 almmustuvai su vuosttaš šáhkkadutkan, "Découvertes sur le Cavalier aux échecs". Jagi 1840 son heittii barggus Ruošša soahteveagas mas barggai majuvran go háliidii oamastit iežas šáhkkii. Son vuojui sáhka teorehtalaš rahpanprinsihpaid ovddideapmái ja almmustahtii jagiid 1842 (1. oassi) ja 1843 (2. oassi) girjji "Analyse Nouvelle des Ouvertures du Jeu des Échec". Girjjis šattai klassihkar mii ovttas Bilguera "Handbuch"-girjjiin adnojuvvo dáláš rahpanteoriija álgogirjjiin.
Jaenisch analyserii ja ovddidii earret eará ng. ruošša spealu ovttas Aleksandr Petrovain ja maiddái Jaenischa gambihta espánjalaš spellui. Jaenisch almmustahtii rahpanteorehtalaš dutkamiid iešguđet riikkaid šáhkkabláđiin olles eallimis čađa.
Šáhkkabreahtta

Šáhkkabreahtta dahje šáhkkalávdi lea ruvttobreahtta, mii geavahuvvo šáhkas ja eará spealuin ja man nala speallanboalut biddjojuvvojit. Breahtta sáhttá leat ráhkaduvvon earret eará plastihkas, muoras, kartoŋggas dahje elfenčalámis.
Šáhkkabreahtta lea dábálaččat njealjehas, mii lea juhkkojuvvon 64 vilgeslágan ja čáhppes ruvttuide, main leat 32 goappege ivnnis. Dákkár breahtas leat 8 ceakkolinnjá ja 8 vealugurgadasa. Linnjás ja gurgadasis juohke nubbi ruvtto lea vilgeslágan ja juohke nubbi čáhppat. Breahta ravddas leat linnját a–h ja gurgadasat 1–8 nu ahte lea álkit merket sirdimiid muitui. Ovdal go speallu álgá, breahtta stellejuvvo nu ahte goappáge spealli olgeš beale čiehkaruvtto lea vilgeslágan.
Seammasullasaš speallanlávdi geavahuvvo maiddái dámmaspealus.
Mynydd Parys

Mynydd Parys lea 147 mehtera allat várri Kymraeatnamis Ynys Môna sullos. 1700-logu loahpageahčen vári ala vuođđuduvvui veaikeruvke, guhte šattai fargga máilmmi stuorimussan ja veaiki fievrreduvvui Amlwcha hápmana bokte miehtá máilmmi. Ruvkedoaibma nogai jagis 1917. Vári alde leat gávdnon maiddái mearkkat veaikki goaivumis juo bronsaáiggis 2000 jagi ovdal Kristusa.
Clodoaldo Soto Ruiz

Clodoaldo Soto Ruiz lea perulaš gielladutki ja professor gii lea čállán olu oahppo- ja sátnegirjjiid keččuagiela birra. Soto Ruiz lei keččuagiela professorin Illinois universitehtas ("University of Illinois at Champaign-Urbana") badjel 25 jagi.
Guovttesáigarat RNA-virusat

Guovttesáigarat RNA-virusat (dsRNA-virusat) leat virusjoavku maid genoma čohkiida guovtti RNA-sáigaris, mat leat giessasan nubbi nuppi birra. Dat virusjoavku juhkkojuvvo ain guđa čerdii main stuorámus lea "Reoviridae". Dan joavkku virusiin leat hui iešguđetlágan genomat, viruspartihkkaliid ráhkadusat ja isitorganismmat. Muhtun virusat nugo rotavirusat njoammudit olbmuide go fas nuppit njoammudit elliide, šattuide, guobbariidda dahje baktearaide.
Ovdamearkka dihte mearkkašahtti guovttesáigarat RNA-virusat leat rotavirus mii dagaha luhčadávdda, BTV-virus mii dagaha ng. alitnjuokčadávdda, IBD-virus mii njoammuda vuoncáide ja Φ6-baktearavirus mii njoammuda "Pseudomonas"-baktearaide.
Rotavirus

Rotavirus lea guovttesáigarat RNA-virus mii gullá "Reoviridae"-čerdii. Dat lea ožžon nama go dan virusat čájehit ráhtisin (). Rotavirus njoammuda eallis dahje olbmos nubbái. Olbmuin rotavirus lea dábáleamos sivva manin vávvát ja mánát buohccájit garra luhčadávdii. Measta juohke mánná máilmmis lea ožžon rotavirusnjoammuma ainjuo oktii dassážii son deavdá 5 jagi. Juohke njoammuma maŋŋel buohcci vuostálastinnákca buorida vai čuovvovaš njoammun lea láivvit. Dievdoolbmot hárve ožžot njoammuma. 
Ovcci rotavirusšlája.
Rotavirusšlájat leat ovcci: A, B, C, D, E, F, G, H ja I. Dain A, B ja C njoammudit olbmuide. Dábáleamos dain rotavirus A lea sivvan badjel 90% njoammumis. Suomas badjel 50% dan hávis go mánás lea dakkár luhčadávda ahte son šaddá buohccevissui sivvan lea rotavirus.
Lolcat

