tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Birgit Õigemeel

Birgit Õigemeel (riegádan čakčamánu 24. beaivve 1988 Kohilais, Estteeatnamis) lea Estteeatnama lávlu. Õigemeel lei Estteeatnama ovddasteaddjin Eurovision lávllagilvvohallamis Malmös, Ruoŧas jagis 2013.
Ferdinand Marcos

Ferdinand Marcos (1917-1989) lea filippiinnat politihkkár ja Filippiinnat dála stáhtaministtar.
Afon Dyfi

Afon Dyfi (eŋgelasgillii "River Dovey") lea johka Kymraeatnamis.
Gitárra

Gitárra (greikkagillii κιθάρα, "kithara") lea čuojanas mii jietnadeami dáfus lea sreaŋgačuojanas, ja čuojahanteknihka dáfus báhcahallančuojanas. Jietnabuvttadeami dáfus earuha akusttalaš ja elektralaš gitáras. 
Ráhkadus.
gitárra lea juohkásan golmma oassái: čeabet, lieđbmi ja ruŋgu.
Čeabet.
Gitáras lea čeabet. Čeabeha bajábealde leat sreaŋggat ceggejuvvon, mat leat sádela ja suotnašalddi gaskkas. Sádel lea čeabeha geažis ja suotnašaldi lea ruŋggus. Sreaŋggat leat assodaga mielde ordnejuvvon. Otná gitára čeabehat eai leat dušše ovtta bihttás, muhto baicce dasa lea liibmen čárváfiellu ("eŋg:fingerboard"), man bajábealde sreaŋggat mannet. Dát ráhkkanus stargada čeabeha, ja lassin sihke čeabeha ja čárváfiellu muorrašládja váikkuha mealgat šukŋii ja čuojaheapmái. 
Klassihkalaš gitárat atnet čoalle- dahje plástasreaŋgaid, ja dain lea nannoset muorračeabet nu ahte dat girdet sreaŋgaid geassima. Máŋga čuojanasa stállesreaŋggain, nugo Western- ja elegitárat ja elebássat, atnet maid nu gohčoduvvon "truss rod", mainna sáhttá muddet čeabeha gealddu sreaŋgageassima vuostá. 
Mihtilmas gitárat atnet čárváfiellus doarrás čárvábáttiid. Daiguin lea álki sreaŋga oanidit dárkilit, vai dihto nuohta ráhkaduvvo. Dábálaččat juohke čárvábáddi dáinna lágiin vástida beallenuohta lávkki. Álggos čárvábáttit ledje čoalis, maŋŋelis dat ledje elefánttačalámis ja silbbasge. Ođđaáigasaš čárvábáttit leat eanas ođđasilbbas. Čárvábáttit nanu materiálas leat stargasit vuodjudan čárváfillui. Dákkár konstrukšuvdna rievtti mielde dáhká badješuoŋaid veadjemeahttumin. Muhto dat goitge lea vejolaš anolaš teknihkaiguin nugo omd. fanahemiin ("bending") ja čeassamiin ("Slide"). 
Čeabehat leat máŋgalágánat. Klassihkalaš gitárat atnet govda ja duolba čopmečeabehiid. Stállesreaŋgagitárat baicce seakka ja goasii beallejorba čeabehiid ja čopmečárváfielluid.
Čárváfiellu geažis lea sádel. Dábáleamus sádelat leat plástas ja dávttis. Dat juogu vuojuduvvo čárváfiellu spontii dahje liibmejuvvo čárváfiellu geahčái. Plástasádelat ráhkaduvvot industriijas ja leat danin hálbbibut. Dáktesádelat leat guovttelágánat: vuššon ja vilggodahtton dáktesádelat, ja giehtadalakeahtes gussadávttit main ain lea buoidi dávtti mainna sádel vuidojuvvo. Buori duddjoma ja vuoidaniešvuođaid dihte gávdnojit maid sádelat ráhkaduvvon iešguđetlágán plásta-grafihtta-seaguhusaiguin.
Lieđbmi.
Čeabeha geažis lea lieđbmi dahje oaivi "(eŋg: headstock)". Lieđmmis leat sreaŋggat darvvehuvvon bunciide. Dáinna lágiin sáhttá botnjamiin muddet/čuojustit sreaŋggaid. Sreaŋggaid deaddu sádela vuostá (mii dárbbaslaš lea) boahtá dasto lieđmmi spiehkasteamis čeabeha ektui.
Ruŋgu.
Ruŋggut leat máŋgalágánat. Akusttalaš gitárat atnet eanas geahpes muorrakássa, mas lea bodni, gármmat ja lohkki. Lohkkis lea dábálaččat jorba jietnaráigi. Gávdnojit maid eará ráhkadusat, nugo bealleresonáns-gitárat ja "Solidbody-"gitárat (guovnnji haga). 
Ruŋggu alde lea suotnašaldi. Dása leat sreaŋggat darvvehuvvon, dahje (nugo lea máŋga elegitáras) sreaŋgadoallái suotnašalddi vuolábealde .
Váimmusfápmu

Váimmusfápmu lea teknologiija mas energiija buvttaduvvo váimmusluddema bokte. Dát teknologiija lea leamašan anus 1950-logu rájes rávdnjebuvttadeapmái. Borgemánus 2016 ledje 450 váimmusludden-reáktora jođus 31 riikkas, mas ollislaš boađus lei 392 GW. Lassin leat 60 reáktora huksojuvvome. 
EUs gokčet váimmusfápmorusttegat sullii goalmmádasa golahuvvon elektrisitehta ja 14% ollislaš energiijadárbbus. 
Váimmusfámu ovdamunit ja hehttehusat lea dávjá sáhkan. Sihke almmolašvuođas ja dieđalaš máilmmis váimmusfámu ávki ja sihkkarvuohta leat dábálaš digaštallanfáttát.
Trojalaš heasta

Trojalaš heasta lei greikkalaš mytologiijas lei muorraheasta, man sisa greikkalaš soalddáhat ledje čiehkádan. Ihkku soalddáhat rahpe Troja šloahtauvssa ja luite soahteveagaset sisa. Dainna soahtejuonain Akhaiat, nugo gohččoduvvojit myhtas, vuite Trojalaš soađi.
Metaforalaččat "trojalaš heasta" lea diŋga mii olgguldasat ii oro váralaš, man falleheaddji geavaha kamuflášan nu ahte luitojuvvo suodjaluvvon guovllu sisa. Ovdamearkka dihte dihtormáilmmis trojalaš heasta mearkkaša dakkárlágán vahátlaš prográmma.
Sealla

Sealla (láhtengillii "cellula", gámmáraš, sealla; antihka greikkagillii "κύτος kytos", sealla) lea buot organismmaid unnimus ealli ovttadat. Olbmo rumaš lea ráhkaduvvon olu iešguđetlágan seallain. 
Lea vealla ovttaseallat ja máŋgaseallat organismmaid gaskkas. Jus dihto ealán lea ráhkaduvvon máŋga seallain, dalle sáhttet seallat ovttastuvvat ovttadahkan ja dainna lágiin ráhkadit gođđosa. Olbmo rupmašis leat máŋgačuođi iešguđetlágán sealla- ja gođustiippat. Evolušuvnna jođus leat seallat mat gullet máŋgaseallat ealánii massán iežaset máhtu eallit akto. Dat seallat leat gođđosisteaset spesialiseren sierra doaimmaide. 
Seallaid dieđa ja oahpa gohččoduvvo seallabiologiijan. 
Vuođđu.
Juohke sealla lea ráddjejuvvon, iešvuđot ja iešseailluheaddji systema. Dat doahpu biebmoávdnasiid ja ealiha iežas ávnnasmolsuma veagas. Ođđa seallat šaddet seallajuohkáseami bokte. Seallain leat dihto dovdomearkkat, man vuođul eallin lea dieđalaččat definerejuvvon.
Evolušuvnna manus leat guokte iešguđetlágán ealánjoavkku hápmašuvvan. Prokaryotat main váilo seallaváimmus ja nuppe ládje eukaryotat main lea seallaváimmus. Eukaryotat leat maiddái hámisteaset mohkkáseapput go oktageardánis prokaryotat. 
Seallaid sturrodagat leat iešguđetlágánat. Dábálaččat čađamihttu lea 1-30 mikromehtera. Muhto elliid monneseallat leat mearkkašahtti stuorábut go eará seallat. Omd. lea struhca ("Struthio camelus") monneseallaid čađamihttu badjel 70 mm. Olbmuid monneseallaid čađamihttu lea 0,15 mm. Dat lea olbmu stuorimus sealla, ja lea áidna man earuha čalmmiiguin (mikroskohpa haga).
Gándil

