tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Kristin Røymo

Kristin Røymo (riegádan njukčamánu 4. beaivvi 1973:s) lea politihkar (Bb), gii 2016 rájes doaibmá Romssa suohkana sátnejođiheaddjin. Golggotmánu 14. beaivvi 2015 rájes geassemánu 30. beaivvi 2016 rádjái, son doaimmai Romssa gávpotráđđejođiheaddjin. Sátnejođiheaddji (2016-2019).
Son lea riegádan Vestvågøyii ja bajásšattai Stáiggu suohkana báikkis Helnessund. 1995:s son fárrii Romsii. Røymo lea lohkan stáhtadiehtaga, pedagogihka ja psykologiija. Sus lea "Peace and Conflict Tranformation" mastergráda Romssa universitehtas.
Jonas Gahr Støre

Jonas Gahr Støre (riegádan borgemánu 25. beaivvi 1960:s) lea Norgga politihkar ja Bargiidbellodaga jođiheaddji. Son lei Norgga dearvvašvuohta- ja fuolahusministtar čakčamánu 21. b. 2012:s 2013:a ráđđehusmolsuma rádjái. 2005:s 2012:ii son lei olgoriikkaministtar. Son lea Oslo Stuorradiggeáirras 2009 rájes.
Støre válljejuvvui Bargiidbellodaga jođiheaddjin 2014:s. Ovdal su lea Jens Stoltenberg leamaš jođiheaddji. Støre lea bargan stáhtačállin Stáhtaministara kantuvrras (2000–2001) ja Norgga rukses ruossa generálačállin (2003–2005). Son lea lohkan stáhtadiehtaga universitehtas.
Listu Norgga bellodagain

Dát lea listu Norgga bellodagain mat leat Stuorra- dahje Sámedikkis.
Stuorradiggi.
Stuorradikkis leat dál 9 bellodaga:
Sámediggi.
Sámedikkis leat dát bellodagat:
Hans Fredrik Grøvan

Hans Fredrik Grøvan (r. skábmamánu 1. beaivvi 1953) lea Norgga politihkar, gii gullá Risttalaš Álbmotbellodahkii. Son lea 2013 rájes stuorradiggeáirras. 2019 rájes son lea bellodaga parlamentáralaš jođiheaddji.
1995:s 2007:ii son lei Lyngdal suohkana sátnejođiheaddji.
Kjell Ingolf Ropstad

Kjell Ingolf Ropstad (r. geassemánu 1. beaivvi 1985) lea norgalaš politihkar, gii 2019 rájes lea Risttalaš Álbmotbellodaga (RÁb) jođiheaddji ja Erna Solberga ráđđehusa mánáid- ja bearašministtar.
Son lea 2009 rájes leamaš okta Nuorta-Agdera fylkka stuorradiggeáirrasiin. 2017 rájes 2019 rádjái son lei RÁb:a nubbi nubbijođiheaddji. Ropstad lea Oslo universitehtas lohkan láhkadiehtaga ja ekonomiija, main sus lea bachelorgráda.
Erna Solberga ráđđehus

Erna Solberga ráđđehus lea dálá (2019) Norgga ráđđehus, mii lea čohkkán golggotmánu 16. beaivvi 2013 rájes. Stáhtaministtar lea Erna Solberg (Olgeš). Ođđajagemánu 22. b. 2019 rájes oassálastet Olgešbellodat, Ovddádusbellodat, Gurutbellodat ja Risttalaš Álbmotbellodat ráđđehussii. Álggos ledje dušše Olgeš ja Ovddádusbellodat lahtut, ja Gurut šattai lahttun ođđajagemánu 18. b. 2018:s.
Birasbellodat Ruonát

Birasbellodat Ruonát (BR) (girjedárog. "Miljøpartiet de Grønne", ođđadárog. "Miljøpartiet dei Grøne") lea Norgga politihkalaš bellodat. 2013:s dat válljejuvvui Stuorradiggái vuosttaš geardde. Dálá Stuorradikkis (2017–2021) bellodagas lea okta áirras, Une Bastholm Oslos eret.
BR:s ii leat jođiheaddji, muhto guokte ságadoalli: okta nisu ja okta dievdu. Dálá (2019) ságádoallit leat Arild Hermstad ja Une Bastholm.
Ruoksat (Norgga bellodat)

Ruoksat (R) (girjedárog. "Rødt", ođđadárog. "Raudt") lea Norgga sosialisttalaš politihkalaš bellodat. Bellodaga jođiheaddji lea 2012 rájes Bjørnar Moxnes. Bellodat vuođđuduvvui 2007:s. 
2017:s válljejuvvui Stuorradiggái Bjørnar Moxnes Oslo válgabiirres.
Bjørnar Moxnes

Bjørnar Moxnes (r. juovlamánu 19. b. 1981) lea norgalaš politihkar, gii 2012 rájes jođiha bellodaga Ruoksat. Son gohččoda iežas sosialistan.
Moxnes válljejuvvui Stuorradiggái 2017:s, ja lea Ruoksada aidna stuorradiggeáirras.
Trygve Slagsvold Vedum

Trygve Slagsvold Vedum (r. juovlamánu 1. b. 1978) lea norgalaš eanadoalli ja politihkar, gii 2014 rájes jođiha Guovddášbellodaga. Son lea 2005 rájes leamaš Hedmarka válgabiirre stuorradiggeáirrasin.
Son lei Jens Stoltenberga nuppi ráđđehusa eanandoalloministtar 18.6.2012–16.10.2013.
Børge Brende

Børge Brende (r. čakčamánu 25. b. 1965) lea norgalaš politihkar (Olgeš), gii 2013 rájes 2017 rádjái lei Erna Solberga ráđđehusa olgoriikkaministtarin. Son lea ovdal leamaš birasgáhttenministtarin (2001–2004) ja ealáhus- ja gávppašanministtarin (2004–2005).
2017 rájes son bargá Máilmmi ekonomalaš foruma presideantan.
Audun Lysbakken

Audun Lysbakken (r. čakčamánu 30. b. 1977) lea norgalaš politihkar, gii 2012 rájes jođiha Sosialisttalaš Gurutbellodaga. Son lea 2009 rájes stuorradiggeáirrasin, ja lei maiddái áirrasin 2001–2005.
Tone Wilhelmsen Trøen

Tone Wilhelmsen Trøen (r. guovvamánu 23. b. 1966) lea norgalaš politihkar, gii 2018 rájes doaibmá Norgga stuorradiggepresideantan.
Geir Bekkevold

Geir Jørgen Bekkevold (r. skábmamánu 19. b. 1963) lea norgalaš politihkar ja Risttalaš Álbmotbellodaga stuorradiggeáirrasin 2009 rájes. Son lea oahppan teologiija ja bargan báhppan.
Olaug Bollestad

Olaug Vervik Bollestad (r. skábmamánu 4. b. 1961) lea norggalaš politihkar (RÁb), gii ođđajagemánu 22. b. 2019 rájes lea Erna Solberga ráđđehusa eanadoallo- ja biebmoministtarin.
Son lea 2013 rájes RÁb:a stuorradiggeáirrasin. Ovdal son lea bargan buohccedikčun.
Tore Storehaug

Tore Storehaug (r. guovvamánu 18. b. 1992) lea norgalaš politihkar, gii 2017 rájes lea Risttalaš Álbmotbellodaga stuorradiggeáirrasin Sogn ja Fjordane válgabiirres. Son lea bajásšaddan Askvoll suohkanis.
Dagfinn Høybråten

Dagfinn Høybråten (r. juovlamánu 2. b. 1957) lea norgalaš politihkar (RÁb). Son jođihii Risttalaš Álbmotbellodaga 2004 rájes 2011 rádjái. 2018:s son namahuvvui Stuorradikkis Duohtavuođa- ja soabahankommišuvnna jođiheaddjin.
Siskkit Fosen

Siskkit Fosen () lea gielda Trøndelága fylkkasuohkanis. Gielda álggáhuvvui ođđajagemánu 1. beaivvi 2018:s, go ovddeš gielddat Rissa ja Leksvik časke oktii.
Trøndelága fylka

Trøndelága fylka (, ) lea Norgga fylka, man rádjefylkkat leat Nordlánda, Møre ja Romsdal ja Innlandet. Fylka álggahuvvui ođđajagemánu 1. beaivvi 2018:s, go ovddeš Lulli-Trøndelága fylka ja Davvi-Trøndelága fylka časke oktii. Fylkkagovastat lea seamma go ovddeš Davvi-Trøndelága govastat.
Birgon fylka