Lolcat () lea govva mas lea ovtta dahje máŋgga bussá govva ja humoristtalaš teakstabihtáš. Bihtáš dábálaččat čállojuvvo lolcatgillii () mii lea bodnjojuvvon eaŋgalsgiella giellaoahppameattáhusaiguin. Ovdamearkka dihte cealkka "Can I have a cheeseburger?" () čállojuvvo dávjá lolcatgillii "I can has cheezburger?"
Girjedárogiella

Girjedárogiella (girje- ja ođđadárogillii bokmål) lea nubbi dárogiela čállinhábmi. Nubbi dárogiella lea ođđadárogiella. Girjedárogiela vuođđun lea leamaš dánskkagiella, mii lea hábmejuvvon dárogiela hállanvugiide ja dan mielde šaddan sierra giellan. 
Ii dihtto sihkkarit man gallis atnet girjedárogiela váldogiellan, muhto jáhkkimis 85 % álbmogis dahket dan. Vuođđoskuvllas 87 % oahppiin lea girjedárogiella váldogiellan skuvlajagis 2018/2019.
Ráppa

Ráppa lea jođánis, rytmmalaš lávlunvuohki mii állana hupmama guvlui. Hip hop ja ráppa leat leamašan lahkalagaid muhto dán áigge ráppa dihtto maiddái popas, eurodances, nu-metalis ja eará stiillain.
Ráppárat leat ovdamearkka dihte Nicki Minaj, Tinie Tempah, Tupac Shakur, Salt-N-Pepa, Rap Against Dictatorship, The Sugarhill Gang, PSY ja Eminem.
Davviriikkat.
Sámi ráppárat leat ovdamearkka dihte SlinCraze, Áilu Valle, Amoc, Fred Buljo, Duolva Duottar, ja Maxida Märak.
Ráppárat leat ovdamearkka dihte "Bomfunk MC's", Kana, Mercedes Bentso, Emmsjé Gauti, RSP, Kamelen, Kenneth Engebretsen Lars Vaular ja Karpe Diem.
Ađa

Ađa lea gođus mii lea dávttid siste. Ađđamis leat vuođđoseallat mat šaddadit iešguđet varraseallaid. Measta visot varraseallat šaddet ađđamis, muhtun sierra dáhpáhusain šaddet varraseallat dáđvvis ja vuoivasis nai. 
Mánás šaddet varraseallat measta buot dávttiin ja go olmmoš rávásmuvvá de dat šaddet mielgadávttis, oaiveskálžžus, čielgedávttiin ja erttegiin. 
Čielgeađa ii leat rievtti mielde ađa, dasgo dat lea oassi nearvafierpmis. 
Go ađa buohccá borasdávdii dat gohčoduvvo leukemiijan.
Vuođđosealla

Vuođđosealla lea biologalaš tearbma mii mearkkaša sealla mii máhttá juohkašuvvat agibeaivve ja ráhkadit máŋga gođustiippa. Vuođđoseallas lea nu gohčoduvvon eahpesymmetralaš juohkašupmi, nu ahte nubbi nieidaseallas boahtá sierranan sealla ja nubbi nieidaseallas bissu vuođđoseallan.
Aminosivra

Aminosivra dahje aminoháhppu leaorganalaš ovttastus mas lea sihke aminojoavku (-NH2) ja karboksylajoavku (-COOH) mat leaba laktásan seamma molekylii. 
Aminosivrrat leat ollu earáláganat muhto mihtilmas lea okta aminojoavku ja okta karboksylajoavku. Aminojoavku lea básalaš ja karboksylajoavku lea suvrris. Aminosivrrat čatnasit maŋŋálagaid nuppi nubbái. 50 aminosivrrat maŋŋálagaid lea polypeptiida ja eanetgo 50 gohčodit proteiidnan. Proteiinnain sáhttet leat máŋgalogi, čuođit dahje vaikko duháhat aminosivrrat. 
Olbmot dárbbašit 20 aminosivrra, ja mii máhttit hukset 11 dain. Duoid eará maid mii eat sáhte ieža hukset gohčoduvvojit vealtameahttun aminosivran. Dat leat borramušas fidnemis. 
Daid lassin leat badjelaš 400 eará aminosivrra mat eai ráhkat proteiinnaid. Dain leat eará biologalaš doaimmat. Muhtun aminosivrrat doibmet vuoigŋašiin. Dálkasat šlundivuođa vuostá váikkuhit dáid aminosivrraide mat leat ovdamearkka dihte serotoniidna.
Muhtun hormonat leat peptiiddat, ovdamearkka dithe oksytosiidna. Hormona mii stivre sohkkara ávnnasmolsuma, insuliidna, lea peptiida mas leat 51 aminosivrra. 
Ja dasto leat vel dahkuaminosivrrat maid laboratorias sáhttá dahkat.
Čuorvvasgávpi

