tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Šládja

Šládja lea biologiija doaba. Biologalaš systematihkas láve juohkit ealániid mat leat lagas sogalaččat máŋggalágan joavkkuide mat leat ordnejuvvon hierarkiijan. Šládja lea dat joavku maid olbmot dávjjimusat atnet go sirrejit guokte ealli. Ovdamearkka dihte lea ledjon, buoidda ja bussá eallit árgabeaigielas ja iešguđetlágan šlájat maiddái dieđalaš gielas. Lagas sogalaččat mat leat nu sullalagaid ahte ii sáhte earuhit daid lávejit gohčodit šládjajoavkun. Dakkár joavkkut gávdnojit miehtá ja muhtumin lea measta veadjemeahttun sirret guokte šlája. Šládja sáhttá maiddái suddat oktii muhtin eará šlájain. 
Historjá.
Guhká lei diehttelas ášši ahte šládja lei systematihka vuolimus ja unnimus ovttadat. Muhto šlája definišuvdna lea leamašan nákku vuolde čuđiid jagiid. Dábáleamos definišuvnna, mii láve gohčoduvvot biologalaš šládja, ráhkadii Ernst Mayer gii celkkii ahte šládja lea joavku ja dasa gullevaš ealánat sáhttet oažžut čivggaid gaskaneaset. 
Historjjá čađa leat olbmot bidjan máŋggalágan gáibádusaid man stuorra erohusat galget vai omd. ealli šaddá sierra šládjan. Čuvgehusáiggis álge dutkit čoaggit vaikko man olu biologalaš materiála miehtá máilmmi. Šattai dego gilvu gávdnat ođđa šlájaid ja das fas buvttii mielddis ahte smávimus erohus sturrodaga, minsttara dahje guolgga hárrái ráhkadii sierra šlája. Maŋŋelis leat olu šlájat jávkan danin go dat eai adnojuvvo sierra šládjan šat. Lunddolaš erohusat muhtun šlájas lea hui dábálaččat. Jus muhtun rievddadus lea hui mihtilmas lea dan sáhttá gohčodit vuollešládjan. 
1990-logus bohte máŋŋgalágan ođđa DNA-analysat ja dál lea dilli nu ahte gávdnojit hui olu oaivilat šlája definišuvnna hárrái. Muhtimat baladedje dahje ain baladit ahte olles vuogádat sáhttá bieđganit. Dát dieđusge buvttášii váttisvuođaid dutkanmáilbmái. Muhtimat leat vigggan ásahit mearrádusaid mo dakkár áššiid galgá meannudit. 
Taksonomat dahket dál erohusa šládjadoahpaga (mii definiere šlája) ja šlája gáibádusaid gaskkas. Dál leat olbmot ovtta oaivilis šládjadoahpaga hárrái, mii leat ahte šládja lea muhtunlágan hypotesa mii sáhttá buoridit máŋggalágan gáibádusaiguin. 
Šládjadoaba.
Evolušuvdna lea čađat jođus. Olmmoš viggá áicat go guokte earálágan ealli leat gáidan nubbi nuppis nu olu ahte sáhttá atnit daid guokte šládjan, muhto dat lea álo ráhkaduvvon rádji mii ii leat goassige objektiivalaš. 
Gávdnojit golbma šládjadoahpat:
Dát áššit sáhttet gáidat oalle guhkás duohtavuođas ja lea buorre čilget ovttain ovdamearkkain. Eurohpá ja Amerihká geatki gullet seamma šládjii go dat leat ovttaláganat bajiloainnu hárrái. Biologalaš šládjadoahpaga mielde dat eai leat seammá šládja danin go dat orodit guhkkálagaid ja eai sáhte oažžut čivggaid. Fylogenehtalaš šládjadoahpaga mielde dat leat gullet seammá šládjii danin go dain lea seammá boahtimuš.
Adolf Hitler

Adolf Hitler riegádii cuoŋománu 20. beaivvi 1889 Braunau am Inn nammasaš gielddas Nuortariika-Uŋgáris (dálá Nuortariikkas) ja jámii cuoŋománu 30. beaivvi 1945 Berlinas. Son lei politihkar ja Duiskka nationála sosialisttalaš bargiidbellodaga jođiheaddji (duiskagillii: "Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei", NSDAP) jagi 1921 gitta 1945 rádjai. Bellodat gohčoduvvui maid Nasistabellodahkan. Jagiid 1933 ja 1945 gaskkas lei Hitler Duiskka riikakánsler. Son lei maiddái Duiskka njunuš ("Führer") ja diktáhtor 1933-1945.
Hitler lei mielde soahtame vuosttaš máilmmisoađis. 1919 son šattai miellahttun NSDAP:a ovdamannis DAP:as. 1921 son šattai NSDAP:a jođiheaddji. Skábmamánus 1923 Hitler ja su doarjaleaddjit geahččaledje ribahit riikka válddi Münchenis. Dat eai menestuvvan, ja Hitler dubmejuvvui giddagassii. Dan botta go čohkkái giddagasas son čálii girjji "Mein Kampf".
Go beaasai olggos juovlamánus 1924 son álggahii moaddejahkásaš kampánnja mii manai oba bures. Son ovddidii nationálismma, antisemitismma ja antikommunismma ja dainna lágiin su bellodat birgii bures 1930 jagi riikkabeaiveválggain. Ođđajagimánu 30. beaivvi Hitler válljejuvvui riikakánslerin ja dakkaviđe álggii nuppástuhttit Duiskka totalitára diktatuvran.
Hitler hálidii ahte Duiska galggái viidut ja vuosttažettiin válddii Nuortariikka alccesis. Dan maŋŋel vuološtii Čeahkoslovakia ja soahtagođii Polskkain. Visot dan buolláhii nuppi máilmmisoađi, erenoamážit go Duiska fallehii Polskka čakčamánu 1. beaivvi 1939. Go Hitler stivrii Duiskka de son bohte antisemitisttalaš lágat ja organiserejuvvon álbmotgoddin čađahuvvui. Guhtta miljovnna juvddálačča, moadde čuohteduhát romalačča goddojuvvojedje. Seammás Duiska goddalii homoseksuála olbmuid, bázahallan olbmuid ja politihkalaš vuosttildeddjiid. Hitlera áigumuš lei vuođđudit riikka mii galggai bistit duhát jagi, nugo Duiska-Romalaš riika. 1943 Duiska álggii vuoittáhallat soađis ja 1945 cuoŋománus Hitler sorbmii iežas Berlinas.
Karl Marx

Karl Heinrich Marx riegádii miessemánu 5. beaivvi 1818 Trier-nammasaš gávpogis Preussenis (dálá Duiskkas) ja jámii njukčamánu 14. beaivvi 1883, Londonis (Stuorrabritánnias). Marx lei nationálaekonoma, filosofa, journalista, historjádutki ja okta dain olbmuin geat vuođđudedje sosiologiija. Muhtun oasit Marxa teoriijain ráhkadii maŋŋelis dan dieđa mii gohčoduvvo marxisman. Marxa dovdoseamos bargu lea girjjáš "Manifest der kommunistischen Partei" (sámegillii: Kommunisttalaš bellodaga manifeasta) ja dat mii vissa lea mearkkašan eanemus lea su girji "Das Kapital" (sámegillii: Kapitála). Marx ja su teoriijat lávejit boktit máŋggalágan oaiviliid olbmuin.
Johann Wolfgang von Goethe