Birgon fylka lea Norgga ovddeš fylka. 1831:s čuldii Birgon ámta Søndre Bergenshus ámtas. Birgonis ja Søndre Bergenshusas ledje seammá ámtamánni 1907:ii. 1918:s namma nuppástuvai Birgon fylkii. De časke Bergen ja Hordaland fylkkat oktii 1972:s.
Birgon fylkka fylkkanummir lei 13.
Færder gielda

Færder lea gielda Vestfoldda fylkkas. Gielda álggáhuvvui ođđajagemánu 1. beaivvi 2018:s go Tjøme ja Nøtterøy gielddat oktiičaske.
Våler

Våler lea guovtti Norgga gieldda namma:
Gao Brothers

 
Gao Brothers (, "gāo shì xiōngdì") leaba kiinnálaš vieljaguovttos Gao Zhen (高兟, r. 1956) ja Gao Qiang (高强, r. 1962), geat leaba dáládáidaga dáiddárat. Soai leaba Jinan-gávpogis eret, muhto dánáigge orruba ja bargaba Beijingis.
Černobyla lihkohisvuohta

Černobyla lihkohisvuohta dáhpáhuvai dálá Ukrainas Kiova davábealde cuoŋománu 26. beaivvi 1986. Černobyla váimmusrusttega njealját reáktor bávkkehii golbma kilomehter olggobealde gávpoga Pripjat. Rádioaktiiva balva leavai miehtá Eurohpa ja kontaminerii viiddis eatnamiid Ukrainas, Vilges-Ruoššas ja Ruoššas. 
Reáktor bávkkehii go bargit čađahedje iskkosa mii ii menestuvvan. 
Pripjat buollinveahka bođii báikki ala maŋŋel logi minuhta ja álge jáddadit dola. Guđas dain jápme alla suonjardanmeari dihte. 
Álggus Sovjetlihttu čiegadii lihkohisvuođa máilmmi ovddas. Ruoŧa váimmusfápmorusttegis Forsmarkas fuobmájedje ahte bargi skuovat ledje radioaktiivvat. Álggos sii jáhkke ahte dat bođii sin iežaset reáktoris, muhto go riŋgestalle eará váimmosfápmorustegiidda ja gulle doppe lei maid radioaktivitehta loktanan.
Reáktor soiccuhii rádioaktiiva suovaid áibmui logi beaivvi. 70% manai Vilges-Ruššii. 
Pripjatlaččat fárrehuvvojedje eret ja dohko ii oaččo oktage orrot šat. Guovlu lea vesáiduvvan ja eallit lea vallji.
Dearvvašvuođalaš váikkuhusat.
WHO Černobyl-raporta jagi 2006 rájes muitala ahte 134 olbmo buohccájedje akuhta suonjardandávdii. Dain jápme guoktelogigávccis. 
Maŋŋel lassánii galbaráksáboras Ukrainas ja Vilges-Ruoššas roasu dihte. Ruoŧa Suonjarsihkkarvuođaeiseválddi raporta (2001) muitala ahte mearkkašahtti dearvvašvuođalaš váikkuhusat eai leat vuordimis Ruoŧas. Maŋŋelis lea eiseváldi goittotge árvvoštallan ahte Ruoŧas sullii 300 jápme lihkohisvuođa dihte.
Komehta

Komehta dahje seaibenásti lea smávva almmigáhppálat mii johtá beaivváža birra. Muhtumin dat lahkonit beaivváža ja dalle sáhttá oaidnit seaibbi mii šaddá beaivvášsuonjardeami geažil. Komehtat leat jieŋas, gavjjas ja geađggis. Daid čađamihttu lea moadde kilomehter gitta moaddelogi kilomehter. 
Komehtaid birrajohtináigi sierrana komehtas komehtii. Sáhttá leat oanehaš nugo moadde jagi dahje hui guhkki nugo čuđiid duháhiid jagiid. Muhtun komehtat fas dušše bohtet beaivvášgotti sisa oktii ja de fas mannet viidáseappot gomuvuhtii. Dain mat lea oanehis birrajohtináigi gohčoduvvojit oanehisperiodalaš komehtan ja dain mat fas lea guhkes gohčoduvvojit guhkesperiodalaš komehtan. 
Ráhkadus.
Váimmus.
Go komehta lea guhkkin beaivvážis de dat lea dušše váimmus, mii lea eanas geađgi, gavja jikŋon čáhci, jikŋon karondioksiida, metána ja ammoniáhkka. Muhtumat leat danin navdán daid "duolva muohtaspábban" (eŋg. dirty snowballs). Go komehtain lea nu unnán mássá, dat eai jorbbasnuva gravitašuvnna geažil. Komehtaid bajoš lea oalle earenoamáš go dat speadjalastá dušše 4% dan čuovggas mii deaivá. Vaikko dat muhtumin čuvget nu girkadit almmis, dat gulletge gomuvuođa seavdnjadeamos gáhhpálagaide. 
Koma ja seaibi.
Olgolis beaivvášgottis komehtat leat jikŋon ja leat measte veadjemeahttun oaidnit Eatnamis dálá teknihkain go dat leat nu unnit. Go siskelebbui bohtet, beaivesuotnjarat liggejit. Dalle čáhci jikŋon gássat ja eará ávdnasat máizet ja lievllistit. Beaivváža suonjardandeaddu ja beaivvášbiegga dagahit dan mearehis stuorra seaibbi mii geaigá beaivvážis eret. Seaibi šaddá dan rávnnjis gavjjain ja gássáin mii boahtá komehta atmosfearas (komas). 
Gavjjaid ja gássaid rávdnji geaigába iešguđet guvlui. Gavja báhcá komehta maŋil ja šaddá veahá sojil. Beaivvášbiegga ja magnehtagieddi dagaha ahte fas ahte gássá geaigá beaivvážis eret. Váimmus leage oalle unni, dávjá unnit go 50 km rastá, muhto koma sáhttá leat stuorit go beaivváš ja seaibi fas guhkit go beaivváža ja Eatnama gaska. Dat ahte gássáseaibi álo geaigá beaivvážis eret veahkehii fuomášit beaivvášbiekka.
Sáttoáhpi

Sáttoáhpi dahje sáttomeahcci lea eanan gokko lea hui unnán gahčahat (arvi, muohta, čuorpmas) ja dávjá dakko čáhci lievllista olu. Dan dihte sáttoáhpi leage šattoheapme. Sáttoábi šattut ja eallit leat sierraluvvan nu ahte birgejit. Báhkka sáttoábiin ferte dárjat alla temperatuvrrain eallit, ja polárguovlluin ferte birget buolašin.
Namahusat.
Áhpi lea sámegillii viiddis jeaggi dahje rabas mearra. Sáttoáhpi lea dasto viiddis eanan mas lea olu sáttu. Muhto dat namma doallá deaivása dušše birrasiid 20% máilmmi sáttomehciide. Gávdnojit máŋggalágan sáttoábit: sáttoábit, geađgeábit, čievraábit ja sálteábit. 
Šaddomáilbmi.
Muhtumat jáhkket ahte sáttoábis eai gávdno báljo eallin, muhto duohtavuođas lea dávjá eallin vallji. Sáttoábis gávdnojit guovttelágan šattut: Dat mat dárbbašit arvečázi duollet dálle ja dat mat ožžot vuođđočázi. Muhtun arvešattut ellet dušše moadde vahku. Dat ihtet arvvi maŋŋá. šaddet, liđđot, gilvet siepmaniid ja de goldnet. Siepmanat sáhttet leat eatnamis máŋga jagi ovdal go fas arvá.
Koreografiija

Koreografiija (greikkagiela "χορός" 'dánsu' ja "γράφειν" 'čállit') lea dáiddasuorgi dan birra mo hutká ja bagada lihkastagaid ja lávkkiid ovdamearkka dihte dánsuma várás, muhto dat guoská maiddái dáiddalustemii, dáiddavuodjamii ja joavkolášmmohallamii. Koreografiija sáhttá veardidit ovtta musihkkabihtáin dahje dujiin.
Koreográfa lea dat olmmoš gii hutká lihkastagaid ja ráhkada dánssa. Son sáhttá hábmet ovtta olbmo dánsuma, dahje bargat teáhterčájáhusain ja operain. Koreográfat leat dábálaččat ieža dánsut, muhto ii leat dárbu dakkár oahpu váldit jus áigu koreográfan šaddat.
Sámi Našunálateáhter bálkáhit koreográfa go ráhkadit teáhtera. Koreografiija lea maid adnojuvvon luđiid ovdanbuktima várás.
Orkeasttar

