tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Dolors Bassa

Dolors Bassa i Coll (r. 1959) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa bargo-, sosiála- ja bearašministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Carles Puigdemont, Antoni Comín, Lluís Puig, Meritxell Serret ja Clara Ponsatí) vulge riikkabáhtarussii Belgiai. Maiddái Bassa, Meritxell Borràs ja Joaquim Forn vulge álggos Belgiai, muhto máhcce maŋŋelaš Espánnjii rievtti ovdii. Oktiibuot gávcci Espánnjas rievtti ovdii mannan ministara (Bassa, Borràs ja Forn lassin Oriol Junqueras, Jordi Turull, Raül Romeva, Josep Rull ja Carles Mundó) mearriduvvojedje dutkanfáŋgavuhtii 2.11.2017. Juo ovdalaččas dutkanfáŋgavuhtii leigga mearriduvvon guovtti riikkavulošorganisašuvnna ságadoallit Jordi Sànchez ja Jordi Cuixart, geat leigga lágidan miellačájehusaid álbmotjienasteami ordnema beales.
Meritxell Borràs

Meritxell Borràs i Solé (r. cuoŋománu 12. b. 1964) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa hálddahus- ja visteministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Carles Puigdemont, Antoni Comín, Lluís Puig, Meritxell Serret ja Clara Ponsatí) vulge riikkabáhtarussii Belgiai. Maiddái Borràs, Dolors Bassa ja Joaquim Forn vulge álggos Belgiai, muhto máhcce maŋŋelaš Espánnjii rievtti ovdii. Oktiibuot gávcci Espánnjas rievtti ovdii mannan ministara (Borràs, Bassa ja Forn lassin Oriol Junqueras, Jordi Turull, Raül Romeva, Josep Rull ja Carles Mundó) mearriduvvojedje dutkanfáŋgavuhtii 2.11.2017. Juo ovdalaččas dutkanfáŋgavuhtii leigga mearriduvvon guovtti riikkavulošorganisašuvnna ságadoallit Jordi Sànchez ja Jordi Cuixart, geat leigga lágidan miellačájehusaid álbmotjienasteami ordnema beales.
Katalonia

Katalonia (katalánagillii "Catalunya") lea iehčanasvuođajulggaštusa addán dásseváldi Lulli-Eurohpás. Espánnja goit okkupere eatnama, iige oktage eará riika lea vel dovddastán dan iehčanasvuođa. Katalonia oaivegávpot lea Barcelona.
Francisco Franco

Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde (juovlamánu 4. b. 1892 – skábmamánu 20. b. 1975) lei espánjalaš generála gii doaimmai nationalisttalaččaid soahteveaga bajimus hoavdan Spánia siskkáldas soađi áigge ja dasto Spánia diktáhtoran 1939 rájes 1975 rádjái. Spánia šattai demokráhtalažžan Franco jápmima maŋŋá.
Berlinmuvra

Berlinmuvra () lei muvra mainna earuhuvvui Nuorta-Berlin sihke dán biras Nuorta-Duiska ja Oarje-Berlin jagiid 1961–1989. Muvrra ulbmilin lei hehttet nuortaberlinalaččaid ja nuortaduiskalaččaid beassamis oarjjás. Skábmamánu 9. b. 1989:s Berlinmuvra gahčai.
Josep Rull

Josep Rull i Andreu (r. čakčamánu 2. b. 1968) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa guovlo- ja birasministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Carles Puigdemont, Antoni Comín, Lluís Puig, Meritxell Serret ja Clara Ponsatí) vulge riikkabáhtarussii Belgiai, muhto gávcci Espánnjas rievtti ovdii mannan ministara (Rull lassin Oriol Junqueras, Joaquim Forn, Jordi Turull, Raül Romeva, Dolors Bassa, Carles Mundó ja Meritxell Borràs) mearriduvvojedje dutkanfáŋgavuhtii 2.11.2017. Juo ovdalaččas dutkanfáŋgavuhtii leigga mearriduvvon guovtti riikkavulošorganisašuvnna ságadoallit Jordi Sànchez ja Jordi Cuixart, geat leigga lágidan miellačájehusaid álbmotjienasteami ordnema beales.
Carles Mundó

Carles Mundó i Blanch (r. 1976) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa vuoigatvuohtaministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Carles Puigdemont, Antoni Comín, Lluís Puig, Meritxell Serret ja Clara Ponsatí) vulge riikkabáhtarussii Belgiai, muhto gávcci Espánnjas rievtti ovdii mannan ministara (Mundó lassin Oriol Junqueras, Joaquim Forn, Jordi Turull, Raül Romeva, Dolors Bassa, Josep Rull ja Meritxell Borràs) mearriduvvojedje dutkanfáŋgavuhtii 2.11.2017. Juo ovdalaččas dutkanfáŋgavuhtii leigga mearriduvvon guovtti riikkavulošorganisašuvnna ságadoallit Jordi Sànchez ja Jordi Cuixart, geat leigga lágidan miellačájehusaid álbmotjienasteami ordnema beales.
Bruttoálbmotbuvttadus

Bruttoálbmotbuvttadus mihtida, man ollu báikki ekonomalaččat buvttadá. 
Bruttoálbmotbuvttadus olbmo vuostá ("per capita") čájeha, man rikkis riika lea.
Raül Romeva

Raül Romeva i Rueda (r. njukčamánu 12. b. 1971) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa olgoministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Carles Puigdemont, Antoni Comín, Lluís Puig, Meritxell Serret ja Clara Ponsatí) vulge riikkabáhtarussii Belgiai. Maiddái Joaquim Forn, Dolors Bassa ja Meritxell Borràs vulge álggos Belgiai, muhto máhcce maŋŋelaš Espánnjii rievtti ovdii. Oktiibuot gávcci Espánnjas rievtti ovdii mannan ministara (Romeva, Forn, Bassa ja Borràs lassin Oriol Junqueras, Jordi Turull, Josep Rull ja Carles Mundó) mearriduvvojedje dutkanfáŋgavuhtii 2.11.2017. Juo ovdalaččas dutkanfáŋgavuhtii leigga mearriduvvon guovtti riikkavulošorganisašuvnna ságadoallit Jordi Sànchez ja Jordi Cuixart, geat leigga lágidan miellačájehusaid álbmotjienasteami ordnema beales.
Jordi Turull

Jordi Turull i Negre (r. 1966) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa dieđiheaddjin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Carles Puigdemont, Antoni Comín, Lluís Puig, Meritxell Serret ja Clara Ponsatí) vulge riikkabáhtarussii Belgiai. Maiddái Joaquim Forn, Dolors Bassa ja Meritxell Borràs vulge álggos Belgiai, muhto máhcce maŋŋelaš Espánnjii rievtti ovdii. Oktiibuot gávcci Espánnjas rievtti ovdii mannan ministara (Turull, Forn, Bassa ja Borràs lassin Oriol Junqueras, Raül Romeva, Josep Rull ja Carles Mundó) mearriduvvojedje dutkanfáŋgavuhtii 2.11.2017. Juo ovdalaččas dutkanfáŋgavuhtii leigga mearriduvvon guovtti riikkavulošorganisašuvnna ságadoallit Jordi Sànchez ja Jordi Cuixart, geat leigga lágidan miellačájehusaid álbmotjienasteami ordnema beales.
Clara Ponsatí

Clara Ponsatí i Obiols (r. njukčamánu 19. b. 1957) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa oahpahusministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Ponsatí lassin Carles Puigdemont, Antoni Comín, Lluís Puig ja Meritxell Serret) vulge riikkabáhtarussii Belgiai.
Katalonia ođđa parlameantaválggain 21.12.2017 ain riikkabáhtarusis leamaš Ponsatí válljejuvvui ođđasit Katalonia parlamentii. Son goit almmuhii 23.1.2018 seamma áigge Puigiin ja Serretiin, ahte son luohpá riikkabeaiveáirasa báikkistis sihkkarastindihte oaiveministtarjienasteamis iehčanasvuođa doarjaleddjiide eanetlogu dan maŋŋá, go Espánnja alimus riekti lei gieldán riikkabáhtarusis leahkki áirasiid fápmudeamis nuppi áirasa jienastit bealistis.
Antoni Comín