Gándil lea báhcahallančuojanas čárváfiellu haga, man čuojaha eanas Suomas, Estteeatnamis ja Gárjilis. 
Ráhkadus.
Árbevirolaččat dat lea flygelhámat resonánsakássa muoras. Soahkemáddagis masa lea fearrán gobi. Dasa darvvihii vihtta pentatonálaččat čuojustuvvon juovkasreaŋgga. 1900-logu beallemuddui dakkár vuohki geavahuvvui. Gándilat ledje iešguđet sturrodagain ja eanas čuojustuvvon D-duras dahje D-mollas. Álggus ledje vihtta sreaŋgga muhto vel eanet sreaŋggat lasihuvvojedje. Dán áigge sáhttet vaikkoba leahkit 39 sreaŋgga. 
Ođđaáigasaš gándila máŋgastreaŋgavuođa lassin sáhttá čuojahettiin gákkansystemain alidit dahje vuolidit gándila beallenuohtain. Gándil lea čuojahettiin čuojaheaddji askkis dahje beavddi alde. Muhtomin geavahuvvo plektrum. 
Suomas leat maiddái ráhkadan elektralaš gándila.
Čuojahanvuohki.
Gándil čuojahuvvo guovtte láhkái. Eanas čuojaheaddjit atnet guhkes sreaŋggaid aiddo ovddasteaset (Haapavesi-stiila). Nubbi stiilas oanehis sreaŋggat geavahuvvojit (Perhonjoki). 
Mytologiija.
Suoma nationálaeposis "Kalevalas" ráhkada boares noaidi Väinämöinen vuosttaš gándila stuorra hávgga ollolis. Bániin duddjo bunciid, juovkkaid bidjá sreaŋgan. Čuojahettiin bohtet buot meahcceeallit guldalit. Olbmot barggadettiin fáhtehallet šukŋii. Nuppát gándila duddjojuvvo maŋŋelaš, dán geardde soagis. 
Gándil lea addán nama diktačoakkaldahkii "Kanteletar"ii (Gándilčuojaheaddjit), man Elias Lönnrot čohkkii. 
Gárjilaš universitehtas Petroskoijas gávdno gursa gándilduoji ja gándilčuojaheami birra. Gurssa jođiheaba guokte gándilmeaštira. Sibelius-akademiijas Helssegis sáhttá árbevirolaš ja oddaáigasaš gándilčuojaheami studeret.
Viidna

Viidna (láhtengillii "vinum") lea alkohovlajuhkamuš geavvan viidnemuorjesáhpis. Viidnemuorjjit šaddet viidnemuoras. Viidna adnojuvvo návddašanávnnasin. Mihtilmas enologalaš ("viidnadieđalaš") sáhppunvugiid bokte sáhttá olahit alla máŋggabealatvuođa. Dat maid mielddisbuktá dan ahte máŋga viinnas lea logijagiid sáhppunáigi ja guhkes seailunáigi. 
Dábáleamus viinnat leat ruksesviidna, vilgesviidna ja vel roséviidna. Boršoviidna (omd. šampanja) šaddá viinnas mii nuppádassii geavvá. Unnán boršu viidnii lasihuvvo čađđasivra dávjá teknihkalaččat. 
Viidnaráhkádeapmái adnojuvvo muorjjit mat šaddet gihppun viidnemuorjemuoras ("Vitis vinifera").
Šiprage

Šiprage (Шипраге) lea Bosnia ja Hercegovina gilli. Dan olmmošlohku lea 788 ássi (2013).
Sámi Dáiddárráđđi

Sámi Dáiddárráđđi () lea sámi dáiddárorganisašuvnnaid oktasašorgána oktavuođaiguin sihke davviriikkalaš ja eurohpalaš dáiddárráđiide. Ráđđi ásahuvvui 1987.
Dáiddáráđi miellahttoorganisašuvnnat leat:
Soahtanroggi

Soahtanroggi, muhtimin viehkanhávdi, vuohčinroggi, báhčinroggi dahje báhčinhávdi lea eatnamii roggojuvvon goivvohat mii lea geavahuvvon soađis. Roggi addá soalddáhiidda suoji mas lea álki bázestit. 
Soahtanrokkit máilmmisođiin.
Vuosttaš máilmmisoađis soahtanrokkit leat hui dábálaččat.
Sigmund Freud

Sigmund Freud (riegádan miessemánu 6. b. 1856 Freibergas, Mährenis; jápman čakčamánu 23. b. 1939 Londonis, Stuorra-Británnias) lei nuortariikalaš neurologa ja psykologa gii vuođđudii psykoanalysa. Son lea adnojuvvon ovtta dain 1900-logu stuorámus jurddašeaddjiin. Su teoriijat ja metodat leat velá dán áigge geavahusas. 
Eallin.
Freuda riegádii Freibergas Mährenis, mii dalle lei keisárlaš Nuortariikkas, otne Příbor Čehkkias. Su váhnemiin lei juvddálaš suohkaduogáš. Son bajásšattai oskkoldaga haga ja lei álo eahpeoskkolaš. Vaikko son lei ateista ja kritiserii oskkoldaga son eallinahkái dovddai iežas oasálažžan juvddálašvuhtii. Dása maid son juvddálašvuođas čatnasii ii leange jáhkku dahje čearddalaš čeavli, muhto čielga diđolašvuohta siskkáldas identitehtas. 
Freud hilggui vuosttaš áigumuša lohkat juridihka ja álggii 1873 lohkat medisiinna Wiena universitehtas. 1881 Freud šattai medisiinna doavttir. 
1882 Freud álggii doavttirin bargat Wiena almmolaš buohcceviesus. 1886 son náitalii. Freud borgguhii ollu ja buohccái guopmeborrasii 1922. Dávda vearránii jagiid gollamis dassážii go jámii.
Pedro Fernando

Paulo Fernando Fazenda Manuel (1998 Luanda, Angola) lea Angola lávlu ja neavttár.
Roubaix

Roubaix (hollánddagillii "Robaais") lea gielda ja gávpot Davvi-Frankriikkas lahka Belgia ráji. Roubaix olmmošlohku lea 96 duhahiid ássi ja viidodat lea km².
Volga

Volga ( "Jul", "İdel", "Atăl", "Rav", "Rava", , ) lea Eurohpá guhkimus ja stuorámus johka. Joga guhkkodat lea sullii 3 685 kilomehtera. Volga lea buohkanassii Ruoššas. Volga luoitá máilmmi stuorimus jávrái Kaspiamerrii.
Niilaeatnu

Niilaeatnu dahje Niila ( "Al-nīl" ja "P(h)iaro") lea Afrihká guhkimus johka. Eanu guhkkodat lea sullii 6 650 kilomehtera.
Muohtačalmmit

Muohtačalmmit (dološ ortografiija: Muottačalmit) lea Peđar Jalvvi Muohtačalmmit-čoakkáldaga nammadikta. Dát lea luonddu govvádus, muhto dat govvida maid sámiálbmoga, mii lea gievrrat go bissu čoahkis ja doaibmá ovttas.
Muohtačalmmit
Sattáhala áimmuid čađa,&lt;/br&gt;
hiljit gahččet muohtačalmmit,&lt;/br&gt; 
gahččet geđgiid, skirriid ala,&lt;/br&gt;
vielgadin dat gokčet eatnan.&lt;/br&gt;
Vaikko dain lea gorut smávis,&lt;/br&gt; 
miljovnnat go oktii bohtet,&lt;/br&gt;
divvet rokkit, leagit, muorra-&lt;/br&gt;
bohtožiidda ihtá skálvi,&lt;/br&gt;
geđggiid duohkái čoggo časttas.&lt;/br&gt;
Giđđabeaivváš muođuid ovddas&lt;/br&gt;
suddet smávva muohtačalmmit&lt;/br&gt;
šelges čáhcegoaikkanassan.&lt;/br&gt;
Goaikkanasas čoggojit dat&lt;/br&gt;
ájan, deatnun, jávrin, mearran&lt;/br&gt;
-stuoris dalle lea daid fápmu.&lt;/br&gt;
Nollatoleránsa

Nollatoleránsa lea doaba mii mearkkaša dan ahte ii čájet mange toleránsa muhtun dáhpáhusaid ja láhttemiid guovdu. Doaba lea geavahuvvon ovddemus kriminologalaš digaštallamis. Praktihkas dat mearkkašivččii ahte poliisa doibmegoahtá vaikko rihkkus livččii unni, ja dáinna lágiin unnidit kriminalitehta servodagas. 
Dán áigge doahpaga geavaheapmi lea leavvan olggobeal kriminálapolitihka. 
Nollatoleránsa lea evttohuvon čuovvuvaš ovdamearkkaid vuostá:
Bellodat