Orkeasttar lea go olu olbmot ovttas čuojahit máŋggalágan čuojanasaid. Das leat eanet miellahtut go omd. musihkkajoavkkus. Orkeasttar sáhttá juogu ieš čuojahit dahje čuojaldahttit lávlu. Muhtumin orkeastara jođiha olmmoš, dat jođiheaddji gohčoduvvo dirigeantan. 
Dávjá lea sáhka symfoniijaorkeastaris, masa gullet máŋgalot musihkkarat geat čuojahit. Čuojanasat mat lávejit doppe gullot leat earret eará dávgečuojanasat, bossunčuojanasat, ja dearpančuojanasat. Dávgečuojanasat leat fijuvla, áltofijuvla, cello, ja kontrabássa. Gávdnojit guovttelágan bossunčuojanasat: muorrabosonat ja veaikebosonat. Muorrabosonat leat fløita, oboe, klarineahtta, fagotta ja muhtumin saksofona. Veaikebosonat leat dorve, trumpehta, báson ja tuba.
Monte Águila

Monte Águila lea Chile gielda.
Skuvlejupmi.
Monte Águilas leat vuođđo- ja joatkkaskuvllat. Dáin skuvllain oassi leat almmolaš skuvllat ja oassi fas priváhtaskuvllat. Almmolaš skuvllaid doarju ruđalaččat Cabrero gielda. Vaikko nuppit skuvllat leatge priváhtat, dat ožžot goittotge ruhtadeami Chile oahpahusministeriijas.
Liv Inger Somby

Liv Inger Somby, riegadan 1962 Suoma Sámis, lea sápmelaš lektor, girječálli ja ovddeš journalista. Son lea Sámi allaskuvlla lektora, ja oahpaha eamialbmotjournalistihka. Son lea ee. leamaš journalista SVT:s ja NRK:s.
Álaheaju girku

"Dat artihkkal lea boares Álaheaju girku birra. Ođđa girku birra, gč. Nordlyskatedralen - Álaheaju girku 
Álaheaju girku dahjege Áltá girku () lea girku Álaheaju suohkanis.
Girku lea huksejuvvon jagis 1858. Dat lea guhkesgirku. Girku lea plánen arkiteakta Stephen Henry Thomas.
Girkus leat 230 čohkkansaji.
Kárášjoga girku

Kárášjoga girku lea kvadráhtalaš girku, mii lea huksejuvvon jagis 1974 Kárášjoga gielddas Finnmárkku fylkkas. Girku lea muorragirku, ja das lea 500 čohkkansaji. Girku arkiteakta lei Odd Østbye.
Kárášjoga boares girku

Kárášjoga boares girku () lea girku Kárášjoga gielddas Finnmárkku fylkkas.
Girku lea huksejuvvon jagis 1807. Dat lea muorragirku. Girku lea plánen arkiteakta Daniel Stroch.
Girkus leat 140 čohkkansaji.
Ođas Kárášjoga girku lea huksejuvvon jagis 1974.
Davvesiidda girku

Davvesiidda girku () lea girku Davvesiidas Finnmárkku fylkkas.
Girku lea huksejuvvon jagis 1962. Girku lea plánen arkiteakta Odd Borgrud Pedersen.
Girkus leat 170 čohkkansaji.
Šuoššjávrri kapealla

Šuoššjávrri kapealla () lea girku Kárášjoga gielddas Finnmárkku fylkkas.
Girku lea huksejuvvon jagis 1968. Girku lea huksejuvvon Norgga Samemišuvdna ovttas Kárášjoga gielda ja Guovdageainnu suohkan mielde. Girku lea guhkesgirku.
Girkus leat 75 čohkkansaji.
Váljoga girku

Valjoga girku () lea girku Kárášjoga gielddas Finnmárkku fylkkas.
Girku lea huksejuvvon jagis 1932. Dat lea muorragirku. Girku lea plánen arkiteakta Harald Sund.
Girkus leat 60 čohkkansaji.
Unjárgga girku

Unjárgga girku () lea girku Unjárgga gielddas Finnmárkku fylkkas.
Girku lea huksejuvvon jagis 1858. Girku lea guhkesgirku.
Girkus leat 250 čohkkansaji.
Montsoreau

Montsoreau () lea gielda Davvi-Frankriikkas. Gielddas orrot 447 olbmo ja dan viidodat lea km².
Eaika

Eaika ("Quercus robur") lea lastamuorra.
Sigrid Drake

Sigrid Anna Maria Carolina Drake (1878–1930) lei sámegiela ja -kultvurra dutki Ruoŧas eret. Son lei K.B. Wiklunda studeanta.
Sámi gielladutkan

Sámi gielladutkan lea oassi gielladiehtaga, man ulbmil lea dutkat sámegielaid, sin historjá, grammatihka ja servodatlaš dili.
Stefan Löfven

Kjell Stefan Löfven (r. suoidnemánu 21. b. 1957) lei Ruoŧa stáhtaministtar golggotmánu 3. b. 2014 – skábmamánu 30. b. 2021.
Davvisámegiela suopmanat

Davvisámegiela váldosuopmanat leat mearrasámegiella, Durdnosa suopman ja Finnmárkku suopman.
Mearrasámegiella.
Knud Leema mielde mearrasámegiella lea ovdal gullan nuortasámegielaide, muhto mearrasámit leat molson giela. Mearrasámegielas leatge seammalágan hámit go anárašgielas ja eará nuortasámegielain. Mearrasámegiella juhkkojuvvo oarje-, gaska- ja nuortasuopmaniidda.
Durdnosa suopmanat.
Lea árvaluvvon, ahte Durdnosa suopman livččii álgo álggus gullan oarjesámegielaid davvijoavkku oarjejovkui ovttas julevsámegielain ja biđonsámegielain. Durdnosa suopmanis leat čuovvovaš váldosuopmanat:
Finnmárkku suopmanat.
Finnmárkku suopmana váldojoavkkut leat oarjejoavku ja nuortajoavku.
Oarjejoavku juohkása njealji suopmanii:
Nuortajoavku juohkása maiddái njealji suopmanii:
Samica

Samica lea máŋggafágalaš dieđalaš čálaráidu, man Freiburg Universitehta almmuhit. Čálaráidu almmuha čállosiid sámegielaid, sámi girjjálašvuođa ja sámiid kultuvrraid birra. Almmuheamit leat duiskka- dahje sáme-, dáro-, ruoŧa-, suoma-, eŋgelas- ja ruoššagillii. Čálaráiddu almmuheadjit leat Thomas Mohnike (Strasbourg Universitehta), Michael Rießler ja Joshua Wilbur (Freiburg Universitehta).
Ynys Dewi

Ynys Dewi () lea Kymraeatnama njealját stuorimus suolu Sir Benfro eanagottis Tyddewi gávpoga buohta. Suolu lea ožžon kymragielat namas Tyddewi kloastara vuođđudan Bassi Dewi () mielde. Eaŋgalsgielat namma "Ramsey" boahtá dološ skandinávagielat olbmonamas "Hrafn" dahje dološ eaŋgalsgiela vilgeslávkki mearkkašeaddji sánis.
Afon Dyfrdwy

Afon Dyfrdwy (kymragillii) dahje River Dee (eŋgelasgillii) lea johka Stuorra-Británnias. Dat golgá sihke Kymraeatnama ja Eŋglándda guovllus.
Afon Lliw

Afon Lliw lea Dyfrdwy-joga oalgejohka Kymraeatnamis Gwynedda eanagottis.
Afon Gwenfro

Afon Gwenfro lea Clywedog-joga oalgejohka Davvi-Kymraeatnamis.
Afon Clywedog (Dyfrdwy)

Afon Clywedog lea Dyfrdwy-joga oalgejohka Davvi-Kymraeatnamis.
Afon Alwen

Afon Alwen lea Dyfrdwy-joga oalgejohka Davvi-Kymraeatnamis.
Afon Ceirw

Afon Ceirw lea Alwen-joga oalgejohka Davvi-Kymraeatnamis.
Afon Ceiriog

Afon Ceiriog lea Dyfrdwy-joga oalgejohka Davvi-Kymraeatnamis.
Afon Twrch (Dyfrdwy)

Afon Twrch lea Dyfrdwy-joga oalgejohka Davvi-Kymraeatnamis Gwynedda eanagottis.
Afon Conwy

Afon Conwy lea johka Davvi-Kymraeatnamis.
Afon Crafnant

Afon Crafnant lea Conwy-joga oalgejohka Davvi-Kymraeatnamis.
Afon Dulyn

Afon Dulyn lea Conwy-joga oalgejohka Davvi-Kymraeatnamis Eryri álbmotmeahci guovllus.
Afon Eidda