Antoni Comín i Oliveres (r. 1971) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa dearvvašvuođaministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Comín lassin Carles Puigdemont, Clara Ponsatí, Lluís Puig ja Meritxell Serret) vulge riikkabáhtarussii Belgiai. Katalonia ođđa parlameantaválggain 21.12.2017 ain riikkabáhtarusis leamaš Comín válljejuvvui ođđasit Katalonia parlamentii.
Meritxell Serret

Meritxell Serret i Aleu (r. 1975) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa eanandoalloministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Serret lassin Carles Puigdemont, Clara Ponsatí, Antoni Comín ja Lluís Puig) vulge riikkabáhtarussii Belgiai.
Katalonia ođđa parlameantaválggain 21.12.2017 ain riikkabáhtarusis leamaš Serret válljejuvvui ođđasit Katalonia parlamentii. Son goit almmuhii 23.1.2018 seamma áigge Ponsatíin ja Puigiin, ahte son luohpá riikkabeaiveáirasa báikkistis sihkkarastindihte oaiveministtarjienasteamis iehčanasvuođa doarjaleddjiide eanetlogu dan maŋŋá, go Espánnja alimus riekti lei gieldán riikkabáhtarusis leahkki áirasiid fápmudeamis nuppi áirasa jienastit bealistis.
Eurovision lávllagilvvohallan 2018

Eurovision lávllagilvvohallan 2018 lei 63. Eurovision lávllagilvvohallan. Vuosttaš geardde dát ordnejuvvui Portugalas dasgo riikka ovddasteaddji Salvador Sobral vuittii Eurovision lávllagilvvohallama 2017 Kiovas, Ukrainas lávlagiin "Amar pelos dois". Lávllagilvvohallan guokte oassefinála (miessemánu 8. ja 10.) ja finála (miessemánu 12.) ordnejuvvui Altice Arenas Lisboas. Gilvvohallama jođihedje Filomena Cautela, Sílvia Alberto, Daniela Ruah ja Catarina Furtado.
EBU nannii skábmamánu 17. b. 2017, ahte 43 riikka oassálastá jagi 2018 gilvvohallamii. Dát lea stuorámus mearri oasseválddiin ja seamma olu go lei jagiin 2008 ja 2011 gilvvohallamiin. Ruošša ii oassálastán diibmá, muhto lei fas gilvvohallamis dán jagi. Vuosttaš geardde jagi 2011 maŋŋel buot riikkat oassálaste gilvvohallamii.
Dát lei vuosttaš geardde go Aserbaižan, Románia ja Ruošša eat beassan finálii dan maŋŋil go oassefinálat álggahuvvoje jagi 2004. Dasa lassin dát lea vuosttaš gilvvohallan mis Kaukasusa riikkat eat leat finálas jagi 2005 maŋŋil.
Gilvvohallama vuittii Israela ovddasteaddji Netta lávlagiin Toy.
Dáhpáhusbáiki.
Vuosttaš geardde Eurovision ordnejuvvui Portugalas dasgo riikka ovddasteaddji Salvador Sobral vuittii Eurovision lávllagilvvohallama 2017 Kiovas, Ukrainas lávlagiin "Amar pelos dois"
Arena.
Altice Arena lea máŋggageavahanarena Lisboas mii huksejuvvui Expo '98 várás. Arenai čáhká 20 000 olbmo man dihte dát lea Portugala stuorámus máŋggageavahanarena ja okta Eurohpá stuorráin. Arena lea "Parque das Nações"-guovllus (Álbmogiid párka) Lisboa nuortadavvin.
Jođiheaddjit.
Ođđajagimánu 8. b. 2018, RTP ja EBU almmuhedje ahte gilvvohallama jođihit njeallje nissona: Sílvia Alberto, Filomena Cautela, Catarina Furtado ja Daniela Ruah. Dat lea vuosttaš geardde jagi 2015 maŋŋil ahte gilvvohallama ii jođit olmmái. Dasa lassin dat lea nuppi jagi ahte buot jođiheaddjit leat seamma sohkabealli.
Oassálastiriikkat.
Skábmamánu 7. b. 2017 EBU almmuhii ahte 42 riikka oassálastet gilvvohallamii. Ruošša nannii oassálastima vaikko ii oassálastán jagi 2017. Vaikko álgoálggus Makedonia ii ožžon oassálastit Eurovisionii dasgo MRT lei vealgi mávssekeahttá, 10 beaivve maŋŋel EBU almmuhii ahte Makedonia oažžu oassálastit. Almmuhusa maŋŋel gilvvohallamis leat 43 oassálastiriikka mii lea seamma olu go lei olahusjagiin 2008 ja 2011 gilvvohallamiin.
Vuosttaš oassefinála.
Vuosttaš oassefinálii oassálaste 19 riikka. Dán riikkaide lassin Portugal, Spánia ja Ovttastuvvan gonagasriika jienaste dán oassefinálas. Persihkkaivdnásaš ráidu ja buoiddes bustávat mearkkašit ahte riika beasai finálii.
Nuppi oassefinála.
Nuppi oassefinálii oassálaste 18 riikka. Dán riikkaide lassin Frankriika, Duiska ja Itália jienaste dán oassefinálas. Persihkkaivdnásaš ráidu ja buoiddes bustávat mearkkašit ahte riika beasai finálii.
Finála.
Vaikko finálii oassálaste dušše 26 riikka, buot 43 riikka ožžo jienastit. Finála lávlunortnet almmuhuvvui nuppi oassefinála maŋŋel preassakonferánssas miessemánu 10. b. 2018.
Almmolaš bálvalus

Almmolaš bálvalusat leat bálvalusat maid stáhta ja gielddat/suohkanat fállet dán riikkavuložiidda dahje gieldda/suohkana orruide. Dán bálvvalusat ruhtaduvvojit almmolaš váriiguin nugo vearroruđaiguin.
Eurohpá áibmomediauniovdna

Eurohpá áibmomediauniovdna dahje Eurohpá oktasašradiouniovdna (EBU; , "EBU" ja , UER) lea máilmmi stuorámus ovttastupmi sisriikkalaš áibmomediaservviin. Uniovdna vuođđuduvvui guovvamánu 12. b. 1950 Torquays Ovttastuvvan gonagasriikkas. EBU:s leat 73 miellahttusearvvi 56 riikkain Eurohpás, Gaska-nuortan ja Davvi-Afrihkás. Dasa lassin uniovnnas leat 34 várrelahttusearvvi 20 eará riikkain. Uniovdna buvttada ee. Eurovision ja Junior Eurovision lávllagilvvohallama.
Miellahttusearvvit.
Ođđajagimánu 2018 rájes uniovnnas lea čuovvovaš 73 áibmomediasearvvi 56 riikkain.
Várrelahttusearvvit.
Ođđajagimánus 2018 EBU várralahttuservviid listtus leat 34 áibmomediafitnodaga 21 riikkain.
Proseantamearka

Proseantamearka dahje %-mearka adnojuvvo matematihkas ja dihtorprográmmain máŋga láhkai. Ovdamearkan matematihkas proseantalohku merkejuvvo %-mearkkain
Proseanta.
Norgga Sámedikki "Riektačállinrávvagiid" mielde dákkár geavahanvuogis proseantamearkka ja logu gaskkas ferte leat guoros gaska: 9 %, ii 9%. Dasa lassin proseantamearka adnojuvvo dušše nummariid maŋŋel, muhto nummariid maŋŋel sáhttá maiddái čállit proseanta bustávaiguin: 9 proseantta. Juos proseantalohkuge merkejuvvo sániiguin, de proseantamearka čállojuvvo dušše bustávaiguin: ovcci proseantta. 
Jokermearkan.
SQL-jearrangielas proseantamearka lea ozadettiin jokermearka. De proseantamearka vástida nulla dahje eambbo bustávva ohcansánis. 
Unicode.
Unicode-kodas proseantamearka lea U+0025 ("Percent Sign"). Dasa lassin Unicode-kodas lea maiddái arábagillii sierra proseantamearka ٪ U+066A ("Arabic Percent Sign") ja CJK-gillii ollesgovdes proseantamearka U+FF05 (％).
Giellabeassi

