tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Utsira

Utsira lea suolu ja gielda Rogalándda fylkkas. Gielda lea Norgga unnimus gielda olmmošlogu ektui, ja nubbi unnimus viidodaga ektui (Kvitsøy maŋŋel).
Vindafjord

Vindafjord lea gielda Rogalándda fylkkas.
Dovre

Dovre lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 2 721 ja viidodat lea 1 364 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Dovre.
Etnedal

Etnedal lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 1402 ja viidodat lea 459 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Bruflat.
Gausdal

Gausdal lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 6 144 ja viidodat lea 1 192 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Segalstad bru. Gausdal rádjegielddat leat Sør-Fron, Q48637, Øyer, Lillehammer, Nordre Land, Davvi-Aurdála, Øystre Slidre.
Gjøvik

Gjøvik lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 29 389 ja viidodat lea 672 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Gjøvik. Gjøvik rádjegielddat leat .
Gran

Gran lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 13 568 ja viidodat lea 757 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Jaren. Gran rádjegielddat leat .
Jevnaker

Jevnaker lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 6 475 ja viidodat lea 226 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Jevnaker. Jevnaker rádjegielddat leat .
Ringebu

Ringebu lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 4 521 ja viidodat lea 1 248 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Vålebru. Ringebu rádjegielddat leat .
Vestre Toten

Vestre Toten lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 12 977 ja viidodat lea 249 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Raufoss. Vestre Toten rádjegielddat leat .
Nord-Fron

Nord-Fron lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 5 808 ja viidodat lea 1 141 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Vinstra. Nord-Fron rádjegielddat leat .
Lesja

Lesja lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 2 009 ja viidodat lea 2 259 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Lesja. Lesja rádjegielddat leat Dovre, Vågå, Lom, Skjåk, Rauma, Nesset ja Oppdal.
Politihkka.
Gielddaráđđehusas leat 17 áirasa.
Sátnejođiheaddji lea Mariann Skotte (Gb).
Lom

Lom lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 2 358 ja viidodat lea 1 969 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Fossbergom. Lom rádjegielddat leat .
Lunner

Lunner lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 8 871 ja viidodat lea 292 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Roa. Lunner rádjegielddat leat .
Nord-Aurdal

Nord-Aurdal lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 6 406 ja viidodat lea 907 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Fagernes. Nord-Aurdal rádjegielddat leat .
Nordre Land

Nordre Land lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 6 729 ja viidodat lea 955 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Dokka. Nordre Land rádjegielddat leat .
Sel

Sel lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 5 944 ja viidodat lea 905 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Otta. Sel rádjegielddat leat .
Skjåk

Skjåk lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 2 282 ja viidodat lea 2 076 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Bismo.
Søndre Land

Søndre Land lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 5 695 ja viidodat lea 728 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Hov. Søndre Land rádjegielddat leat .
Sør-Fron

Sør-Fron lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 3 188 ja viidodat lea 742 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Hundorp. Sør-Fron rádjegielddat leat .
Vang

Vang lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 1 593 ja viidodat lea 1 505 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Vang. Vang rádjegielddat leat .
Vestre Slidre

Vestre Slidre lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 2 212 ja viidodat lea 463 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Slidre. Vestre Slidre rádjegielddat leat .
Vågå

Vågå lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 3 720 ja viidodat lea 1 330 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Vågåmo. Vågå rádjegielddat leat .
Østre Toten

Østre Toten lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 14 819 ja viidodat lea 562 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Lena. Østre Toten rádjegielddat leat .
Øyer

Øyer lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 5 107 ja viidodat lea 640 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Tingberg. Øyer rádjegielddat leat .
Øystre Slidre

Øystre Slidre lea gielda Opplándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 3 195 ja viidodat lea 963 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Heggenes. Øystre Slidre rádjegielddat leat .
Duođalaš Jesusa Girku

Duođalaš Jesusa Girku () lea iehcanaš kiinnálaš girku, mii álggii hellodatmoriheamis. Girku vuođđuduvvui Beijingis Kiinnás, jagis 1917.
Jan Mayen

Jan Mayen lea Norgii gullevaš suolu Davvi jiekŋamearas. Dan viidodat lea 373 km². Jan Mayen lea vulkánalaš suolu. Jan Mayena sullos leat ollu várit, ja dálkkadat lea arktalaš. Sullo alimus báiki lea Beerenberg (2 277 m) davvin, mii lea máilmmi davimus vulkána.
Jan Mayenis orrot ollu lottit. Sullo olmmošlohku lea 18 ássi, main 14 leat Loran-C-stašuvnnas ja njealje fas dálkestašuvnnas. Eará olbmot eai oro sullos. Jan Mayenis lea okta girdišillju.
Jan Mayena gávnnai 500-logus irlánddalaš Brendan-munka. Brendan borjjastii sullo lahka dalle, go doppe ledje vulkánalaš doaimmat. Henry Hudson gávnnai sullo jagis 1607, ja attii sullui nama "Hudson's Tutches" dahje "Touches". Sullo gávnnai ođđasit hollánddalaš Jan Jacobs May van Schellinkhout jagis 1614. Suolu lea nammaduvvon su mielde.
Suolu lea gullán Norgii jagi 1989 rájes.
Sápmelaš (bláđđi)

Sápmelaš, álgoálggus Sabmelaš lei eanaš davvisámegiel bláđi, mis muhtimin ledje maiddái nuortalašgiel čálut. Bláđđi almmuhuvvui Suomas jagi 1934 gitta 2001 rádjái. Dat heaittihuvvui jagis 2001, go bláđiin ledje ollu ekonomiijalaš váttisvuođat.
Sápmelaš-bláđi almmuhii Sámi Čuvgehussearvi. Bláđi vuosttáš oaivedoaimmaheaddjit leigga Paavo Ravila (1934–1943) ja Erkki Itkonen (1934–1950). Doai leigga Helssega universitehta suoma-ugralaš gielaid professorat. Jouni Kitti lei oaivedoaimmaheaddjin 1981–1998.
Tooji

Tooji Keshtkar (riegádan miessemánu 26. 1987, Shirazis, Iranis) lea Norgga musihkkár.
Guovdageainnu márkan

Guovdageaidnu lea Guovdageainnu suohkana hálddahusguovddáš ja stuorámus čoahkkebáiki 1 459 ássiin. Čoahkkebáikkis leat ee. Guovdageainnu mánáid- ja nuoraidskuvla, ja Sámi boazodoalloskuvla ja joatkkaskuvla ja Sámi Allaskuvlla Diehtosiida. Guovdageainnu márkan lea čoahkkanan birra Riikkageainnu 93 (Álttáluodda/Suomaluodda), mii manná Guovdageaineanu badjel guovddáš márkanbáikki lulábealde. Guovddáš márkanis Riikkageaidnu 93:s suorrana Bredbuktnesveien, Guovdageainnu kánske nubbin deháleamos luodda, man guoras leat mánáid- ja nuoraidskuvla ja ng. LES-viessu, gos gávdnojit earret eará Guovdageainnu álbmotgirjerájus ja oassi Oarje-Finnmárkku boazodoallohálddahusa ja Ávvir-aviissa kantuvrrain.
Márkanis Eurohpágeainnu 45 guoras leat guokte dábálaš rámbuvrra, REMA 1000 mii lea lulábealde Guovdageaineanu ja Coop Extra mii lea davábealde, ii áibbas guovddážis. Maiddái Guovdageainnu girku lea Eurohpágeainnu 45 lahkosis Guovdageaineanu lulábealde.
Hui guovddáš márkanbáikkis leat dasa lassin gávpeguovddážaš "Márkan Senter," Esso-bensinstašuvdna, Guovdageainnu suohkanviessu, báikkálaš NAV doaimmahat, Guovdageainnu válaštallan ja ástoáige-gávpi, Politiijakantuvra, Coop Jernvare-gávpi, Vinmonopolet-viidnagávpi ja NRK Sámi doaimmahus, Ávvir-doaimmahus.
Guovdageainnus lea maiddái «davát márkanbáiki», gos leat earret eará Thon Hotel, pizzarestauráŋŋa "Pitstop", ja Circle C bensiidnastašuvdna. Guovddáš márkana bálddas lea maid Guovdageainnu stuorámus visti, Diehtosiida, gos doibmet earret eará Sámi allaskuvla, álgoálbmotvuoigatvuođaid gelbbolašvuođaguovddáš Gáldu, Sámi Arkiiva ja oassi Norgga Sámedikkis.
Čuonjávággi