Bellodat lea olbmuid ovttastupmi mii rahčá dan ovdii ahte dihto politihkalaš lihtus, ovdamearkka dihte ovtta stáhtas, joksat eanet jienaid ja dáinna lágiin čađahit iežas politihkalaš ulbmiliid. Bellodat mii nagoda joksat eanet jienaid oažžu eanet politihkalaš fámu. Jienaid bellodat oažžu go oassálastá demokráhtalaš válggain. 
Bellodagat doibmet dávjá olles riikkas ja oassálastet dalle parlameantaválgggaide. Bellodat sáhttá maid doaibmat sierra riikaoasis ja dušše oassálastit gielddaválggaide dahje eanadiggeválggaide.
Bellodagat sáhttet maid oassálastit válggaide mat dušše gusket ovtta eiseváldái nugo lea Ruoŧa sámediggeválggain.
Alitnásti

Alitnásti, ("Hepatica nobilis") lea oalle uhca giđđat lieđđu šaddu mas leat alit, násttelágán lieđđelasttat. Dát gullá fiskesrássišattuide ("Ranunculaceae").
Alitnástti hápmi ja guhkkodat.
Alitnásti lea máŋggajahkásaš rássešaddu mii šaddá 10–15 cm guhku.
Nationalisma

Nationalisma lea máilmmioaidnu ja politihkalaš lihkadus mii áigu nannet oktoráđálaš stáhta. Nationalisma gudnejahttá našuvnna, kultuvrra, historjá ja gáhtte nationalstáhta. Nationalstáhta lea stáhta mii lea ráhkaduvvon našuvnna vuođul. Dat lea definerejuvvon ná: geografalaččat ráddjejuvvon stáhta man álbmogis unnit eanet lea seammá duogáš/boahtimuš, giella ja kultuvra.
Dat gii doarju nationalisma gohččoduvvo nationalistan. Erohus patriohtismas ja nationalismas lea ahte patriohtisma gáhtte riika váldojuvvon territoria ja sáhttá seaguhuvvot vaikko makkár politihkalaš oaiviliiguin. Nationalisma gis lea politihkalaš ideologiija mas lea čielga servodatprográmma. Nationalismas lea nationalstáhta guovddážin. Patriohtisma gis ii vealtakeahttá dárbbaš nationalstáhta.
Ástmá

Ástmá (greikkagielas ἆσθμα, "vuoigŋanheahti") lea bistevaš vuolši vuoiŋŋahagas. Ástmá dagaha vuoigŋanváttisvuođaid ja vuoiŋŋahat lea maiddái liigehearki. Dávdamearkkaid vuođđu lea vuoigŋanbohcciid gáržžádus. Vuoigŋanbohccit gáržot šliivvi ja vuoigŋandehkiid geasáhaga dihte. Maiddái bohtaneapmi bronkiála vuohččecuoccas gáržžida vuoigŋanbohcciid. Buot daid dávdamearkkaid sáhttá buoridit dálkasiiguin.
Ástmá sáhttá leat allergiijalaš dahje ii-allergiijalaš. Allergiijalaš ástmá dávjá vuhtto mánnávuođas ja ii-allergiijalaš ástmá lea dábáleabbu ollesolbmuin. Ástmá dávjodat lea alit oarjemáimmi riikkain. Alimus dávjodat lea Stuorra-Brittánias.
Geahpesboras

Geahpesboras lea borasdávda. Bahá seallačoahkis geahpesgođđosis dagaha borasdávdda. Dalle seallat geahpesgođđosis juohkásit dárkkiskeahttá. Boras sáhttá sturrot ja metastaseret. Metastaseren mearkkaša ahte boras manná álgoborrasis eará rumašosiide. Eanas geahpesborrasat leat karsinomat "()." Karsinoma mearkkaša ahte boras boahtá epitelseallain. Geahpesboras lea dat borasdávda mii goddá eanemus dievdduid beales ja nubbin eanemus nissoniid beales (eanemus lea čižžeboras). 1,2 miljovnna olbmu jápmet geahpesborrasii jahkásaččat. Dábálaš dávdamearkkat leat lahpasaddan, gosahat (muhtumin šliivi lea varranaga) ja ruoidnan. 
Dábáleamus sivva geahpesborrasii lea borgguheapmi. Geahpesboras borggutkeahtes olbmuin lea dávjá vuođđuduvvon genehtálaš dahje birassivaide. Birassivat leat ovdamearkka dihte asbeasta, radon ja áibmonuoskkideapmi.
Háldi

Háldi (, ) lea Skánddaide gullevaš čohkka Suoma ja Norgga rájis. Háldi 1365 m allosaš čohkka lea Norgga bealde Ráissa ja Gáivuona gaskkas sullii 1 km Suoma rájis davvelis. Suoma bealde fas čohka allodat lea beare 1 323,6 m, muhto dát lea datte Suoma alimus gáisá.
Skánddat

Skánddat ( ja ) leat gáissát mat johtet Skándinavia njárgga čađa. Lulligeahči Skagerraka-rittus ja davvigeahči Davvinjárggas.
Skánddat leat 1700 km guhkkosaš várreráidu mii lea 320 km govvdimus sajis. Skánddat leat Norggas ja Ruoŧas ja muhtun oase Suomas. Skánddat leat davvin Skándinávia čáhcejuohku mii maiddái čuovvu Ruoŧa ja Norgga riikaráji. Skánddaid alimus várri lea 2469 m allosaš Galdhøpiggen, mii lea Norgga bealda. Ruoŧa alimus várri lea Giebmegáisi, 2097 m. Maiddái Suoma alimus várri Háldi, gullá Skánddaide. Háldi lea aitto Suoma ja Norgga rájis ja alimus čohkka, 1365 m, lea Norgga bealde. Suoma bealde alimus čohkka lea 1323,6 m. 
Skánddat leat oassi Kaledonalaš váriin, mat bohciidedje 390-440 miljovnna jagi áigi, dalle go kontineanttat eami-Eurohpá (Baltica) vujii oktii eami-Amerihkáin (Laurentia).
Bihčosgorži

Bihčosgorži ( dahje "Pitsusköngäs") lea Bihčosjoga 17 m allosaš gorži Suoma Giehtaruohttasis, Eanodagas. Gorži lea Kalohttageinnodaga guoras sullii 2 km Bihčosjávrris lulellii ja sullii 45 km geahčen Gilbbesjávrres. Bihčosgorži lea Suoma alimus oktilaš gorži.
Kárta

Kárta dahje gárta lea mihttoláva mielde unniduvvon tevnnet vissis guovllus. Kárta lea digitálalaš dahje analogalaš gaskaoapmi mainna govvida eatnama. Kárta lea dábálaččat dulbejuvvon, unniduvvon ja generaliserejuvvon. 
Kárta lea árbevirolaččat báhpárii prentejuvvon.
Struve meridiánagierdu

Struve meridiánagierdu dahje Struve meridiánadávgi lea golmmačiegagat ráidu, man lullimus čuokkis lea Ukraina Izmailis Čáhppesmeara lahka ja davimus čuokkis Hámmárfeastta Fuglenesas davvin. Ráidu ráhkaduvvui jagiin 1816–1855 ja dan guhkkodat lea sullii 2,820 km. Suoidnemánu 15. b. 2005 Struve meridiánagierdu dohkkehuvvui UNESCO máilmmiárbelistui.
Šibitdoavttir

Šibitdoavttir dahje veterinára lea ámmát man bargu vuosttažettiin lea dikšut šibihiid. Šibitdoavttir lea eanas riikkain suddjejuvvon ámmátnamahus. Šibidoavttir lea čađahan veterináramedisiinna oahpu. Earret dikšundoaimmaid šibitklinihkas, šibitdoaktárat doibmet maiddái borramušindustriijas ja borramušdárkistemiin omd. njuovahagain. Šibidoaktárat galget maid fuolahit das ahte šibitdávddat eai njoamu olbmuide. 
Šibitdoavttir lea eanas riikkain allaskuvlaoahppu. Ruoŧa šibitdoavttiroahppu lágiduvvo Uppsalas ja dat oahppu bistá vihta ja beallejagi. Norggas sáhttá lohkat šibitdoavttirin Oslos dahje Budejjus. Suomas sáhttá lohkat Helssegis.
Rábies