Johann Wolfgang von Goethe riegádii 1749 borgemánu 28 beaivvi Frankfurt am Main nammasaš gávpogis Duiskkas ja jámii njukčamánu 22. beaivvi 1832 Weimaris. Son lei girječálli, diktačálli ja luonddudutki. 1782 son oaččui ádela gullevašvuođa. Su ovdalaš namma lei Johann Wolfgang Goethe. 
Oanehis eallingeardi.
Goethe riegádii su bearraša viesus Frankfurt am Main nammasaš gávpogis. Dat viessu oaččui maŋŋeis nama Goethe-Haus (sámegilli: Goethe viesu). Su áhčči lei juridihka doavttir ja 21 jagi boarráset go Goethe eadni. Áhčči lei ruđalaš ja sáhtii eallit daid reanttuid veagas maid son oaččui iežas opmodaga ovddas. Seammás son buđaldii iežas dáidda- ja girječoakkáldagaiguin. Goethe sohka lei boargárlaš ja bođii Thüringis. Fuolkkit ledje rávddit, suvddárat ja viidnegávpedoallit. Goethe áddjá lei bivnnuhis suvddár ja go son náitalii de Goethe áhku bearaš skeŋkii stuorra gárdina. Goethe áhčči nagodii dasto árbbiinis oastit tihtela mii attii vejolašvuođa beassat bajit luohkkái. Goethes lei okta oabbá gean namma lei Cornelia. Ledje earát nai muhto dat jápme njuoratmánnán. Oappáš-vieljáš leigga lagas ustibaččat dassážii go Cornelia jámii 26 jagi boarisin. 
Skuvllas son logai buotlágan ávdnasiid birra. Son lei erenoamáš čeahppi sárgut, dánsut ja miehkástallat. Maŋŋel son fárrii Leipzigii ja de fas Strasbourgii lohkat universitehtas. Seammás čálligođii divttaid. 24-jahkásažžan Goethe birgii bures girječállin. Dalle son lei mielde girječállinlihkadusas mii gohčoduvvo Sturm und Drang (sámegillii: Stoarbma ja háliidus). 1774 čálii iežas vuosttaš romána "Die Leiden des jungen Werthers" (sámegillii: Nuorra Werthera gillámušat) muhto son ii bidjan iežas nama girjji ala. Dát romána lea Werthera birra gii lea ráhkásnuvvan Charlottii, muhto soai heaitaleaba ja Werther sorbme iežas.
Beaivedoaibma

Beaivedoaibma lea doaibma maid Ruoŧa beale gielddat fállet boarrásiidda ja buohcci olbmuide mat dárbbašit dahkamuša beaivet. Beaivedoaimmas sáhttá maiddái leat priváhta ruhtadeapmi.
Beaivedoaibma sáhttá čađahuvvot máŋggaládje. Juoga mii deattuhuvvo lea ahte doaibma galgá leat ávkin. Dábáleamos lea demeansaolbmuid várás, muhto maiddái daid várás geat dárbbašit leahkit olbmuin ja dušše dárbbašit oktavuođadovddu. Eará dárbbut lea rehabiliteret, gielladárbbut dahje dihto rumašlaš dárbbut. Álggos ferte čielggadit dárbbaša go olmmoš beaivedoaimma ja bargit fertejit dohkkehit ahte olmmoš beassá dohko. Dakkár johtu guoská eanemusat beaivedoaimma mii lea buohcuvuođa ja rehabiliterema várás. 
Muhtun gielddain gávdno rabas beaivedoaibma. Dohko ii dárbbaš ohcamuša sáddet. 
Beaivedoaimmas leat máŋggalágan bargit dego dikšut, bargoterapevttat, buohccedikšut ja muhtun sajis eaktodáhtolaš olbmot.
Veliko Tarnovo

Veliko Tarnovo () lea gávpot Bulgarias. Jagiid 1185-1393 gávpot lei nubbi Bulgaria váldegotti oaivegávpot. Veliko Tarnovo olmmošlohku lea 73 454.
Alkohola aktogávperiekti

Alkohola aktogávperiekti lea vuohki mainná muddde alkoholajuhkamušaid gávppi ja máŋga riikka leat ásahan dakkára. Sivvan lea ahte háliida unnidit juhkama ja unnidit daid vahágiid maid alkohola buktá. Dat lea maid vuohki mainná stáhta oažžu eanet ruđaid alccesii. Aktogávperiekti mearkkaša ahte duššefal okta fitnodadagas (dávjá stáhtii gullevaš) lea aktovuoigatvuohta muhtin oasi dahje olles alkoholagávppis. Dakkár aktovuoigatvuođat sáhttet ráddjet gii oažžu alkohola ráhkadit, buktit riikii, addalit dahje vuovdit. Riikkat sáhttet dasto válljet ásahit ovtta dahje máŋga dain ráddjehusain. Gávdnojit maiddái ráddjehusat alkoholadoalu ja alkoholašlája hárrái. Aktogávperievttit leat gávdnon dahje ain gávdnojit earret eará Davviriikkain (ii Dánmárkkus), Kanádas, USA:s (muhtun oase) ja Sovjetlihtus. Muhtun dain riikkain lea goittoge aktogávperiekti fámohuvvan ja priváhta fitodagat leat gis gávppašišgoahtán. 
Davviriikkat.
Norga.
Norggas lea stáhtalaš aktogávperiekti doallat gávppiid mat vuvdet viinni ja spriita. Daid gávppiid fuolaha fitnodat Vinmonopolet. 1917-1927 lei spriita gildojuvon ja 1917-1922 maiddái viidni. Vinmonopolet ásahuvvui 1922 go stáhta attii alccesis lobi vuovdit viinni aktogávperievtti bokte. 1927 vuovdiguohte spriitta. Vuola mii lea unnit 4,7% vuvdojuvvo dábálaš rámbuvrrain.
Suopma.
Suomas lea stáhtalaš aktogávperiekti doallat gávppiid mat vuvdet viinni ja spriita. Daid gávppiid fuolaha fitnodat Alko. Alkohola mii lea unnit go 5,5% vuvdojuvvo dábálaš rámbuvrrain. Alko álggahuyvvui 1932 go gielddus mii lei gávdnon 1919 rájes fámohuvai. 
Ruoŧŧa.
Ruoŧas lea stáhtalaš aktogávperiekti doallat gávppiid mat vuvdet viinni ja spriita. Daid gávppiid fuolaha fitnodat Systembolaget. Systembolaget álggahuvvui 1955. 
Islánda.
Stáhta oamasta fitnodaga Vínbuðin ja das lea aktogávperiekti.
Fearsullot.
Fitnodat Rúsdrekkasøla Landsins vuovdá alkohola. 
Dánmárku.
Dánmárkkus (ja Ruonáeatnamis) ii gávdno aktogávperiekti.
Deprešuvdna

Deprešuvdna lea psyhkalaš buohcuvuohta mii gullá miellaváttuide. Deprešuvnna sáhttá juohkit vuollejoavkkuide. Go lea deprešuvdna lea lassánan riska sorbmet iežas. Go lea deperšuvdna de olbmo oppalaš dovdu lea vuollin ja olmmoš lea morašmielas, vaikko ii leat mihkkige mii livčče álggahan dan dili. Sáhttá nu nai ahte sivva ii lea veahá dan mađe stuoris go dovdu lea. Nu ahte deprešuvdna lea sierrana čielgasit morrašis, hálganeamis dahje dábálaš ahkitvuođas. Muhtumin olmmoš ii dovdda deprešuvdna muhto go de lossa dáhpáhus dahje streasa boahtá de sáhttá álgit. 
Dávjá olmmoš atná ahte eallimis ii leat makkárge ávki ja son ii oainne vejolašvuođa beassat eret dan seavdnjadasas. Deprešuvnnas leat máŋga siva. Sáhttá leat psyhkalaš sivat, dat sáhttá vel čuovvut gorutlaš dávdda, dahje álgit dálkasa dahje gárrenmirkko liigeváikkuhussan. Genehtalaš sivat sáhttet lasihit riskka buohccát. Erenoamážit boarráset olbmot buohccájit deprešuvdnii. 
Dávdamearkkat.
Dábálaš olbmo njálmmis deprešuvdna sáhttá mearkkašit vaikko makkár ahkidis dili. Psykalaš váddun dahje diagnosan dat mearkkaša ahte olmmoš lea šlundon, ii čájet dovdduid nugo ovdal, ii sealgga masage, lea čađat váibbas ja dovdá vel badjelmeare sivalašvuođa. Muhtun olbmuin lea deprešuvdna vearrát iđđes árrat. Oađđinváttisvuohta lea hui dábálaš. Dakkár dávdamearkkat leat hui dábálaččat dearvvas olbmos nai ja diehttelas eará psyhkalaš váttuin. 
Daid dávdamearkkaid geažil hedjona olbmo eallindilli.
Filosofiija