Afon Eidda lea Conwy-joga oalgejohka Davvi-Kymraeatnamis.
Afon Gyffin

Afon Gyffin lea Conwy-joga oalgejohka Davvi-Kymraeatnamis.
Vuoivuotna

Vuoivuotna (dárogiella: Lyngspollen) lea veaha giehta Ivgovuonas Ivgomuotki ja Čávkkus gaskkas oarjjageaže vuona. Vuoivuotna ja Ivgovuotna hábmeba njárgga man lea sulli guokte gilomehterat govddu ja badjel vihtta gilomehtarat guhkes. "Vuoivuotna" lea báikenamma vuona ja njárgga nuortan vuona. Olbmot leat leamaš Vuoivuonas ollu guhká. Vuona leat ollu guolit ja dálkkádat ii leat ila garas. Sápmelaččat lea álo ássan vuoivuonas jáhkehahtti. Maŋŋil bođii kvenaid ja dážaid. Simon Pedersen gávnnai silbačikŋahearvvaid Sissiida dálus 1886:s man cuige háltái Vuoivuotna lea leamaš sápmelaš ja dološdáru rádjaguovllu. Vuoivuončoru/Daibal vuoivuonas lea spábbačiekcanšilju valáštallanviesuin. Juohke jáhki lea jiellačuojanasfestivála Vuoivuončorus. Ovddeš áiggit stuora artisttat bohte deike juohke nubbi vahkkoloahpa. 
Njárga ja vuotna guoras.
Davás Vuoivuonas lea Goalsevuohppi, Hoammaluokta, Garnjárga, Muoŧke/Ivgomuoŧke, ja guhkit doppe lea áhpi. Máttás Vuoivuonas lea mearra, Falsnjárga, Ivgobahta nuortan, ja Čullonjárga ja Omasvuotna oarjin. Badjel Ivgovuotna nuortan Vuoivuonas, lea Gáivuona suohkan. Oarjin Vuoivuotna lea Vuošvárri. Máttás Vuošvári lea Vuošvággi ja Beahcceduolban. Lea tunella Vuošvákkis Vuoivuoni, vuollel Vuošvári.
Aija Pitko-Korkeila

Aino Kaarina (Aija) Pitko-Korkeila (suoidnemánu 16. b. 1906 Joensuu – 1961 Joutseno) lei suopmelaš girječálli. Pitko-Korkeila romána "Sanellan helmisormus" muitalii skuvlamáilmmi ja doavtterbearraša birra.
Metro

Metro dahje T-bána lea ruovderaŧŧi mii lea eatnama vuolde. Dakko mannet togat mat fievrredit olbmuid. T-bána boahtá dárogiel sánis "tunnelbane" muhto togat sáhttet maiddái mannat áimmu ovddas ja eai duššefal tunnealla siste. 
Máilmmi vuosttaš t-bána.
Lávejit lohkat ahte máilmmi vuosttaš t-bána lea Metropolitan Railway mii lea Londonis. Dat ásahuvvui 1863. Guhká dakko vudje togat mat geavahedje lievlla. Elektralaš togat bohte atnui easkka 1890 go The City &amp; South London Railway ásahuvvui. Dainna lágiin buorránii áibmu eatnama vuolde.
Dađistaga álge huksestallat t-bánaid miehtá: Budapest (1896), Paris (1900), Berlin (1902), New York (1904) ja vel eará sajiin nai.
Davviriikkaid t-bánat.
Davviriikkain gávdnojit njeallje metro: Københápmana metro, Stockholmma t-bána, Oslo t-bána ja Helssega metro.
Vuovdi

Vuovdi lea stuoritlágan guovlu gos šaddet muorat. Vuovddit leat dehálaččat sihke olbmuide, ealliide, šattuide ja eará nai ealániidda. Juohkehaččas lea juogalágan govva oaivvis das mii vuovdi lea, muhto dárkilis definišuvdna lea váttis bidjat. ON:a ossodat mii fuolaha biepmu ja eanandoalu atná ahte vuovdi lea unnimustá 5000 njealjehaskilomehter viiiddu muorraguovlu gos muorragierragat gokčet goit 10% olles guovllus. Dasa lassin eanan ii galgga leat gilvima várás . 
Máilmmi stuorimus muorraguovllut leat tropihkalaš arvevuovddit ja taiga. Vuovdi dárbbaša dihto meari arvvi, muđui dat šaddá ádju, duottar dahje sáttoáhpi. 
Vuovdi lei hui máŋggabealát ekovuogádat ja váikkuha olu máilmmi dálkkádahkii. Dat sáhttet váldit čitnadioksiidda alccesis ja ráhkadit oksygena. Ollu eallit eai livčče gávdnon jus eai livčče muorat. 
Vuovdi mearkkaša maid olu olbmo ekonomiija dáfus. Vuovdedoallu gávdno miehtá máilmmi, muhto heajos bealli lea ahte olmmoš háddje daid. 
Vuovdi ja meahcci.
Dat guovlu gos muorat šaddet lea vuovdi. Meahcis eai leat álo muorat ja sáhttá maid leat duottar. Dákko sáhttá suomagiel sáni "metsä" sehkket rievtti mielde mearkkaša vuovdi. Eará sátni sámegielas lea "vuopmi".
Oahpaheaddji

Oahpaheaddji lea olmmoš guhte oahpaha. Dábálaččat son bargá juogaman oahppolágádusas. Oahpaheaddji oahpaha oahppi dahje studeantta muhtun ámmáhii, iskosa várás dahje vai čađaha dihto oahpahusa. Oahpaheaddjiin lea iešguđetlágan skuvlejumit. 
Eanas skuvlabargit dahje allaskuvlla bargit leat oahpaheaddjit. Oahpaheaddji galgá oahpahit ja maiddái doarjut oahppiid nu ahte dat šaddet iehčanas servodatlahttun. 
Sámi oahpaheaddjit.
1700- ja 1800-logus lei sierra oahpahus sámi oahpaheaddjiide. Sámemiššovdna dat lágidii dán oahpahusa mii lei Troandimis. Sámi oahpaheaddjit besse geavahit iežaset giela ja maiddái eará nai oahpaheaddjit mat barge Sámis galggašedje máhttit sámegiela. 
1800-logu loahpageahčen rievddai dilli ja oahpahus lágiduvvui dárogillii. Sámegiela ii báljo ožžon geavahit.
Mio Negga

Mio Elis Elof Negga, dovddus maiddái iežas artistanamain 169 ja ovddeš namain Lovisa Negga lea sámi-fránkkalaš musihkkár. Son riegádii nieidan borgemánu 17. b. 1990 Göteborggas ja bajásšattai Linköpingis. Go son riegádii de oaččui áhči nama Tardat muhto lea maŋŋel molson namas iežas eatni nammii Negga. Son lea almmuhan guokte soloalbuma. 
Mio álggii musihkkarin 2005 pop-joavkkus The Majority Says. Son lávllui ja čuojahii bássa. 2010 guđii joavkku ja seammás molssui nama Neggai. Dađistaga son álggii dutkat iežas sámi duogáža ja oahppagođii sámegiela. Vuosttaš album "Kär" ilmmai 2011. Dalle su namma lei Lovisa Negga. Lávlagat ledje eŋgelasgillii ja ruoŧagillii. Su vuosttaš sámegiel lávlla "Mihá ja Gievrra" ilmmai 2013 ja šattai albma hitta. Lávlaga teaksta lea julevsámegillii. 
2016 muitalii buohkaide iežas transseksualitehta birra ja ahte lei molson namas Mion. Ođđa artistanamma fas šattai "169" mii boahtá ILO-konvešuvnnas nr. 169.
Šibenik

Šibenik (, ) lea hámmángávpot gaska-Dalmatias, Krkajoga njálmmádagas, Adriameara gáttis, Kroatias. Šibenik lea maiddái Šibenik-Knina eanangotti ("županija") oaivegávpot ja guovddáš. Jagi 2011 gávpoga olmmošlohku ledje 46 332.
Marlon Langeland

Marlon Valdés Langeland (r. suoidenmánu 1. b. 1999) lea norgalaš neavttár. Son neaktá Jonas Noah Vasquez rolla NRK drámáráiddus "SKAM" ja Lukas rolla NRK Twins-ráiddus.
Sápmelaččat Aláskkas