Rábies lea doložis oahpis virusdávda. Rábies lea measta álo jápmindávda. Rábiesvirus sáhttá njoammut eanas lieggavarat elliide, muhto hárve šaddoborriide. Rábiesa stereotiippalaš govva lea aggressiivva beana mii soalssida. Muhto maiddái bussát, riebanat, mievrrit, bassanguovžžat ja gumppet sáhttet buohccát rábiesii ja njoammudit dávdda. Muhtin girdisáhpánat njoammudit rábiesa. Lottiin lea hárve rábies dasgo daid rumaštemperatuvra lea alit go dan maid virus dárbbaša optimalá lassáneapmái rupmašis. 
WHO árvvoštallamiid mielde sullii 55 000 olbmo jápmet rábiesii jahkásaččat. 99% dain leat Afrihkás ja Ásias. Rábies ii gávdno Norggas iige Ruoŧas. Maiddái Suomas lea rábies eliminerejuvvon jagi 1991 rájes. Muhto Suoma ránnjáriikkas Ruoššas gávdnojit neahtebeatnagat mat guddet rábiesa. Ruošša lea ovtta dain riikkain Eurohpás gos báikkálaš eallit njoammudit rábiesa olbmuide. Neahtebeatnagat gávdnojit Suomas ja dat sáhttet guoddit rábiesvirusa. Ruoŧa eastadandoaimmat leat dahkkojuvvon neahtebeatnaga leavvama vuostá. 
Dábálaš dávdamearka meahcielliin lea ahte dat eai šat bala olbmuin, ja dáinna lágiin bohtet olbmuid lahka.
Bassanguovža

Bassanguovža ("Procyon lotor") lea njiččehas. Dat elii álggus Davvi-Amerihkás, ja lea dan maŋŋá buktojuvvon Jáhpanii ja Eurohpái. Namma "bassanguovža" boahtá das ahte dat dávjá buotnju borramušas čáhčái. Dakkár láhtten lea dárkojuvvon bassanguovžžain mat leat fáŋgalis. Jáhku mielde dat lea refleaksa mii speadjalastá bassanguovžža bivdinvuogi johka- ja jávregáttiin.
Börje Salming

Anders "Börje" Salming (cuoŋománu 17. b. 1951 Giron – skábmamánu 24. b. 2022) lei sápmelaš jiekŋaskearrospealli Ruoŧa bealde.
Lappi eanangoddi, Ruoŧŧa

Lappi () lea Ruoŧa davimus eanangoddi. Eanangoddeguovddáš lea Giron. Eará gávpogat leat Jiellevárri, Likšu ja Vualtjere. Lappi eanangotti viidodat lea 109 702 km² ja dan olmmošlohku lea 91 666 ássi.
Gästrikland eanangoddi

Gästrikland lea Ruoŧŧa davimus eanangoddi. Eanangoddeguovddáš lea Gävle. Eará gávpogat leat Sandvikena, Hoforsa ja Ockelbo. Gästrikland eanangotti viidodat lea 4 181 km² ja dan olmmošlohku lea 153 723 ássi.
Leana hálddahusguovddáš lea Gävle.
Norrbotten eanangoddi

Norrbotten lea Ruoŧŧa davimus eanangoddi. Eanangoddeguovddáš lea Luleju. Eará gávpogat leat Biđona, Bodena ja Gáinnasa. Norrbotten viidodat lea 26 671 km² ja dan olmmošlohku lea 195 024 ássi.
Allergiija

Allergiija lea badjelmearálaš dustenreakšuvdna immuvdnavuogádagas. Dákkár reakšuvdna gohčoduvvo allergalaš reakšuvdnan. Allergiija bohcciida dalle go immuvdnavuogádat reagere ávdnasa vuostá mii lea dábálaš min birrasis. Dáinna lágiin lea vealla allergalaš reakšuvnnas ja "autoimmuvdna reakšuvnnas", mas immuvdnavuogádat reagere iežas rupmaša vuostá. 
Ávnnas mii bohciidahtá allergiija gohčoduvvo allergenan. Allergenat leat máŋggaláganat, muhto eatnasat leat proteiinnat. Dábálaš allergiijat leat niehtteallergiija ja lieđđegavjaallergiija. Niehtteallergiija lea biebmoallergiija ja lieđđegavjjat fas levvet biekka mielde.
Obbondávda

Obbondávda, baikabava, dahpahat dahje dahppondávda (lat. "obstipatio, constipatio") mearkkaša ahte čoliid doaibma lea njohcon. Obbondávda lea dalle go baiká unnit go golbmii vahkus. Dat lea oalle dábálaš dávda, prevalensa lea sullii 20%, muhto eatnasat eai dárbbaš fitnat doaktára luhtte. Vaikko obbon ii leat duođalaš dávdamearka dat sáhttá leat unohas pasientaide.
Christina Aguilera

Christina Aguilera (njukčamánu 28. 1980 Staten Island, New York, Amerihká ovttastuvvan stáhtat) lea popmusihkkár.
Alitbossu

Alitbossu ("Balaenoptera musculus") lea njiččehas mii eallá mearas. Alitbossu šaddá gitta 33 mehter guhku, ja deaddá gitta 200 tonna. Dat lea dáinna lágiin máilmmi stuorámus ealli mii dán áigge eallá ja mii lea dássážii goassige eallán. 
Alitbossut leat gaskamearálaččat 26 mehter guhku. Lullebeallejorbbu alitbossut leat stuorábut go davvebeallejorbbu. Alitbossus leat goit golbma vuollešlája: "B. m. musculu" Davvi-Atlánttas ja Davvi-Jaskesábis, "B. m. intermedia" Lulli-Oseanias, ja "B. m. brevicauda" Indiaábis ja Lulli-Jaskesábis. 
Alitbossut ellet buot máilmmi stuorra mearain. Dat vánddardit galbma ja liehmmus čáziid gaskkas. Dálvet dat orru subtrohpalaš mearain, ja geasset fas polára mearain. Alitbossu bissu dábálaččat ábis ja hárve boahtá mearragátti lahka. 
Nugo eará bossut ("Balaenoptera"), alitbossu borrá oahtuid.
Boksen

Boksen lea valáštallansuorgi mas guokte gilvvohalli doarruba goabbat guimmiineaskka čorpmaiguin. Dat gilvvohalli gii olaha eanemus deaivamiid čorpmaiguin vuoitá. Gilvvohallit atnet dábálaččat devdojuvvon boksengistáid. Gilvvohallit leat maiddái juohkásan sierralágán deaddoluohkáide (vai boksenkámpa šaddá vuoiggalaš). 
Boksenkámpa lágiduvvo boksengárddi siste. Boksengárdi lea njealjehas man siiddut leat unnimustá 4,90 m gitta eanemustá 6,10 m guhku. 
Boksenkámpa lea gilvoduopmára geahču vuolde. Gilvvohallit gohčoduvvojit boksárin. 
Kámppa vuoitá dat gii oažžu eanemus čuoggáid, muhto gilvu maiddái vuitojuvvo jus okta boksár luohpá gilvvus (bálkesta sihkaldaga gárddi sisa) dahjege "knock-out" bokte. "Teknálaš knock-out" dáhpáhuvvá dalle go duopmár loahpaha gilvvu jus okta boksár lea oalát birgemeahttun dahje jus nubbi boksára dearvvašvuohta lea áitojuvvon.
Girdinskurbmu

Girdinskurbmu (eŋgelasgillii: "cockpit") lea pilohtaid latnja girdis. Girdinskurpmus pilohtat doaimmahit girdi stivrema ja maiddái dárkkistit girdinguoskevaš ja teknihkalaš proseassaid. 
Girdinskurbmu lea measta álo girdi ovddageahčen aiddo njuni maŋábealde. 
Ođđaáigasaš johtolatgirdiid skurpmuid siste gávdnojit čuđiid mielde dárkkistanrusttegat stivrema, navigašuvnna, kommunikašuvnna ja eará doaimmaid várás.
Arvedávgeleavga

Arvedávgeleavga lea máŋggaivdnásaš leavga mas lea arvedávggi ivnnit. Ivnnit ovddastit dávjá máŋggaárvosašvuođa. Dánáigge dovdosut veršuvnnat leat seksuála- ja sohkabeallevehádagaid prideleavga, Sápmi Pride -leavga, pasifisttaid paceleavga ja Cusco-gávpoga leavga.
Listu Nobela ráfibálkkašumi vuitiin