Filosofiija boahtá greikkagiela sánis φιλοσοφία (=philosophía) mii mearkkaša "ráhkisvuohti viissisvuhtii". Filosofiija lea dieđalaš suorgi mii guorahalla eallima vuođđogažaldagaid. Gažaldagat mat dávjá leat jerrojuvvon filosofiijas leat "Gávdno go albma máilbmi olggobealde mu jurdaga?", "Mii lea diehtu?", "Mii lea duohtavuohta?", "Manin muhtin dagus lea ávki?", "Leatgo eallit ja olbmot ovttaárvosaččat?", "Mii lea áigi?"
Oarjemáilmmi filosofiija álggii dološ Greikkas. Filosofiijai gullá logihkka, diehtoteoriija, metafysihkka, dieđalaš teoriija, giellafilosofiija, árvoteoriija, etihkka ja oskofilosofiija. Logihkka gieđahallá eavttuid mat dárbbašuvvojit vai loahppaárvalusat šaddet riekta, muhto logihkka ii gieđahala mo máilbmi lea ráhkaduvvon. Diehtoteoriija gis gieđahallá mo mii háhkat dieđu máilmmi hárrái. Diehtoteoriija váldá vuhtii buotlágan dieđuid, maiddái árgabeaivvi dáhpáhusaidm, muhto dieđalaš teoriija studere dušše dan mo diehtu ráhkaduvvo iešguđet dieđalaš suorggis. Metafysihkka (ontologiija) gieđahallá gáttuid mat eai leat duođasteames. Namalassii máilmmálaš diŋggaid ja albmonemiid hárrái. Árvoteoriija gieđahallá mii árvu obanassiige lea. Etihkka guorahallá manin muhtun dahku lea ávkkálaš. Oskofilosofiija gieđahallá oskkolaš gáttuid sisdoalu ja ráhkadusa, muhto dattet ii dárbbat almmuhit gullevašvuođa muhtun oskui.
Filosofiija dutki dahje jurddašeaddji gohčoduvvo filosofan.
Thales

Miletosalaš Thales (greikkagillii Θαλής ὁ Μιλήσιος) riegádii sullii 625 o.Kr Miletosas ja jámii sullii 545 o.Kr. Son lei Greikka filosofa. Muhtumat atnet ahte son lei vuosttaš filosofa. Su barggut astronomiijas ja matemihkas leat maiddái dovdosat. 
Eallingeardi.
Diogenes Laertios lei Greikka filosofiija historjádutki gii elii 200-logus. Su viiddis čilgehus dološ filosofiijaid birra lea Thales vuostamužžan namuhuvvon. Eará historjádutki, Herodotos, čálii ahte Thales jođii viidát Egyptas ja eará riikkain nai. Son máhtii matematihka ja astronomiija. Aristoteles anii, ahte Thales vuođđudii dan filosofiija, mii gažada mii lea buotvuođa boahtimuš, namalassii mas máilbmi duođaid lea ráhkaduvvon. Dasa Thales vástidii "čáhci". Son oaivvildii ahte visot lea čáhci. 
Thalesa gažaldat lei mii son lea bissovaš das mii lea bisssomeahttun. Mii lea girjáivuođa oktasašvuohta. Son ozadii, gávdno go eamiávnnas ("arche"). Son dutkkai čázi doaimma ja bođii loahpas dan oaivilii ahte eallin boahtá čázis, čáhci gávdno máŋggalágan hámis (daškat, golgi, lievla). Thalesa čuoččuhusa boađus lea ahte go visot lea čázis ráhkaduvvon, de ferte nai sáhttit čilget visot mii dáhpáhuvvá go beare dovdá čázi lágaid ja doaimmaid. Mii ipmirdit visot, go mii ipmirdit čázi. Dát lea vuosttaš viggamuš (mii lea dihtosis) ráhkadit oppalaš teoriija man vuođđu lea duohtavuođa dárkun. 
Su filosofiija bokte Thales gullá daidda mat vuođđudedje oarjjemáilmmi diehtaga. Son han celkkii ahte visot sáhttá čilgejuvvot olbmo jierpmi veagas ja ii fal ipmiliid veagas. Thales celkkii ahte olbmo jurdda bastá visot ipmirdit. 
Diogenes muitala, ahte Thales lei vuosttamužžan čuoččuhit ahte olbmo siellu lea jápmemeahttun.
Anaximander

Miletosalaš Anaximander dahjege Anaximandros (Ἀναξίμανδρος) riegádii 610 o.Kr Miletosas ja jámii 546 o.Kr. Son lei Greikka filosofa ja gullá jonalaš luonddufilosofaide. Su dovdoseamos čuoččuhus lea ahte ii gávdno mihkkige mii doallá bajás máilmmi, dat baicce sylinddarin lihkatkeahttá bisui guorosvuođas. 
Apeiron.
Anaximander doalvvui Thalesa árbbi viidáseapput ja geahččalii gávdnat eamiávdnasa ("arche"). Thales lei cealkán ahte visot boahtá čázis. Anaximander gis celkkii ahte visot boahtá das maid son gohčodii "apeiron" (geažeheapme), mii lei agálaš ávnnas, buotvuohta ja ii mearriduvvon. Go luondu rievdá, de guokte earáláganvuođa doaibmaba, ovdamearkka dihte báhkas ja galmmas, njuokkas ja goikkis. Dainna lágiin son lei vuosttaš luonddufilosofa mii ásahii universála luonddulága.
Demokritos

Abderalaš Demokritos dahjege Demokrit riegádii sullii 460 o.Kr Abderas ja jámii sullii 370 o.Kr. Son lei Greikka filosofa ja gulai atomismiii. Dieđut Demokritosa eallima birra mannet ruossalassii, muhto goittotge son barggai eallenagi dutkin dieđalaš bargguiguin. 
Diehta.
Atomism.
Demokritos rámiduvvo dávjá danin go son vuođđudii oahpu atoma birra, muhto rievtti mielde su oahpaheaddji Leukippos dat ráhkadii dan teoriija. Demokritos oaivvildii ahte visot mii gávdno lea juogo guorosvuohta dahje smávva vuođđooasit maid son gohčodii atoman. "Atom" sátni máksá dakkár mii ii mana juohkit šat. Atomat lihkadit duohkut deike buotvuođas, muhtumin mannet nuppiid njeaiga ja dalle dat čoahkkanit ja šaddet daškes gáhppálahkan. Visot sáhttá čilgejuvvot atomaid lihkademiin, maiddái rumaš ja olbmo siellu. 
Dá leat moadde Demokritosa cealkámušain:
Ii mastege boahtá ii mihkkige. Ii mihkkege mii gávdno sáhttá duššaduvvot. Visot mii rievdá lea rievtti mielde ahte oasit ovttastahttet ja bieđganit.
Ii mihhkege dáhpáhuvvá soaittáhagas, visot dáhpáhuvvá juogaman geažil.
Ii gávdno maidege earágo atomat ja guorosvuohta. Visot eará vuolgá olbmo iežas árvalusain.
Atomat leat lohkameahttun olu ja dat gávdnojit lohkameahttun hámis. Go dat gahččet agálaččat geažehisvuođas de dat bohtet oktii. Dalle dat lihkadit doarrás ja birrat birra ja dainna lágiin máilbmi álgá. Olu máilmmit álget ja duššet fas, oktanaga ja maŋŋalága. 
Diŋggat leat earáláganat danin go atomat leat earáláganat sturrodaga, hámi ja ráhkadusa dáfus.
Parmenides

Elealaš Parmenides riegádii sullii 520 o.Kr Greikka koloniijas Eleas Lulli-Itálias ja jámiii sullii 460 o.Kr. Son lei Greikka filosofa. Zenon lei Parmenidesa oahppi. 
Filosofiija.
Parmenides oaivvildii ahte min ipmárdus máilmmi hárrái maid mii leat ráhkadan áiccuid veagas lea boastut. Daid dobbelis gávdno duohta máilbmi mii ii leat čadnon min áiccuide. Son celkkii dasa lassin ahte dat ii gávdno eará go dat mii gávdno. Dat mii ii leat gávdnon ii leat gávdnon, dat ii gávdno dál iige boahtteáiggis. Dán vuođul son árvalii ahte máilmmi ávdnasat álo leat gávdnon ja dat bistet agálaččat. 
Dainna lágiin Parmenides oaivvildii ahte ii sáhte oba jurddašit dan birra mii ii gávdno. Dát buvttášii mielddis ahte guorosvuohta lea juoga mii ii gávdno, ja dat gis mearkkašivččii ahte lihkadeapmi ii leat vejolaš danin go lihkadeapmi gáibida guorosvuođa. Ii leat dušše lihkadeapmi mii gáibida guorosvuođa, muhto maiddái rievdan ja máŋgabealátvuohta. Jus guorosvuohta ii gávdno de livččii dušše okta diŋga mii gávdno danin go guorosvuohta dat han sirre iešguđetlágan diŋggaid. 
Parmenides celkii ahte duohta máilbmi lea bissovaš.
Zenon