Čuorvvasgávpi dahje bidjet lea vuohki mo šiehtadit gávppi, mas haddi mearrašuvvá dan mielde maid oastit čurvot. Gálvvut mat vuvdojuvvot leat dábálaččat báikki alde nu ahte olbmot besset geahčadit daid ovdal oastima. 
Dávjá lea nu ahte haddi allánaddá ja go olbmot leat heaitán čuorvumis de alimus čuorvvas vuoitá. Dábálaččat lea nu ahte gálvvu márkanhaddi ii leat dieđus ja vuovdi sáhttá dáinna lágiin oažžut vuoittu. Vuovdi sihtá alimus vejolaš hatti gálvvu ovddas ja oasti gis háliida bidjat unnimus vejolaš hatti. Ja oasti han ii dieđe man ollu ruđa dat eará oastit leat gergosat čurvet. Loahpaloahpas dáidá šaddat nu ahte olmmoš čuorvu stuorit hatti go lei álggus jurddašan. Muhtumin, earenoamažit filmmain guokte oasti čuorvugoahtiba gilvvu dassážii go nubbi vuollána. 
Ebay lea Amerihká máŋggariikkalaš fitnodat mii jagi 1995 rájes lágida neahttasiiddu čuorvvasgávppi várás. Doppe beassá gii ihkinassii gávppašit čuorvvasgávppiin interneahtas.
Guđahas

Guđahas (regulára heksaedar dahje regulára máŋggaseainnat). Geometriijas dat mearkkaša njuolggočiegat golmmaolat hápmi mas ravddat leat ovtta guhku. Guđahasa siiddut leat njealjehasat. Guđahasas leat guhtta siiddu, gávcci čiega ja guoktenuppelot ravdda. Jos ravda lea formula_1 guhku de guđahasa geassu lea:
formula_2
Ja siiddut areála lea 
formula_3
Okta lihtter lea okta guđahasdesimehter. Okta guđahasmehter lea 1000 guđahasdesimehter.
Čeardabivttas

Čeardabivttas lea árbevirolaš bivttas mii gullá guvlui dahje čerdii. 
Dán áigge čeardabiktasat geavahuvvojit hárve árgabeaibivttasin. Doaluin ja basiid áigge dat ain dihttojit. 
Čeardabiktasiiguin sáhttá ovddastit iežas ruovttuguovllu ja gávdnojit ollu norpmat iešguđet guovlluid ektui. Ovdamearkka dihte Sámi čeardabivttas, gákti, lea ollu earálágan miehtá Sámi. Sierralágán ivnnit, minstarat ja nu ain gullet iešguđet guvlui. Dakkár norpmat sáhttet leat oalle garrasat ja soapmásat oaivvildit ahte galggašii ásahit gáktenjuolggadusaid, go muđui ieđguđet guovlluid gáktenorpmat vigget seahkánit.
Norgga čeardabivttas lea bunáda.
Gáibmi

Gáibmi lea ožžon nama nuppi olbmos. Dát guovttos leaba dalle gáimmežat. 
Gáibmi lea dávjá lagas fuolki ja lea mielde máná bajásgeassimis. Ovtta sogas sáhttet máŋga olbmo geain lea seamma namma. Gáimmit nannejit olbmo gullevašvuođa ja iešdovddu.
Dakkárlágan nammavierut gávdnojit maiddái eará kultuvrrain. Eŋgelasgiellagat bidjet dávjá "Jr." maŋŋel bártni nama ja "Sr." maŋŋel áhči nama nu ahte earuhit áhči ja bártni geat leaba gáimmežat.
Musea

Musea dahje dávvirvuorká lea almmolaš lágádus mii čoaggá, vurkkoda, dutká ja váldá ovdan historjjálaš, kulturhistorjjálaš ja luonddudieđalaš dávviriid. Museaid doibmii gulli dieđa lea museologiija. 
Museas leat čájáhusat gos olbmot besset geahčadit daid dávviriid. Miehtá máilmmi gávdnojit sihke gávpogiid stuorra museat ja smávvagávpogiid ja gilážiid museat mat leat unnibut. 
Iešguđetlágan museat leat dáiddamuseat, dieđamuseat, soahtemuseat ja mánáidmuseat. Máilmmi stuorimus museat leat ovdamearkka dihte Parisa Louvre, Kiinná Beijinga riikkamusea, Washington D.C Smithsonian Institution ja Londona British Museum. 
Museat leat dávjá stuorra dálut muhto muhtun museat leat maiddái olggo ovddas.
Alkoholajuhkamuš

Alkoholajuhkamuš lea juhkamuš mas lea etanola. Etanola manná oaivái, namalassii guovddášnearvafierbmái, ja olmmoš gárihuvvá. 
Kemiijalaš geahččanguovllus alkohola gokčá stuorit joavkku molekylaid mada etanola gullá. 
Alkoholajuhkamušat leat ovdamearkka dihte viidna, viidni, vuola, sider, buolleviidni jna. 
Alkohola leat máŋgga sajis buolláhan digaštallama, go muhtun olbmot fuonášit gárrendili ja makkár heajos váikkuhusaid dat buktá servodahkii.
Čuvvovaš beaivve muhtun olbmot leat illávejiid. Dalle olbmos leat nu gohčoduvvon gomát. Dalle olmmoš veadjá vuovssadit ja oaivi bávččastit. Alkohola lea mirku ja olmmoš mii juhká menddo ollu soaitá buohccát vuoivvasdávdii. 
Soapmásat gis čujuhit alkohola buriid váikkuhusaide, muhto dákko buohkat eai leat ovttaoaivilis. Muhtun dutkamušat čujuhit dasa ahte viinni buorit váikkuhusat eai leat justa alkohola dihte.
Vuola