Dát lea listu Nobela ráfibálkkašumi vuitiin. Listu lea kronologalaš.
Paceleavga

Paceleavga geavahuvvo ráfi symbolan. Dát arvedávgeleavga geavahuvvui vuosttaš geardde itálialaš ráfimárssas jagis 1961. Leavgga oaivadusgáldun leat máŋggaivdnásaš leavggat mat geavahuvvojedje miellačájáhusain atomavearjjuid vuostá. Dábáleamos leavgavariánttas leat čieža ivnni — fiolehtta, alit, azuralit, ruoná, fiskat, oránša ja ruoksat — ja daid alde itáliagielat sátni PACE (). Dasa lassin lea veršuvdna mis lea Pablo Picasso sárgon duvvá.
Šalom

Šalom () lea hebreagielat sátni mii máksá ráfi. Šalom geavahuvvo dearvvahansátnin dego "salaam" man muslimat geavahit arábagillii dearvvahansátnin. Nubbi dábálaš dearvvahus lea hebreagielat frása "šalom aleichem" (ráfi lehkos duinna).
Salaam

Salaam dahje salam ( "salām") lea arábagielat sátni mii máksá ráfi. Salaam geavahuvvo dearvvahansátnin dego "šalom" man hebreagielalaččat geavahit dearvvahansátnin. Nubbi dábálaš dearvvahus lea arábagielat frása "as-salāmu ʿalaykum" () (ráfi lehkos duinna).
William Randal Cremer

William Randal Cremer (r. njukčamánu 18. b. 1828 Farehamis – j. suoidnemánu 22. b 1908 Londonis), gii geavahii gaskanamas «Randal» ovdanamas sajis, lei eŋgelas snihkkár ja pasifista gii šattai politihkarin. Maŋŋá son šattai Brihttalaš parlameantta parlamentarihkkárin ja čállin Riikkaidgaskasaš soabahallanmeannudeami lihttus.
Nobela ráfibálkkašupmi.
Jagis 1903 Cremer oaččui Nobela ráfibálkkašumi.
Sydney ráfibálkkašupmi

Sydney ráfibálkkašupmi () lea austrálialaš ráfibálkkašupmi man juohká jahkásaččat Sydney universitehtii gullevaš Sydneyn ráfivuođđudus. Bálkkašumi juohká jury mis lea eará surggiid áššedovdit. Bálkkašupmi juhkkojuvvui vuosttaš geardde jagi 1998.
Sydney ráfibálkkašupmi lea Austrália áidna ráfibálkkašupmi. Sydney gávpoga bormeašttir lea bálkkašumi suodjaleaddji.
Bálkkašumi árvu lea 50 000 Austrália dollára ja lásepokála.
Sydney ráfibálkkašumi gollemedálja.
Muhtimin juhkkojuvvo ráfibálkkašumi olis sierrabálkkašupmin olmmošvuoigatvuođaid gollemedálja.
Listu Sydney ráfibálkkašumi ja gollemedálja vuitiin

Dát lea listu Sydney ráfibálkkašumi ja gollemedálja vuitiin. Listu lea kronologalaš.
Seoul ráfibálkkašupmi

Seoul ráfibálkkašupmi ( ja ) lea korealaš ráfibálkkašupmi mii vuođđuduvvui jagi 1990 Seoul olympiagilvvuid maŋŋá. Bálkkašumi árvu lea 200 000 USA dollára. Ruđaide lassin vuoiti oažžu diploma ja plakehta.
Espánnja

Espánnja dahjege Espánnja gonagasriika lea riika Oarjelulli-Eurohpás. Espánnja rádjeriikkat leat Portugála, Andorra, Frankriika ja Davvi-Afrihkás Gaskameara nuppe bealde Marokko ja Algeria.
Élie Ducommun

Élie Ducommun (guovvamánu 19. b. 1833 Geneve, Sveica – juovlamánu 7. 1906 Bern, Sveica) lei sveicalaš journalista ja ráfiaktivista, gii vuittiiga ovttas Charles Albert Gobatain jagi 1902 Nobela ráfibálkkasumi.
Ducommun barggai Riikkaidgaskasaš ráfikantuvrras (BIPP) Bernas bálkkáhis váldočállin jagi 1890 rájis jápmimis rádjái.
Gandhi ráfibálkkašupmi

Gandhi rikkaidgaskásaš ráfibálkkašupmi () lea intialaš ráfibálkkašupmi man India ráđđehus addá olbmuide dahje organisašuvnnaide geat rahčet ii-veahkaválddálaččat sosiála, ekonomalaš dahje politihkalaš rievdadusaid geažil.
Kielráfi

Kielráfi, Kiel ráfisoahpamuš dahje Kielsoahpamuš lei Kielas vuolláičállojuvon ráfisoahpamuš gaskal Dánmárkku-Norgga ja Ruoŧa. Soahpamuš vuolláičállojuvvui ođđajagimánu 14. b. 1814. Ráfišoahpamusa vuođul Norga addojuvvui Ruŧŧii.
Kiel

Kiel lea hámmangávpot davvi-Duiskkas. Dát gávpot lea Schleswig-Holsteina oassestáhta oaivegávpot.
Historjá.
Ođđajagimánu 14. b. 1814 Dánmárku-Norga ja Ruoŧŧa vuolláičálle Kiel ráfišoahpamusa man vuođul Norga addojuvvui Ruŧŧii.
Anna Netrebko

Anna Netrenbko (riegádan čakčamánu 18. beaivve 1971) lea ruošša lávlu.
Vanuatu Daily Post

Vanuatu Daily Post lea vanuatulaš aviisa. Dát eaŋgalasgiel aviisa lea Vanuatu áidna aviisa mii ilbmá juohke beaivve Port Vilas. Su vuosttaš nummar bođii olggos jagis 1993.
Ruoŧŧa

Ruoŧŧa (ruoŧagillii "Sverige") dahjege Ruoŧa gonagasriika (ruoŧagillii "Konungariket Sverige") lea riika Eurohpás. Dat gullá Davviriikkaide ja lea Skandinávias. Dan rádjeriikkat leat Suopma ja Norga. Ruoŧas lea maiddái čáhcerádji Dánmárkui. Ruoŧas orrot 10,1 miljovnna olbmo ja lea geográfalaččat viđat stuorimus riika Eurohpás. 
Ruoŧa oaivegávpot lea Stockholbma, man olmmošlohku lea 1,4 miljovnna. Statistihkalaš guovddášdoaimmahaga ("Statistiska centralbyrån") meroštallama mielde, namalassii eanet go 200 000 ássi, gávdnojit maiddái lassin golbma stuorragávpoga: Göteborg, Malmö ja Uppsala. Sullii 85% riikka olbmuin orrot báikegottiin, ja dát lohku stuorru. Ruoŧas lea vuollegaš čoahkkisvuohta, sullii 22 olbmo njealjehaskilomehteris. Čoahkkisvuohta lea alit Lulli-Ruoŧas. 
Ruoŧŧa lea konstitutionála monarkiija ja parlamentáralaš demokratiija. Riika lea miellahttu Ovttastuvvan Našuvnnain jagi 1946 rájes ja Eurohpá uniovnnas jagi 1995 rájes. 
Geografiija.
Ruoŧŧa lea Davvi-Eurohpás ja Nuortameara oarjjábealde. Dat lea Skandinávialaš njárgga nuortaoassi ja dáinna lágiin Ruoŧas lea guhkes riddu. Oarjin lea Skánddat (várreviđji mii ráhkada Norgga ja Ruoŧa riikaráji). Riikarádji Ruoŧa ja Norgga gaskkas lea Eurohpá guhkimus riikarádji. Dánmárku lea Ruoŧa rádjeriika meara bokte ja Öresund-šaldi Ruoŧa ja Dánmárkku gaskkas lea dehálaš oktavuohta eará Eurohpá riikkaide. Ruoŧa alimus báiki lea Giebmegáisi (2111 m) ja vuolimus báiki lea jávri Hammarsjön (−2.41 m). 
Ruoŧas leat 25 eanangotti ("landskap") muhto dán juogos lea dušše kultuvrralaš, historjjálaš ja geográfalaš vuođđu. 
15% Ruoŧas lea poláragierddu davábealde. Vuovdi gokčá 65% Ruoŧa viidodagas.
Norga