Elealaš Zenon (greikkagillii: Ζήνων ὁ Ἐλεάτης) riegádii sullii 490 o.Kr Greikka koloniijas Eleas Lulli-Itálias ja jámii sullii 430 o.Kr. Son lei Greikka filosofa ja matematihkar. Zenona paradoksat leat dovddus paradoksat áiggi, máilmmiávvosa ja lihkadeami birra. 
Eallingeardi.
Zenon lei Parmenidesa oahppi ja čuovui iežas oahpaheaddji Atenii 40-jahkásažžan. Doppe barggai oahpaheaddjin. Maŋŋelis iežas eallimis son máhcai Eleai. 
Zenona paradoksat.
Zenon ráhkadii máŋggalágan paradoksaid mainna čájehii iežas jurdagiid, earret eará son jurddašii ahte lihkadeapmi lea veadjemeahttun ja min áiccut addet boasttogovva. Dovdoseamos paradoksa muitala Akilles ja galbarihci birra. Zenon árvala ahte jus galbarihcci beassá vuolgit vuostamužžan de Akilles ii sáhte joksat galbarihci danin go galbarihcci lihkada ovddosguvlui veahá juohke háve go Akilles lávku. Son čilgii ná: Lehkos nu ahte Akilles viega 10 gearde jođáneappot go galbarihcci. Go Akilles lea viehkan logi mehtera de galbarihcci lea vázzán 1 mehtera. Go Akilles de viehká dan ovtta mehtera de galbarihcci lea fas beassan 10 cm ovddosguvlu. Dan botta go Akilles viehká dan 10 cm de lea galbarihcci 1 cm ovdalis. Danin gávnnaha olmmoš ahte galbarihcci álo lea ovddabealde Akillesa. Zenon lei dainna lágiin duođaštan ahte Akilles ii jovssa iige viega meattá. Dát dieđusge lea áibbas vuostálagaid dainna maid mii diehtit. Duohta máilmmis mii oaidnit ahte Akilles joksá.
Geatnegasvuođaetihkka

Geatnegasvuođaetihkka mearkkaša ahte muhtun dagu morálalaš árvu boahtá das leago olmmoš geatnegahtton dahkat dan. Ii leat dagu čuovvumuš mii mearrida morálalaš váldoárvvu, nugo ovdamearkka dihte utitilitarismmas. Geatnegasvuođat mat gullet olbmui dán etihka mielde lea dávjá ahte galgá doalahit iežas dahkamis juoidá. Leat hui unnán geatnegasvuođat mat gohččot olbmo dahkat juoidá. Geatnegasvuođa etihkalaš teoriijat sisttisdollet máŋŋgalágan geatnegasvuođaid maid jierpmálaš olmmoš atná. Ovdamearkkat lea "ii goddit", "ii gielistit" dahje "ii suoládit".
Geatnegasvuođaetihka teoriijat.
Immanuel Kant lea okta dain olbmuin mat leat ovddidan geatnegasvuođaetihka. Girjjistis "Grundlegung zur Metaphysik der Sitten" (=Morála metafysihka vuođustus) son muitala iežas prinsihpas man namma lea kategoralaš imperatiiiva. Dat prinsihppa viggá ráhkadit teorehtalaš duogáš geatnegasvuođaetihkii. 
Hypotehtalaš ja kategoralaš imperatiiva.
Kant bidjá ovdan guokte imperatiiva: kategoralaš imperatiiva ja hypotehtalaš imperatiiva. Hypotehtalaš imperatiiva lea sullii ná "Jos háliidat dien dahje duon de galggat dahkat nie ja nuo". Kategoralaš imperatiiva gis lea eanet dego bággu. Kant čilgii dan máŋga ládje. Dá leat guokte čilgehusa
Michel Tornéus

Michel Tornéus riegádii miessemánu 26. beavvi 1986 Botkyrkas (Stockholmma leanas). Son lea Ruoŧa guhkkodatnjuikejeaddji ja golmačeallu. Tornéus njuikii 8,44 mehter guhku mii lea Ruoŧa guhkkodatnjuikema olahusa. Sus leat ovcci Ruoŧa meašttirgolli guhkkodatnjuikemis ja golbma golli golbmačeallumis. Tornéus gilvvohalai ja vuittii Mästarnas mästare-nammasaš TV-ráiddu. 
Eallingeardi.
Áhčči lea Kongos ja eadni Suddásis. Eatnis lea sámi duogáš ja su sohka boahtá Sohpparis. 
Tornéus šattai dovddus 2005 go njuikii 7,94 mehter guhku, 19-jahkásažžan. Dat lei dušše okta sentimehter oaneheabbo go dan áigge nuoraidolahus. Nuoraid EM-gilvvus dan jagi son bođii njealjádin go njuikii 7,63. Vuollel 23-jahkásaččaid EM-gilvvus 2007 son šattai logádin go njuikii 7,53. Son lei mielde Torino siskkobeale EM-gilvvus 2009 muhto ii beassan viidáseappot loahppagilvvuide. Son lei mielde Berliinna VM-gilvvus 2009 ja njukii 7,78 muhto ii beassan doppe ge loahppagilvvuide. 
Doha siskkobeale VM-gilvvus 2010 lei Tornéus mielde muhto njáskasii rátkkagilvvus. Barcelona EM-gilvvus son bođii ovccádin go njuikii 7,92.
Parisa siskkobeale EM-gilvvus 2011 son beasai finálii ja bođii čihččedin go njuikii 7,84. Dan jagi son lei maiddái mielde Daegu (Lulli-Korea) VM-gilvvus muhto doppe son njáskasii rátkkagilvvus. 
Istanbula siskkobeale VM-gilvvus 2012 son njáskasii guhkkodatnjuikema rátkkagilvvuin go njuikii 7,85. Helssega EM-gilvvus 2012 son vuittii bronssa go njuikii 8,17. Suomas seamma jagi son guhkidii Ruoŧa olahusa (ovdalaš lei Mattias Sunneborn) ovttain sentimehterin ja njuikii 8,22 mehter. Londona OG:s 2012 son njuikii 8,11 ja bođii njealjádin. 
Göteborgga siskkobeale EM-gilvvus 2013 son bođii nubbin. Seammas son faskkii Ruoŧa olahusa go njuikii 8,27 mehter vuosttaš vuoros ja njuikii vel guhkit nuppi vuorus 8,29. Moskva VM-gilvvus son njuikii 7,75 rátkkagilvvuin ja ii beassan finálii. Sopota (Polska) siskkobeale VM-gilvvus 2014 son vuittii bronssa go njuikii 8,21 mehter. Züricha EM-gilvvus dan jagi son bođii viđádin go njuikii 8,07.
Praha siskkobeale EM-gilvvus 2015 son vuittii golli guhkkodatnjuikemis go njuikii 8,30 mehter ja dainna lágiin buoridii iežas Ruoŧa olahusa jagi 2013 rájes. Dán háve njukii 8,30. Pekinga VM-gilvvus 2015 son ii njáskasii rátkkagilvvus. Torneus gilvvohalai Amsterdam EM-gilvvus 2016 ja doppe son njuikii 8,19, guhkimusat rátkkagilvvus. Maŋŋel finálas son faskkii silbba go njuikii 8,21. Londona VM-gilvvus 2017 beasai finálii. Doppe son njuikii 8,17 ja beasai gávccádin.
Bođuvaláštallan