1898 vulge badjelaš čuođi sápmelačča dámppa mielde Aláskai. Dat bukte bohccuid dohko ja galge oahpahit báikki olbmuide boazodollui. Aláskalaččaid birgenláhki lei ovdal eanas bivdu. Sii bivde njuorjju, fállá ja moršša. 1894 háliidišgođii USA: ráđđehus sámiid dohko vai boazodoallu šattai oassin Aláskka eallinlágis. Bargošiehtadusa mielde galge sámit orrut golbma jagi Aláskkas. Sii ožžo bálkká, orrunsaji, biepmu ja eará nai dárbbašlaš bálvalusaid. 
Eanas oassi máhcce gal ruovttoluotta Sápmái, muhto soapmásat báhce dohko ja ožžo mánáid. Sii barge bohccuiguin ja muhtimat álge maiddái golleroggin. Daid maŋisboahttit ellet ain Aláskkas ja eará sajiin Amerihkás, muhto sámegiella ja sámekultuvra doppe lea oalát nohkan. Sámi gielladutki Pekka Sammallahti vulggii 1980-logus Aláskai ja sáhkkehalai daid maŋimus olbmuid main sámegiella lei eatnigiellan. Son báddii ja dokumenterii dan sámegiela mii doppe hubmojuvvui. 
Čáppagirjjálašvuođas.
ag Ove Johansen čállin girjeráidu "Sjamanens rike" (Sáivomáilbmi) muitala Ánde Rávná ja daid eará sámiid birra mat mátkkoštedje Aláskai. Girjjit leat čállojuvvon dárogillii ja guokte dain lea Rauna Magga Lukkari jorgalan sámegillii.
Dán jagáš sápmelaš

Dán jagáš sápmelaš lea bálkkašupmi maid Ávvir-aviisa geige juohke jagi. Aviisa nammada nuppelot evttohasa ja de aviissa lohkkit ieža besset jienastit, gii sin mielas lea dán jagáš sápmelaš. Vuoiti galggašii leat buoridan sámi servodaga ja leat muđui nai dovddus Sámis dan dihte. Ávvir lea geigen bálkkašumi jagi 2015 rájes.
Muddenčoavdda

Muddenčoavdda lea bargoneavvu mainna čavge dahje loažžá sruvaid ja mutteriid. Muddenčoavdagis lea njálbmi mii lea muddehahtti, ja dainna lágiin sáhttá botnjat sruvaid mat leat sierra sturrodagas. Lea dehálaš ahte čavge njálmmi albmaládje ovdal go botnjagoahtá. Muđui sruva sáhttá jorbbasnuvvá go garrasit botnjá. Dán dáfus lea sruvačoavdda buoret. 
Ođđaáigásaš muddenčoavdda lea Ruoŧa hutkkus. 1891 lulliruoŧŧelaš Johan Petter Johansson hágai pateantta dan sruvačoavdagii man njálmmi sáhtii muddet. Muhto dát vuosttaš muddenčoavdda lei juo ráhkaduvvon 50 jag dás ovdal. Dan dihte máŋgga gielas Euohpás reaiddu namma lea "eŋgelas čoavda" muhto Dánmárkkus dan namma lea (earret eará) "Ruoŧa čoavdda".
Keiino

Keiino (dávjá čállojuvvo KEiiNO) lea Norgga-Sámi joavku mii álggahuvvui 2018 loahppabealde. Joavkku lahtut leat sámi ráppár Fred Buljo ja Norgga lávlut Alexandra Rotan ja Tom Hugo. 
Joavku oassálasttii Melodi Grand Prix lávlungilvvus 2019 lávlagiin "Spirit in the Sky". Sii vuite dan gilvvu ja besse ovddastit Norgga Eurovision lávllagilvvohallamis 2019. Doppe sii fas besse viidáseappot finálii ja finálas ožžo eanemus jienaid Eurohpá álbmogis. Oktiibuot čoggojedje 331 čuoggá, muhto sii šadde duhtat guđat sadjái go jury ii juollodan beare olu čuoggáid sidjiide. 
Joavkku namma boahtá Fredda ruovttobáikkis Guovdageaidnu.
Ákšu

Ákšu lea bargoneavvu mainna čuollá. Ákšu oasit lea oaivi ja nađđa. Oaivi sáhttá leat guovtteávjui dahje das sáhttá okta ávju ja šimir. Ákšu lea reaidu maid olmmoš lea atnán juo don doložis. Dat lea leamašan anus vuovdedoalus, eanandoalus, duddjomis, njuovvamis, steavlideamis ja dat lea maiddái anihan vearjun soađis. 
Historjá.
Álggos, 1,6 miljovnna jagi áigi, ákšus ii leat nađđa. Maŋŋil geađgeáiggis álge nađđadit ákšuid. Dalle ledje guovttelágan ákšut: okta mas ákšonađas lei šalbmi ja okta mas ákšonađas ii lean šalbmi. Ákšut ledje geađggis ráhkaduvvon.
Bronsaáiggis álge geađggi sajis ráhkadit ákšuid veaikkis ja bronssas. 
Ákšu oasit.
Ákšu váldooasit leat oaivi ja nađđa. Oaivvi oasit leat fas:
Nađđa lea eanas muoras ráhkaduvvon. Ođđaáigásaš ákšut sáhttet maiddái metállas. Nađđa lea dávjá veahá vitnjut S-hámis nu ahte vuogas gihtii.
Stáđđi

Stáđđi lea rávddi bargoneavvu man alde veahčiriin dearpá dan duoji mainna lea bargame. Stáđit leat eanas leikejuvvon ruovddis dahje stális. Bajil stáđđi lea duolbbas muhto das lea maiddái nu gohčoduvvon čoarvi. Stáđđi deaddá gaskal 60 ja 100 kilo. Stáđit leat vásedin ráhkaduvvon lossadin, daningo dalle dat energiija mii boahtá dearpamis ii "láhppo" muhto baicce adnojuvvo duoji hábmemii. 
Stáđđi lea buoššuduvvon hui garasin nu ahte dat gierdá veahčira dearpama. Ii galgga goassege dearpat veahčiriin njuolga stáđđái. Dalle dat sáhttá cuovkanit ja laigat. Lea maid dehálaš ahte stáđđi ii leat roamššil bajil, go dalle duodji sáhttá luoddanit dahje cuovkanit.
Ávju

Ávju lea dat oassi niibbis mii čuohppá. Ávju lea maiddái miehkis, ákšus dahje sullasaš bargoreaiddus dahje vearjjus. Muhtun miehkit ja niibbit leat guovtteávjui, muhto eanas niibbiin lea okta ávju ja nuppe bealde šimir. Ávju sáhttá leat njuolga dahje das sáhttá čipma. Ávjjus sáhttet leat bánit. Go niibi adnojuvvo de ávju gollá ja loahpas basttehuvvá. Ávjju lávejit šliipet ja heidnet nu ahte niibi bastá.
Ávju báikenamain.
Norggas lea báiki Máhkarávju muhto dat namma ii čujut niibbii ávjui. Dat lea baicca dološ sátni 'ávju' mii mearkkaša 'sullo'.
Nállu

Nálu atná goarudettiin. Dat lea seaggi ja bastil. Ovdalaš ráhkadedje nálu muoras dahje dávttis, dán áigge eanas stális. Nálus lea ráigi árppu várás mii gohčoduvvo šalbmin. Náluid adne ovdal alla árvvus. Daid atne ovdamearkka dihte nállogoađi siste. 
Nállu baikenamain.
Ruoŧas lea Nállu-nammasaš várri mii lea ožžon namas go das lea nálu hápmi. Dat lea ceakkus ja hui čogas.
Jiehkku

Jiehkku () lea bargoneavvu mainná neaská gápmasiid ja duljiid. Jiehkus lea nađđa mii lea muoras ráhkaduvvon ja S-hámat ávju. Jiehkku lea gávdnon juo dološ rájes Sámis. Álggos dat lei luddejuvvon ađadákti. Maŋŋil ráhkadedje nađa muoras ja ávju geađggis. Dál ávju lea ruovddis. Neaskit jiehkuin lea oalle lossa bargu ja dán áigge leat olbmot gávdnan eará bargovugiid. Kárášjogas leat álgán neaskit mašiinnain mii cirgu eret cuoccaid.
Sámi Duodji (vuođđudus)

Sámi Duodji lea vuođđudus mii galgá ovddidit sámi duoji. Ruoŧa Sámiid Riikkasearvi ja Same Ätnam dat ásaheigga vuođđudusa 1993. Dat bođii das go Ruoŧa riikkabeaivvit 1992 mearridii, ahte galgá doarjut sámi duoji ruđalaččat. Vuođđudus addá nu gohčoduvvon Duodjemearkka, mii Ruoŧas doaibmá gálvomearkan čiŋaid ja atnudiŋggaid hárrái. Dakkárat leat biktasat, viessobiergasat ja bivdosat. 
Juohke jagi vuođđudus geige Asa Kitok -stipeandda. Sii almmuhit maiddái Duodjiforum-nammasaš diehtogihppaga. Dat ilbmá njeallje geardde juohke jagi. 
Sámi Duodji doaimmahat lea Johkamohkis.
Váibmu