Čuonjávággi ( dahjege "Tjuonavagge") lea vággi Ábeskovu guovllus Davvi-Ruoŧa Gironis.
Jenni Haukio

Jenni Haukio (riegádan cuoŋománu 5. beaivve 1977 Poris) lea suopmelaš diktačálli, olgešbellodat Kokoomusa ovddeš gulahallandirektevra ja Suoma presideantta Sauli Niinistö eamit.
Helsset-Vantaa girdišillju

Helsset-Vantaa girdišillju (, , IATA HEL, ICAO EFHK) lea Uusimaa eanangotti váldogirdišillju ja olles Suoma stuorámus girdišillju. Helsset-Vantaa girdišillju lea maiddái Davvi-Eurohpá deháleamos nannámiidgaskasaš girdišillju.
Sámi gielddat

Sámi gielddat () lea gielddat main lea muhtin sámegiella virggálaš giellan.
Dás lea listu dieidda gielddain:
Ruoŧŧa.
Ovdal Ruoŧa sámegiela hálddašanguvlui gulle dušše 4 gieldda; Arjepluovvi, Váhčir, Giron ja Johkamohkki. Jagi 2010 dáhpáhuvai Ruoŧas sámegiela hálddašanguovllu viiddideapmi, man maŋŋel seamma hálddašanguvlui gullet 18 gieldda. Lágas ii čuožžu mii sámegiella lea virggálaš giella gielddas.
Norga.
Norgga ovdalaš sámegiela hálddašanguovllus ledje dušše 5 gieldda. Dál buot sámegielat maid hupmet Norggas gullet sámegiela hálddašanguvlui.
Ruošša.
Ruoššas ii leat suokana gos livččii sámegiella virggálaš giella. Lovozerskij rajon lea gielddasámegiella goitge skuvlagiella.
Estelle (Ruoŧa prinseassa)

Prinseassa Estelle (olles namma Estelle Silvia Ewa Mary Bernadotte, "Nuortagötlándda herttotheatni"; riegádan guovvamánu 23. b. 2012 Solnas, Ruoŧas) lea Ruoŧa árbeprinseassa, nubbi árbbolaš Ruoŧa truvdnui. Son lea Ruoŧa vuosttaš truvdnoárbbolačča, ruvdnaprinseassa Victoria ja prinsa Daniela nieida.
Lacuna Coil

Lacuna Coil lea itálialaš rockjoavku.
In a Reverie

In a Reverie lea itálialaš rock-joavku Lacuna Coil vuosttaš skearru.
Eurovision lávllagilvvohallan 2009

Eurovision lávllagilvvohallan 2009 lei 54. Eurovision lávllagilvvohallan. Dat ordnejuvvui Moskvas, Ruoššas. Gilvvohallama vuittii Norgga Alexander Rybak lávlagiin "Fairytale".
Nieidagorži

Nieidagorži () lea 8 mehtera allosaš gorži Guovdageainnu suohkanis Finnmárkku fylkkas. Gorži gullá Álttá-Guovdageaineanu čázádahkii.
Guovdageainnu girku

Guovdageainnu girku () lea girku Guovdageainnu suohkanis. Arkiteakta lei Finn Bryne.
Vuosttaš girku huksejedje ruoŧŧelaččat jagis 1701. Nubbi máilmmisoađis jagis 1944 dat boldojuvvui, ja dálá girku šattai gárvvisin jagis 1967.
Girkus leat 300 čohkkansaji.
Davvi-Norga

Davvi-Norga () lea Norgga davimus ja nuorttimus guovlu. Davvi-Norgii gullet Nordlándda ja Romssa ja Finnmárkku fylkkat. 
Guovllu viidodat 112 946 km² lea badjel goalmmádasoassi (34,9 %) olles Norgga nannanviidodagas. Davvi-Norgga olmmošlohku lea 461 399 ássi (1.10.2007) , mii lea 9,8 % riikka viidodagas
Guollebivdu ja boazodoallu leaba leamaš deháláš áššit Davvi-Norggas.
Giebmegáissi girdinlihkohisvuohta 2012

Giebmegáissi girdinlihkohisvuohta 2012 dáhpáhuvai 15.3.2012 Giebmegáissi duottarguovllus Davvi-Ruoŧas. Dáhpáhus álggii das, ahte Norgga Áibmosuodjalusa girdi C-130J Super Hercules dieđihuvvui jávkan das maŋŋel go dat ii lean boahtán Evenáššis Gironii nu mo lei plánejuvvon. Njukčamánu 17. beaivve dieđihuvvui, ahte girdi oasit ledje gávdnon viiddes guovllus Giebmegáissis. Lihkohisvuođa sivva lea, ahte girdi lei beaškehan Giebmegáisái. Dálki lei lihkohisvuođa áigge oba heittot ja dat dagahii maid váttisvuođaid ohcanbargguide. Girdis ledje vihtta hárjánan girdi, geat leat dieđihuvvon jápmán.
Giebmegáisi

Giebmegáisi dahjege Giebnegáisi lea Ruoŧa ja Sámi alimus duottar dahje várri. Giebmegáisi lea Girona gielddas ja vári allodat lea 2 104 mehtera.
Flesberg

Flesberg lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 2 671 ja viidodat lea 561 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Lampeland. Flesberg rádjegielddat leat .
Flå

Flå lea gielda Buskeruda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 1 056 ja viidodat lea 704 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Flå. Flå rádjegielddat leat .
Báikkálaš aviisa

Báikkálaš aviisa dahje báikkálašaviisa lea aviisa mii gokcá dihto guovllu, suohkaniid dahje gávpoga. 
Báikkálaš aviissat mis lea sámegiel aviisasiiddut.
Lullisámegiel aviisasiiddut.
Snåsningen lea Snoasa suohkana báikkálaš aviisa mis leat maiddái siiddut lullisámegillii.
Julevsámegiel aviisasiiddut.
Lokalavisa NordSalten () lea Stáiggu, Hábmira ja Divttasvuona suohkaniid báikkálaš aviisa mis leat maiddái julevsámegiel ođđasat.
Rabas laiggohat

Rabas laiggohagas dahje rabasbolttohagas málbma, industriijaávdnasat, ruškes koalla dahje eará geađgešlájat boltojuvvojit áibbas eanagierragis dan sadjái go roggat tunnealiid eatnamis. Dáinna lágiin ii dárbbaš fievrredit gálvvuid nu guhkás ja bargodilit šaddet buorebut. Rabas laiggohat lea maiddái ekonomalaččat buoret go roggat ruvkemanahagaid eatnama vuolde. 
Skandinávia stuoramus rabas laiggohat lea Aitika veaikeruvke mii lea Jiellevári gielddas. Aitik lea ovtta dain stuorámus veaikeruvkiin Eurohpás.
Anatoli Solovianenko

Anatoli Solovianenko (čakčamánu 25. 1932 – suoidnemánu 29. 1999) lei tenora.
Ozongeardi

Ozongeardi, ozonageardi dahje otsonageardi lea geardi eatnanspáppa atmosfearas mas lea alla ozonkonsentrašuvdna. Áinnas stratosfeara vuolit gearddis lea alla ozondoallu, sullii 15-30 km eatnangierraga bajábealde. Ozongeardi absorbere beaivváža UV-suonjardeami, erenoamážit suonjardeapmi vuollel 300 nm (nanomehter). Dainna lágiin ozona suddje šattuid, elliid ja olbmuid suonjardanvahágiid vuostá. 
Ozonabiđgejeaddji gássaid (erenoamážit "freonaid") emišuvnnat lea asehuhttán ozongearddi. Dáinna lágiin lea stuorit riska buohccát liikeborrasii davvi- ja lullipola lahkosiin. 
Freonat leat gildojuvvon eanas máilmmi riikkain dán áigge, earret moadde ovddidanriikkain. Dáinna lágiin ozonageardi doaivvu mielde vehážiid mielde čavddásmuvvá. Dutkiid árvalusaid mielde normála ozondoallu sáhttá leat badjel čuođi jagi duohken.
Johan Ludvig Runeberg