Bođuvaláštallan lea máŋggalágan valáštallamat, ovdamearkka dihte viehkan ja guhkkodatnjuiken.
Bođuvaláštallama suorggit.
Viehkan.
Bođuvaláštallamis leat máŋggalágan viehkansuorggit. Oaneheamos gaska lea 60 mehter ja guhkimus lea maraton. Viehkan lea maiddái oassi eará surggiin nugo triathlon ja vihttakámppas. 
Oanehis viehkan.
Deike gullet dábálaččat buot viehkansuorggit mat leat oaneheabbot go 400 mehter. Dábáleamos gaskkat leat 60 mehter, 100 mehter, 200 mehter, 400 mehter ja sáttagilvvut 4 x 100 ja 4.x 400 mehter. Daid gaskkaid lassin gávdnojit maiddái virggálaš máilmmiolahusat 300 mehter viehkamis, 100 járda viehkamis ja 4 x 200 mehter sáttagilvvus. 
Oanehis viehkama dovdomearkkat lea ahte guđenai viehkkis lea sierra viegahat ja viehkkis lea vuolginrusttet gokko duolmmasta go viehkala. Vuollel 100 mehter guhkkosaš gaskkain vihket buohkat njuolga viegahagas. Guhkit gaskkain gávvá gis viegahat guokte dahje máŋga háve. 
Gaskaguhkkosaš viehkan.
Deike gullet buot viehkansuorggit mat leat guhkibut go 400 mehter muhto oaneheabbot go 5000 mehter. Dábáleamos gaskkat leat 800 mehter, 1500 mehter, okta eŋgelas miila ja 3000 mehter. Daid gaskkaid lassin gávdnojit maiddái virggálaš olahusat 200 mehter viehkamis, 2500 mehter viehkamis ja 4 x 800 mehter ja 4 x 1500 mehter sáttagilvvus.
Oanehis ja gaskaguhkkosaš viehkamat sierranit dan dáfus ahte gaskaguhkkosaš viehkamis viehkki viehkala sierra viegahas, muhto vuosttaš mohki bokte beassá sirdit oktasaš viegahahkii. 
Guhkes viehkan.
Deike gullet buot viehkansuorggit mat leat unnimusat 5000 mehter. Gávdnojit máŋggalágan gaskkat muhto dávjá lea 5000 mehter, 10 000 mehter, beallemaraton ja maraton. Daid lassin gávdnojit maiddái máilmmiolahusat 20 000 mehter, ovtta diimmu, 25 000 mehter ja 30 000 mehter viehkamis. Guhkes viehkamii gullá nai meahcceviehkan, nugo Ruoŧa Lidingöloppet nammasaš viehkangilvu. Guhkes viehkamat lágiduvvojit juogo bođuvaláštallama arenas, gávpogis dahje meahcis. 
Njuikensuorggit.
Bođuvaláštallamis leat njeallje njuikensuorggi: allodatnjuiken, gárggalmastin, golmmačeallun ja guhkkodatnjuiken.
Allodatnjuikemis ja gárggalmastimis geavahuvvo doaresmuorra man badjel gálgá njuiket.
Guhkkodatnjuiken

Guhkkodatnjuiken lea bođuvaláštallama suorgi, mas gilvvohallit galget njuiket nu guhkás go vejolaš. Njuikejeaddji viehkala 15–25 mehter dan sáttorokki guvlui ja joavdá pláŋkku lusa de čelle. Juste dobbelis pláŋkku lea sadji mii čájeha badjellávkema. Go njuikjeaddji skuovas báhcá mearka dohko de son lea lávken badjel ja njuikestat ii dohkkehuvvo. Gilvvu čađahuvvo dainna lágiin ahte njuikejeaddjit besset geahččalit golbma geardde. Dat gohččoduvvo rátkkagilvu. Go das gerget de besset gávcci njuikejeaddji main ledje buoremus bohtosat njuiket fas golbma geardde finálavuorus. Jus rátkkagilvun čađahuvvui máŋga rokkis besset buot finála gilvvohallit njuiket guđa geardde seamma rokkis vai šaddá vuoiggalaš. Stuorit meašttirgilvvuin lea dávjá rátkkarádji man badjel ferte nagodit njuiket. Dat fas buktá mielddis ahte sáhttet leat eanet go gávccis finálas. 
Guhkkodatnjuikemis ja golbmačeallumis lávejit mihtidit biekka juohke njuikemis. Go lea miehtebiegga eanet go 2 m/s, de boađus ii dohkkestuva juogalágan olahussan. Njuiken goittot dohkkehuvvo gilvvus. Dakkárlágan mearrádus gávdno nai vuollel 200 mehter guhkkosaš jođánis viehkamis. 
Guhkkodatnjuiken lea leamaš olympiagilvu 1896 jagi rájes. Dat lea nai oassin buot stuorralágan bođuvalášstallangilvvuin. Guhkkodatnjuiken gullá nai nissoniid čiežakámpii ja dievdduid logikámpii. Vuosttas olympiagilvvuin jagiid 1896–1912 gávdnui guhkkodatnjuiken čuoččut, namalassii viehkaleami haga.
Allodatnjuiken

Allodatnjuiken lea bođuvaláštallama suorgi mas gilvvohallit njuikejit badjel holgga. Holga lea veallut guovtti stoalppu gaskkas ja njuikejeaddjit eai galgga njeaidit dan njuikedettiin. Eatnamis lea dipma madrássa mii duste njuikejeaddji.
Allodatnjuikema máilmmiolahus (olggobeale) dievdoolbmuid hárrái atná kubalaš Javier Sotomayor (2,45 mehter) ja nissonolbmuid hárrái bulgarialaš Stefka Kostadinova (2,09 mehter). Siskkobeale máilmmiolahus atná nissonolbmuid hárrái Kajsa Bergqvist (2,08 mehter) ja dievdoolbmuid hárrái Javier Sotomayor (2,43 mehter).
Allodatnjuiken láve leat oassin eanas stuora bođuvaláštallamma gilvvuin, earret eará máŋgakámppas. Gávdnojit golbma váldoteknihka: čuoggasit, sákset dahje floppet. Dán áigásaš gilvvuin lea aivve floppen mii adnojuvvo. Go čuoggasa de njuike gopmut. Floppet mearkkaša njuiket gávvut ja sákset lea go njuike gorut ceaggut. 
Gilvu.
Ovdal gilvvu ráhkada lágideaddji dihto alidanskovi mii muitala mat allodagat gullet gilvui. Juohke njuikejeaddji vállje ieš guđe allodagas hálida njuiket. Go golbma njuikema maŋŋálaga eai menestuva de čuoldása gilvvus. Dat mearkkaša duohtavuođas ahte njuikejeadddji beassá geahččalit golbmii juohke allodagas. Go vuosttaš njuiken ii menestuvvan ja gilvvohalli guođđá ovtta geahččaleami njuikekeahttá, de njuolggadusaid mielde leat ain guokte geahččaleami čuovvovaš allodagas. Dát vuohki, go njuike allelis vaikko ii beassan badjel ovddibu, sáhttá gohčoduvvot seastimin. Namalassii ahte seastá geahččaleami alit allodaga várás. 
Dat gii njuike alimus allodaga vuoitá. Go guokte gilvvohalli leaba dássálaga go gilvu nohká, de gilvu joatkašuvvá dainna lágiin: Vuosttažettiin buohtastahttá guđe geahččaleamis njuikejeaddjit nagodedje maŋemus allodaga. Dat gii áramusat nagodii beassat badjel vuoitá.
Siegfried &amp; Roy

Siegfried &amp; Roy lei duiskalaš-amerihkálaš magihkkárduo. Siegfried &amp; Roy -duoi gulaiga Siegfried Fischbacher (r. geassemánu 13. b. 1939 Rosenheim) ja Roy Horn (golggotmánu 3. b. 1944 Nordenham – miessemánu 8. b. 2020 Las Vegas). Soai deaivvadeigga jagi 1959.
Pingviidna

Pingviinnat ("Spheniscidae") leat mearralottit mat eai máhte girdit. Pingviinnat gávdnojit eanas máilmmi lulleguovlluin, dušše Galápagossulluid pingviinnat leat ekváhtora davábealde. Pingviinnat sáhttet eallit sihke eatnamis ja čázis. Dolgefárda lea čáhppat ja vielgat. Soajit eai leat girdima várás, muhto leat baicce fihčut. Eanas pingviinnat bivdet ja borret krilla, guliid, bleahkaguliid ja dakkáriid. Pingviinnat leat lahkki iežaset eallimis čázi vuolde. 
Pingviinnat leat máŋggaláganat, oktiibuot čiežanuppelot šlája. Measta buot pingviinnat ellet máilmmi lulleguovlluin, muhto eai buohkat eale galbma guovlluin dego Antárktisis. Máŋga šlája ellet liehmu guovlluin ja okta šládja tropihkalaš guovlluin lahka ekváhtora. 
Stuorimus pingviidnašládja lea geaisárpingviidna ("Aptenodytes forsteri") mii láve šaddat badjelaš mehter alu ja 35 kg. Unnimus šládja lea deaggapingviidna ("Eudyptula minor") mii šaddá vuollel mehterbeali alu ja deaddá birrasiid 1 kg. Stuorralágan pingviinnat ellet galbma guovlluin ja unnalágan pingviinnat tropihkalaš guovlluin. Ovdahistorjjalaš šlájat ledje albma jiehtanasat. Stuorimus šládja mii lea gávdnon fossilan lea "Anthropornis nordenskjoeldi", mii lei badjelaš 165 sentimehter alu. Dat elii sullii 40 miljovnna jagi áigi. 
Anatomiija.
Hámi dáfus pingviinnat sierranit eará lottiin. Dain eai leat boccat (soadjedolggit) ja dat eai máhte girdit. Soajit leat baicce dego njuorjju fihčut. Fihčuid atná ovddemustá vuojadettiin. Dolgefárda lea maiddái dego njuorjjonáhkki go dat leat guolgái. Pingviinna liikki lea vuddjii mii lasiha buoiddi dolggiide. Dalle pingviidna bivvá buorebut buolašin. Dákterikkis lea guhkes čielgi ja oanehaš juolggit. Juolggit leat nai maŋŋelis, dego doktagis. Pingviinna čielgi lea hui soddjil.
Oulu bismagoddi