Váibmu dahje Ruoŧa bealde cohki lea orgána, mii pumpe vara. Njiččehasaid váibmu lea raddevuovdda siste geahppáid gaskka. Olbmo váibmu lea gurut bealde veahá állut. Ollesolbmo váibmu deaddá birrasiid 250-350 g, muhto sávrres valáštalli váibmu sáhttá deaddit vel eanebuš. 
Ráhkadus.
Dearvvas váimmus varra golgá aivve ovtta guvlui. Váibmouvssohat hehttejit vara johtimis maŋosguvlui. Váimmu birra lea váibmoskoađas. Váibmoskoađđasis lea veahá golggus, nu ahte váibmu beassá buorebut lihkadit.
Olbmot.
Olbmos lea váibmu juohkásan njealje latnjii: badjelis leat gurut ja olgeš feaskkir ja vuollelis leat gurut ja olgeš gámmir:
Guolit ja njoammut.
Guliin eai leat go guokte lanja, okta feaskkir ja okta gámmir, ja njoammuin leat fas golbma lanja.
Buohcuvuođat.
Váibmo- ja varrasuotnadávddat leat máilmmi dábáleamos jápminsivva. Eanas dáhpáhusain lea váibmoinfárkta ja stroke. Stuorit riska buohccát lea go borgguha, deaddá ilá ollu, lihkada unnán, ja maiddái go lea alla kolesterola, alla varradeaddu ja diabetes. Váibmodávddat buktet muhtumin dávdamearkkaid, nugo raddebákčasiid. Muhtumin ii dovdo maidege. Veahkkin dahkat diagnosa lea maiddái ee. elektrokardiográmma (EKG). Kardiologat dat divššodit ja dálkkodit váimmu buohcuvuođaid.
Geahppát

Geahppát lea guokte orgána mainna vuoigŋá. Geahppáid váldodoaibma lea buktit oksygena varrii ja doalvut eret bázáhusaid, erenoamážit karbondioksiidda. 
Olbmo geahppát.
Olbmo geahppát leat geahpesseahka siste. Geahpesseahkas leat guokte gearddi, ja dat dahká nu ahte geahppát besset buorebut lihkadit. 
Geahppáid gaskka lea váibmu. Erenoamážit gurut geahpis šaddá čáhkket saji váibmui ja dan dihte dat geassá veahá unnibut go olgeš geahpis. Áibmu njielu ja giehkira čađa ovdal go boahtá geahppáide. Doppe giegir juohkása guovtte sadjái. Dát bronkkat (áibmobohccit) mannet goappáge geahppái ja surggiidit unnit ahte unnit áibmobohccin. Viimmat dat šaddet alveolan ja doppe oksygena sirdása varrii ja karbondioksiidda fas manná nuppe guvlui. Go varra lea viežžan oksygena geahppáin dat manná ruovttoluotta váibmui ja fas viidáseappot iešguđet rumašosiide.
Elektrokardiográmma

Elektrokardiográmma (oaniduvvo EKG) lea diagrámma mainna oažžu čielgasa mo váibmu doaibmá. Vuos bidjá elektrodaid ratti ala mat dasto báddejit váimmu elektralaš doaimma. EKG lea hui dábálaš dutkamuš, mainna fuobmá muhtun váibmo- ja varrasuotnadávddaid. Dat gávdno buohcciviesus, dearvvašvuođaguovddážis ja ambulánssas. EKG bohtosa oaidná juogu dihtoršearpmas dahje báhpáris. 
Dábálaš EKG.
EKG lea diagrámma mas y-áksil lea gealdu ja x-áksil lea áigi. 
Dábálaš EKG álgá P-báruin. Maŋŋelaš boahtá QRS-kompleaksa ja loahpas T-bárru. Muhtumin oidno maiddái U-bárru. Dát bárut ja kompleaksat govvidit mo váimmu feaskárat ja gámmirat doibmet. P-bárru govvida feaskáriid aktiverema (depolariserema). Aktiveren máksá ahte váibmodeahkit oatnánit. Go feaskkir aktivere, de dat gurregoahtá vara gámmirii. Dan botta go dát guorraneapmi dáhpáhuvvá de EKG:s lea oanehis gaska mii lea njuolgat ja jaskat. QPR-kompleaksa govvida gámmiriid aktiverema. QPR-kompleakssa maŋŋá čuovvu fas oanehis boddu. Loahpas boahtá T-bárru, mii boahtá das go gámmirat repolariserejit.
Vietnan gargŋil

Vietnan gargŋil (lat. "epicondylitis lateralis humeri") šaddá go lea lihkadan gargŋila nu ollu ahte bávččasta. Gargŋil láve vietnat go lihkada seamma ládje guhká. Erenoamážit go tennisstallá lea gargŋil bahá vietnat. Dan dihte lávejit eará gielain lohkat "tennisgargŋil" go dakko bávččasta. 
Sivat.
Gargŋil vietná go suorpmat ja giehtaruohtas čađat dahket seammá lihkastaga. Barggut mas gargŋil lea bahá vietnat, earret tennis, leat maiddái motorsihkkela vuodjin, snihkken ja málenbarggut. Tennisa oktavuođas lávejit lohkat ahte go spábba deaivá speččona de lihkastat sirdása gargŋilii ja loahpas váibada suona. Erenomážit badjel 40-jahkásaš olbmuin leat dakkár bákčasat. 
Dikšu.
Vuosttažettiin vuoiŋŋastit ja dálkkodit bákčasiid. Maiddái akupunktuvra, ruvven ja fanahallan sáhttet ábuhit. Go bákčasat leat leamašan guhká ferte guorahallat leatgo árgabeaivválaš doaimmat mat váibadit gargŋila. Go leat čađat garra bákčasat sáhttá cirgalit kortisona dakko.
Speččon

Speččon lea reaidu mainna spežže spáppa ja mii adnojuvvo muhtun valáštallansurggiin. Speččonis lea nađđa ja govda geahči. Muhtumin speččonis lea rámmá ja fierbmi, nugo lea dolgespáppas, tennisis ja squashas. Tennisspeččonis lea fierbmi hui čavgat, go spábba lea nu lossat. Go spábba lea geahppat, nugo dolgespáppa, de fierbmi lea loažžáseabbo. Beavdetennisa speččonis ii leat rámmá, das lea dušše jorba muorrageahči masa lea darvvihan gumme.
Goaŧŧočotta

Goaŧŧočotta (lat. "cervix uteri") lea goaŧu vuolimus ja seakkimus oassi. Goaŧŧonjálbmi (portio) lea goaŧŧočoddaga geažis. Dakko golgá ruođđi olggos ja dakko mánná čákŋá olggos riegádettiin. Muhtumin goaŧŧočotta lea gitta go das lea nu suhkkes šliivi. Muhto go monni luovvana monnerávssás, ovulašuvnnas, de goaŧŧočoddaga šliiveassi njárbuda šliivi nu ahte siepmanseallat besset moni lusa. Dalle monni sahkana. 
Go monni ii sahkan, de goaŧŧu hilgugoahtá moni ja maiddái šliiveasi. Dalle nissonolbmui šaddá mánnodávda mii bistá 3-7 beaivvi ja dan maŋŋel goaŧŧočoddaga šliivi suohkugoahtá fas. 
Go monni sahkana ja nissonolmmoš šaddá mánáid ládje, de goaŧŧočoddaga šliivi šaddá hirbmat suohkadin. Dat hehtte bakteraid njoammumis ohkái. Go cinnás lea infekšuvdna maid ii dálkkot, de ohki maid sáhttá buohccát. Dat lei hui dábálaš dolin go eai gávdnon antibiohtat. 
Go mánná sturrola ja riegádeapmi lahkona, de goaŧŧočotta dipmagoahtá ja viimmat rahpasa. 
Geahča maid.
Goaŧŧočottaboras
Goaŧŧočottaboras