Vuola (oarjin) dahje vuolla (nuortan) lea alkoholajuhkamuš mas lea málddis, hombil ja čáhci. Olbmot leat dahkan vuollaga juo don dološ ráje. Vuola juhket miehtá Davviriikkain. 
Vuollagii lávejit bidjat iešguđet máistagiid, murjjiid ja urtasiid. 
Báiki gos ráhkadit vuollaga lea vuollabijahat dahje bryggeriija.
Artrosa

Artrosa dahje lađasvihki lea dábáleamus lađasdávda. Lađđasiidgaskasaš njuorggis nohká bearehaga ja ii nagot savvot. Dađistaga bohtet vuosttaš dávdamearkkat, bákčasat lihkahaladetiin ja go lea vel gollan muhtun áigi lađđasat bávččastit go čohkká jaska. 
Dagaldagat mat lasihit riskka buohccát artrosii leat: 
Go olmmoš lea buohcame artrosain, de dákteriggi nuppástuvvá. Guovtti lađđasa gaskkas lea njuorggis ja röntgengovas dat neaktá seakka spálgun. Muhto dađistaga go njuorggis nohká de spálgu mii oidno röntgengovas seaggu. 
Artrosa lávejit dálkkastit muhto olbmuid geas lea spirallađđasa artrosa atnet garrasit juolggis, ja go ii bastte vázzit šat de lávejit kirurgat čuohpadit ja bidjat dahkulađđasa, nu gohčoduvvon protesa. Dat lea hui dábálaš čuohpadeapmi, man ortopedat dahket.
Giellaoahpahus

Giellaoahpahus lea vierrogiela oahpahus. Vierrogiella lea dat giellan mii ii leat eatnigiella. Gielaid oahpahit sihke institušuvnnain ja priváhta kurssain.
Gaskaáiggis ledje olu olbmot geat ohppe latiidnagiela. Dán áigge lea fas eŋgelasgiella, duiskkagiella, fránskkagiella ja espánnjagiella bivnnuhat. 
Giellaoahpahus lágiduvvo dan giela mielde maid oahppi hálddaša. Gielat mat leat sullalagaid leat álkkit oahpahit. Ovdamearkka dihte fránskkagiel olbmui lea álkkimus oahpahit duiskkagiela, eŋgelasgiela ja espánnjagiela. 
Oahpahanvuogit.
Buohkat eai leat ovttaoaivilis mii livččii buoremus vuohki oahpahit vierrogiela. Muhtun olbmot oaivvildit ahte sániid oahppan lea deháleamus, ja earát fas ahte oahppi galggašii jođáneamus lági mielde ságastit ja atnit giela njálmmálaččat. Giellaoahpahus orru goit guođđán dan doaladumi mii lei čuođi jagi áigi, go galggai eanas teavsttaid lohkat.
Bircu

Bircu lea guđahas maid sáhttá bálkestit, dalle olmmoš birccasta. Bircu sáhttá galkat máŋga ládje. Dábálaččat leat guhtta siiddu mas leat okta gitta guhtta čalmmi. Dán ráhkadus lea nu ahte guokte vuostálas logu submi lea čieža. Nu ahte 1 ja 6, 2 ja 5, 3 ja 4 leaba vuostálagaid. 
Dasa lassin gávdnojit vel eanet birccut main leat eanet siiddut go guđahasas. 
Gávdnojit spealut mas lea dušše bircun nugo craps mii lea kasiidnospeallu.
Bircu lea maid dehálaš máŋga breahttaspealus. Dávjá galgá cadjit dan mielde, mo bircu almmuha. Muhtumin birccasta guvttiin birccuin oktanaga. 
Go birccasta ja bircu gahččá láhttái ferte ođđđasit birccastit. 
Bircospeallu mii dáidá eatnašii oahpis lea Yatzy.
Måehvie

Måehvie () lea Ruovatvuona gieldda hálddahusguovddáš. Čoahkkebáikkis orrot 18 317 olbmo (2012).
Alléa

Alléa lea geaidnu, guđe guktot bealli šaddet muorat gurgadasas.
Miranda de l Douro

Miranda de l Douro () lea gávpot Davvinuorta-Portugálas. Gávpogis hállojuvvo mirandesagiella. Guovddášgilli lea Douro-joga gáttis Portugála ja Espánnja ráji alde.
Gávpotoasit.
Miranda de l Douro juohkašuvvá hálddahuslaččat 13 gávpotoassái (mir. "freguesie"). Dá addojuvvo mirandesagielat nama maŋŋá ruođuin portugálagielatge namma.
Douro