Giellabeassi (, , ja ) lea vuollel skuvlaahkásaččaid beaivedivššulágan báiki ja doaibmahápmi mas giellabeasi rávesolbmot hállet mánážiidda buot diliin ja buot sajiin giellabeasi giela. Dávjá giellabeasi giella lea unnitlogugiella man dihte giellabeasi ulbmilin lea sirdit giela ja kultuvrra boahtte buolvvaide. Dasgo sáhttá leat ahte bearrahat eat máhte šat giellabeasi giela dahje sii eat hála giela ruovttus, nuppe ulbmilin lea ahte giela geavahuvvo giellabeasi mielde bearrašiin ja giellabeasi olggobealde dávjjibut. 
Historjá.
Giellabeassedoaimma álggahedje maorit jagis 1982 Aotearoas danin go sin eatnigiella lei duolmmahallamin eaŋgalsgillii. "Giellabeassi"-sátni lea ng. jorgalanloatna maorigielat sánis "kōhanga reo". 
Suopmelaš-ugralaš gielat.
Suomas giellabeassedoaibma lea davvisáme-, anáraš- ja nuortalašgiela hubmiin, Estlánddas võrogiela hubmiin ja Ruoššas gárjilgiela hubmiin.
Davvisámegielat giellabeasit.
Helssegis.
Skábmamánus 2013 Helssega oarje-Pasilas oaivegávpoguovllu sámesearvi City-Sámit r.y. rabai priváhta davvisámegielat giellabeassi Máttabiegga mii lei Suoma vuosttaš gávpotgiellabeassi. Geasset 2018 giellabeassedoaibma heaittihuvvo go ruhtadeapmi nogai. Helssega gávpot lea almmuhan ahte čakčat 2018 álgá davvisámegielat joavku beaiveruovttus Susannas maiddái Oarje-Pasilas oassin gávpoga árrabajásgeassinplánas.
Roavvenjárggas.
Golggotmánus 2015 Roavvenjárggas rahppojuvvui davvisámegielat giellabeassi Guovžabiedju. Guovžabiedju lea Suoma goalmmát gávpotgiellabeassi.
Giellaealáskahttin.
Giellabeassi lea dušše okta oassi giellaealáskahttindoaimmain.
Lisboa-konvenšuvdna

Lisboa-konvenšuvdna ( dahje Convention on the Recognition of Qualifications concerning Higher Education in the European Region) lea Eurohpáráđi ja UNESCO dahkkon riikkaidgaskasaš šiehtadus man váldoulbmilin lea álkidahttit akademalaš mobilitehta nuppi riikkas nubbái. Jagi 2012 rádjái Eurohpáráđi miellahttostáhtain 45 lea dohkkehii konvenšuvnna, dušše Monaco ja Greika eai leat dohkkehan konvenšuvnna. Eurohpáráđi miellahttostáhtaide lassin Australia, Vilges-Ruošša, Bassi stuollu, Israel, Kasakstan, Kirgisistan, Tažikistan ja Aotearoa. Kanáda ja Amerihká ovttastuvvan stáhtat leat vuolláičállán konvenšuvnna, muhto eai leat dohkkehan dán. Konvenšuvdna vuolláičállojuvvon Lisboas, Portugalas jagi 1997 ja dat bođii fápmui guovvamánu 1. 1999 earret dain riikkain mis konvenšuvdna dohkkehuvvui maŋŋá.
Ulbmilat.
Konvenšuvnnas mearriduvvo ahte dutkosiid ja oahppoáigodagaid galgá dovddastit. Dušše dalle go dain erohusat leat "fuopmášahttit" ja dohkkeheaddji institušuvdna nákce duođaštit dan. Konvenšuvnnas dáhkiduvvo buohkaide vuoiggalaš meannudeapmi universitehtas ja dan maŋŋelge.
Konvenšuvnna orgánat.
Konvenšuvnna artihkkalis X.I vuođđuduvvojedje guokte orgána mat gohcet, ovddidit ja álkidahttit konvenšuvnna ollašuhttima:
Olmmošvuoigatvuođat

Olmmošvuoigatvuođat leat dakkár massekeahtes vuođđovuoigatvuođat mat gusket buohkaide beroskeahttá das makkár čerdii, nállái, sohkabeallái, oskui, riegádanduogážii dahje eará jovkui dat gullá.
Vuođđovuoigatvuođat

Vuođđovuoigatvuođat dahje vuođđuduvvon vuoigatvuođat leat dakkár vuoigatvuođat mat dáhkiduvvojit stáhta vuođđolágas sihke dan riikkavuložiidda ja eará olbmuide geat leat dan jurisdikšuvnnas. Earret soames spiehkastagaid vuođđovuoigatvuođat eai dáhkit absoluhta suoji ja vuođđolágain dušše gáibiduvvo ahte vuoigatvuođa rihkkumis ferte mearridit lágas ja dušše vissis ráddjen sujaid dihte.
Vuođđovuoigatvuođat mearriduvvojit riikka dásis, go fas olmmošvuoigatvuođat vuođđuduvvet riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođaid konvenšuvnnaide. Vuođđovuoigatvuođat leatge dávjá viidábut go dat masa stáhta lea riikkaidgaskasaččat čatnasan.
Jagi 1993 ON lágidii olmmošvuoigatvuođaid konfereanssa mas mearriduvvui ahte buot vuođđovuoigatvuođat leat ovttaárvosaččat iige dain leat hierarkiija. Ii mihkkige vuođđovuoigatvuohta leat árvvoleappot go nubbi.
Vuođđovuoigatvuođaid luohkkájuohku.
Persovnnalaš friddjavuođavuoigatvuođat.
Friddjavuođavuoigatvuođat dorvvastit ovttaskas olbmuid friddjavuođa go almmolaš váldi lea váile. Dakkár vuoigatvuođaide gullet ee. vuoigatvuohta eallimii, persovnnalaš friddjavuohta ja guoskameahttunvuohta, johtalanluomusvuohta, priváhtaeallima suodji, searvvadanluomusvuohta ja opmodatsuodji.
Politihkalaš vuoigatvuođat ja luomusvuođat.
Politihkalaš vuoigatvuhtii ja luomusvuhtii gullet ee. jienastanvuoigatvuohta, sátneluomusvuohta, čoahkkananluomusvuohta ja searvvadanluomusvuohta.
Dásseárvovuoigatvuođat.
Dásseárvovuoigatvuođaide gullet ovttaveardásašvuohta lága ovddas beroskeahttá das makkár nállái, sohkabeallái, oskui dahje eará jovkui dat gullá.
Ekonomalaš, sosiála ja čuvgehuslaš vuoigatvuođat.
Vuođđovuoigatvuođaide gullet maiddái ekonomalaš, sosiála ja čuvgehuslaš vuoigatvuođat (ESČ-vuoigatvuođat). Dakkár vuoigatvuođaide gullet ovdamearkan vuoigatvuohta bargui, sosiáladorvui ja oahpahussii. Almmolaš váldi ferte dorvvastit ja ovddastit daid vuoigatvuođaid ollašuvvama.
Vuođđovuoigatvuođat Davviriikkain.
Vuođđovuoigatvuođat Suomas.
Suoma vuođđolága mielde vuođđovuoigatvuođat gullet buohkaide eaige beare Suoma álbmogiidda. Dán dihte Suomas ii šat geavahuvvo tearpma "álbmogiid vuoigatvuođat". 
Suoma vuođđolága 2 logus leat dorvvastuvvon čuovvovaš vuoigatvuođat:
Eurohpá uniovnna vuođđovuoigatvuođadoaimmahat

Eurohpá uniovnna vuođđovuoigatvuođadoaimmahat (, "FRA") lea EU-doaimmahat mii vuođđuduvvui jagi 2007 Nuortariikka Wienas. Doaimmahaga ulbmilin lea ovddidit vuođđovuoigatvuođaid suoji oppa EU-guovllus. Jagi 2017 doaimmahagas leat 105 bargi ja hárjeheaddji ja dan bušeahtta lei 21,2 miljovnna euro. Juovlamánu 2015 rájes doaimmahaga jođiheaddji lea Michael O'Flaherty.
Jagiid 2013-2017 fáttát.
Eurohpá uniovnna ráđi direktiiva nr 252/2013/EU (njukčamánu 11. b. 2013) mielde jagiin 2013-2017 doaimmahat čalmmustahttá čuovvovaš fáttáide:
Olmmošvuoigatvuođaid beaivi