Norga dahjege Norgga gonagasriika (girjedárogillii "Kongeriket Norge", ođđadárogillii "Kongeriket Noreg") lea gonagasriika Davvi-Eurohpás. Stáhta gullá Davviriikkaide ja Skandináviai. Norggas lea eananrádji nuortan Ruoŧain, lullin Suomain ja Finnmárkku nuortaoasis maid Ruoššain. Norga lea Davviriikkaid goalmmádin stuorámus stáhta viidodaga ektui ja njealjádin stuorámus olmmošlogu ektui. Norga vuođđuduvvui guovtte álbmoga guvlui, dáža ja sámi álbmoga. Norgii gullet maid Svalbárda, Jan Mayen ja Bjørnøya. Riikka oaivegávpot ja stuorámus 
gávpot lea Oslo.
Geografiija.
Norggas oarjin lea Norggamearra, lullin Skagerrak ja davvin Barentsmearra. Norgga oaivegávpot lea Oslo ja eará stuorra gávpogat leat Bergen, Trondheim, Stavanger, Kristiansand ja Romsa.
Norgga viidodat lea 323 802 km². Várit leat váldooassi viidodagas. Norgga alimus várri lea Galdhøpiggen.
Historjá.
Norga historjá ovtta riikan álggii sullii 100 jagi dássái, vaikko dálá Norgga guovllus lea orron olbmot juo guhká; muhtin báikkiin juo jiekŋaáiggi nohkama rájes. Go Norggas leat ollu várit ja vuonat leat leamaš ollu unna olmmošjovkkožat ja olbmot eai leat sáhttán johtit ollu.
Politihkka.
Norgga lea vuođđolágalaš monarkiija ja dien jođiheaddji lea gonagas. Dálá gonagas lea Harald V. Politihkalaš váldi gonagasas ii leat. Stuorámus váldi lea Stuorradikkis (dárogillii "Stortinget").
Hálddahuslaš juohkin.
Fylkkat.
Norga lea hálddahuslaččat juhkkojuvvon 11 fylkii.
Dás lea listu fylkkain:
Gielddat ja gávpogat.
Norgga dálá gielddahálddahusa ovttadat lea gielda dahje suohkan (dárogillii "kommune"). Norggas leat dál (2020) 356 gieldda.
Ekonomiija.
Norgga valuhta lea Norgga ruvdno, mii juhkkojuvvo 100 evrii.
Norgga ekonomiija váldooassi vuođđuduvvá olje- ja gássabuvttadeapmái ja guollebivdái.
Veahkadat.
Golggotmánus 2019 Norggas ledje 5,3 miljovnna ássi. Jagis 2007 94,4 ássiin ledje norgalaččat, geaidda rehkenastojuvvojit mielde maiddái Norgga sullii 60 000 sápmelačča.
Kultuvra.
Dážaid nationála symbolat leat leavga, nationáladreassa ja nationálabeaivi. Máŋgasiin lea iežas guovllu nationáladreassa ja Norgga leavga.
Unesco máilmmiárbelistu.
UNESCO máilmmiárbelisttus leat Norggas čuovvovaš gávcci máilmmiárbesaji.
Ruošša

Ruošša ( "Rassija"), virggálaš namma Ruošša federašuvdna ( "Rassijskaja Federatsija"). Ruošša lea lihttodásseváldi (federašuvdna) mii lea Nuorta-Eurohpás ja Davvi-Ásias. Dálá stáhta vuođđuduvvui juovlamánu 25. beaivve 1991 Sovjetlihtu bieđganeami maŋŋá ja šattai viidodaga dáfus máilmmi stuorámus riikan. Jagi 1993 vuođđolága mielde Ruošša federašuvdna lea beallepresideanttalaš dásseváldi mii mearkkaša ahte dásseválddi jođihit sihke presideanta ja stáhtaministtar.
Ruošša lea sihke eurohpálaš ja ásialaš riika. Dán oaivegávpot Moskva lea Ruošša eurohpálaš oasis. Ruošša rádjeriikkat leat Norga, Suopma, Estteeana, Látvia, Lietuva, Polska, Vilges-Ruošša, Ukraina, Georgia, Aserbaižan, Kasakstan, Kiinná, Mongolia ja Davvi-Korea. Daidda lassin Jáhpanii, Lulli-Koreai ja Amerihká ovttastuvvan stáhtaid Alaskai leat dušše unna mátki meara mielde. Beringnuori seakkimus gaska lea 85 km. 
Ruošša sturrodat lea 17 075 400 njealjehaskilomehter ja olmmošlohku lea 144 miljovnna (2017). Váldogiella lea ruoššagiella mii gullá indoeurohpálaš gielaide. Stuorámus oassi olbmuin orrot oarjjábealde Urála ja Kaukasusa. Kaukasusa nuortta bealde lea eanaš duoddarat ja vuovdeguovllut. Riika gokčá nuortageažis oarjegeahčái oktanuppelot áigeavádagat ja lea 11 250 km guhku. Dat mearkkaša ahte Moskva ássiin lea nohkkanáigi seammás go Jaskesábis lea čuovvovaš beaivvi iđitguovssu.
Ruošša federašuvdna leat 83 hálddašanovttadaga mat gohčoduvvojit "federašuvdnasubjeaktan". 
Geografiija.
Ruošša lea máilmmi stuorámus riika go viidodaga ektui. Riika gokčá measta goalmmádasa eurásialaš kontineanttas. Rádji eurohpálaš ja ásialaš osiid gaskkas čuovvu várreráidduid Urála ja Kaukasus. Eurohpálaš oassi lea Urála oarjjábealde ja gokčá sullii 23% riikka areála. Ásialaš oassi lea Urála nuorttabealde ja gohčoduvvo dávjá Sibirján.
Kultuvra.
Gielat.
Ruoššas hállet sullii 100 giela. Eanáš dáid gielain gullet indoeurohpálaš, áltailaš, urálalaš, kaukasialaš dahje paleoásialaš giellabearrašiidda. Sullii 92% álbmotlogus, dahje 130 miljovnna olbmuin, lea ruoššagiella eatnigiellan. Ruoššagiella lea áidna virggálaš giella Ruošša federašuvnnas, muhto muhtin oblastain leat eará virggálaš gielat. Álbmotlohkamis 2002:s rehkenaste gallis máhtte eará gielaid go ruoššagiela, muhto lohkamis ii boađe ovdan lea go eatnigielas dahje nubbegielas sáhka. Danne leat maid oarjeeurohpálaš gielat listtus:
Osku.
Árbevirolaččat ruoššat leat leamašan ruošša-ortodoksa risttalačča. Ortodoksa risttalašvuohta lei stáhtaoskkoldat ovdal 1917 revolušuvnna ovdal. Ruošša šattai risttalažžan maŋŋá go Vladimir I Kievas konverterii risttalašvuhtii 988:s. Máŋga álbmoga konverterejedje go gárte ruošša imperiuma vuollái, muhto muhtumat doalahedje iežaset oskku.
Eai gávdno virggálaš logut čájehan dihte gallis gullet man oskkuide, muhto gásku 1990-logu dadje ahte sullii 50% álbmogis ii lean osku. 30-40% ledje ruošša-ortodoksa risttalačča. Loahppa álbmogis leat muslimat, buddhisttat, juvddálaččat dahje gullet árbevirolaš eamiálbmogiid oskkuide (ovdamearkan davviálbmogiid noaidevuohta dahje šamanisma). Ruoššas gávdnojit eanet go 6000 moskea ja 70 synagoga.
Lulli-Korea

Lulli-Korea dahje Mátta-Korea (koreagillii 대한민국) lea riika Ásias.
Davvi-Korea

Davvi-Korea (hangeul: 조선민주주의인민공화국, hanja: 朝鮮民主主義人民共和國) lea riika Ásias.
Fearsullot

Fearsullot dahjege Fearasullot (fearagillii "Føroyar", dánskkagillii "Færøerne") leat sullot Atlánttas. Fearsullot gullet Dánmárkui ja leat dán riikka iešstivrenguovlu.
Jáhpan

Jáhpan (japánagillii 日本, "Nihon" dahje "Nippon") lea riika Ásias. Jáhpana oaivegávpot lea Tokio.
Kanáda

Kanáda (eŋgelas- ja ) lea riika Davvi-Amerihkás. Dan áidna eanarádjeránnjá lea USA, mii lea sihke lullin ja davvinuortan (Alaska). Kanáda viidodat lea sullii 10 miljovnna njealjehaskilomehtera ja Kanáda leage máilmmi nubbin stuorámus riika viidodaga ektui. Riikkas orrot sullii 33,5 miljovnna olbmo. Kanáda oaivegávpot lea Ottawa, muhto stuorámus gávpot lea Toronto.
Kanáda monárka lea Ovttastuvvan gonagasriikka gonagas Charles III. Albma fápmu lea goitge stáhtaministaris, gii dál lea Mark Carney.
Polska