Douro (mirandesagillii ja portugálagillii) dahje Duero (spánskkagillii) lea eatnu mii álgá Espánnjas Soria eanangottis ja golgá Portugálas Porto ja Vila Nova de Gaia gávpogiid gaskkas Atlántamerrii. Eanu guhkkodat lea 895 kilomehtera ja dan golganguovlu lea 79 096 km2 nappo dat lea goalmmádin stuorimus eatnu Iberianjárggas.
Petra Laiti

Petra Laiti dahje Ásllat-Mihku Ilmára Mika Petra (r. geassemánu 30. b. 1995 Anár, Suopma) lea sámeaktivista ja Suoma Sámi Nuoraid ságadoalli. Jagi 2018 son doaimmai Suoma studeantagottiid lihtu várreságadoallin. Dasa lassin Laiti lea váikkuhan eará earret City-Sámit-searvvis, Ellos Deatnu! -aktivistajoavkkus ja ON:a Máilmmi eamiálbmotnuoraidlihtu ("Global Indigenous Youth Caucus") oktan ságadoallin.
Son lea oaivvildan eará earret Jiekŋameara ruovdemáđija, Deanu guolástansoahpamuša ja sámekultuvrra oamasteami vuostá.
Sunmi

Lee Sun-mi (, r. miessemánu 2. b. 1992 Iksan, Davvi-Jeolla, Lulli-Korea) lea lullikorealaš lávlu gean artistanamma lea Sunmi (). Son lea dovddus k-pop-musihka Wonder Girls -joavkkus.
Eallin.
Lee Sun-mi riegádii miessemánu 2. b. 1992 Iksanis, Davvi-Jeollas, Lulli-Koreas. Doppe su áhčči bajásgesii Sun-mi ja su guokte nuorat vielja okto. Sun-mi áhčči lei goittotge hui buozus; son lei ožžon tuberkulosa manin son lei šaddan buohccevissui. Dalle Sun-mi mearridii ahte ferte dinet olu ruđaid ja johtilit vaikko son lei dušše 9-jahkásaš. Su mielas buoremus vuohki olahit dan lei šaddat k-pop-lávlun. Jagi 2004 dat niehku šattai duohtan go son beasai skearrofitnodat JYP Entertainment hárjehallanprográmmii.
2007–2011.
Sun-mi lávllui k-pop-musihka Wonder Girls-joavkkus jagiid 2007–2010. Ođđajagimánu 2010 loahpa JYP Entertainment almmuhii ahte Sunmi áigu doallat bottu ja studeret fas. Sunmi earránii joavkkus goittotge easka go Wonder Girls máhcaimet Koreai guovvamánu. Jagi 2011 son beasai Dongguk universitehtii mas son logai teáhtera. 
2012–2017.
Jagi 2013 son lea šaddan soloartistan go su EP-skearru "Full Moon" almmuhuvvui.
Chinwe Okoro

Chinwe Okoro (r. geassemánu 20. b. 1989) lea nigerialaš kuvllasuhppejeaddji ja skierrobálkesteaddji. Son lea vuoitán bođuvaláštallama afrihkámeašttirgilvvuin nissoniid skierrobálkesteami jagiid 2012 ja 2014 ja maiddái nissoniid kuvllasuhppema jagi 2012.
Sam Smith

Samuel Frederick ”Sam” Smith (r. miessemánu 19. b. 1992 London, Englánda, Ovttastuvvan gonagasriika) lea 
brihttalaš lávlu ja lávlladahkki gii lea vuoitán Grammy-bálkkašumi. 
Mánná- ja nuorravuohta.
Samuel Frederick Smith riegádii miessemánu 19. b. 1992 Londonis Frederick Smithii ja Kate Cassidyii. Smith lea muitalan ahte mánnávuođas earát givssidedje su go sus leat dalle čiččit. Čiččiin gurrejuvvui buoidi ja čuohpahuvvojedje eret go son lei 12-jahkásaš. Smith lei Youth Music Theatre UK -teáhterjoavkku lahttu. Jagi 2007 čájáhalai ja lávllui joavkku Oh! Carol -čájáhusain. Ovdal go son čájáhalai musihkkateáhteris, Smith lávllui eará jazzjoavkkuin. Jazzpianista Joanna Eden oahpahii Smithii lávluma ja lávlagiid dahkama.
Karriera.
Smith lea šaddan beakkán golggotmánu 2012 go son lávllui Disclosure-joavkku ”Latch”-musihkkabihtás mii bođii 11. sadjái Ovttastuvvan gonagasriikka siŋŋellisttus. Čuovvovaš geardde go Smith lávllui nuppi musihkkajoavkku bihttás lei go son lávllui Naughty Boy ”La La La” -bihtás mii bođii 11. sadjái Ovttastuvvan gonagasriikka siŋŋellisttus miessemánu 2013. Dát lei Smith vuosttaš geardde listtu vuosttašsajis.
Sanctus Omega Vielljavuohta