Goaŧŧočottaboras lea borasdávda mii álgá goaŧŧočoddagis. Boras šaddá go seallat lassánišgohtet eahpelunddolaččat ja dat sáhttá leavvagoahtit eará rumašosiide. Dábálaččat eai leat makkárge dávdamearkkat álggus. Maŋŋel bohtet eahpedábálaš vardimat ja bákčasat. 
Miehtá máilmmi lea goaŧŧočottaboras njealját dábáleamos borasdávda. Jábálaš riikkain dat borasdávda lea dovdomassii unnon, vissásit seallaiskosiid geažil. 
Sivat.
Goaŧŧočottaborrasa váldosivva lea HPV-infekšuvdna. HPV lea virus mii njoammu seksuála oktavuođain]]. Badjelaš 90% buot buohccán olbmuin lea HPV leamašan mielde. Stuorit riska ahte HPV njoammu lea jus lea álgá anašit nuorran ja go leat leamašan máŋga seksuála guoimmi. Ja go virus lea njommon de borgguheapmi stuorida riskka buohccát borasdávdii. 
Diagnosa.
Go borasdávddas eai leat nu čielga dávdamearkkat álgobáliid de lea hui dehálaš eastadit borasdávdda árra muttus. Diagnosa dahká dábálaččat gynekologalaš seallaiskosiin ja biopsiijain. Goaŧŧočottaborrasa sáhttá sillet seallaiskosiin. Ruoŧas ávžžuhit nissonolbmuid gaskal 23 ja 50 jagi válddihit seallaiskosiid juohke goalmmát jagi.
Sillen

Sillen (eŋg. "screening") lea medisiinnalaš dutkamuš mainna ohcet dávddaid dain olbmuin geain eai leat dávdamearkkat. Áigumuššan lea gávdnat dávddaid árra muttus, vai daid sáhtášii dálkkodišgoahtit ja buoridit buorebut ja dainna lágiin unnidit jápmimiid ja gillámušaid. 
Vaikko vel sillen lea veahkkin dahkat diagnosa árra muttus, de lea čájehuvvon ahte das lea nai heajos bealli. Badjelmearálaš dutkan, boasttu diagnosat ja behtolaš sihkkarvuođadovdu lea muhtun dain. Sillen ferte leat ávkin olbmuide ja ii vahágin. Dan dihte ferte leat dárkil ovdal go álggaha muhtun sillenprográmma, erenoamážit eahpedábálaš dávddaid várás. Muhtun ovdamearka man alde áššedovdit nákkáhallet lea PSA-iskosat. Dainna iskosiin áigu gávdnat prostataborasdávdda. Nuppi dáfus dat lea hálbbes dutkamuš, muhto nuppi dáfus iskkus sáhttá leat positiiva maiddái go ii leat borasdávda. Muhtumat oaivvildit ahte sillen dušše buktá dárbbašmeahttun balu olbmuide. 
Sillenprográmma mii lea lihkostuvvan lea ovdamearkka dihte mammografiija, gávdnan dihte čižžeborrasa. Duollet dálle mannat bátnedoaktára luhtte ja iskkahit bániid lea maiddái bures menestuvvan sillen. Dainna lágiin fuobmá káriesa ovdal go bánit leat ráiganan visot.
Notre-​Dame de Paris

 
Notre-Dame de Paris () dahje Notre-Dame lea Parisa árkabismagotti katedrála Parisa Île de la Cité -sullos.
Obstruktiiva geahpesdávda

Obstruktiiva geahpesdávda lea máŋgga dávdda oktasaš namahus go vuoiŋŋahat lea bahá baskut. Sáhttet leat bronkkat dahje bronkiolat mat baskut. Dat boahtá dávjá das go dat smávva deahkit mat leat vuoiŋŋahaga birra oatnut badjel meare. Vuoiŋŋahat láve vulšon ja bahá duolbbihit. Go vuoiŋŋahat duolbbiha de áibmu ii beasa meaddel ja šaddá váttis vuoigŋat olggos. Dán doahpaga vuollái gullet ástmá, bronkihtta ja kronalaš obstruktiiva geahpesdávda (KOGD). 
Iešguđetlágan dávddat.
Ástmá.
Ástmá lea obstruktiiva geahpesdávda mas vuoiŋŋahat lea badjel meare hearki. Vuoiŋŋahat vulšo, basku ja vuohčuda ilá ollu šliivvi. Ástmá sáhttá álgit go vuoigŋá sisa áimmu mas lea gavja dahje lieđđegavja mii ráhkada allergalaš reakšuvnna. Maiddái infekšuvdna, čoaska áibmu, hárjehallan dahje duhpátsuovva sáhttá álggahit ástmá. Ástmá lea dábálaš buohcuvuohta. Badjelaš 300 miljovnna olbmo buhcet ástmáin. Dávdamearkkat leat vuoigŋanváttisvuođat, lahpastuvvan ja gosahat.
Kronalaš obstruktiiva geahpesdávda (KOGD).
KOGD lea go vuoiŋŋahat lea baskon ja ii buorrán dakkaviđe dálkkodemiin. Áibmu johtá hejot vuoiŋŋahaga čađa. Dán sáhttá mihtidit vuoigŋaniskosiin mii gohčoduvvo spirometriijan. Dábáleamos sivva lea borgguheapmi. Dávdamearkkat bohtet dađistaga, dávjá go lea borgguhan máŋgalot jagi. Muhto buohkat mat buohccájit eai leat borgguhan. Leat maiddái eará sivat.
Anoreksiija

Anoreksiija lea borranváddu mii mearkkaša boruhisvuohta. Borranmiella sáhttá jávkat ovdamearkka dihte borasdávdda dahje eará dávdda geažil muhto dát artihkkal lea dušše dan psyhkalaš dávdda anoreksiija birra. 
Anoreksiija mearkkaša ahte ii leat borranmiella. Dasa gullá maiddái ahte viggá ruoidnadit iežas vaikko olbmos lea dearvvašlaš deaddu. Dalle láve nealgudit iežas ja lihkadit čađat, ovdamearkka dihte vázzit guhkes gaskkaid. Anoreksiija sáhttá leat heakkavárálaš jos ii álgge dikšut. Eanas olbmot lávejit dearvvasnuvvat. 
Borranváddu láve álgit dađistaga ja sáhttá váttis oba fuobmát ge ahte olbmos lea dávda. 
Dávdamearkkat leat:
Dávjá olmmoš ieš ii fuobmá ahte lea skibas, muhto eará olbmot birrasiin lávejit fuobmát ahte lea guiron.
Bulimiija

Bulimiija lea borranváddu mii mearkkaša ahte olmmoš vuohppu ja ahte maŋŋil viggá buhttet dan ovdamearkka dihte badjelmearálaš hárjehallamiin, baikindálkasiiguin dahje viggat vuovssadit. Namalassii borrat badjel meare, muhto seammás viggat geahpidit iešguđetlágan vugiiguin. Go ii vikka jávkadit dan maid lea borran ja dušše vuohppu, de ii leat bulimiija, muhto baicce vuohppunváddu. Bulimiija ja anoreksiija leaba sullalaga go dasa gullá duhtameahttunvuohta iežas gorudiin. Goappašagat háliidit geahpidit muhto anoreksiija ii vuohpo. 
Bulimiija álgá dábálaččat nuorran. Lávejit eanas nieiddat mat buohccájit. Olmmoš geas lea bulimiija borrá gaskkohagaid hui ollu (vuohppu) ja gaskkohagaid viggá ruoidnadit iežas. 
Dávdamearkkat.
Dávdamearkkat eai láve boahtit oidnosii. Olbmos láve dábálaš deaddu dahje veahá buoidi. Son dovdá iežas sivalažžan ja heahpana borrandábiidis dihte ja viggá čiegadit iežas váttisvuođaid. Son ii sáhte jurddašit eará go biepmu birra ja orru eará dáfus bieđggomielat. Oađđinváttisvuhta lea dábálaš. Bánit sáhttet gollat bulimiija geažil go vuoksá čoavjesivrra. Maiddái čotta sáhttá hávváduvvat.
Nuortamearra