Polska dahjege Polska dásseváldi (polskkagillii "Polska") lea okta Nuorta-Eurohpa stuorámus riikkain. Dan rádjeriikkat leat oarjin Duiska, Čeahkka, lullin Slovakia, nuortanlullin Ukraina ja nuortin Vilges-Ruošša, Lietuva ja Ruošša. Polen lea okta Nuortameara birasriikkain.
Vuođđodieđut:.
Virggálašgiella: Polskkagiella
Oaivegávpot: Warszawa
Viidodat: 312 696 km²
Ássit: 38 386 000 (2019)
Ruhta: złoty
Dánmárku

Dánmárku, virggálaččat Dánmárkku gonagasriika () lea riika Davvi-Eurohpás. Dat lea lulimus Davviriikkain ja lea Ruoŧa oarjelulábealde ja Norgga lulábealde. Dánmárkkus lea eananrádji Duiskkain, ja muhtun sajiid lea ráji nuppi bealde ges Davvemearra dahje Nuortamearra. Olmmošlohku lea sullii 5,7 miljovnna, ja oaivegávpot lea Københápman.
Geográfalaččat Dánmárku lea Jylland-njárggas, ja máŋggain eará sulluin, main dovddus leat ee. Sjælland, Fyn, Lolland, Falster ja Bornholm. Dánmárkku gonagasriikii gullet ieš Dánmárku ja Ruonáeatnama ja Fearsulluid iešstivrenguovllut.
Dánmárkkus lea buorre dilli ja doppe lea seahkeekononomiija. Riikka eallindássi lea buorre, ja servodagas leat unnit ekonomiijalaš erohusažat. Dánmárku lea parlamentáralaš vuođđolágalaš monarkiija. Dánmárku lea juhkkojuvvon 5 regiovdnii ja 98 gildii. Dánmárku lea leamaš ON ja NATO miellahttu álggu rájes, ja EU miellahttu jagi 1973 rájes, muhto ii gula euroguvlui. 
Riikka virggálaš giella, dánskkagiella lea dárogiela ja ruoŧagiela lagas fuolkegiella, ja das leat garra oktavuođat eará davvi gielaide.
Sullii 82 % álbmogis, ja 90 % etnalaš dánmárkulaččaiguin, gullet luteralaš Folkekirkenii. Jagis 2009 ledje badjel bealle miljovnna dánmárkulačča geat ledje olgoriikkas boahtán, sis sullii bealli eará riikkain Eurohpás.
Lietuva

Lietuva dahjege Lietuva dásseváldi () lea riika Eurohpás. Lietuva lea okta Baltia riikkain ja dan rádjeriikkat leat Estteeana, Latvia, Vilges-Ruošša, Ruošša ja Polska.
Vuođđodieđut:.
Virggálašgiella: Lietuvagiella
Oaivegávpot: Vilnius
Viidodat: 65 200 km²
Ássit: 2 827 947 (2017)
Ruhta: Euro
Estteeana

Estteeana, Estteeanan, Estlánda dahje Estteriika (virggálaččat Estteeatnama dásseváldi, ) lea riika Eurohpás. 
Estteeana, Latvia ja Lietuva leat ovttas Baltia riikkat. Estteeana searvvai Eurohpá uniovdnii 1.5.2004.
Estteeana gullá Davvi-Atlántta bealuštuslihttui NATOi.
Báikkálaš hálddašeapmi.
Stáhta guovlohálddašeami dihte Estteeana lea juhkkojuvvon leanaide, mat leat dál vihttanuppelogis (15).
Suomagiella

Suomagiella lea giella, mii gullá urálalaš gielaid suopmelaš-ugralaš gielaide. Eará suopmelaš-ugralaš gielat leat ovdamearkan esttegiella, sámegielat ja uŋgárgiella. Suomagiella gullá nuortamearasuopmelaš gielaide.
Giellaoahppa.
Suomagiela sátneluohkát leat nomenat, vearbbat ja partihkkalat. Nomenat leat substantiivvat, adjektiivvat, pronomenat ja numerálat.
Nomenat.
Nomenat sodjet kásusa ja logu (ol. ja ml.) dáfus. Suomagielas lea 15 kásusa. Kásusat leat:
Duiska

Duiska dahjege Duiskka lihttodásseváldi (duiskkagillii "Bundesrepublik Deutschland") lea riika Eurohpás. Dan olmmošlohku lea badjel 82 miljovnna, ja riika lea Eurohpá stuorámus olmmošlogu ektui jus Ruošša, mas oassi gullá Ásiai, ii leat mielde. Dan oaivegávpot lea Berlin. Duiskka rádjeriikkat leat Dánmárku, Vuolleeatnamat, Belgia, Luxemburg, Frankriika, Sveica, Nuortariika, Čeahkka ja Polska. 
Vuođđodieđut.
Virggálaš giella: ii leat 
Oaivegávpot: Berlin
Viidodat: 357 592,49 njealjehaskilomehtera
Ássit: 83 237 124 
Ruhta: Euro
Oassestáhtat: 16
Belgia

Belgia dahjege Belgia gonagasriika lea oarje-eurohpálaš gonagasriika. Dan rádjeriikkat leat Frankriika, Duiska, Hollánda ja Luxemburg. Oaivegávpot lea Brüssel, gos lea mihtilmas oassi Eurohpá Uniovnna guovddášhálddahusas.
Vuođđodieđut:.
Virggálašgielat: fránskkagiella, hollánddagiella ja duiskkagiella
Oaivegávpot: Bryssel
Viidodat: 30.528 njealjehaskilomehtera
Ássit: 11.356.191 
Ruhta: Euro
Čekkia

Čekkia (čeahkagillii "Česko") dahjege Čekkia dásseváldi (čeahkagillii "Česká republika") lea riika Eurohpás. Dan rádjeriikkat leat Duiska, Nuortariika, Slovakia ja Polska.
Čekkia viidodat lea 78 866 km² ja riikka olmmošlohku lea 10 578 820 ássi (2015). Čekkia virggálaš giella lea čeahkagiella ja dan oaivegávpot lea Praha. Čekkia ruhta lea Čekkia ruvdno (čeahkagillii "Česká koruna").
Frankriika

Frankriika (Ránská) dahjege Frankriikka dásseváldi () lea riika Eurohpás. Dan oaivegávpot lea Paris. Frankriikka rádjeriikkat leat Belgia, Luxemburg, Duiska, Sveica, Itália, Monaco, Espánnja ja Andorra.
Greika

Greika dahjege (, "Ελλάς") Hellada, Hellas, Greikka dásseváldi, Hellenaid dásseváldi ( "Elliniki Dhimokratia") lea riika Lulli-Eurohpás. Dan rádjeriikkat leat Albánia, Davvi-Makedonia, Bulgária ja Durka.
Irlánda

Irlánda () dahjege Irlándda dásseváldi () lea riika Eurohpás. Dan oaivegávpot lea Baile Átha Cliath (). Irlándda rádjeriika lea Davvi-Irlánda.
Itália

Itália dahjege Itália dásseváldi () lea riika Lulli-Eurohpás. Itália rádjeriikkat leat Frankriika, Sveica, Nuortariika, Slovenia, San Marino ja Vatikána.
Vuođđodieđut:.
Virggálašgiella: Itáliagiella
Oaivegávpot: Roma
Viidodat: 301 230 km²
Ássit: 60 599 936 (2016)
Ruhta: Euro
Kypros

Kypros dahjege Kyprosa dásseváldi lea riika Eurohpás.
Látvia

Latvia dahjege Latvia dásseváldi (látviagillii "Latvijas Republika") lea riika Eurohpás. Látvia lea okta Baltia riikkain ja dan rádjeriikkat leat Estteeana, Lietuva, Vilges-Ruošša ja Ruošša.
Luxemburg

Luxemburg dahjege Luxembourg, Luxemburga stuorraprinsipáhta, (fránskkagillii Grand-Duché de Luxembourg, duiskkagillii Großherzogtum Luxemburg, luxemburgagillii Grousherzogdem Lëtzebuerg), lea riika Oarje-Eurohpás. Luxemburg rádjeriikkat leat Vuolle-eatnamat, Belgia ja Duiska.
Vuođđodieđut:.
Virggálašgielat: duiskkagiella, fránskkagiella ja luxemburggagiella
Oaivegávpot: Luxemburg
Viidodat: 2 586 km²
Ássit: 497 538 (2010)
Ruhta: Euro
Malta