Oulu bismagoddi (suomagillii "Oulun hiippakunta") lea bismagoddi Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girkkus Suomas. Dan bismmastuollu lea Oulu. Bismagotti dáláš bisma lea Jukka Keskitalo.
Katolalaš girku

Romalaš-katolalaš girku lea kristtalaš girku, masa gullá sullii 1 miljárdda guotteheaddji. Dat lea máilmmi stuorámus girkoservodat.Dat hoavda lea poava.
Kuopio bismagoddi

Kuopio bismagoddi (suomagillii "Kuopion hiippakunta") lea bismagoddi Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girkkus Suomas. Dan bismmastuollu lea Kuopio. Bismagotti dáláš bisma lea Jari Jolkkonen.
Lapua bismagoddi

Lapua bismagoddi (suomagillii "Lapuan hiippakunta") lea bismagoddi Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girkkus Suomas. Dan bismmastuollu lea Lapua. Bismagotti dáláš bisma lea Matti Salomäki.
Mikkeli bismagoddi

Mikkeli bismagoddi (suomagillii "Mikkelin hiippakunta") lea bismagoddi Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girkkus Suomas. Dan bismmastuollu lea Mikkeli. Bismagotti dáláš bisma lea Seppo Häkkinen.
Tampere bismagoddi

Tampere bismagoddi (suomagillii "Tampereen hiippakunta") lea bismagoddi Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girkkus Suomas. Dan bismmastuollu lea Tampere. Bismagotti dáláš bisma lea Matti Repo.
Turku earkebismagoddi

Turku earkebismagoddi (suomagillii "Turun arkkihiippakunta") lea bismagoddi Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girkkus Suomas. Dan bismmastuollu lea Turku. Bismagottis lea guoktẹ bisma, earkebisma Tapio Luoma ja bisma Mari Leppänen.
Espoo bismagoddi

Espoo bismagoddi (suomagillii "Espoon hiippakunta") lea bismagoddi Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girkkus Suomas. Bismagotti bismmastuollu lea Espoo. Dáláš bisma lea Kaisamari Hintikka.
Helssega evaŋgelalaš-luteralaš bismagoddi

Helssega evaŋgelalaš-luteralaš bismagoddi ( dahje muhtumin dušše "Helsingin hiippakunta") lea okta Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku bismagottin. Dan váldogirku lea Helssega duopmogirku. Bismagotti dáláš bisma lea Teemu Laajasalo.
Porvoo bismagoddi

Porvoo bismagoddi ( , suomagillii "Porvoon hiippakunta") lea bismagoddi Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girkkus Suomas. Dan bismmastuollu lea Porvoo. Bismagotti dáláš bisma lea Bo-Göran Åstrand.
Katolalaš girku Suomas

Suoma katolalaš girku lea katolalaš girku Suomas. Dasa gullet 8 searvegotti. Jagi 2018 girku lahttolohku ledje 14 949.
Loddi

Lottit (Aves) lea guovttejuolggat, dásseliegga ja monnejeaddji čielgeeallit. Dain lea njunni, soajit ja dolggit. Eanas lottit sáhttet girdit, muhto eai fal buohkat. Dán áigge leat gaskal 9000 ja 10 000 loddešlája máilmmis. Sáhttá logahallat daid máŋggaládje. Lottit gávdnojit miehtá máilmmi, Arktisis gitta Antárktisis. Lottit leat máŋggalágan sturrodagas. Uvlokolibri lea viđa sentte stuoru ja struhcca fas goasii golmma mehter stuoru. Fossiila gávdnosat muitalit ahte lottiid boahtimuš lea dinosaurat. Jura-áigodaga dinosaurain bohte lottit, sullii 150-200 miljovnna jagi áigi. Eanas dutkit atnet ahte lottit leat dinosauraid áidna suorgi mii lea ain eallime. Lottit cevze stuora jámus mii lei Krita-áigodaga loahpas, 65 miljovnna jagi áigi. Nappo dat jápmu mii duššadii dinosauraid. 
Lottit sierranit eará ealliin go dain lea dolgefárda. Dán áigge lottiin lea nai bánehis njunni. Moniin leat nanu garat. Dain lea jođánis ávnnasmolsun. Váimmus lea njeallje gámmira. Gorut lea čohkalágan ja dákteriggi lea fas geahpas. Buot lottiin lea ovdalahtut mat leat šaddan soadjin ja eanas lottit sáhttet girdit. Muhto ovdamearkka dihte struhccat ja pingviinnat eai sáhte girdit. Lottit leat čeahpit girdit. Muhtun lottit, earenoamážit garjját ja páhpegoiját, adnojuvvojit hui jierbmájin. Moadde loddešlája máhttet atnit bargoneavvuid ja ollu sosiála šlájat sáhttet sirdit máhtu boahtte bulvii. 
Olu šlájat johtet guhkes gaskkaid ja olu šlájat girddašit duohkut deike. Dábálaččat ollesšattot lottis leat golbma áigodaga: gihkan, lápmi ja bárbmu. Báikki lottit eai vuolgge bárbmui. Lottit áinnas servvoštallet. Dat gulahallet guhtet guimmiideasetguin lávllodettiin. Dat gihket, bivdet, bissot doahkis ja ájáhallet boraspiriid. Eanas loddešlájat eloštit ovttain lottiin, dábálaččat ovtta gihkanáigodaga hávális, muhtimat fas máŋga jagi, muhto hárve eallinagi. Monnejit dábálaččat beasis ja doppe nai lállet moniid. 
Máŋga šlája leat boahtán olbmui ávkin. Borramuššan ovdamearkka dihte. Maiddái biebmoeallin, nugo lávlunlottit ja páhpegoiját. Lottit leat boahtán oidnosii buotlágan kultuvrrain, nugo oskkus, poesiijas ja musihkas. Badjelaš čuođi loddešlája leat luottahuvan olbmo doaimmaid geažil 1600-logu rájes. Dán áigge leat 1200 loddešlája bahá luottahuvvat olbmo doaimmaid geažil. Viggamuš lea suodjalit daid.
Bårjås

Bårjås lea populáradieđalaš áigečála maid julevsámi kulturguovddáš ja musea Árran almmuha. Árran lea Divttasvuona gielddas Norgga bealde. "Bårjås" lea julevsámegiel sátni, mii mearkkaša borjasa. Bårjås lea maiddái báiki Johkamohki gielddas. Bårjås lea almmuhuvvon 1999 rájes. Dat boahtá oktii jagis. Artihkkalat leat julevsámegillii, dárogillii ja ruoŧagillii. 
Almmuhuvvon čállaga.
Dás leat buot áigečállagiid julevsámegiela tihttelat. Dárogiela tihttelat eai leat váldon mielde.
Damavand

Damavand ( "Damāvand"), maiddái "Donbavand", lea Irana ja Gaska-nuortti alimus várri.
Teherana provinsa

Teherana provinsa ( "Ostān-e Tehrān") lea okta Irana 31 provinssain. Dat lea riikka davvioasis. Provinssa oaivegávpot lea Irana oaivegávpot Teheran.
Historjá.
Jagi 1986 rádjái Teheran gulai Markazi provinsii. Jagi 1995 rádjái Qoma provinsa lei Teherana provinssa šahrestána.
Irana provinssat