Sanctus Omega Vielljavuohta () dahje Omega lea elektronihka ja kybernetihka studeanttasearvi NTNU:as. Omega álggahuvvui 1919:is Troandimis, boares NTH:as. Searvi lea odne okta Troandima stuorámus, studeanttaservviid gaskas. Omegas leat iešguđelagan uhccit lávdegottit. Sis leat ovddasvástádusat vissis bargguide.
Dološáigi.
Dološáiggi elektronihkkastudeanttat juogadedje sárgunlanjá mašiidnastudeanttaguin. Ovttastallan mielddisbuvttii hálu ággahit elektronihkkastudeattasearvvi. Cuoŋománnu 13. beaivvi 1916:is čoahkknedje sullii njealljelogivihtta elektronihkkastudeanttat "Håndverkeren” Elektroteknihkalaš Searvi mielde. Dát searvi gáiddai 1918:is. Jagi maŋŋel álggahuvvi Omega (nubbi Omega). Dát nubbi Omega searvi álggahuvvui golggotmánu 1919:is, maŋŋel ovtta bartamátkki.
Goččunviehkan.
Juohke jahki lea doalut man váldahallá čierastit iežaráhkadan gielká vulos vielti. 
Omega Divohat.
Omega Divohat (, oaniduvvon “OV”), álggahuvvui 1971:is Omega searvvis. Divohat addá searvvi mielláhtuide vejolašvuođa bargat elektronihkkaprošeavttaiguin ja eará hommáiguin. Odne, 2019:is, lea divohat gártan iežas searvin mii ovttasbargá Omega servviin sosiála ja historjjálaš áššiidguin. OV lea dábálaččat rabás eanas oasi beaivvis ja eahkedis maiddái, earret árra iđida.
Vera Vitali

Anna "Vera" Vitali (r. golggotmánu 3. beaivve 1981 Stockholbma, Ruoŧŧa) lea ruoŧŧelaš neavttár ja dramaturga.
Eallin ja bargu.
Vera Vitali lea riegádan Stockholmmas. Su áhčči lea neavttár Leon Vitali ja su eadni bivttasteaddji Kersti Vitali. Doppe son maiddái šattai bajás. Dušše moadde jagi oppa bearaš orui Londonis, daningo su áhčči barggai doppe neavttárin ja Stanley Kubricka persovnnalaš assisteantan. Dalle Vitali beasai čuovvut lahka filmma ráhkadeami.
Evelyn Rasmussen Osazuwa

Evelyn Rasmussen Osazuwa (r. miessemánu 15. b. 1986 Oslo, Norga) lea norgalaš neavttár ja slam-poehta.
Grace Apiafi

Grace Apiafi (r. skábmamánu 27. b. 1958) lea nigerialaš kuvllasuhppejeaddji ja skierrobálkesteaddji.
Ljouwert

Ljouwert (hollánddagillii "Leeuwarden") lea Friisaeatnama oaivegávpot.
Anna Lumikivi

Anna Lumikivi (ovddeš Anna Lumisalmi, ) lea nuortalaš leuddejeaddji, musihkkár ja kulttuuribargi Avvilis. Son válmmaštuvai Ohcejoga Sámi musihkkaakademiijas miessemánu 2016.
Su áhčči lea nuortalaš kántor ja jorgaleaddji Erkki Lumisalmi ja su eadni lea Aulikki Lumisalmi. 
Suõmmkar.
Lumikivi ovttas Hanna-Maaria Kiprianoffin leuʹddjeba Suõmmkar-joavkkus.
Sámi Grand Prix 2019.
Lumikivi lávlu Sámi Grand Prix 2019 -lávlungilvvus "Mõõn tiõrvân". Son lea ieš dahkan šuoŋa ja čállán lávlla sániid.
Gáldut.
Mammografiija

Mammografiija lea čiččiid röntgendutkamuš. Dainna isket leago čiččis šattalmas dahje eará nuppástus, dego systa. 
Dutkamuš addá oalle dárkilis govaid ja das lea hui unnán röntgensuonjardeapmi. 
Ruoŧas dárkkistit buot nissonolbmuid čiččiid go sii leat 40 ja 74 jagi gaskkas. Dakkár joavkodutkan gohčoduvvo sillin (eŋgelasgillii "screening"). Dainna lágiin gávdná čižžeborasa ovdal go olmmoš oaidná dahje dovdá dávdamearkkaid. Jus gávdná šattalmasa árrat lea vejolaš dearvvasnuvvat.
Ovdal dutkamuša ferte iskat leatgo eamidielkkut dahje árppat dainnago dat sáhttet neaktit šattalmassan. 
Muhtumin sillema govain oidno nuppástus čiččis. Dalle lea dárbu dutkat eanet vai oažžu čielgasa mii dat jur lea. Sáhttá govvet čičči eará guovllus nu ahte nuppástus oidno buorebut. Muhtumin doavttir dárbbaša dutkat ultrajienain. Dalle lea maid vejolaš čuoggut náluin ja váldit sealla- dahje gođusiskosa čiččis.
Sermeq Kujalleq