Olmmošvuoigatvuođaid beaivi (, , , , ja ) ávvuduvvo juovlamánu 10. b. juohke jagi, go dat lea beaivi goas Ovttastuvvan našuvnnaid olmmošvuoigatvuođaid oppamáilmmálaš julggaštus dohkkehuvvui jagi 1948. 
Nobela ráfibálkkašupmi ja Ovttastuvvan našuvnnaid olmmošvuoigatvuođaid bálkkašupmi.
Seamma beaivve juhkkojuvvo juohke jagi Nobela ráfibálkkašupmi ja juohke viđát jagi Ovttastuvvan našuvnnaid olmmošvuoigatvuođaid bálkkašupmi.
Suoma 2€ šlánta.
Jagi 2008 Suoma Rahapaja ávnnastii spesiála 2€ šlántta olmmošvuoigatvuođaid 60-jagášávvudanjagi gudnin. Šlántta nuppe bealis lea muvra mas lea váibmohámat ráigi.
Ekonomalaš, sosiálalaš ja čuvgehuslaš vuoigatvuođaid guoski riikkaidgaskasaš oktasašsoahpamuš

Ekonomalaš, sosiálalaš ja čuvgehuslaš vuoigatvuođaid guoski riikkaidgaskasaš oktasašsoahpamuš, ekonomalaš, sosiálalaš ja kultuvrralaš rivttiid oktasašsoahpamuš, ekonomalaš, sosiála- ja kulturrivttiid riikkaidgaskasaš oktasašsoahpamuš (oanádus: ESČ-soahpamuš dahje ESK-soahpamuš, Suomas maiddái TSS-soahpamuš ()), riikkaidgaskasaš konvenšuvdna ekonomalaš, sosiála ja kultuvrralaš vuoigatvuođaid birra lea riikkaidgaskasaš šiehtadus man Ovttastuvvan našuvnnaid dievasčoahkkin lea dohkkehan juovlamánu 16. b. 1966 ja mii bođii fápmui ođđajagimánu 3. b. 1976. Soahpamuš geatnegahttá  soahpamušoassebeliid ovddidit olbmuid ekonomalaš, sosiálalaš ja čuvgehuslaš vuoigatvuođaid nugo bargiid vuoigatvuođaid, vuoigatvuođa dearvvašvuhtii, skuvlejupmái ja govttolaš eallindássái. Ođđajagimánu 2018 rádjái soahpamuša leat vuolláičállán ja dohkkehan 166 soahpamušriikka. Amerihká ovttastuvvan stáhtat, Komorat, Kuba ja Palau leat dušše vuolláičállán soahpamuša. ESČ-soahpamuš gullá riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođaid vuođđokonvenšuvnnaide ovttas olmmošvuoigatvuođaid oppamáilmmálaš julggaštusain ja siviila- ja politihkalaš vuoigatvuođaid guoski oktasašsoahpamušain.
ESČ-soahpamuš Suomas.
Suopma lea dohkkehan soahpamuša jagi 1976 ja molssaevttolaš beavdegirjji eaŋkalolbmo váidalusain jagi 2014. Seamma jagi 2014 ESČ-komitea ávžžuhii Suoma addit resurssaid sámegielaid giellaealáskahttimii. Dasa lassin komitea ávžžuhii Suoma jođálmahttit ILO 169 -soahpamuša ratifiserenproseassa.
Njeallje friddjavuođa

Njeallje friddjavuođa dahje njeallje luomusvuođa () ledje njeallje friddjavuođa maid Amerihká ovttastuvvan stáhtaid 32. presideanta Franklin D. Roosevelt čilgii vuosttaš geardde ođđajagimánu 6. b. 1941 Našuvnna dilli -ságastis Amerihká ovttastuvvan stáhtaid kongressii. Su mielde dan friddjavuođat gullet buot olbmuide máilmmis. 
Friddjavuođat leat:
Roosevelta njeallje friddjavuođat ledje belohahkii su eamida Eleanor Roosevelta olmmošvuoigatvuođaid oppamáilmmálaš julggaštusa vuođđun.
Konvenšuvdna vuoigatvuođain mat gusket olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat

Konvenšuvdna vuoigatvuođain mat gusket olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat dahje ON konvenšuvnna doaimmashehttejuvvon olbmuid vuoigatvuođaid birra lea Ovttastuvvan našuvnnaid dahkkon riikkaidgaskasaš šiehtadus man ulbmilin lea dáhkidit doaimmashehttejuvvon olbmuide seamma servodatlaš vuoigatvuođat go olbmuide geat eai leat.
Konvenšuvnna vuolláičállán riikkat galget sihkkarastit ahte láhkaásaheapmi, politihkka ja eará prográmmat čuvvot konvenšuvnna mearrádusaid doaimmashehttejuvvon olbmuide vuoigatvuođain. Konvenšuvnna ratifiseren riikkat galget dáhkidit ahte doaimmashehttejuvvon olbmot besset skuvlejupmái, bargoeallimii, kollektiivajohtolahkii ja almmolaš visttiide, mieđihit doaimmashehttejuvvon olbmot jienastanvuoigatvuođa, buoridit dáid vejolašvuođa oassálastit politihkkii ja dáhkidit sidjiide dievas rievttálaš doaibmanávcca. Dasa lassin buot konvenšuvdnastáhtat galget jeavddalaččat addit ON lávdegoddái dievaslaš raportta doaibmabijuin.
Jagi 2001 ON dievasčoahkkin vuođđudii komitea konvenšuvnna šiehtadallama dihte. Komitea čoahkkanii vuosttaš háve borgemánu 2002 ja konvenšuvnna čállosa hámuheapmi álggii miessemánu 2004. Konvenšuvdna lei gárvvis borgemánu 2006. Konvenšuvdna dohkkehuvvui dievasčoahkkimis juovlamánu 13. beaivve ja dat bođii fápmui miessemánu 3. b. 2008 go 20 riikka ledje vuolláičállán dan. Borgemánu 30. b. 2013 rádjái konvenšuvnna ledje vuolláičállán 156 riikka main 133 ledje maiddái ratifiseren dan. Konvenšuvdna davvisámegilliiCuoŋománu 25. b. 2016 Norgga Mánáid-, dásseárvo- ja searvadahttindepartemeanta almmuhii konvenšuvnna davvisámegiel jorgalusa.
Konvenšuvdna mánáid vuoigatvuođaid birra