Johan Ludvig Runeberg (guovvamánu 5. b. 1804 Pietarsaari, Ruoŧa gonagasriika – miessemánu 6. b. 1877 Porvoo, Ruošša keaisárriika) lei suomaruoŧŧelaš diktačálli, oahpaheaddji, doaimmaheaddji ja professor. Olbmot dollet Runeberga Suoma álbmotdiktačállin.
Runeberg riegádii guovvamánus 1804, muhto ii leat áibbas sihkkar ahte leigo dat 5. vai 7. beaivi. Son goit doalai iežas šaddanbeaivin guovvamánu viđát beaivve.
Geassit 1827 Runeberg ásai árkabismma Jakob Tengströma virgedálus Paraisis, gos son oahpahii mánáid. Doppe son deaivvai boahttevaš eamidis, girječálli Fredrika Tengströma, gean eanu árkabisma lei.
Mánnávuohta.
Runeberga vánhemat ledje mearrakapteidna Lorens Ulrik Runeberg ja Anna Maria Malm. Lorens Ulrik Runeberg lei fárren Supmii Ruoŧas, ja Anna Maria Malm gulai pietarsaarelaš gávpejassohkii, man máttut ledje Ruoŧas eret. Johan lei mánáin boarráseamos ja sus ledje golbma oappá, Ulrika Carolina, Emilie ja Maria Mathilda, ja vieljat Viktor ja Nestor.  Runeberg buozai mánnán čottadávdda, man dihtii sutnje bođii ráksávuolši. Dávda lei nu garas, ahte su fysalaš ovdáneapmi njoazui nu, ahte son oahpai vázzit easkka njealji jahkásažžan.
Girjjálaš buvttadus.
Runeberg čálii su olles buvttadusa ruoŧagillii. Su beákkáneamos bargu lea Feanrihkka Stoola muitalusat, masa gullet oktiibuot 35 divtta. Máidnasat muitalit 1808-1809 Suoma soađi sángáriin. Fredrik Pacius hutkkai šuoŋa čoakkáldaga vuosttaš diktii "Maamme" (Vårt land). Das bođii maŋŋá Suoma álbmotlávlla.
Bearaš.
Runeberga eamit lei girječálli Fredrika Tengström. Fredrika ja Johan náitaleigga ođđajagimánus 1831. Soai oaččuiga gávzzi máná, main guokte jámiiga jo unnin.
Jápmin ja hávdádusat.
Runeberg jámii 6. miessemánu 1877 ja son hávdáduvvui Násimielli hávdeeatnama alimus dievá ala. Su hávdádusat dollojuvvojedje 12. miessemánu 1877 .
Helene Schjerfbeck

Helene Schjerfbeck (r. suoidnemánu 10. b. 1862 – j. ođđajagimánu 23. b. 1946) lei suomaruoŧŧelaš govvadáiddár gii lea dovddus namalassii su realisttalaš málagovain ja iešgovain, muhto son málii maiddái eanadagaid ja jápma gálvvuid ("stilleben"). 
Eallingeardi.
Schjerfbeck riegádii jagis 1862 Helssegis mii lei dalle autonomalaš oassin Ruoššas. Su váhnemat leigga Svante Schjerfbeck (1833–1876) ja Olga Johanna Printz (1839–1923). Bearrašii gulai maiddái stuorra viellja Magnus Schjerfbeck gii lei guokte jagi boarráset go Helene ja gii lei dovddus arkiteakta. Su áhčči barggai ruovdegeainnuid vearstá kántorhoavdan.
Jagis 1866 Schjerfbeck ravggai tráhpás man dihte son skierpmui jápmimii.
Jagis 1880 Schjerfbeck mátkkoštii Parisii. Ođđajagimánus 1881 rájes son stuđerii Académie Colarossis.
Schjerfbecka eadni jápmii jagis 1923.
Schjerfbeck orui Ruoŧas Saltsjöbadena lávggohat-hoteallas mis son jápmii jagis 1946. Schjerfbeck hávdáduvvui Helssegii Hietaniemi girkogárdái sadjái V7-3-6.
Schjerfbeck Sámis.
Jagis 2017 Schjerfbecka dovddus dáiddabihttá Veaddjájeaddji () lei Suoma 100 jagi ávvujagi gudnin oaidninláhkai Siiddas. Čájáhusa rahpamis dáiddabihttá oaččui iežaš luođi man Anna Morottaja lea ráhkadan.
Kersti Kaljulaid

Kersti Kaljulaid (juovlamánu 30. 1969 Tartu, Estlánda) lea Estlándda presideanta jagi 2016 rájes. 
Su ovddideaddji presideanttan lei Toomas Hendrik Ilves.
Jüri Ratas

Jüri Ratas (suoidnemánu 2. 1978 Tallinn, Estteriika) lea Esteriikka oaiveministtar jagi 2016 rájes.
Logaldallan

Logaldallan dahje logaldat lea njálmmálaš ovdanbuktojupmi juogaman ášši birra. Logaldallama váldoulbmil lea diehtojuohkin, ja dainna lágiin earrána omd. politihkara ságas, báhpa sártnis ja gávppálačča vuovdaleamis. Logaldallamat dábálaččat dollojuvvojit universitehtas, allaskuvllas dahje eará rávesolbmuidskuvlemis.
Dat gii doallá logaldallama gohčoduvvo logadallin. 
Oahpanvuohkin logaldallamat leat kritiserejuvvon, muhto universitehtat eai leat velá gávdnan buoret oahpahanvuogi. Kritihkarat čujuhit dasa ahte logaldallan lea ovttabeallásaš gulahallan, mii ii váldde guldaleaddjiid fárrui ságastallamii. Logaldallama vuođđu lea passiiva oahppu, dan sadjái go aktiiva oahppu. Buorre logaldallan maiddái gáibida olbmu gii lea čeahppi sárdnut.
Varra

Varra (ruoŧabealde maiddái málli) lea rumašgolggus, mii fievrrida oksygena (oksygena dahje suvrra lea gássa, O2) ja borramušávdnasiid rupmaša sierra osiide. Nuppe ládje dat fas viežžá bázahusávdnasiid ja doalvu daid eret. Dieđalaš gillii varra gohčoduvvo "golgi gođusin" dahje vaikkoba "golgi orgánan". Dábálaš olbmus lea vihtta lihttera varra. Varra pumpejuvvo birrat birra rupmašis váimmu pumpendoaimma veagas. Váibmo laggá čađa áigge eallima álggus gitta lohppii nu ahte oksygenafievrredeapmi ii báze gaskan. 
Go mii vuoigŋat buhtes áibmu boahtá geahppáide gos oksygena sirdása varrii. Varra fas fievrreduvvo rupmaša čađa nu ahte rupmaša sierra orgánat ožžot doarvái oksygena. Varas leat ollu doaimmat rupmašis:
Molekyla

Molekyla lea guovtte dahje eanet atomaid ovttastus, kovaleanta čatnosiid bokte. Unnimus molekyla lea H2, hydrogenamolekyla. Maiddái čáhci lea molekyla, man kemiijalaš hápmu lea H2O Dainna lágiin molekyla sáhttá sisttisdoallat ovtta ja seammá vuođđoávdnasa nugo hydrogenamolekyla, dahje guokte sierra vuođđoávdnasa, nugo čáhcemolekyla.
Bistevaš obstruktiiva vuoigŋandávda