Nuortamearra lea 431 000 njealjehaskilomehter viidosaš ja 459 čikŋosaš mearra Davvi-Eurohpás. Oarjjil lea Ruoŧŧa ja Dánmárku, nuorttil Suopma, Ruošša, Estteeanan, Latvia, Lietuva, lullil Polska ja Duiska. Nuortamearas leat moadde stuoritlágan sullot, dego Gotlánda, Ölánda, Bornholm, Dagö, Saaremaa (Estteeanan), Ålánda ja Rügen (Duiska). Muhtun dain eanuin mat luitet Nuortamerrii leat Neva, Wisła, Oder, Daugava, Njemen, Dalälven, Duortnoseatnu, Giemajohka, Oulujoki ja Narva. Dat mii buktá eanemus čázi lea Neva, sullii 20%. 
Nuorttamerrii beassá golmma nuori bokte Øresund, Storebælt ja Lillebælt (dánskkagiel namat). Nuortamearra basku guovtte saji: Ålándda buohta ja Ubmeje buohta. Davimus oassi lea Mearrabahta. Dálvet lea Nuortamearrra eanas jikŋon gáddelis. Mearrabahta lea visot jikŋon dálvet ja maiddái siskelis Suomaluovtta. 
Nuortamearas ii leat báljo ulli iige fiervá. Mearradássi molsašuddá sullii 15 sentimehter. Stuorimus gávpogat Nuortameras leat St. Petersburg (Ruošša), Stockholbma, Malmö (Ruoŧŧa), Københápman (Dánmárku), Helsset (Suopma), Kiel, Rostock (Duiska), Gdansk (Polska), Riga (Latvia), Szczecin, Gdynia (Polska), Kaliningrad (Ruošša), Tallinn (Estteeanan) ja Klaipėda (Lietuva). 
Geologalaš boahtimuš.
Nuortamearra lea goasii dego stuorra johkaroggi, mas leat guokte oalgejoga, Suomaluokta ja Mearrabahta. Go leat geologalaččat buohtastahttán Nederlándda mođi Nuortamearain, de leat gávnnahan ahte dološ áiggis lei johka dan guovllus. Maŋŋel lea jiekŋa borran ja johkaroggi nuppástuvai mearran. Ovtta gaskka lei rabas čáhci Nuorttameara ja Vilgesmeara gaskkas. 
Nuortamearra viimmat hápmašuvai dan mielde mot jieŋa deaddu váikkuhii ja mot eanan fas loktanii go jiekŋa suttai. Go jiekŋa suttai Lulli-Ruoŧas, sullii 11 000 jagi áigi, de Nuortamearas lei earálágan hápmi go dál. Go eanan loktanii, de njálmmádagat giddanedje dađistaga, ja Nuortamearra nuppástuvai sáivamearran. Eanan loktanišgođii jođáneappot, goasii mehter juohke jagi. Go eanan ii šat loktanan, baicce álggii vuollánit, de šadde njálmmádagat Øresund ja Storebælt.
Johkaroggi

Johkaroggi lea dat báiki gokko eatnu dahje johka golgá. Johkarokkis lea bodni ja siiddut. Dábálaččat johkarokki siidu lea gáddi. Go boahtá ilá olu čáhci de johka dulvá nu ahte čáhci deavdá birrasiid, ovdamearkka dihte dan leagi gos johka lea. Muhtumin lea ilá ollu čáhci dan dihte go jiekŋa lea ovddas. Dat ii leat rievtti mielde dulvi, muhto báttasčáhci. Dalle lohket ahte johka báddá ja dat jiekŋa mii lea ovddas gohčoduvvo báttasin.
Republihkka

Republihkka dahje dásseváldi lea stivrenvuohki mas riikka álbmot vállje dan oaivámučča mii hálddaša stáhta politihkalaš fámu. Republihka vuostegeaži láve leat monarkiija. Republihka oanehis definišuvdna lea ahte ii leat monarkiija. Muhtumin republihkka galggašii leat demokratiija, muhto dat sátni gávdno maiddái dakkár oktavuođain go álbmotrepublihkka. 
Republihka iešvuođat.
Stáhta oaivámuš.
Dálá republihkain lea stáhta oaivámuš eanas presideanta. Demokrahtalaš republihkain oaivámuš válljejuvvo válgga bokte. Su ráđđenáigi láve leat gaskal njeallje ja čieža jagi. Vuođđoláhka dat láve ráddjet, sáhttágo presideanta ođđasit vállejuvvot ja galle geardde. Juohkehaččas lea vejolašvuohta álgin presideantan, ja sierrana dan dáfus monarkiijas. 
Olu rikkain, nugo Islánddas, lea presideanttas dávjá eahpepolitihkalaš duogáš.
Epitela

Epitela lea gođus mii gokčá goruda siskil ja olggul. Epitela leat seallat mat leat gittalaga, nu gohčoduvvon epitelaseallat, mii suddje orgánaid ja eará gođđosiid nu ahte várálaš ávdnasat eai beasa čađa. Epitelaseallat laktásit nubbi nubbái nannosit. Dakko eai leat varrasuonat, nu ahte biebmoávdnasat bohtet diffušuvnna bokte, ja bázahusat dolvojuvvojit eret seamma ládje. 
Go dutká epitela mikroskohpain, de fuobmá ahte dain leat iešguđetlágan hámit. Muhtunat leat asehaččat, muhtunat sylinddarhámat, muhtunat kubihkkahámat ja vel earát nai. Muhtun sajiin gorudis lea fas máŋgageardŋsaš epitela mas seallat leat badjálagaid.
Bávččas

Bávččas lea dovdu, man Riikkaidgaskasaš bávččasdutkanorganisašuvdna ISAP () čilge ná: "Unohas dovdu gokko nu dahje emotionála vásáhus mii boahtá go gođus billašuvvá, dahje soaitá billašuvvat, dahje go juoga muitaluvvo billašuvvame"
Bávččastit sáhttá go guoská juosat mii lea várálaš, ovdamearkka dihte go lea hirbmat báhkas dahje go juoga deaddá. Dánlágan bávččas gohčoduvvo nosiseptiiva bávččasin, ja mii boahtá go olmmoš ovdamearkka dihte buolaša, čuohpada, čuolada, skáidneda, nordada iežas ja maiddái go juoga lea vulšon ovdamearkka dihte leasmmi dihte. 
Muhtumin lea váttis gullat aiddo gokko lea bávččas. Go olbmos lea váibmoinfárkta de bávččas sáhttá gullot ovdamearkka dihte gurut gieđas. Bávččas sáhttá álgit go nearvafierbmi billašuvvá dahje buohccá, dalle lea earálágan bávččas.
Deahkki

Deahkki dahje deahkkegođus lea rupmaša gođus mii lea ráhkaduvvon deahkkeseallain. Dat sáhttet oatnut nu ahte ovdamearkka dihte lahttu lihkada. Deahkki oatnun, maiddái gohčoduvvon kontrakšuvdna, lea hui mohkkás dáhpáhus go iešguđetlágan proteiinnat jođašit nubbi nuppi vuostá. Dehkiid veagas olmmoš lihkada, bissu čuoččut ja vel lihkahallá siskilušaid. Váibmu bumpe vara dehkiid vegas ja biebmosuddadanoali birra leat deahkit mat duvdet biepmu ovddos guvlui. 
Olmmoš lihkada deahki mieleavttus, ja deahkki maid sáhttá oatnut iešalddes. Olmmoš mieleavttus lihkada daid dehkiid mat lihkadit min lahtuid, muhto biebmosuddadanoali deahkit eai leat olbmo stivremis.
Dákti

Dákti lea garra orgána mii gávdno ealliin. Dávttit suddjejit rupmaša eará orgánaid, ja dat maiddái ráhkadit ruksesseallaid ja vilgesseallaid, vurkkodit minerálaid, cagget goruda ja veahkehit rupmaša lihkadit. Dávttit leat iešguđetlágan hámis, sturrodagas ja dain lea hui mohkkás ráhkadus. Dákti lea hui garas ja nanus, muhto liikká ii leat bearehaga lossat. 
Olbmos lea riegádeamis badjelaš 270 dávtti muhto máŋga ovttastuvvet go olmmoš šaddá ja loahpas leat sullii 212 dávtti. Olbmo stuorimus dákti lea čoarbbealnoras. 
Dáktegođus ja garra gođus. Dat lea čanasgođus ii lea ráhkaduvvon hui suohkadin. Siste dat lea skoavddil ja dainna lágiin ii leat nu lossat. Dáktegođus lea ráhkaduvvon iešguđetlágan dákteseallain. Osteoblasttat ja osteosyhtat huksejit dávtti ja čavdet dan minerálaiguin. Osteoklasttat fas cuvkot dávtti.
Sahkaneapmi

Sahkaneapmi lea dat dáhpáhus go guokte sohkaseallat suddet oktii ja ođđa ealán šaddá. Ealliin dáhpáhuvvá dainna lágiin ahte siepmansealla ja monnesealla suddet oktii. Goabbá nai sealla buktet beali daid kromosomain mat gullet dan šládjii, olbmos leat goabbá nai seallas 23 kromosoma. Dat ođđa sealla šaddá ohkin, ja loahpas mánná riegáda. Nissonolbmo monneseallas lea stuorimus vejolašvuohta sahkanit go anaša aiddo go monneseallla lea luovvanan monnerávssás. Dábálaččat ferte leat dievdoolmmoš ja nissonolmmoš mat anašeaba vai sahkaneapmi lea vejolaš.