Ovttastuvvan našuvnnaid konvenšuvdna mánáid vuoigatvuođaid birra, ON oppalašsoahpamuš mánáid vuoigatvuođain, ON:a máná vuoigatvuođaid oppalašsoahpamuš, Konvenšuvnna mánáid vuoigatvuođain, Mánáid vuoigatvuođaid oktasašsoahpamuš, ON mánáidkonvenšuvdna dahje Mánáidkonvenšuvdna ( dahje "Mánnákonvensjåvnnå", dahje "Maanakonvensjovnesne", , , ) lea vuosttaš riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođakonvenšuvdna mas mearriduvvojit mánáid čuvgehuslaš, dearvvašvuođalaš, ekonomalaš, kultuvrralaš, politihkalaš ja sosiálalaš vuoigatvuođat buot dilis.
Konvenšuvdna dohkkehuvvui ON:a 44. dievasčoakkámis skábmamánu 20. b. 1989. Konvenšuvdna guoská buot vuollel 18-jahkasaččaid, muhto eará riikkain sáhttet lágasteaset mearridit válddálašvuođaagi eará láhkai.
Sisdoallu.
Máná vuoigatvuođaid konvenšuvdnii gullet 60 artihkkala ja golbma lassibeavdegirjji. Konvenšuvdna mearrida máná vuođđovuoigatvuođaid buot sajis ja buot dilis. Konvenšuvdna lea oppalaččat dohkkehuvvon áddejupmi das makkár vuoigatvuođat mánáin galget leat beroskeahttá ee. sin liikeivnnis, sohkabealis, gielas, oskkus, politihkalaš oaivilis, álbmotlašvuođas, etnalaš duogážis, sosiála duogážis, sohkaduogážis, opmodagas dahje lámisvuođas.
Konvenšuvnnas leat njeallje oppalaš vuođđojurdaga maid galgá fuomášit buot doaimmas: 
Ovdal artihkal 38 suodjalii dušše vuollel 15-jahkásaččaid mánáid oassálastimis soahtedoibmii. Jagi 2000 dahkkon mánáidkonvenšuvnna lassibeavdegirji "Mánáid oassálastimis konflivttaide main leat vearjjut mielde" bajidit ahkeráji 15 jagis 18 jahkái. Dát lassibeavdegirji bođii fápmui guovvamánu 12. b. 2002. Nuppi lassibeavdegirji gieđahallá mánáide guoski olmmošgávppi, mánáid ávkkástallama prostitušuvnnas ja mánáidporno. Dát nuppi lassibeavdegirji bođii fápmui ođđajagimánu 18. b. 2002.
Historjá.
Ovdal dálá skábmamánu 20. b. 1989 dohkkehuvvon konvenšuvnna lei "Oktasašjulggastuš mánáid vuoigatvuođaid birra" (, ), mii dohkkehuvvui skábmamánu 20. b. 1959.
Mánáid vuoigatvuođaid konvenšuvnna vuođđun lea jurdda ahte máná olmmošvuoigatvuođain deattuhuvvojit earenoamáš fuolaheami ja divššu maid rávesolbmot eai dárbbaš.
Konvenšuvdna lea váikkuhan máŋggain vugiin sisriikkalaš láhkaásaheapmái. Earenoamážit mánáid oassálastinvejolašvuođaid lasiheapmi konvenšuvdnii lea váikkuhan sihke jurddašan- ja doaibmandásis.
Cuoŋománu 2018 rádjái Ovttastuvvan našuvnnain 193 lahttoriikkain 192 lea vuolláičállán ja ratifiseren konvenšuvnna. Áidna riika mii ii leat ratifiseren konvenšuvnna lea Amerihká ovttastuvvan stáhtat. Maŋimuš riika mii lea ratifiseren konvenšuvnna lea Lulli-Sudan jagi 2015.
Eurohpá olmmošvuoigatvuođasoahpamuš

Eurohpá olmmošvuoigatvuođasoahpamuš, Eurohpálaš olmmošvuoigatvuođakonvenšuvdna, Eurohpá ráđi oktasašsoahpamuš olmmošrivttiid ja vuođđofriddjavuođaid suddjema várás, Eurohpa olmmošriektesoahpamuš, dahje Eurohpá olmmošvuoigatvuođaid ja vuođđofriddjavuođaid suodjaleaddji konvenšuvdna lea riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođakonvenšuvdna man leat dohkkehuvvon eanemusat Eurohpá riikkain. Álgoálgosaš soahpamuša leat dahkan ja dohkkehan dát riikkat mat leat Eurohpáráđi miellahttostáhtan skábmamánu 4. b. 1950. Dál leat 44 vuolláičálli riikka, go Nuorta-Eurohpá riikkat ja Sovjetlihtu ovddeš dásseválddit leat dohkkehan soahpamuša. Suopma dohkkehii soahpamuša miessemánu 1989 ja okta jahki dan maŋŋá dát bođii Suomas fápmui. Soahpamuša dohkkehan riikkat čatnasit dáhkidit láhkaásaheamistis ja vuoigatvuođageavadisttis soahpamušas máinnašuvvon vuoigatvuođat buohkaide, maiddái olgoriikalaččaide geat gullet riikka jurisdikšuvdnii.
Geatnegasvuohta doahttalit olmmošvuoigatvuođasoahpamuša mearrádusaid lea eiseválddiin nugo duopmostuoluinge. Juos ovttaskas olmmoš oaivvilda ahte su vuoigatvuođat leat rihkkojuvvon, dát sáhttá váidalit ášši Eurohpáráđđái gullevaš Eurohpá olmmošvuoigatvuođaduopmostullui. Juos olmmošvuoigatvuođaduopmostuollu gávnnahii ahte dán vuoigatvuođat leatge rihkkojuvvon, duopmostuollu sáhttá mearridit soahpamušriikka máksit buhtadusa dán dihte. Váidalusa gáibádussan lea muđui ahte dát ovttaskas olmmoš lea geavahan ruovttueatnama iežas váidalusvugiid, ovdamearkan Suomas dát lea váidán alimus riektedási rádjái.
Suddjen olmmošvuoigatvuođat.
Olmmošvuoigatvuođasoahpamušas ja dán lassibeavdegirjjis čuovvovaš olmmošvuoigatvuođat leat suddjen ee.:
Vuoigatvuohta iežas gillii

Vuoigatvuohta iežas gillii lea vuođđovuoigatvuohta man vuođul buot olbmuin lea vuoigatvuohta geavahit, ovddidit ja bajásdoallat iežas eatnigiela sihke muitalit áššiid ja jurdagiid almmolaččat iežas eatnigillii. Muhtin riikkain gielalaš, kultuvrralaš dahje etnalaš vehádagaid vuoigatvuohta geavahit iežas eatnigiela lea viggan gáržžidit, omd. go vehádat viggojuvvo suddadit dahje assimileret majoritehtakultuvrii.
ON Ekonomalaš, sosiálalaš ja čuvgehuslaš vuoigatvuođaid guoski riikkaidgaskasaš oktasašsoahpamuša artihkal 15 mielde ovttaskas olbmos lea vuoigatvuohta oasseváldit kultureallimii ja soahpamušriikkain lea geatnegasvuohta fállat doaibmabijuid mat leat vealtameahttumat čuvgehuslašvuođa viiddideapmái ja ovddideapmái. Eurohpá sosiála vuođđogirji geatnegahttá Eurohpáráđi ovddidit ja álkidahttit vejolašvuođaid mielde sisafárrejeddjiid mánáid eatnigiellaoahpahusa ja maiddái vuostáiváldinriikka giela oahpaheami sisafárrejeddjiide.
Suomas.
Suoma vuođđoláhka dorvvasta suopmelaččaide vuoigatvuođa geavahit duopmostuoluin ja eará eiseválddiid olis ieža giela, suoma- dahje ruoŧagiela. Seamma láhkai dáhkiduvvojit suoma- ja ruoŧagiel álbmogiid čuvgehuslaš dárbbut. Dasa lassin vuođđolágas mearriduvvo dan ahte sápmelaččain eamiálbmogin, románain ja eará joavkkuin lea vuoigatvuohta bajásdoallat ja ovddidit iežas giela ja kultuvrra. Suoma vuođđolágas mearriduvvon vuoigatvuođat leat dárkileappot mearriduvvojit Suoma giellalágas. Dasa lassin sápmelaččaid ja seavagielalaččaid vuoigatvuođat mearriduvvon eará lágain. Sisafárrejeddjiin lea lága mielde vuoigatvuohta bisuhit iežas giela ja kultuvrra.
Spábbačiekčama máilmmimeašttirgilvvut

Spábbačiekčama máilmmimeašttirgilvvut lea turneren man Riikkaidgaskasaš spábbačiekčanlihttu Fifa lágida. Juohke njelját jagi máilmmi buoremus riikkajoavkkut gilvalit das gii vuoitá meašttirvuođa. Gilvvut lágiduvvojedje vuosttaš geardde jagi 1930 ja dán láhkai joatkašuvai juohke njealját jagi, earret jagiid 1942 ja 1946 nubbi máilmmisoađi geažil. Dálá meašttir lea Duiska, mii vuittii 2014. Riika mii lea menestuvvan eanemusat lea Brasilia golmmain golliin. Brasilia leage maiddái dat áidna riika mii lea searvan buot gilvvuide 1930 rájes.
Hans Christian Andersen

Hans Christian Andersen (cuoŋománu 2. b. 1805 Odense, Funen, Dánmárku-Norga – borgemánu 4. b. 1875 Østerbro, Københápman, Dánmárku) lei dánskalaš girje- ja diktačálli.
Yny lhyvyr hwnn