Bistevaš obstruktiiva vuoigŋandávda (BOVD) lea dávda mii čuohcá geahppáide. Dávdda dovdomearkkat leat bistevaš vuoigŋanváttisvuođat ja váilevaš áibmorávdnji vuoiŋŋahaga siste. Mihtilmas dávdamearkkat lea lahppasaddat ja gosadit šliivvi. BOVD lea dávda mii vearrána áiggi mielde. Dávdda loahppageahčen beaivválaš buđaldeamit dego vázzit ja gárvodit sáhttet leat lossadat. 
BOVD váldosivva lea borgguheapmi. Áibmonuoskkideapmi ja genehtalaš dagaldagat váikkuhit veaháš. Dábálaš áibmonuoskkideapmi ovddidanriikkain () leat dolat moskkuviesuin. Bissovaš eksponeren dakkár hilašteaddji ávdnasiidda dagaha vuolševástádusa () geahppáin. Dainna lágiin vuoiŋŋahat basku ja geahpesgođus bieđgana. 
Diagnosa vuođđu lea váilevaš áibmorávdnji ja dan mihtida omd spirometriijain. Spirometriijain iskkada man ollu biekka geahppát nagodit bossut. 
Eanas BOVD-dáhpáhusat leat bisseheames jus unnida eksponerema riskadagaldagaide. Ovdamearkka dihte heaitit borgguheames ja buoridit áimmu kvalitehta olgun ja viesuid siste. Dálkkodeapmi sáhttá njoahcudit dávdda vearráneami muhto dearvvašmuvvan ii leat vejolaš. BOVD-dálkkodeamit leat omd. boahkuheapmi ja sisavuoigŋandálkasat dego steroidat ja bronkodiláhtorat. Soapmásat ávkašuvvet bissovaš oksygenaterapiijain dahje geahpessirdimiin. Pasienttat geat fáhkka buohccájit soitet dárbbašit divššu buohcceviesus. 
BOVD dábálaččat bohciida badjel 40-jahkásaš olbmuide. Dat lea seamma dábálaš dievdduin ja nissoniin. 1990 2,4 miljovnna olbmo jápme BOVD:ii. Jápminlohku lea lassánan jagiid mielde ja 2015 3,2 miljovnna olbmo jápme. Dutkit jáhkket jápminlogu lassánit velá eambbo dan dihte go eanet olbmot go ovdal borgguhit ovddidanriikkain.
Gođus

Gođus lea seallačoahkis muhtun ealána siste mas lea oktasaš doaibma. Gođđosat gávdnojit sihte ealliin ja šattuin. Gođđosiid dutkan gohčoduvvo histologiijan. Gođđosiid dutkan mii guoská buohcuvuođaide gohčoduvvo histopatologiija. Histologiija vuođđu lea čuohpastit gođđosiid ja dutkat daid mikroskohpas. Maŋemus čuđiid jagiid teknihkka lea ovdánan nu ahte dálá atnui gullet maiddái elektromikroskohpat ja immuvdnateknihkat. Dábálaš histopatologiija čuovgamikroskohpain lea goittotge velá odnege dehálaš oassi omd. borasdávdda diagnostihkas. 
Olbmus (ja eará njiččehasain) gávdnojit njeallje vuđolaš gođustiippa, mat ráhkadit rupmaša orgánaid.
Bitcoin

Bitcoin (dovddaldat ₿, oanádus BTC dahje XBT) lea digitála valuhta man ráhkadii dovdameahttun olmmoš dahje joavku gohččoduvvon Satoshi Nakamoto jagis 2009. Dat lea máilmmi stuorámus ja dovdoseamos kryptovaluhta.
Bitcoinas ii leat guovdduštuvvon stivren ja oktage báŋku, stáhta dahje eará institušuvdna ii sáhte reguleret dan. Dan dihte Bitcoinas eai maiddáige leat iežas serverat. Dan sajis geavahuvvo peer-to-peer -teknologiija, mii mearkkaša ahte valuhta geavaheaddjit dollet badjin systema. Bitcoin prográmmagálvu lea rabas gáldokoda.
Olles Bitcoin-ekonomiija oppalaš árvu lea sullii 200 miljárdda USA dollára (juovlamánu 5. b. 2017).
Dálkasiid vuorrováikkuhus

Dálkasiid vuorrováikkuhus dahje dálkasiid interakšuvdna dáhpáhuvvá dalle go muhtin dálkkas dahje eará ávnnas ávkkálaččat dahje vahátlaččat váikkuha nuppi dálkasa fápmui. 
Vuorrováikkuhus - oppalaš geahčastat.
Dálkasat sáhttet muddet eará dálkasiid fámuid farmakokinetihka bokte dahje farmakodynamihka bokte. "Farmakokinetihkka" lea movt rumaš gieđahallá dálkasa ja dasa gusket dálkasa:
"Farmakodynamihkka" gis guoská movt dálkasa váikkuha rupmašii, dábálaččat reseptoriid bokte. Doaba dálkasiid vuorrováikkuhus sisttisdoallá buot máinnašuvvon mekanismmaid.
Farmakokinehtalaš vuorrováikkuhusat.
Dat doaba gokčá daid dáhpáhusaid goo dihto dálkasa farmakokinetihka, namalassii aborbšuvdna, distribušuvdna, čatnosat, metabolisma dahje vuohčudeapmi nuppástuvvá eará dálkasa dihte. 
Absorbšuvnna vuorrováikkuhusat.
Dábálaččat absorbšuvnnas lea unnán váikkuhus, muhto dattetge muhtun dálkasat sáhttet buoridit čoliid jođu nu ahte ávdnasat čoliid siste mannet johtet jođáneapput go dábálaččat. Dat váttásmahttá absorbšuvdna ja dálkasat mannet dan sadjái olggus bahtaráigge. Nuppe ládje šaddá gis go váldá dálkasiid mii hilljuda čoallejođu.
Čoavjji pH-árvu sáhttá váikkuhit dálkasa absorbšuvnna. Dihto dálkasis lea dakkár molekylalaš struktuvra ahte pH-árvu mearrida jus dálkkas lea ioniserejuvvon dahje ii. Jus mudde pH-árvvu dálkasiin dalle sáhttá dagahit ahte eará dálkkas absorberejuvvo fuonibut. 
Muhtin dálkasat ráhkadit kompleaksaid eará ávdnasiiguin. Ovdamearkka dihte soames antibiohtat dego tetrasykliinnat ja fluorokinolonat čatnasit kalsiumii ja dáinna lágiin daid absorbšuvdna unno.
Giđđadivgarássi

Giđđadivgarássi, gieganjuolla dahje gieganjuolas ("Convallaria majalis") lea mirkkolaš šaddu mii gullá áspárggosšattuide ("Convallaria"). Giđđadivgaŕasi nađđa šaddá 15–25 cm allosažžan ja dan lieđit hakset njálgát. 
Eallinbiras.
"C. majalis" L. var. "majalis" šaddet lunddolaččat Fennoskandias ee. vuvddiin ja vuovderavddain.
Giđđadivgarássi Sámis.
Sámis giđđadivgarássi lea hárvenaš.
Biebmosuddadeapmi

Biebmosuddadeapmi ("eŋg. digestion") lea dat go biebmu bieđgana maŋŋel go mii leat borran. Olbmuin suddadeapmi dáhpáhuvvá ovddemustá njálmmis, čoavjjis, civzzačoalis ja čoliin. Dábálaččat earuha mekánalaš suddadeamis ja kemiijalaš suddadeamis. Mekánalaš suddadeapmi mearkkaša dan go mii fysihkalaččat biđget biepmu nu ahte suddadeapmái gullevaš enzymat bastet dasa. Dat sáhttá leat ovdamearkka dihte go mii suoskat dahje go čoavjji deahkit "sotket" ("soatkat") biepmu. Kemiijalaš suddadeamis gis enzymat biđgejit biepmu smávit molekylaide maiguin rumaš sáhttá ávkkástallat. 
Biebmosuddadeapmi álgá go mii suoskagoahtit biepmu. Dalle čolga vuohču ja čolgga siste lea amylasa mii lea suddadanenzyma. Amylasa katalysere reakšuvnna mas stearkalas bieđgana smávit osiide. Biebmu njiellasa njielu ja čoddaga čađa čoavjái. 
Čoavjji šliiveassi vuohčuda sáltesivrra ja pepsinogena. Sáltesivrras lea máŋga doaimma. Vuosttžettiin sáltesivra dagaha suvrres birrasa mas inaktiiva enzyma pepsinogena mii doaibmágoahtá ja šaddá pepsiidna. Sivra maiddái denaturere ("nuppástuhttá") proteiinnaid ja dat gis álkidahttá biđgema man pepsiidna čađaha. 
Dan maŋŋá biebmu joatká čoliid čađa ja čoliid siste eanas biebmu absorberejuvvo (njammása) varrasuonaide ja lymfasuonaide. Dalle gis varra sáhttá fievrredit biebmoávdnasiid rupmaša sierra gođđosiidda gos dat šaddet energiijan.
Distribušuvdna (farmakologiija)