Sermeq Kujalleq () lea stuorra jiehkki Kalaallit Nunaata oarjeoasis. Dat buvttada logi proseantta olles Kalaallit Nunaata jiekŋaváriin ja eanet jiekŋamássá go mihkkige eará jiehkki eananspáppa davábealis. Dálkkádatnuppástusa dihte boares jiekŋa lea goit suddan juo 1800-logu gaskamuttu rájes johtilit go ođđa lea šaddan ja 2000-logu alggus Sermeq Kujalleqa suddan lei máilmmiviidosaččat dehálaččamus sivva mearragierraga badjáneapmái. Sermeq Kujalleq dárkkuha kalaallisutgillii lulimus jiehki.
Itilleq (Qeqqata)

Itilleq (ovdalaš čállinhápmi "Itivdleq") lea gilli unna sullos Kalaallit Nunaata oarjeoasis Qeqqata gielddas.
Itilleq

Kalaallit Nunaatis lea guokte Itilleq (ovdalaš čállinhápmi "Itivdleq") -nammasaš báikki:
Itilleq (Kujalleq)

Itilleq (kalaallisutgillii "Itilleq", ovdalaš čállinhápmi "Itivdleq", dánskkagillii "Eggers Ø") lea suolu Kalaallit Nunaatis Kujalleqa gielddas. Sullos lea Kalaallit Nunaata lulimus njárga Nunap Isua.
Nuortalaččaid ja gielddasápmelaččaid gahpirat

Nuortalaččaid ja gielddasápmelaččaid gahpirat ja daid geavahanvuogit spiehkastit olu davvi-, julev- ja lullisápmelaččaid gahpiriin ja geavahanvugiin. Ovdamearkka dihte nuortalaš ja gielddasápmelaš nieidda- ja nissongahpir čájeha dan geavaheaddji siviilaseađu.
Nieidda- ja nissongahpirat.
Nuortalaš ja gielddasápmelaš nieidda- ja nissongahpirat muitalit hui olu nissonolbmuid siviilaseađu birra: leago gahpira geavaheaddji náitalan vai náitalkeahttá ja leago son leamaš náitalan. Siviilaseahtu oidno gahpermálles go náitalkeahtes ja mánáhis nieiddain lea eará gahpir go náitalan nissoniin ja náitalan nissoniin eará go leaskkain. Daidda árbevirolaš gahpiriidda lassin lea šaddan ođđa gahpermálle nissoniidda geain ii leat guoibmi, geat orrot guimmiineaset rabaslihtus dahje geat lea náitalkeahtes eadni. Dakkáraččaide Heidi Gauriloff lea duddjon gahpira.
Nieiddagahpir "peeʹrvesǩ".
"Peeʹrvesǩ" lea nissonolbmuid vuosttaš gahpir. Dábálaččat nuortalaš nieiddat ožžot dan gahpira rihppaskuvlla maŋŋel nappo sii devdet 16 jagi, muhto otne beaivve gahpira orro geavaheamen muhtumin maiddái vel nuorat nieiddat. Dan gahpira sáhttá geavahit girkovihaheami lohppii rádjái man maŋŋá moarsi risteadni dahje moarsebiigá váldá eret peeʹrvesǩ-gahpira ja bidjá eamitgahpira "šaamšiǩ" su oaivái.
Eamitgahpir "šaamšiǩ".
"Šaamšiǩ" lea čoarvegahpir maid nuortalaš ja gielddasápmelaš nissonat geavahit dan maŋŋá go sii leat náitalan. Gahpira moarsái skeŋke su eadni. Eamitgahpira son geavaha nu guhká go son lea náitalan ja eallá. 
Leaskagahpir "pooʹvdneǩ" dahje "poʹvdneǩ".
Juos náitalan nisson báhcá leaskan, son sáhttá válljet, háliidago son geavahišgoahtit leaskagahpira "pooʹvdneǩ" (maiddái "poʹvdneǩ"). Juos son ii háliit ođđasis náitalit, son geavaha "pooʹvdneǩ"-gahpira gitta jápmima rádjái, muhto juos háliidat, son ii geavat gahpira ollege.
Ođđamállet, vel namahis gahpir stáhtuskeahtes nissoniidda.
Juos nuortalaš dahje gielddasápmelaš nisson lea earránan, ovdal ii leat heivvolaš gahpir nu ahte son ii šat geavahan maiddege gahpira. Dakkár nissoniin lea dál molssaeaktu go Heidi Gauriloff lea duddjon ođđamállet gahpira sidjiide. Dat gahpermálle heive maiddái nissoniidda geat eai leat goassege náitalan, nissoniidda geat orrot rabaslihtus ja náitalkeahtes nissoniidda geain leat mánnát. Dakkár gahpermálle namman lea evttohuvvon "neezzneǩ" dahje "pääʹddiǩ". Vuosttaš nisson gii lea geavahan dakkár gahpermálle lei Katja Gauriloff go son vuittii Jagi nuortalaš -bálkkašumi golggotmánu 2016.
Dálvegahpir "triiviǩ".
"Triiviǩ" lea nissoniid dálvegahpir; dievdduid dálvegahpira namma lea "peʹlljkeäʹpper".
Dievdogahpirat.
Dálvegahpir "peʹlljkeäʹpper".
"Peʹlljkeäʹpper" lea dievdduid dálvegahpir; nissoniid dálvegahpira namma lea "triiviǩ".
Peeʹrvesǩ