Yny lhyvyr hwnn lea vuosttaš girji mii čállojuvvui kymragillii. Girjji čálii aberhonddulaš Sir John Price gii gulai ádelii ja lei Cymru ja rádjeguovlluid čálli. Girjji prentii Edward Whitchurch Londonis jagi 1546.
Girjji namma boahtá girjji golmma vuosttaš sánis ja mearkkaša "Dan girjjis" sámegillii. Cymru álbmotgirjerádjosa čoakkáldagas lea máilmmi áidna gáhppálat "Yny lhyvyr hwnn" -girjjis. Girji gulai dan vuođđočoakkáldahkii man Sir John Williams skeŋkii girjerádjosii jagi 1908.
Ynys Enlli

Ynys Enlli () lea Kymraeatnama guđát stuorimus suolu eatnama davveoasis Llŷna njárgga oarjegeažis. Suolu lea 2,5 kilomehtera guhkki ja dan alimus báiki Mynydd Enlli badjána 167 mehtera mearragierraga bajábeallái. Viidodat lea 180 hektára ja mátki nannánii golbma kilomehtera. Dušše moadde olbmo ássá dán áigge sullos, muhto doppe lea hostealla gussiide. Sullui beassá fatnasiin Porth Meudwy hápmanis Aberdaron gilis.
Historjá.
Sullo oarjeoasis gávdnon ditnu bihtát duođastit, ahte Ynys Enllis leat leamašan olbmot jo sullii 1000–2000 jagi ovdal Kristusa. Bassi Cadfan () vuođđudii kloastara sullo davvegeahčái 500-logus maŋŋel Kristusa. Dat šattai fargga dehálaš báikin bassivádjoleddjiide ja árbedieđu mielde juobe 20 000 bassi olbmo leat hávdáduvvon sullui. Álgoálgosaš kelttalaš kloasttar buhttejuvvui 1200-logus Bassi Maria augustinolaš kloastariin (), muhto datge duššai jagis 1537, go Eŋglándda gonagas Henrik VIII () fallehii sullui. Dan maŋŋá Ynys Enlli lei mearrarievváriid ássanbáikin gitta dasa, go suolu šattai Niwbwrcha lordda opmodahkan ja dohko vuođđuduvvui eanadolliid ja guolásteddjiid gilli 1700-logu gaskamuttus.
1700-logu loahpas Ynys Enlli oaččui iežas "gonagasa" (), gean bargu lei čoaggit vearuid ja čoavdit ássiid gaskasaš riidduid. Ii leat dieđus, mii lei vuosttas gonagasa namma ja mo árbevierru álggii, muhto oktiibuot vihtta olmmoš gearggai bargat Enlli gonagassan ovdal jagi 1926, goas árbevierru nogai maŋimus gonagasa Love Pritcharda jámidettiin.
Jagis 1821 válbmanii 30 mehtera alla Enlli čuovgatoardna (), guhte lea olles Stuorra-Britannia alimus njealjehasa hápmásaš čuovgatoardna. Jagis 1913 sullos lei čuovgatoartna huksehusaid lassin guoktenuppelohkái viesu, guđiin stuorimus oassi ledje eanadolliid dálut. Mánát ožžo skuvlaoahpahusa sullii guokte diimmu juohke beaivve. Jagis 1953 sullui vuođđuduvvui loddedutkanstašuvdna ja jagis 1979 Ynys Enlli Vuođđudus () osttii olles sullo ulbmilin gáhttet dan luonddu, huksehusaid ja arkeologalaš čuozáhagaid.
Behtolaš ustibat

Behtolaš ustibat leat guovtti giela sánit mat leat sullalaga muhto mearkkašumit earránit. Namahus boahtá álggus fránskkagielas "faux amis". Behtolaš ustibat váttásmahttet ođđa gielaid oahppama, dasgo olbmot dávjá ribahit boastut dulkot. Behtolaš ustibiid sátnelistu dáidá boahtit ávkin giellaoahpahallái, ja lea buorre neavvu oahpaheaddjiide.
Ovdamearkkat.
Julevsámegielas.
Julevsámegiela ja davvisámegiela sullasaš sánit sáhttet deavdit máŋgga čuođi siiddosaš girjji ja iešguđet gielaid hállit gulahallet bures. Dattetge sáhttá bártidit jos ii dovdda muhtin spiehkastagaid.
Ynys Aberteifi

Ynys Aberteifi () lea Kymraeatnama logát stuorimus suolu Ceredigiona eanagottis Teifi-joga njálmmis Gwberta gili buohta. Aberteifi gávpotge ii leat guhkkin eret. Dán áigge suolu lea ássameahttun, muhto doppe lea gávdnon bronsaáigásaš hávdebáiki. Suolu lea luonddugáhttenguovlu ja doppe doaibmá maiddái gussiide rabas šibitgárdi.
Maen y Bugail

Maen y Bugail () lea suolu Kymraeatnamis.
Ynys Amlwch

Ynys Amlwch () lea suolu Kymraeatnamis.
Ynys Arw

Ynys Arw () lea suolu Kymraeatnamis.
Ynys Badrig

Ynys Badrig () lea suolu Kymraeatnamis.
Ynys Dysilio

Ynys Dysilio () lea suolu Kymraeatnamis.
Ynys Lawd

Ynys Lawd () lea suolu Kymraeatnamis.
Ynys Seiriol

Ynys Seiriol () lea suolu Kymraeatnamis.
Ynys yr Halen

Ynys yr Halen () lea suolu Kymraeatnamis.
Ynysoedd y Moelrhoniaid

Ynysoedd y Moelrhoniaid () lea suolojoavku Kymraeatnamis.
Davviriikkat

Davviriikkat leat geográfalaš ja kultuvrralaš guovlu Davvi-Eurohpás. Davviriikkaide gullet Islánda, Dánmárku, Norga, Suopma ja Ruoŧŧa. Maiddái Dánmárkku iešstivrejeaddji guovllut Ruonáeanan ja Fearsullot, Norgga Svalbárda ja Jan Mayen, ja Suoma iešstivrejeaddji eanangoddi Ålánda gullet Davviriikkaide. Davviriikkaid almmolaš parlamentaralaš orgána lea Davviriikkaid ráđđi, mii ásahuvvui 1952. 
Ruoŧagiella, dánskkagiella ja dárogiella leat nu lahkalagaid ahte čállojuvvon teaksta iešguđet gillii lea ipmirdahtti buot riikkain.
Meahcceheabuš

Meahcceheabuš dahjege meahcceheasta lea eallišládjá mas lea oktasaš máddu go dámis hehpošis. Eanas meahccehehpošat leat luottahuvvan go olmmoš vikkai ruossalahttit daid dámis hehpošiiguin. Guhká lea leamaš dihtosis ahte áidna meahcceheabuš mii cevzzii lea vuollešládjá Przewalskiheabuš. Easkka báliid goittotge dutkit čađahedje DNA-analysaid mat čujuhedje dasa ahte Przewalskiheabuš lea vuolgán dámis heabuššlájás do 5000 jagi áigi. Dat diehtu geažida ahte buot meahccehehpošat ležžet jávkan.
Davvi-Amerihkás gávdno Mustang nammasaš heabušnálli. Dat eai leat meahccehehpošat muhto baicce meahcáiduvvan hehpošat maid espánnjalaš konkistadorat bukte 1500-logus.
Marja Helander