Distribušuvdna lea farmakokinehtalaš doaba mii govvida dan movt dálkkas sirdása muhtun sajis eará sadjái rupmaša siste.
Go dálkkas boahtá systemalaš birrajohtimii dat juohkašuvvá rupmaša sierra golgosiidda. 
Dálkasa distrubušuvdnageassu govvida man muddui dálkkas juohkašuvvá varas ja gođđosiin.
Distribušuvdnageassu

Farmakologiijas distribušuvdnageassu (VD) lea dat teorehtalaš geassu mii sisttisdoalašii olles dálkkasmeari dainna konsentrašuvnnain mii lea varragolgosis. Distribušuvdnageassu govvida dan movt dálkkas lea juohkašuvvan rupmašis. Unnimus vejolaš distribušuvdnageassu lea dasto varragolgosa geassu. 
Alla VD muitala ahte dálkkas lea eanemustá rupmaša gođđosiin, ja vuollegaš VD gis ahte dálkkas lea eanemustá varragolgosis. 
VD rehkenastá ná:
formula_1
Ollislaš dálkkasmeari mii diehtit dan dihte go diehtit man ollu dálkkas okta addosis/tableahtas lea. Ja konsentrašuvdna varragolgosis mii sáhttit mihtidit varraiskosiin.
Bahtaráigi

Bahtaráigi dahje anus lea bahtačoali njálbmi man bokte baika vuolgá rupmašis. Njiččehasain lea bahtaráigi. Guliin, lottiin, njoammuin ii leat bahtaráigi muhto baicca čoallegeahči dahje kloáhkka ().
Bahtaráiggis leat guokte birasdeahki, siskkit ja olggut. Dat bissehit baikka dassážii go lea vuogas áigi baikit. Olggut birasdeahkki sáhttá vásedin ložžet muhto siskkit stivrejuvvo refleavssain.
Ioniseren

Ioniseren lea dat proseassa go atoma dahje molekyla vuostáiváldá positiiva dahje negatiiva gealddu dan bokte go massá dahje oažžu elektrovnnaid. Ioniseren sáhttá dáhpáhuvvat dalle go subatomalaš partihkalat beaškkalit oktii, go atoma beaškala atomain oktii dahje go molekyla beaškala atomain oktii. Maiddái čuovga dagaha ioniserema. Atoma ioniseren gáibida dihto energiija, mii gohčoduvvo ioniserenenergiijan.
Antibiohta

Antibiohta (greikkagiela "anti-" vuostá, "bios" eallin) lea biologaid gillii ávnnas mii boahtá ealli organismmas ja galgá eastadit eará organismmaid. Ovdamearkka dihte baktearat ja guobbarat ellet parasihttan dahje jápma ávdnasiid biđgemiin. Dan dihte go dain lea seammá eallinvuohki dat vigget mirkkohit nuppi. Dat vuohčudit ávdnasiid mat nubbi ii gierdda. Ovdamearkka dihte guobbarat "Penicillium"-juogosteamis dahket pensiliinna eastadandihte baktearat.
Dat antibiohtaid namat mat gullet "dábálaš čuvgehussii" nugo pensiliinnat leat dat mat adnojuvvojit buohccedivššus. Antibiohta beaivválaš gillii mearkkaša dálkkas mii eastada baktearaid.
Antibiohtaid mekanismmat.
Jus antibiohta galgá leat anihahtti dat ferte eastadit baktearaid muhto ii roasmmehuhttit olbmo seallaid. Dáinna lágiin dat fertejit doaibmat ávnnasosiid vuostá mat gullet baktearaide mat juogo váilojit dahje leat sakka earáláganat olbmus.
Seallaseaidni.
Eanas baktearain, nuppe ládje go ealliid seallain, lea seallaseaidni. Antibiohtat mat billistit seallaseainni dahje eastadit huksema leat dábáleamus antibiohtat. Daid stuorámus joavku lea betalaktamat ja dat joavku sisttisdoallá penisilliinnaid, cefalosporiinnaid ja karbapenemaid. 
Proteinsyntesa.
Sihke baktearain ja ealliid seallain leat ribosomat mat buvttadit proteiinnaid. Muhto baktearaid ribosomaid ráhkkanus spiehkkasa ja dan dihte mii sáhttit geavahit antibiohtaid mat aivve váikkuhit baktearaid ribosomaide. Tetrasykliinnat, aminoglykosidat ja makrolidat iešguđet ládje eastadit proteinsyntesa ribosomain.
Borgguheapmi

Borgguheapmi lea buđaldeapmi mas olmmoš vuoigŋá sisa buolli ávdnasa, dábálaččat duhpáha. Dábáleamus vuohki borgguhit dán áigge lea sigareahtain. Muđui sáhttá borgguit biippuin, sigárain ja čáhcebiippuin. 
Sámegillii sáhttá maid lohkat "juhkat duhpáha", "duhpáhastit" dahje "juhkat biippu" mii mearkkaša borgguhit.
Oppalohkái duhpáhastin lea vahátlaš dearvvašvuhtii. Olbmuid geat duhpáhastet gillájit stuorit riskka buohccát geahpesborrasii, KOGD'ii ja váibmo- ja varrasuotnadávddaide.
Áibmorávdnji

Áibmorávdnji lea áimmu sirdáseapmi ovtta sajis nubbái. 
Áibmorávnnjis sáhttá leat juogo laminára dahje turbuleanta rávdnjeminsttar. Laminára rávdnji lea njuovžil ja turbuleanta rávdnji dáhpáhuvvá dalle go lea juoga mii hehtte áimmu sirdáseami.
Vuoiŋŋahat

Vuoiŋŋahat lea oassi vuoigŋanvuogádagas man čađa áibmu olgguldas birrasis johtá geahppáid alveolaide. 
Vuoiŋŋahat álgá njálmmis dahje njunis ja manná njielu "(pharynx)" čađa giehkárii "(trachea)". Giegir gis suorrana gurut ja olgeš váldogeahpesbohcciide. Vuosttaš suori namma lea "carina". Geahpesbohccit ("bronchus") suorranaddet smávva bohcciide maid namma lea bronkiolat. Bronkiolat gis nohkket ja šaddet geahpesbuljit "(alveolus)"
Ovddidanriika

Ovddidanriika dahje ovdáneaddji riika lea riika mas lea vuollegaš bruttoálbmotbuvttadus olbmo vuostá ("per capita"). Ovddidanriikkas lea velá heittogis industriija ja alla riegádanlohku. Ovddidanriikka vuostegeahči lea industriijariika. 
Doaba ovddidanriika lea kritiserejuvvon dan dihte go dat bidjá ollu iešguđetlágan riikkaid seammá hiŋgalii, vaikko dain leat áibbas earálágan eavttut ovdánit.
Geavleoarri