Irana provinssat ( "ostān", ml. "استان‌ها" "ostānhā") leat Irana alimus dási guovlohálddahusovttadagat. Jagi 2010 rájes Iran lea juhkkon 31 provinsii. 
Historjá.
Irana dálá rájit vuođđuduvve jagi 1857 vuolláičállojuvvon Parisa ráfái. Jagiid 1906–1950 Iran lei juhkkon 12 provinsii: Ardalan, Azerbaižan, Balučestan, Fars, Gilan, Araq-e Ajam, Khorasan, Khuzestan, Kerman, Larestan, Lorestan ja Mazandaran.
Jagi 1950 Iran guovlojuohku organiserejuvvui ođđasis nu ahte riikkas ledje 10 nummárastojuvvon provinssa: 1 Gilan; 2 Mazandaran; 3 Nuorta-Azerbaižan; 4 Oarje-Azerbaižan; 5 Kermanšah; 6 Khuzestan; 7 Fars; 8 Kerman; 9 Khorasan ja 10 Isfahan. 
Jagiid 1960–1981 guvernemeanttat bajiduvvojit bođohagaid provinsan. Dán maŋŋel provinssat ledje juohkašuvvan, ovdamearkka dihte jagi 2004 Khorasan golbmánii: Davvi-Khorosan, Razavi Khorosan ja Lulli-Khorosan. Maŋimus sierraneapmi dáhpáhuvai geassemánu 23. b. 2010, go ođđaseamos ja 31. Alborz sierranii Teherana provinssas.
Hálddahus.
Juohke provinssas lea oaivegávpot ( "markaz"). Dábálaččat dat lea provinssa stuorámus gávpot. Provinssa hoavda lea generálguvernevra ( "ostāndār"), gean sisáššiidministtar virgáda ja ráđđehus dohkkeha.
Sistan ja Balučestana provinsa

Sistan ja Balučestan ( "Ostān-e Sīstān-o Balūčestān", "Sistân o Balučestân") lea okta Irana 31 provinssain. Dat lea riikka lullenuortaoasis. Provinssa nuortaoasis lea dan oaivegávpot Zahedan, gos orrot sullii 560 725 olbmo. 
Sajádat ja rájit.
Provinsa lea riikka lullenuortaoasis. Provinssa rádjeriikkat leat Pakistan nuortan ja Afganistan lullenuortan ja rádjeprovinssat Lulli-Khorasan davvin ja Kermān ja Hormozgān oarjin. Provinssa lullerájis lea Omanluokta. Sistan ja Balučestana viidodat lea 181 785 km2. Jagi 2011 álbmotlohkama mielde provinssa olmmošlohku lea 2 534 327. Nappo dat provinsa lea Irana nubbin stuorámus provinsa, go dakko leat 11,16 % Irana olles viidodagas ja 3,37% Irana olles veahkadagas.
Historjá.
Jagi 1986 rádjái provinssa namma lei "Balučestan ja Sistan".
Provinssa dilli.
Sistan ja Balučestan lea Irana unnimusat ovdánan ja geafimus provinsa, man SHDI lei jagi 2018 0,687.. Dat lea maiddái ovttas riikka goikáseamos guovlluin. Irana ráđđehus lea geahččalan buoridit provinssa dili ja lea ee. vuođđudan ođđa Čabahar friddjagávpeguovllu.
Guovlojuohkin.
Provinssa šahrestánat.
Jagi 2013 álggus provinsa juhkkojuvvui 18 "šahrestánaide" báikkálašhálddahusa várás. Dál leat 20:
Bálvalusat.
Johtalat ja mátkkošteapmi.
Girdišiljut.
Sistan ja Balučestana provinssas leat guokte girdišilju mátkkošteddjiide:
Hápmanat.
Čabahara hápman lea provinssa lullioasis Makrana rittus, 70 km Gwadarii, Pakistanii oarjjás.
Mohammad-Ali Ražai

Mohammad-Ali Ražai ( "Muḥammad ʿAlī Ražāʾī"; geassemánu 15. b. 1933 Qazvin – borgemánu 30. b. 1981 Teheran, Iran) lei iranalaš politihkkár, gii lei Irana stáhtaministtar jagiid 1980–1981 ja oanehaččat Irana presideanta borgemánu 2.–30. b. 1981. Son jámii politihkalaš olmmošgoddima oaffarin seammá bombafalleheamis ovttas stáhtaministtar Mohammad Žavad Bahonariin.
Listu Irana presideanttain

Dát lea listu Irana presideanttain. Listu lea kronologalaš.
Nidaros bismagoddi

Nidaros bismagoddi (dárogillii "Nidaros bispedømme") lea bismagoddi Norgga girkkus Norggas. Dan bismmastuollu lea Troandin. Bismagotti dáláš bisma lea Herborg Finnset.
Agder ja Telemárkku bismagoddi

Agder ja Telemárkku bismagoddi (dárogillii "Agder og Telemark bispedømme") lea bismagoddi Norgga girkkus Norggas. Dan bismmastuollu lea Kristiansand. Bismagotti dáláš bisma lea Stein Reinertsen.
Bjørgvin bismagoddi

Bjørgvin bismagoddi (dárogillii "Bjørgvin bispedømme") lea bismagoddi Norgga girkkus Norggas. Dan bismmastuollu lea Birgon. Bismagotti dáláš bisma lea Halvor Nordhaug.
Borg bismagoddi

Borg bismagoddi (dárogillii "Borg bispedømme") lea bismagoddi Norgga girkkus Norggas. Dan bismmastuollu lea Fredrikstad. Bismagotti dáláš bisma lea Atle Sommerfeldt.
Davvi-Hålogalándda bismagoddi

Davvi-Hålogalándda bismagoddi (dárogillii "Nord-Hålogaland bispedømme") lea bismagoddi Norgga girkkus Norggas. Dan bismmastuollu lea Romsa. Bismagotti dáláš bisma lea Olav Øygard.
Hamar bismagoddi

Hamar bismagoddi (dárogillii "Hamar bispedømme") lea bismagoddi Norgga girkkus Norggas. Dan bismmastuollu lea Hámar. Bismagotti dáláš bisma lea Solveig Fiske.
Møre bismagoddi

Møre bismagoddi (dárogillii "Møre bispedømme") lea bismagoddi Norgga girkkus Norggas. Dan bismmastuollu lea Molde. Bismagotti dáláš bisma lea Ingeborg Midttømme.
Oslo bismagoddi

Oslo bismagoddi (dárogillii "Oslo bispedømme") lea bismagoddi Norgga girkkus Norggas. Dan bismmastuollu lea Oslo. Bismagotti dáláš bisma lea Kari Veiteberg.
Stavanger bismagoddi

Stavanger bismagoddi (dárogillii "Stavanger bispedømme") lea bismagoddi Norgga girkkus Norggas. Dan bismmastuollu lea Stavanger. Bismagotti dáláš bisma lea Anne Lise Ådnøy.
Lulli-Hålogalándda bismagoddi

Lulli-Hålogalándda bismagoddi (dárogillii "Sør-Hålogaland bispedømme") lea bismagoddi Norgga girkkus Norggas. Dan bismmastuollu lea Budejju. Bismagotti dáláš bisma lea Ann-Helen Fjeldstad Jusnes.
Tunsberg bismagoddi

Tunsberg bismagoddi (dárogillii "Tunsberg bispedømme") lea bismagoddi Norgga girkkus Norggas. Dan bismmastuollu lea Tønsberg. Bismagotti dáláš bisma lea Jan Otto Myrseth.
Teherana bussemetro

Teherana bussemetro () lea Irana vuosttaš bussemetrofierpmádat. Fierpmádaga vuosttaš linjá rahppojuvvui miessemánu 12. b. 2007. Mieđaid mieđaid rahppojuvvojedje lassi linjját ja dál leat oktiibuot 10 linjjá.
Ruvttot.
Tehranas leat dal 10 bussemetroruvtto.
Biržand

Biržand ( "Biržand") lea Lulli-Khorosana provinssa oaivegávpot.
Listu Irana girdišiljuin

Dat lea listu Irana girdišiljuin. Vuosttaš tabeallas leat almmolaš girdišiljut daid sajádaga mielde. Nubbi tabeallas leat militearagirdišiljut, maiddái sajádaga mielde.
Jagi 2013 rájes Iranas ledje 319 girdišilju.
Girdišiljut.
Juos girdišilju namma lea buoiduduvvon, dat dárkkuha ahte dan girdišiljus leat gávppálaš girdifitnodagat, mat fievrredit mátkkošteddjiid fitnodaga áigedávvala mielde mátkkošteaddjigirdiiguin.
Moalagha šaldi

Moalagha šaldi ( "Pol Moalagh Amol" nappo "Amola heaŋgášaldi" dahje پل معلق "Pol Moalagh" "Heaŋgášaldi") lea heaŋgášaldi sihke vázziide ja fievrruide Amolas, Iranas. Duiskalaš inšenevrrat huksegohte šalddi Harazjoga rastá suoidnemánu 12. b. 1958 (Pahlavi dynastiija áigge). Šaldi rahppojuvvui atnui čakčamánu 7. b. 1959 Šaldi lákta oktii nuorta- ja oarje-Amola.
Alborza provinsa