Malta dahjege Malta dásseváldi lea suoloriika Lulli-Eurohpás, sullii 93 kilomehtera lulás Sisilias. Malta oaivesullot leat Malta, Gozo ja Comino. Malta searvvai Eurohpa uniovdnii 1.5.2004.
Vuođđodieđut:.
Virggálašgiella: máltagiella ja eaŋgalsgiella
Oaivegávpot: Valletta 
Viidodat: 316 km²
Ássit: 416 055 (2011)
Ruhta: Euro
Nuortariika

Nuortariika dahjege Austria dahje Nuortariikka dásseváldi (duiskkagillii Österreich) lea riika Gaska-Eurohpás. Nuortariikka rádjeriikkat leat Liechtenstein ja Sveica oarjin, Itália ja Slovenia lullin, Ungára ja Slovakia nuortin ja Duiska ja Čekkia davvin.
Portugal

Portugal dahjege Portugala dásseváldi () lea riika Eurohpás.
Vuođđodieđut:.
Virggálašgiella: portugálagiella 
Oaivegávpot: Lisboa 
Viidodat: 92 391 njealjehaskilomehtera
Ássit: 10 309 573 (2016)
Ruhta: Euro
Slovakia

Slovakia () dahjege Slovakia dásseváldi () lea riika Eurohpás. Dan ránnjáriikkat leat Čekkia, Polska, Ukraina, Ungára ja Nuortariika. Čekkia ja Slovakia ledje jagi 1993 rádjai okta riika, Čehkoslovakia. Slovakia searvvai Eurohpá uniovdnii 1.5.2004 ja dan valuhta lea euro. NATOi dat searvvai 29.3.2004. Slovakia viidodat lea 49 036 km² ja dan olmmošlohku lea sullii 5,4 miljovnna ássi. Slovakia oaivegávpot lea Bratislava.
Slovenia

Slovenia dahjege Slovenia dásseváldi lea riika Eurohpás. Dan rádjeriikkat leat Itália, Nuortariika, Ungára ja Kroáhtia.
Vuođđodieđut:.
Virggálašgiella: Slovenagiella
Oaivegávpot: Ljubljana
Viidodat: 20 273 km²
Ássit: 1 930 132
Ruhta: euro
Historjá.
Slovenia gulai Jugoslaviai vuosttas máilmmisuođi rájes. Jugoslavia namma jagiin 1918-1929 leige Serbia, Kroáhtia ja Slovenia gonagasgoddi. Slovenia celkkii iežas iehčanassan oktanaga Kroáhtian 1991. Eurohpa uniovdna dovddastii Slovenia ođđajagimánus 1992. Slovenia searvvai Eurohpa uniovdnii miessemánu 1. beaivve 2004.
Helsset

Helsset (, ) lea Suoma oaivegávpot. Dan rádjegielddat leat Espoo, Vantaa ja Sipoo.
Historjá.
Ruoŧa gonagas vuođđudii Helssega jagis 1550. 1700-logus huksejuvvui Helssega ovdii ladni (suomagillii "Suomenlinna", ruoŧagillii "Sveaborg") vuoi sáhttet bealuštit iežaset Ruošša vuostá. Helsset válljejuvvui oaivegávpogin jagis 1812 dan maŋŋá go Suomas lei boahtán oassi Ruošša keaisárriikka. Helssegis šattai Suoma dásseválddi oaivegávpot jagis 1917.
Viidodat ja dálkkádat.
Viidodat oktiibuot 686 km²
Eananviidodat 186 km²
Mearraviidodat 500 km²
Jagi gaskaárvosaš temperatuvra (2003) + 5,6 °C
Lieggasamos mánotbadji, suoidnemánnu, gaskaárvosaš temperatuvra + 17,2 °C
Čoaskámus mánotbadji, guovvamánnu, gaskaárvosaš temperatuvra - 4,9 °C
Esttegiella

Esttegiella lea giella, mii gullá nuortamearasuopmelaš gielaide.
Ungáragiella

Ungáragiella gullá urálalaš gielaide.
Alfabehta.
Ungáragiela alfabehtas leat 44 bustáva.
Suopmelaš-ugralaš gielat

Suopmelaš-ugralaš gielat ovttas samojedagielain leat urálalaš gielat. Daid urálalaš vuođđogiella hállojuvvui sullii 6000 jagi dassái. 
Suopmelaš-ugralaš gielaide gullojit omd. nuortamearasuopmelaš gielat suomagiella, esttegiella ja gárjilgiella. Lassin leat ee. sámegielat, ungáragiella, ja Ruoššas hállojuvvon mari-, komi-, hanti- ja mansigiella.
Dušše suoma-, estte-, ja ungáragielat álbmogiin leat iežaset riikkat (Suopma, Estteeana ja Ungára).
Ruoŧagiella

Ruoŧagiella lea skandinávalaš giella, mii gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaide.
Dárogiella

Dárogiella () lea skandinávalaš giella, mii gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaid davvejovkui.
Dánskkagiella

Dánskkagiella lea skandinávalaš giella, mii gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaide.
Kroatia

Kroatia () dahjege Kroatia dásseváldi () lea dásseváldi Balkannjárggas Lulli-Eurohpás. Kroatia rádjeriikkat leat Slovenia, Ungára, Serbia, Bosnia-Hercegovina ja Adriameara nubbi bealde Itália. Riikka oaivegávpot lea Zagreb. 
Dan olmmošlohku lea sullii 4,2 miljovnna ássi (2011), ja dan viidodat lea 56 542 km².
Historjá.
Kroatia gulai Jugosláviai. Kroatia celkkii iežas iehčanassan oktanaga Slovenian 1991.
Balkannjárga

Balkannjárgga riikkat leat:
Maid Románia ja Kroatia rehkenastojuvvojit muhtumin Balkanriikkaide.
Eurohpá uniovdna

Eurohpá uniovdna, Eurohpa uniovdna dahje Eurohpalaš Uniovdna (oanádus: EU) lea politihkalaš ja ekonomalaš stáhtalihttu masa gullet 27 iehčanas ja sorjjasmeahttun eurohpalaš miellahttoriikka. Uniovdnii sáhttá searvvat buot Eurohpá riikkat, mat devdet lahttoriikii ásahuvvon demokráhtalaš ja ekonomalaš eavttuid. Eurohpá uniovnna namma bođii atnui jagi 1993 Maastrichta soahpamuša maŋŋá. Uniovnna deháleamos doaibmaváldái gullet ee. sismárkaniid guovlu, euroguovlu, oktasaš eanadoallopolitihkka ja gávpepolitihkka. 
Eurohpá uniovnna miellahttoriikkain orrot goase 450 miljovnna olbmo 4 233 255,3 njealjehaskilomehteris. Ássečoahkkisvuohta 
lea 105,64 ássi/km².
Eurohpá uniovnna miellahttoriikkat leat Vuolleeatnamat, Belgia, Bulgária, Spánia, Irlánda, Itália, Nuortariika, Greika, Kroatia, Kypros, Latvia, Lietuva, Luxemburg, Malta, Portugála, Polen, Frankriika, Románia, Ruoŧŧa, Duiska, Slovakia, Slovenia, Suopma, Dánmárku, Čeahkka, Ungára ja Estlánda. 
Eurohpá uniovdna ii leat lihttostáhta nugo Amerihká ovttastuvvan stáhtat, daningo uniovnna miellahttoriikkat leat iehčanas ja sorjjasmeahttun stáhtat. Iige dát leat seammalágán ráđđehusaidgaskasaš organisašuvdna nugo ON, daningo miellahttoriikkat leat searvan uniovdnii vai ožžot stuorát váikkuhanválddi nugo dain livččii uniovnna haga.
Eurohpá uniovnnas lea oktasaš valuhtan euro ("€").
Eaŋgalsgiella

Eaŋgalasgiella dahje eŋgelasgiella dahje eaŋgalsgiella lea kiinnágiela, spánskagiela ja hindigiela maŋŋá máilmmi eanemus hállojuvvon giella.
Eaŋgalasgiella gullá indoeurohpálaš gielaid germánalaš gielaid oarjejovkui, muhto sisttisdoallá ollu fránskkagielas ja láhtengielas luoikkahuvvon sániid.
Guovlu.
Eaŋgalasgiella lea virggálaš dahje eanemustá geavahuvvon giella ee. čuovvovaš riikkain:
Historjá.
Eaŋgalasgiela historjjá sáhttá juohkit golbma badjái:
Urálalaš gielat

Urálalaš gielat hubmojuvvojit Uralváriid goabbat beliin.
Juohkin.
Samojedagielat
Suopmelaš-ugralaš gielat
Vilges-Ruošša

Vilges-Ruošša dahjege Vilges-Ruošša dásseváldi lea riika Eurohpás. Vilges-Ruošša oaivegávpot lea Minsk.