Peeʹrvesǩ nuortalašgillii ja пе̄рьвесськ gielddasámegillii lea nuortalaš ja gielddasápmelaš nissonolbmuid vuosttaš gahpir. Dábálaččat sii ožžot dan láđđegahpira rihppaskuvlla maŋŋel nappo sullii go devdet 15–16 jagi, muhto otne beaivve gahpira orro geavaheamen muhtumin maiddái vel nuorat nieiddat. Dan gahpira sáhttá geavahit girkovihaheami lohppii rádjái. 
Gahpira namma etymologiija.
"Peeʹrvesǩ"-gahpira namma boahtá ruoššagiel sánis "перевязка". Eará sámegielaide gahpira namma maiddái boahtá seammá sánis: gielddasámegillii "пе̄рьвесськ", darjjesámegillii "pervesk" ja ugralaš fonetihkalaš transkriberenvuogádagain čállojuvvon áhkkilsámegillii "per̜evĭes̜̄k͕e". Seammá ruoššagiel sánis leš maiddái gárjilgiel sáni "perväskä".
"Peeʹrvesǩ"-gahpira oasit.
"Peeʹrvesǩ"-gahpirii gullet gállobihttá ja báttit. Gállobihttá siste lea beassenanodas, man birra lea gorrojuvvon rukses láđđi. Gahpiris ii leat ollege "kõʒʒ"-geahči iige gahpervuođđu. Dábálaččat "peeʹrvesǩ"-gahpira ala giesastuvvo ovttaivnnat dahje lieđđás liidni mii čadnojuvvo gáibbi vuollái. 
Erohusat Suoma ja Ruošša bealde orruid gahpiriin.
"Peeʹrvesǩ"-gahpiris leat oktasaččat gállobihttá, báttit, beassenanodas ja dat ahte gahpir hervejuvvojit bearraliiguin, muhto gahpermállet, bearralhearvvat ja gállobátti geavaheapmi eai leat. Ovdamearkka dihte Suoma bealde orruid gahpermálles gállobihttá lea geavllas nappo rabas duohken, go fas Ruošša bealde orruid gahpermálles dat lea gierdu. 
Suoma bealde geavlegahpira gállobihtá vuoláravda hervejuvvo bearraliiguin, badjeravda fas bearraliiguin ja boaluiguin. Hearvvaid gaskii lea sadji guhkes gállobáddái main gahpir čadnojuvvo oaivái. Gállobáddái lassin leat dávjá earáivnnat hearvabáttit mat heaŋgájit sealggi bealde ja maid soagŋostalli sáhttá čuolbmat go nuorrabárra áiguba náitalit. Go Ruošša bealde gahpermálle lea gierdu nu ahte ii leat seamma láhkái dárbbašlaš čatnat gahpira oaivái ja kánske go hearvamálle lea iešguđetlágan, gállobátti váilo.
Nieiddagahpiris eamitgahpirii.
Moarsi heaitá geavaheamis su "peeʹrvesǩ"-gahpiris dan maŋŋá go son vihahuvvo. Vihaheami áigge sus lea bruvda oaivvi ala. Vihaheami maŋŋá moarsi ovdii loktejuvvo stuorra liinni man duohken su risteadni dahje náittoseadni váldá eret "peeʹrvesǩ"-gahpira ja rahpá moarsi bárggáldaga. Son bárgida moarsái guokte bárggáldaga, giessá daid báttiiguin oaivečohka ala ruvdnan ja bidjá eamitgahpira "šaamšiǩ" su oaivái. Bárggáldatruvnna ja "puällõk"-niehkkeláđđi vehkiin "šaamšiǩ" bissu buorebut oaivvis. Juos eamidis lea nieida, son oažžu eatnis "peeʹrvesǩ"-gahpira.
"Peeʹrvesǩ"-lágán gahpirat eará guovlluin.
Gárjilis lea "peeʹrvesǩ"-lágán nieiddagahpir man namma lea "perväskä". Dat gahpir gullá oulankalaš álbmotbiktasiidda vuođđuduvvon rádjegárjilaš čeardabiktasiidda. Maiddái "perväskä"-gahpira gállobihtá siste lea beassenanodas. Vaikko gahpir orru leamen ovttalágan go Ruošša bealde gierdomálle, dat ii leat go "perväskä" lea rabas maŋŋeoaivvi buohta. 
Ruovttueatnan gielaid guovddáža Gárjilgiel sátnegirjji mielde "perväskä" ii leat nieiddagahpir, muhto bruvda. Finnas diehtá muitalit, ahte "perväskä"-gahpir lei bruvdan 1880-logus, muđui dat lei juo dalle maiddái nieiddagahpir.
Pooʹvdneǩ

Pooʹvdneǩ dahje poʹvdneǩ lea nuortalaš ja gielddasápmelaš nissoniid leaskagahpir. Leaska sáhttá válljet, háliidago son geavaha gahpira. Juos son geavaha leaskagahpira, dat čájeha buohkaide ahte son ii háliit ođđasis náitalit. Juos son ii geavat leaskagahpira, dat fas čájeha buohkaide ahte son háliida.