Alborz () lea okta Irana 31 provinssain ja ođđaseamos dain. Dat lea Teherana davveoarjjabeale. Geassemánu 23. b. 2010 Irana parlameanta mearradii laiget Alborza provinssa Teherana provinssas eret. Provinssa oaivegávpot lea Karaž. 
Provinssa viidodat lea dušše 5 122 km2. Jagi 2016 provinssas orrot 2 712 400 olbmo. Viidodaga mielde Alborz lea Irana unnimus provinsa.
Jagi 2011 Alborzas ledje 719 464 bearatgotti ja oktiibuot 2 412 513 olbmo. Sin 2 184 371 orro gávpogis ja 228 142 eai.
Guovlujuohkin.
Provinssa šahrestánat.
Provinssas leat 6 šahrestána
Karaž

Karaž ( "Karaž") lea gávpot Iranas ja Alborza provinssa oaivegavpot.
Mehršahr

Mehršahr ( "Mehršahr") lea guovlu Alborza provinssas Karažas lullioarjjás Iranas.
Ardabila provinsa

Ardabil ( "Ardabīl", "Ərdəbil ostanı") lea okta Irana 31 provinssain ja okta unnimus provinssain go dat viidodat lea dušše 17 800 km2. Dat lea Irana davveoarjjabeale Azerbaižana rájis. Jagi 2016 Ardabil provinssas orro 1 270 420 Provinssa oaivegávpot lea seammanamat Ardabil, gos orrot 529 374 olbmo (2016).
Historjá.
Jagi 1993 rádjái Ardabila provinsa gulai Nuorta-Azerbaižana provinsii.
Demografiija.
Váldooassi provinssa ássiin leat azerit, muhto provinssas orrot maiddái eará álbmogat nugo tatit ja persialaččat. 
Guovlojuohkin.
Provinssa šahrestánat.
Ardabila provinsa lea juhkkon logi šarestánaide.
Dálkkádat.
Provinssa dálkkádat rievdá hui olu jagiáiggi mielde. Geasset sáhttá leat hui liekkas go fas dálvvet temperatuvra sáhttá leat –25 °C. Jahkásaččat provinssas arvá sullii 400 mm.
Ardabil

Ardabil ( "Ardabīl" dahje "Ardebīl", , "Ərdəbil") lea gávpot Iranas ja seammanamat provinssa oaivegávpot. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde doppe orrot 529 374 olbmo.
Oarje-Azerbaižana provinsa

Oarje-Azerbaižan (; ; ) lea okta Irana 31 provinssain. Dat lea Irana davveoarjeoasis Iraka ja Durkka rájis. Provinssa viidodat lea 39 411 km2 ja doppe orro jagi 2106 álbmotlohkama mielde 3 265 219 olbmo. Provinssa oaivegávpot lea Urmia.
Guovlojuohkin.
Provinssa šarestánat.
Provinsa lea juhkkon 17 šarestánaide:
Urmia

Urmia ( "Urumije", dahje اورمو "Urmiya", , "Urmia") lea gávpot Iranas ja Oarje-Azerbaižan provinssa stuorámus gávpot. Dasa lassin dat gávpot lea sihke provinssa ja šarehstána oaivegávpot. 
Historjá.
Pahlavi dynastiija áigge Urmia namma lei Rezaiyeh.
Nuorta-Azerbaižana provinsa

Nuorta-Azerbaižan dahjege ( "Āzārbāyjān-e Sharqī", "Şərqi Azərbaycan ostanı") lea okta Irana 31 provinssain. Provinsa lea riikka davvioasis. Dan rádjeriikkat leat Armenia ja Azerbaižan ja rádjeprovinssat Ardabila, Oarje-Azerbaižana ja Zanžana provinssat. Provinssa viidodat lea 45 650 ja jagi 2016 álbmotlohkama mielde doppe orro 3 909 652. Provinssa oaivegávpot lea Tabriz.
Historjá.
Jagi 1993 rádjái Ardabila provinsa gulai Nuorta-Azerbaižana provinsii.
Guovlojuohkin.
Provinssa šarestánat.
Provinsa lea juhkkon 21 šarestánaide:
Topografiija.
Nuorta-Azerbaižan lea viehka várrái guovlu. Provinssa alimus várri lea Sahand (3 717 m). 
Dálkkádat.
Provinssa dálkkádat lea viehka goikkis ja galmmas. Bivvalis Kaspimeara biekkat váikkuhit earenoamážit vuollegis guovlluin. Dálvvet temperatuvra sáhttá leat sullii -10 ºC. Geasset fas temperatuvra sáhttá leat 30 ºC.
Tabriz

Tabriz (, "Təbriz") lea gávpot Irans. Dasa lassin dat lea Nuorta-Azerbaižana provinssa oaivegávpot. Davvioarji-Iranas Tabriz lea stuorámus gávpot olmmošlogu mielde ja Iranas dát lea guđát stuorámus gávpot.
Kohgilujeh ja Bojer-Ahmada provinsa

Kohgilujeh ja Bojer-Ahmada provinsa () "Ostān-e Kohgīrūje-o Būjer-Ahmad", "Ostān-e Kohgīrūje-o Bejramad") lea okta Irana 31 provinssain. Provinsa lea riikka lullioarjeoasis. Dan oaivegávpot lea Jasuž. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde provinssas orrot 713 052 olbmo. Provinssa viidodat lea 15 504 km2. 
Ekonomiija.
Kohgilujeh ja Bojer-Ahmada provinsa lea okta Irana produktiivvaleamos guovlluin su bruttoálbmotbuvttadusa vuođul (13 284 EUR/as. jagi 2012). Dat lea hui ollu riikka gaskaárvvu (5 054 EUR/jagi) bajábealde.
Guovlojuohkin.
Provinssa šahrestánat.
Jagi 2013 álggus provinssas ledje 2013 oktiibuot 8 šahrestána, mat ledje juhkkon 19 hálddahusbiirii ("bakhš"). Dain ledje 17 gávpoga ja 45 dehestána:
Dál provinssas leat 9 šahrestána:
Jasuž

Jasuž (}} "Jāsūž", "Jasuc" dahje یاسیچ "Jasyç")) lea gávpot Iranas ja Kohgilujeh ja Bojer-Ahmada provinssa oaivegávpot. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde provinssas orrot 713 052 olbmo.
Jasuža girdišillju

Jasuža girdišillju (ICAO: OISY ja IATA: YES) lea girdišillju Jasužas, gávpot Irana lullioarjeoasis Zagros-várreráiddus ja Kohgilujeh ja Bojer-Ahmada provinssa oaivegávpot. Sihke girdišilju ja gávpoga namma leat seammá.
Zahedan

Zahedan (baloči- ja "Zāhedān") lea Irana gávpot ja Sistan ja Balučestana provinssa oaivegávpot. Gávpogis orrot sullii 560 725 olbmo. Provinssa nuortaoasis lea dan oaivegávpot Zahedan. 
Bálvalusat.
Johtalat ja mátkkošteapmi.
Girdišillju.
Zahedanas leat seammanamat girdišillju mátkkošteddjiide.
Bušehra provinsa

Bušehr ( "Ostān-e Būšehr") lea okta Irana 31 provinssain. Provinsa lea riikka lullioarjeoasis Persialuovtta lullirittus. Dan rádjeprovinssat leat Khuzestan davvioarjin, Kohgilujeh ja Bojer-Ahmad davvin, Fars nuortan ja Hormozgana lullinuortan. Provinssa oaivegávpot lea Bušehr, gos orrot jagi 2016 álbmotlohkama mielde 223 504 olbmo. Provinssa viidodat lea 22 743 km2, mii lea 1,4% Irana olles viidodagas. 
Historjá.
Ovdal Bušehra provinsa gulai Farsa provinsii. Jagi 1977 rádjái provinssa namma lei "Khaliž-e Fars".
Demografiija.
Jagi 2011 provinssas ledje 247 026 bearatgotti ja oktiibuot 1 032 949 olbmo. Sin 704 393 orro gávpogis ja 325 993 eai. Bissovaš ruovttu haga ledje 2 563 olbmo. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde provinssas orrot 1 163 400 olbmo.
Ekonomiija.
Provinsa lea okta Irana produktiivvaleamos guovlluin su bruttoálbmotbuvttadusa vuođul (12 560 EUR/ás. jagi 2012). Dat lea hui ollu riikka gaskaárvvu (5 054 EUR/jagi) bajábealde.
Guovlojuohkin.
Jagi 2013 álggus provinssas ledje oktiibuot logi šahrestána, mat ledje juhkkon 24 hálddahusbiirii ("bakhš"). Dain hálddahusbiirriin ledje 36 gávpoga ja 46 dehestána.