Geavleoarit ("Ductuli semicirculares") leat bealji siste ja dat leat oassin dássedeaddoáiccus ja dainna lágiin veahkehit rupmaša doalahit dássedeattu. Goabbáge bealjis leat golbma oari golmma sierra dimenšuvnnas, namalassii vulos-bajás, ovddos-maŋos ja siidduide. Dáinna lágiin geavleoarit leat dego riŋggal oaidnit. Geavleoarit áicet go oaivi lihkada. Ja de go oaivi lihkada geavleoarit sáddejit signála vuoigŋašiidda. Vuoigŋašat gis dulkojit dán signála ja mii gis dovdat movt mii lihkadit. 
Go olmmoš jorrá birrat-birra guhká ja rumaš gis heaitá jorramis geavleoriid golggus ain lihkada. Vuoigŋašat dalle ožžot signála mii almmuha ahte olmmoš livččii ain jorrame. Ja dat vigget heivehallat dássedeattu dan mielde maid olmmoš oaidná čalmmiiguin. Muhto oaidnináicu ja dássedeaddoáicu leaba dalle áibbas vuostálagaid ja olmmoš šaddá oaivejorgásii.
Nálli

Nálli dahje rássa lea biologalaš doaba mii mearkkaša ealliidjoavku main lea seammálágan bajiloaidnu, seammálágan láhttenvuohki dahje eará dakkár iešvuođat mat earuhit dan joavkku eará ealliin mat gullet seammá šládjái. Nálli-sáni adnojuvvo ovddemustá ealliid birra maid olmmoš lea dápman ja nállašuhttán. Nálli-sátni dán oktavuođas ii bovtte makkárge sierramielalašvuođaid ja adnojuvvo beaivválaš gielas. Dát vástida eŋgelasgiela sátnái "breed" ja dábálaččat ii sátnái "race". 
Dieđalaš gillii nálli lea hárvenaš sátni, ja taxonomiijas dat livččii leamašan vuollešlája vuollásažžan muhto dat ii adnojuvvo dán oktavuođas obanassiige. Dihto šlája válljugasvuohta dán áigge baicce gohčoduvvo genehtalaš variašuvdnan. 
Dutkit dolin vigge geavahit zoologalaš nálledoahpaga maiddái olbmuid birra. 1970-logu rájes dutkiid gaskkas goittotge lea riikkaidgaskasaš ovttamielalašvuohta ahte olmmošnálit eai gávdno. Viggamušat sirret olbmuid dan láhkai eatnašiid mielas lea rasisttalaš. Aŋkke gávdno genehtalaš variašuvdna olbmuid gaskkas mii lea anolaš go áigu statistihkalaččat dutkat erohusaid dávddaid dáfus. 
"Race"-sáni sadjái (eŋgelasgillii "nálli") leat boahtán eará doahpagat nugo gielalaš álbmotjoavku, oskkolaš álbmotjoavku, geografalaš olmmošjoavku ja demográfalaš joavku.
Suoma Guovddášbellodat

Suoma Guovddášbellodat (Guovddáš) (, ) lea Suoma politihkalaš bellodat, mii lea vuođđuduvvon jagis 1906. Bellodaga jođiheaddji lea .
Álbmotlaš olgešbellodat

Álbmotlaš olgešbellodat (, ), Olgešbellodat dahje Olgeš lea Suoma liberálakonservatiiva politihkalaš bellodat, mii lea vuođđuduvvon jagis 1918. Bellodaga jođiheaddji lea . Bellodat lea sin 38 áirasiiguin riikkabeivviid nubbin stuorámus bellodat.
Suoma kristtalašdemokráhtat

Suoma kristtalašdemokráhtat dahje Suoma risttalašdemokráhtat (, ) lea Suoma politihkalaš bellodat, mii lea vuođđuduvvon jagis 1958. Bellodaga jođiheaddji lea .
Vuođđosuopmelaččat

Vuođđosuopmelaččat (, ) lea Suoma politihkalaš bellodat, mii lea vuođđuduvvon jagis 1995. Bellodaga jođiheaddji lea .
Suoma ruoŧŧelaš álbmotbellodat

Suoma ruoŧŧelaš álbmotbellodat (, ) lea Suoma politihkalaš bellodat, mii lea vuođđuduvvon jagis 1906. Bellodaga jođiheaddji lea .
Suoma sosiálademokráhtalaš bellodat

Suoma sosiálademokráhtalaš bellodat (, ) lea Suoma politihkalaš bellodat, mii lea vuođđuduvvon jagis 1899. Bellodaga jođiheaddji lea .
Gurutlihttu

Gurutlihttu (, ) lea Suoma politihkalaš bellodat, mii lea vuođđuduvvon jagis 1990. Bellodaga jođiheaddji lea .
Trond Giske

Trond Giske (r. 1966) lea Bargiidbellodaga ovddeš politihkar Norggas.
Geađgeáigi

Geađgeáigodat lea historjjálaš áigodat mii álgá das go olmmoš ráhkadišgoahtá bargobiergasiid. Bargobiergasat ledje geađggis, dávttis, čoarvvis ja muoras. Namma boahtá das go eanas bargobiergasat ledje geađggis ráhkaduvvon. Olmmoš diehttelas anii eará ávdnasiidge nugo šattuid ja náhki muhto dat billašuvvet áigge mielde ja eai leat seilon dálážii. Geađgeáigi dábálaččat juohkáša golmma oassái:
Bronsaáiggi ja geađgeáiggi gaskkas lei nu gohčoduvvon "veaikeáigodat, kalkolihtalaš áigodat mii muhtumin laktása geađgeáigái.
Paleolihtalaš áigodat.
Paleolihtalaš áigodat mearkkaša "boarráset geađgeáigi" ja lea olbmo historjá vuosttaš áigodat. Geađgeáigi álgá go olmmoš ráhkadišgoahtá bargobiergasiid. Boarráseamus gávdnosat leat Olduvai-ávžžis, Nuorta-Afrihkás 2 300 000 jagi áigi. Dát arkeologalaš kultuvrra gohčoduvvo Oldowan gávdnanbáikki mielde. Ii leat čielgan man olmmoššládjii Oldowana álbmot gulai. Soaitá gullat "Homo habilis" šládjii muhto lea maiddái vejolaš ahte homininat "Australopithecus" máhtte ráhkadit eaŋkilis bargobiergasiid. Dovdoseamus "Australopithecus" lea "Lucy" gii gávdnojuvvui Etiopias. 
"Homo erectus" lei vuosttaš olmmoššládja Eurohpás. Dat bođii Afrihkás ja buvttii geađgeáiggi kultuvrra Eurohpái. 
Maiddái neandertalolmmoš elii oalle ovdánan geađgeáigekultuvrras Lulli-Frankriikkas. Neadertalat čuožžilit Eurohpás sullii 400 00 jagi áigi. 
Vuosttaš olbmot geat gullet "Homo sapiens" šládjii gohčoduvvet dávjá Cro magnonolbmot gávdnanbáikki mielde Frankriikkas. Árvádusaid mielde Cro magnon bođii Eurohpái 40 00 jagi áigi.
Mesolihtalaš áigodat.
Mesolihtalaš áigodat mearkkaša "gaskageađgeáigi". Dat lea sullii 10 000 gitta 6000 jagi áigi. Olmmoš dáiddii dápman beatnaga dán áigodagas. 
Neolihtalaš áigodat.
Neolihtalaš áigodat mearkkaša "nuorat geađgeáigi". Dat álgá go eanadoallu čuožžila Gaska-Nuorttis. Máilmmi boarráseamus gávpot, Jeriko, árvádusaid mielde ásahuvvo dan áigodagas. Eanadoallu leavai dađistaga máilmmi miehtá. Olmmoš dápmagoahtá šibihiid. Beakkálmas bázahus neolihtalaš áigodagas lea Stonehenge.
Listu olbmuid dávddain jámolašvuođa mielde

Dat lea listu olbmuid dávddain jámolašvuođa mielde, namalassii man ollu olbmot jápmet dihto dávdii. Ii leat seammá go dávddat mat olbmot dávjjimustá jápmet.
Meahcieallit