Marja Helander (r. borgemánu 29. b. 1965 Helssegis, Suomas) lea Suoma citysápmelaš govvejeaddji, dáiddár ja filbmadahkki. 
Biografiija.
Marja Helander riegádii borgemánu 29. b. 1965 Suoma bealde Helssegis mas son orru ja bargá dálge. Helandera eatni lea suopmelaš ja su áhčči lea sápmelaš Ohcejogas eret. Vaikko Helander šattai bajás Helssegis, son doalai luomuid Ohcejogas. 
Helander studerii Helssega universitehtas jagiid 1985–1986. Dan maŋŋel son studerii njuohtama Liminka dáiddaskuvllas jagiid 1986–1988 ja govvadáidaga Lahti dáiddainstituhtas jagiid 1988–1992. Dasto son studerii govvema ja gárvvásmii dáiddamagisttarin Dáiddauniversitehta govvadáiddaakademiijas Helssegis jagi 1999. Danin go Helandera eatnigiella lea suomagiella iige sámegiella, son fárrii Anárii mas son studerii sámegiela ja -kultuvrra Sámi oahpahusguovddážis.
Govastis Helander dávjá gieđahallá suopmelaččaid ja sápmelaččaid kultuvrra deaivvadeami ja iežas identitehta. Ovdamearkan su loahppabarggus "Sukupolvet" jagi 1992 Lahti dáiddainstituhtas Helander guorahalai ja suokkardii iežas sámeidentitehta dán perspektiivvas ahte son lea helssetlaš sápmelaš. Seamma jagi lei su vuosttaš sierra čájáhus Helssega ruovdegeaidnostašuvnnas.
Dan maŋŋel Helander lea duddjogoahtán čullosiid ja installašuvnnaid ja geavahišgoahtán ee. bohccočoarvvi eahpeárbevirolaččat. Son lea govven sápmelaččaid gaskavuođa ruvkeindustriijai ee. "Silence – Jaskes eatnamat" -prošeavtta govaiguin ja videoiguin. Oanehisfilmmaiguin fas Helander lea buktán oaiviliiddis Sámi oamastangaskavuođaid ja -rivttiid hárrái. Jagi 2016 Helander guovttos Outi Pieskiin cuiggodeigga dáládáidága musea Kiasma Jenni Hiltunena videodáiddafilmma oastimis musea čoakkáldagaide danin go filmmas nissonat dánsot ja jorahit bađaset albmáid fákegávttit badjelis. Seamma jagi Helander, Pieski ja Pauliina Feodoroff gáibidedje Nordea-báŋkku geassádit ruhtadeamis Dakota Access Pipeline -oljobohcci mii huksejuvvui miellačájáhusaid fuolakeahttá dattetge Standing Rock Sioux -reserváhtii Davvi-Dakotas USA:s.
Stáhta visuálalaš dáidagiid doaibmagoddi juolludii Helanderii viđa jagi dáiddárveahkkeruđa jagi 2015.
Outi Pieski

Outi Pieski dahje Čiske-Jovsset Biret Hánsa Outi (r. 1973 Helssegis, Suomas) lea Suoma citysápmelaš govvadáiddár gii ovttastahttá dáidagisttis sihke duoji ja dáládáidaga. Pieski njuohtá ja ráhkada installašuvnaid. 
Biografiija.
Outi Pieski riegádii jagi 1973 Helssegis, Suomas. Dál orru ja bargá Pieski sihke Helssegis ja Ohcejogas. Pieski eatni lea suopmelaš Askolas eret ja su áhčči lea sápmelaš Ohcejogas eret. Vaikko Pieski šattai bajás Helssegis, son doalai luomuid Ohcejoga Dálvadasas áhkus luhtte. 
Pieski váccii Helssega govvadáiddalogahaga. Logahaga maŋŋel son bázii Helssegii ja studerii govvadáiddaga Dáiddauniversitehta govvadáiddaakademiijas mas son gárvvásmii govvadáiddaga magistterin jagi 2000. Duoji son lea studeren Sámi oahpahusguovddážis Anáris. Duodjái lassin son lea lohkan sámegiela ja -kultuvrra seamma skuvllas jagi 1997.
Pieskis lea maiddái čájahusat dáiddaduoji Davviriikkaid olgobealde. Ovdamearkan Londona Southbank Centre diŋgui sus stuorra dáiddabarggu jagi 2016 ja dát riessandáiddabargu "Falling Shawls" lei olles jagi 2017 doppe oidnosis.
Pieski oaččui Mänttä govvadáiddabálkkašumi jagi 2001. Jagi 2016 Suoma Dáiddasearvi mieđihii Pieskii William Thuring -nammabálkkašumi. Ovtta jagi maŋŋel Pieski oaččui Suoma dáiddaakatemiija bálkkašumi. Sivat bálkkašumi mieđiheapmái leat “Pieski dáidaga earenoamašvuohta, áidnalunddotvuohta ja áigeguovdilis stiila”. Seamma jagi Dáidaga ovddidanguovddáš Taike mieđihii Pieskii veahkkeruđat čájáhus- ja dáiddaduodjegoluide.
Jagi 2016 Pieski guovttos Marja Helanderiin cuiggodeigga dáládáidága musea Kiasma Jenni Hiltunena videodáiddafilmma oastimis musea čoakkáldagaide danin go filmmas nissonat dánsot ja jorahit bađaset albmáid fákegávttit badjelis. Seamma jagi Helander, Pieski ja Pauliina Feodoroff gáibidedje Nordea-báŋkku geassádit ruhtadeamis Dakota Access Pipeline -oljobohcci mii huksejuvvui miellačájáhusaid fuolakeahttá dattetge Standing Rock Sioux -reserváhtii Davvi-Dakotas USA:s.
Tomas Colbengtson

Tomas Colbengtson (r. 1957 Bearkoenvuemies, Deartnás, Ruoŧas) lea lullisápmelaš govva- ja lássadáiddár.
Biografiija.
Tomas Colbengtson riegádii 1957 Bearkoenvuemies, Deartnás, Ruoŧas. Doppe son maiddái šattai bajás. Dál son orru ja bargá Stockholmmas.
Matti Aikio (dáiddár)

Matti Aikio (r. 1980 Vuohčus, Soađegilis, Suomas) lea Suoma sápmelaš dáiddár ja filbmadahkki.
Per Isak Juuso

Per Isak Nikolaus Juuso (r. miessemánu 1. b. 1953 Gárasavvonis, Ruoŧas) lea Ruoŧa sápmelaš duojár ja dáiddár.
Biografiija.
Per Isak Juuso riegádii miessemánu 1. b. 1953 Gárasavvonis, Ruoŧa bealde boazodoallobearrašii ja šattai bajás Mertajärvis Gárasavvonis oarjelullelaččas. Juuso lea oahppán duoji su váhnemiin. Dál Juuso orru ja bargá Mertajärvis.
Maŋŋeleappos son studerii metálla ja gráfalaš plánema. Son lea oahppan ollu ee. tekstiiladáiddáris Wanja Djanaieff (r. 1941) 1980-logus. Son lea maiddái lohkan pedagogihka Sámi allaskuvllas Guovdageainnus.
Ođđajagemánu 2012 son oaččui Sámi Dáiddárráđis 200 000 NOK-árvosaš bargostipeandda.
Gáldut.
[[Kategoriija:Riegádeamit 1953]]
[[Kategoriija:Sámi dáiddárat]]
[[Kategoriija:Ruoŧŧelaš dáiddárat]]
Britta Marakatt-Labba

Britta Margareta Marakatt-Labba, (r. čakčamánu 18 b. 1951 Ađevuomas, Gárasavvonis, Ruoŧas) lea Ruoŧa sápmelaš tekstiila- ja govvadáiddár. Son lei mielde Máze-joavkkus.
Biografiija.
Marakatt-Labba lea okta ovccis mánás geat riegádedje badjesápmelaš bearrašii. Go son lei 5-jahkásaš, su áhčči jámii. Su eadni Anna Maria Nutti bajásgesii buot ovcci máná okto.
Son studerii Sunderby álbmotallaskuvllas () jagiid 1971–1973. Jagiid 1974–1978 Marakatt-Labba studerii Göteborgis Dáiddaindustriijaskuvllas () mas son gárvvásmii tekstiiladáiddakandidáhtan. Jagiid 1999–2002, son studerii Sámi allaskuvllas Guovdageainnus.
Jagi 2014 Marakatt-Labba nammaduvvo gudnedoavttirin Upmi universitehtas.
Suohpanterror

Suohpanterror lea sápmelaš dáiddáriid dáiddarkollektiiva.
Ingunn Utsi

Ingunn Eldbjørg Utsi (r. skábmamánu 1948 Reihvákki Stránddás Davvinjárggas Finnmárkkus) lea Norgga mearrasápmelaš bázzedahkki, málár ja govvasárgu.
Anders Sunna

Börje Karl "Anders" Sunna (r. 1985 Gironis, Ruoŧas) lea Ruoŧa sápmelaš kollášadáiddár.
Nils Nilsson Skum