Meahcieallit leat eallišlájat maid olmmoš ii leat dápman. Meahcieallit gávdnojit buotlágan ekovuogádagain. Sáttoábit, vuovddit, arvevuovddit, jalgadasat, sitnoeatnamat ja eará birrasat nugo gávpotguovllut leat guovllut gos meahcieallit ellet. Dábálaš gillii meahciealli eallá olbmo váikkuhusaid haga muhto eanas dutkit mihtet dasa ahte olbmuid doaimmat viidát váikkuhit meahciealliide. 
Máilmmiviidosaš meahciealli populašuvdna lea njiedjan 52%'ain jagiid 1970 ja 2014 gaskkas, "World Wildlife Fund" raportta mielde.
Násti

Násti lea šerres almmigáhppálat plásmmás mii dollojuvvo čoahkis iežas gravitašuvnna veagas. Eatnama lagamus násti lea Beaivváš. Almmis máŋga iešguđetlágan gáiddus násttit čuvget, mat orrot giddanan ovtta báikái go dat leat nu guhkkin eret. Daiguin šearrámus násttiiguin olbmot leat duddjon nástegovaid, ja dain buot šearramus násttiin lea dábálaš namma. Muhto eanas násttit máilmmiávvosis eai oidno teleskohpa haga, ja juoba teleskohpain lea veadjemeahttun oaidnit buot násttiid. 
Násti čuovgá go váibmosa siste hydrogena šaddá helium fušuvnna bokte. Dalle energiija bohciida mii johtá beaivváža siskkoža čađa ovdal go dat suotnjarastá gomuvuhtii.
Nástti šaddá go nebula (gássabalva gomuvuođas) divttásmuvvá dassážii go fušuvdna dáhpáhuvvá. 
Hui divttis ja daškes násti gohčoduvvo neutronanástin, man diamehter sáhttá leat dušše 20-40 km guhku. Muhtumin neutronanásti šaddá pulsár. Pulsárat jorret hui johtilit. "Crab nebula" pulsár jorrá 30 geardde sekunttas. Go stuorra násti lea geavahan visot hydrogenavuorkká dat stuorrugoahtá ja šaddá rukses jiehtanas. Rukses jiehtanas lea hui stuorra násti mii lea eallima loahpageahčen. Áigge mielde Beaivváš šaddá rukses jiehtanas, muhto dat lea miljárddaid jagiid duohken. Muhtun jiehtanasat šaddet superjiehtanasat mat loahpas bávkkehit supernovan. 
Go dábálaš násti čáská dat unno, čoasku ja šaddá vilges deagga. Vilges deakkas lea aivve vurkojuvvon termalaš energiija ja fušuvdna lea nohkan. 
Beaivváš lea oktoráđđejeaddji min beaivvášgottis. Muhto soames beaivvášgottiin leat guokte nástti, dahje vel eambbo. Beaivvášgoddi mas lea guokte nástti gohčoduvvo binára beaivvášgoddin. Go násttit leat ná lahkalagaid dat váikkuhit nubbi nuppi gravitašuvdnii. Násttit sáhttet maiddái leat oasalažžan stuorit gravitašuvdnaovttadagas, nugo nástečoahkis dahje galáksas.
Gáldut.
http://www.encyclopedia.com/science-and-technology/astronomy-and-space-exploration/astronomy-general/star
Eallisilba

Eallisilba lea kemiijalaš vuođđoávnnas, man mearka lea Hg () ja atomanummir 80. Eallisilba lea metállaávnnas mii golgá latnjatemperatuvrras. Dolin eallisilbbas lei stuorra ávki, muhto hárve adnojuvvo dán áigge dasgo dat lea beaktilis mirku. Dat lea várálaš olbmuide go dat vahágahttá guovddášnearvafierpmi ja monimuččaid. 
Bátnedoaktárat geavahedje eallisilbba ovdal bátneduokŋasin. Dat lei maiddái lasáhus muhtun boahkuhanávdnasiin.
Váibmu-geahpes-jiellun

Váibmu-geahpes-jiellun lea akuhta vuosttašveahkki dieđuhis olbmui mii ii vuoiŋŋa dahje mas lea eahpenormála vuoigŋan. Ulbmil lea unnidit jápminlogu dain olbmuin geas lea fáhkkes váibmobisáneapmi. Eanas váibmobisáneamit dáhpáhuvvet buohcciviesuid olggobealde. Ambulánsadivššárat dávjá eai olle pasientii nu jođánit vai dikšu lihkostuvvá. Pasientta lahkosis ferte dáinna lágiin leat soames gii časkká alárpma, álggaha jielluma ja áinnas geavaha almmolaš defibriláhtora dan botta go vuordá ambulánssa. Servviin, fitnodagain ja almmolaš báikkiin gávdno dábálaččat juogalágan bargovuohki čađahit árra jielluma ja árra defibrillerema. Buot dikšobargit, sihke gokčon ja rabas divššus, ja vel bátnedivššu bargit galget máhttit dikšut pasientta váibmobisánemiin jielluma ja defibrillerema bokte. Jiellunteknihkka lea juoga maid buohkat galggašedje geardduhit njeljii jahkái. Dáinna lágiin vai jiellumis lea buorre kvalitehta go akuhta dáhpáhus deaivida. 
Ovdal go álggaha jielluma ferte dárkkistit leago pasienta dieđuheapme ja vuoigŋágo pasienta.
Čizzeboras

Čižžeboras lea nissonolbmuid dábáleamus boras sihke Davviriikkain ja máilmmiviidosaččat. Jagi 2015 ožžo 2,4 miljovvna nissonolbmu čižžeborrasa diagnosa. Dievdduid guovdu čižžeboras lea viehka hárvenaš. Jagi 2015 Ruoŧas ledje 62 olbmo geat buohccájedje čižžeborrasii. Čižžeboras šaddá máŋga sivaid geažil. Soames čižžeborrasiin lea čielga genehtalaš dagaldagat maid sáhttá guoradit sogas. 
Čižžeboras lea jápmindávda muhtin dáhpáhusain, muhto čižžeborrasis lea buoret einnostus go eará borasdávddain. 
Davviriikkain lea čižžeborasa geográfalaš erohusat dutkojuvvon. Bođii ovdan ahte daid riikkain lea dávda dábáleamus lullin. Maiddái gávpotolbmot buohccájedje čižžeborrasii dávjjit go dálonguovlluid ássit. 
Dávdamearkkat.
Máŋggas geain lea čižžeboras eai dovdda makkárge dávdamearkkaid. Dat ožžot diagnosa mammografiija veagas. Vuosttaš dávdamearka láve leat čoaltu čiččis, dahjege sturron lymfačuolmmat gieđavuolde. Go guldala čižžeborrasa de dat lea dávjá garas, ii oro lihkkaseamen ja ii leat nu čielga earru čiččis.
Liiki sáhttá mannat sisaguvlui šattalmasa bajil. Čižžeoaivi sáhttá mannat sisaguvlui. Čižžebávččas ii láve leat borasdávdda mearkka. Hárvenaš mearka lea ahte čižži lea varranaga dahje sidjon. 
Vulšon čižžeboras lea dihtolágan borasdávda mii ii leat álki fuobmát. Dávdamearkkat sulastahttet čižževuolšši dávdamearkkaid, dalle bávččasta, bohtana, sakŋida ja liekkista. Go olmmoš ii dovdda čoalttu, de han ii jáhke ahte lea borasdávda. 
Muhtumin čižžeboras gávdno aiddo go šattalmas lea metastaseren (=leavvan eará rumašosiide). Dávdamearkkat leat máŋggaláganat ja boahtá guđe orgánii metastasere. Juohke orgána addá guđiidge dávdamearkkaid. Dábáleamos lea ahte metastasere vuoiŋŋamaččaide, vuoivasii ja geahppáide. 
Čoaltu čiččis lea eanemustá juoga eará ja ii borasdávda. Dábálaš sivat leat buorrelunddot čižžedávddat nugo čižževuolši ja fibroadenoma.
Edirne

Edirne lea gávpot Durkkas ja Edirne eanangotti oaivegávpot.
Gaborone

Gaborone lea Botswana oaivegávpot ja maiddái riikka stuorámus gávpot. Jagis 2010 Gaborone olmmošlohku lei 231 592. Gávpot lea ožžon namas čeardahoavda Gaborene mielde, go dát lei dolvon dán sadjái jagis 1880.
Lïkssjuo