Nils Nilsson Skum (cuoŋománu 13. b. 1872 – juovlamánu 27. b. 1951 Šiškkás, Jielleváris, Ruoŧas) lei Ruoŧa sápmelaš dáiddár ja duojár.
Biografiija.
Nils Nilsson Skum riegádii go su bearaš lea fárreme Guovdageainnus Váhčirii. Su váhnemat Nils Thomasson Skum ja Margareta Nilsdotter leaigga badjesápmelaččat ja Skumge barggai badjeolmmožin stuorra oassi eallimis.
Skum jámii jagi 1951 ja son hávdáduvvui Čohkkirasa suohkana Poikkijärvi girkosiidii.
Čibberefleaksa

Čibberefleaksa lea refleaksa mii šaddá go dearppasta aiddo vuolil čibbeskálžžu. Doaktárat lávejit dearppastit dakko go isket doaibmágo refleaksa albmaláhkai. Ovdabeale badjeváhká suotna johtá čibbeskálžžu bajábeal ja go dearppasta sutnii dat deahkki iešalddes oatnu. Dat lea dainna lágiin ahte dearppastettiin deahkki guhkko veaháš ja sádde signála čielgeađđamii mii máhcaha signála mii dagaha ahte deahkki oatnu. Go ovdabeale badjeváhkká oatnu olmmoš čievččasta. Nearvasignála ii jođe guovddášnearvafierpmi bokte.
Vuoiŋŋašskoađđi

Olbmos leat golbma vuoiŋŋašskoađi dahje vuoiŋŋašcuocca (). Siskkismuš skoađđi lea dimis, gaskkamus lea dego fierbmi oaidnit ja olggumuš lea garas. Vuoiŋŋašskoađit suodjalit vuoigŋašiid. Olggumuš garra skoađđi lea oaiveskálžžu vuostá. Gaskkamuš skoađis meningeoma-nammasaš borasšládjá čuožžila. Čielgeađđamis leat maiddái skoađit.
Guovddášnearvafierbmi

Guovddášnearvafierbmái gullet vuoigŋašat ja čielgeađa. Vuoiŋŋašoassi mii laktá daid guoktá oktii lea vuoiŋŋašmátta. Čielgedávttit ja oaiveskálžu suodjalit guovddášnearvafierpmi. Das lea vilges ávnnas ja ránes ávnnas.
Listu Itália presideanttain

Dát lea listu Itália presideanttain. Listu lea kronologalaš.
Itália presideanta

Itália dásseválddi presideanta () lea Itália stáhtaoaivámuš. Presideantta válljejit čiehča jagi áigodahkii Itália parlameanta ja golbma sáttaolbmo Itália viđa iešstivrenguovllus earret Aostavákkis mas lea dušše okta sáttaolmmoš. Itália vuođđolága artikla 84 mielde presideanttaevttohas ferte leat Itália riikkavuloš, unnimustá 50-jahkásaš maŋimustá válljenbeaivve ja sis ferte leat Itálias dievaslaš riikkavulošvuoigatvuođat.
Dálá presideanta lea Sergio Mattarella gii álggii virgái guovvamánu 3. b. 2015. Vaikko son lea riikka guoktenuppelogát presideanta, son lea vuosttaš Sisilias eret.
Presideantta virgeásodat lea Quirinal-šloahtta Romas.
Basshunter

Jonas Erik Altberg, buorebut dovdon namain Basshunter (riegádan , Halmstad, Ruoŧŧa) lea ruoŧelaš lávlu, musihkkabuvttadeaddji ja DJ. Son lávlu sihke ruoŧagillii ja eŋgelasgillii.
Basshunter ráhkada elektrovnnalaš eurodance- ja eurotrance-musihka ja šattai dovddusin jagis 2006 lávlagiin ”Boten Anna”, mas šattai stuorra hitta Davviriikkain. Nubbi dovddus Basshunter lávlla lea ”Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA” (dahje dušše ”DotA”). Dáin guovtti lávlagiin son lea maiddái ráhkadan eŋgelasgiel veršuvnnaid, main lea seamma melodiija, muhto eará fáddá ja lyrihkka (”Now You're Gone” ja ”All I Ever Wanted”).
DJ

DJ lea eŋgelasgiela sániid "disc jockey" oanádus, mii sullii mearkkaša "skearrojođiheaddji". DJ lea dat gii čuojaha musihka olbmuid ovddas ja vállje musihka olgobáikkis. DJ:a reaiddut leat ovdamearkka dihte skearrut, dihtor dahje eará čuojanasat. Son sáhttá čuojahit idjaklubbas, feasttain dahje eará vásuin. 
DJ:a bargu.
DJ:a bargu lea ovddimustá guoimmuheapmi. Son bargá dilálašvuođa mielde ja sáhttá juogu ieš válljet musihka dahje váldit vuostá guldaleaddjiid sávaldagaid lávlagiid hárrái. Muhto ferte ieš mearkkašit movt guldaleaddjit láhttet ja lihkadit ja válljet musihka dađistaga. 
DJ ferte čađat čuovvut mielde go ođđa musihka ilbmá ja go ođđa musihkkárat beakkihit. 
Son galgá maid čuojahit dainna lágiin ahte musihkka njuovžilit molsašuvvá čuvvovaš lávlagii ja ii boatkan bihtáid gaskka. Muhtumin olmmoš illá gullá go nubbi bihtá álgá dasgo DJ'a áigumuš lea ahte bihtáid dávttat leat ovttaláganat. 
DJ sáhttá maid bargat musihkkárin ja ieš mikset ieđguđet musihkkastiillaid. Son heiveha musihka rytmma nu ahte sáhttá vuohkkasit dánset dan mielde.
Lávlun

Go olmmoš lávlu de jienada nu ahte šaddá musihkka. Lávlun dáidá leat olbmuid boarráseamus ja maiddái álkimus vuohki ovdanbuktit musihka. Lávlun earrána hámi dáfus hupmamis, dasgo lávludettiin nuohttaallodat molsašuvvá. 
Lávlun gávdno maiddái ealliid máilmmis. Lottit ja fállát lávlot gulahallan dihte guhtet guimmiideasetguin.
Musihkkabuvttadeaddji

Musihkkabuvttadeaddji lea dat olmmoš gii lágida musihka báddema. Dat gokčá sihke dáiddalaš beali, namalassii mo musihkka čuodjá, ja dat gokčá maiddái dan administratiiva barggu. Musihkkabuvttadeaddji sáhttá veardidit filbmabuvttadeaddjiin. 
Buvttadeaddjis lea máŋggalágan rollat. Son lágida báddensešuvnnaid, ofelastá ja hárjeha musihkkáriid, dárkkista báddema ja miksema. 
Sápmelaš buvttadeaddjit.
Jussi Isokoski lea sápmelaš buvttadeaddji gii jođiha Tuupa Records skearrosearvvi. Dat oaččui Áillohaš musihkkabálkkášumi 2014. SomBy, Áilu Valle, Amoc, Irdon, Ulla Pirttijärvi-Länsman ja Vilddas leat artisttat ja joavkkut geaiguin Isokoski lea bargan ja buvttadan ođđalágan sámi musihka.
Gena

Gena leat árbbálaš dieđuid ovttadat. Gena sisttisdoallá ovdamearkka dihte dan mo ráhkada dihto proteiinna. Sáhttá veardidit dan koda málestanrávvagiin. Dihtolágan koda vástida dihtolágan proteiidnii. Genehtalaš koda lea čállojuvvon nukleotiiddaiguin. Nukleotiida lea ávnnas mas lea golbma oasi: bása, sohkkar ja fosfáhta. Básat lea min genehtalaš alfabehta, mas leat njeallje bustávva. Adeniidna (A), guaniidna (G), sytosiidna (C) ja tymiidna (T). Golbma bása ráhkadit ovtta genehtalaš sáni, mii gohčoduvvo kodonan. Kodona gis vástida dihto aminosivrii. Aminosivrat gis ráhkadit proteiinnaid. 
Olbmuid genat.
Olbmos lea 22 000 gena. Dat leat gittalagaid guhkes báddin man namma oaniduvvo DNA (deoksiribonukleiidnasivra).