Lïkssjuo (, ) lea báikegoddi ubmisámegiela guovllus. Lïkssjuo lea Västerbottena leanas.
Etymologiija.
Báikki ubmisámegiel namma Lïkssjuo vissa boahtá elliptalaš nammahámis gos loahppaoassi -"suvvane" (=savvon) lea jávkan. Lagas guovlluin gávdnojit báikenamat nugo "Likssjáhpie". Dát vuosttaš elemeanta "Liks"- vuolgá "lïpssjuot" vearbbas (=likšut, likšat). Vearba gávdno maiddái nuortaleappus Sámis. 
Historjá.
Báikegoddi gullá Ubmeje tjeälddie čerrui. Ubmeje tjeälddie ledje dolin 1600-logus vuovdesápmelaččat dassážii go vuovdesámi kultuvra jávkkai guovllus, ja dálá Ubmeje tjeälddie leat badjesápmelaččat. 
Gáldut.
Olavi Korhonen, Utredning om namnet Lycksele, 2012-11-10
Khmeragiella

Khmeragiella ( "phiasaa khmae") lea austroásialaš giellagoddái gullevaš giella. Dát lea virggálaš giella Kambodjas, muhto giella hállojuvvo maiddái Vietnamas ja Laosis.
Holosena

Holosena lea dáláš geologalaš áigodat. Dat áigodat álggii pleistosena-áigodaga maŋŋá sullii 11 650 jagi dassái (sullii 9 600 jagi oáá).
Ávži (eanahámádat)

Ávži lea čiekŋalis, guhkes ja stuorra kanjonalágan eanahámádat.
Pleistosena

Pleistosena lea geologalaš áigodat holosena-áigodaga ovdal. Dat áigodat álggii sullii 2,6 miljovnna jagi dassái ja nogai sullii 11 500 jagi dassái.
Cape Town

Cape Town dahje Kapgávpot (, , ) lea ovttas Pretoriain ja Bloemfonteinain okta Lulli-Afrihká golbma oaivegávpogis. Beakkán eanadovdomearka lea duolbbas várri Table Mountain.
Eurohpáráđđi

Eurohpáráđđi lea Eurohpá boarráseamos ja viidáseamos politihkalaš ovttasbarggu ja olmmošvuoigatvuođa organisašuvdna.
Miellahttostáhtat.
Eurohpáráđis leat 47 riikka:
Váldočállit.
Váldočálli jođiha ja ovddasta Eurohpáráđi sihke jođiha dán váldočálligotti.
Árktalaš ráđđi

Árktalaš ráđđi lea stáhtaidgaskasaš orgána mii vuođđuduvvui jagi 1996. 
Miellahttustáhtat.
Ráđis leat gávcci árktalaš riikka miellahttustáhtan:
 Suopma
 Ruoŧŧa
 Norga
 Islánda
 Danmárku
 Amerihká ovttastuvvan stáhtat
 Ruošša
 Kanada
Dárkojeaddjistáhtat.
Ráđis leat 32 riikka dárkojeaddjistáhtan.
Árktalaš ráđđi ja eamiálbmotorganišuvnnat.
Sámiid ovddastá Sámi ráđđi.
Norgga Polarinstituhtta

Norgga Polarinstituhtta () dahjege NP lea Norgga Dálkkádat- ja birasdepartementii gullevaš stáhtainstituhtta. Instituhta ovddasvástádusaide gullet dieđalaš iskkadeamit, birasgoziheapmi ja kárten polarguovlluin. Polarinstiuhtta pláne ja čađaha ekspedišuvnnaid Arktisis ja Antarktisis.
Joaquim Forn

Joaquim Forn i Chiariello (r. cuoŋománu 1. b. 1964) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa sisáššiidministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Carles Puigdemont, Antoni Comín, Lluís Puig, Meritxell Serret ja Clara Ponsatí) vulge riikkabáhtarussii Belgiai. Maiddái Forn, Dolors Bassa ja Meritxell Borràs vulge álggos Belgiai, muhto máhcce maŋŋelaš Espánnjii rievtti ovdii. Oktiibuot gávcci Espánnjas rievtti ovdii mannan ministara (Forn, Bassa ja Borràs lassin Oriol Junqueras, Jordi Turull, Raül Romeva, Josep Rull ja Carles Mundó) mearriduvvojedje dutkanfáŋgavuhtii 2.11.2017. Juo ovdalaččas dutkanfáŋgavuhtii leigga mearriduvvon guovtti riikkavulošorganisašuvnna ságadoallit Jordi Sànchez ja Jordi Cuixart, geat leigga lágidan miellačájehusaid álbmotjienasteami ordnema beales.
Katalonia ođđa parlameantaválggain 21.12.2017 ain giddagasas leamaš Forn válljejuvvui Katalonia parlamentii ođđasit. 23.1.2018 Forn almmuhii, ahte son luohpá riikkabeaiveáirasa báikkistis danin, go son jáhkii, ahte dat sáhtášii álkidahttit su bealuštusa ja friddjavuhtii luoitima. Espánnja alimus rievtti duopmár Pablo Llarena mearridii goit 2.2.2018, ahte Forn bissu ain dutkanfáŋgavuođas. Duopmára mielde Forn livččii sáhttán ođasmahttit rihkkosis fuolakeahttá riikabeaiveáirasa báikki guođđimis.
Forn fuolkkit ja ášševuoddji leat muitalan psyhkalaš biinnideami ja eará heivemeahttun gieđahallama birra 2.11.2017 dáhpáhuvvon fievrrideami áigge duopmostuolus giddagassii. Ministarat bággehallet čohkkát oppa guhkes fievrrideami áigge giehtaruvddiiguin gieđat sealggi duohkái giddejuvvon biilla vuojidettiin johtilit ja sii ožžo dan dihtii váttuid. Dan lassin fávttat čuojahedje sidjiide Espánnja nášuvnnalávlaga olu gerddiid maŋŋálagaid bilkidandihte su ja giddagassii joavddadettiin muhtimat bággehallet nuollat biktasiiddiset ja sidjiide dahkkojuvvui gorudadárkkástus, makkár dahkkojuvvo dábálaččat dušše, jus árvaluvvo, ahte fáŋga sáhtášii geahččalit suollefievrridit gárrenávdnasiid giddagassii.
Guovvamánus 2018 raporterejuvvui, ahte Forn dollojuvvo giddagasas galbma lanjas liggema haga. Njukčamánus 2018 almmuhuvvui, ahte Fornas lei gávdnon rutiidnadoaktárdárkkástusas deretbaktera, mii ii lean goit dagahan sutnje dávdamearkkaid, iige sáhttán nannet, leigo dávda njoammun sutnje giddagasas vai vejolaččat juo mánnávuođastis. Sihke giddagasa iežas doavttir ja buot earátnai áššis konsulterejuvvon doaktárat rávvejedje Fornii antibiohtadikšuma ja dan ollašuhttima giddagasbirrasa olggobealde. Espannja stáhtasivaheaddji mearridii goit doaktáriid rávvagiid vuostá, ahte Forn ii luitojuvvo giddagasas eret oppa gaskaboddii.
Lluís Puig

Lluís Puig i Gordi (r. golggotmánu 18. b. 1959) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa kulturministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Puig lassin Carles Puigdemont, Clara Ponsatí, Antoni Comín ja Meritxell Serret) vulge riikkabáhtarussii Belgiai.
Katalonia ođđa parlameantaválggain 21.12.2017 ain riikkabáhtarusis leamaš Puig válljejuvvui ođđasit Katalonia parlamentii. Son goit almmuhii 23.1.2018 seamma áigge Ponsatíin ja Serretiin, ahte son luohpá riikkabeaiveáirasa báikkistis sihkkarastindihte oaiveministtarjienasteamis iehčanasvuođa doarjaleddjiide eanetlogu dan maŋŋá, go Espánnja alimus riekti lei gieldán riikkabáhtarusis leahkki áirasiid fápmudeamis nuppi áirasa jienastit bealistis.