tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Suvisaamen kieli

Suvisaamen kieli ("åarjelsaemien gïele") on uralilazen kieliperehen suomelas-ugrilazeh kielijoukkoh kuului saamilaine kieli.
Kirjaimikko.
Aa,Bb,Dd,Ee,Ff,Gg,Hh,Ii,Ïï,Jj,Kk,Ll,Mm,Nn,Oo,Pp,Rr,Tt,Uu,Vv,Yy,Ææ(Ää),Öö(Øø).
Eswatini

Eswatini, Eswatini kuningaskundu, vuoteen 2018 asti Svazimua, Svazimuan kuningaskundu libo eSwatini on valdivo Suvi-Afriekas. Suves, liidehes, päivänlaskus da pohjazes se rajoittuu Suvi-Afriekanke, päivännouzus Mozambikanke. Virralizet ollah anglien kieli da svati. Virralline piälinnu on Mbabane, kunigas- da parluamentupiälinnu on Lobamba. Muan pinduala on 17 363 km². Rahvahan lugumiäry on 1 185 000 hengie.
Svuad'bu

Svuad'bu on pruazniekku, kudai pietäh kirjoihmenendän lujittamizekse libo sen kunnivokse. Svuad'bah liittyjät tavat vaihtellah äijän eri kul'tuuroin välil. Yhtelläh enimis kul'tuurois on tavannu, ku andilas mugai ženihy šuorivutah tavanmugastu parembih sobih, da gostile on varustettu äijän hyviä syömisty. Svuad'bugost'ua voibi olla ylen äijy, yhtelläh tavan mugah vähimyölleh andilahan da ženihän lähisugu.
Eri uskondolois on omaluaduzet svuad'buperindöt, no uskondolois on sežo äijän kanzallistu vaihteluu. Eriuskolazien välizes svuad'bas voibi olla tabua mollembien oman uskondon svuad'buperindölöis. Erähis kul'tuurois svuad'bah libo kirjoihmenendäh ei liity nimittustu uskondollistu ritualua, erähis kul'tuurois ei pietä ni svuad'bua. Ezimerkikse Pohjas-Amerikan eskimot ei pietä svuad'bua, ga andilas vaiku muutti ženihän kodih.
Karjalaine svuad'bu.
Karjalazeh svuad'buperindöh kuuluu mm. itkut. Net oldih oza andilahan koispäi da perehespäi lähtendyritualua, kudai valmisti andilahan siirdymisty uudeh azemah da liittymisty uudeh suguh. Karjalazeh svuad'bah da svuad'buperindölöih näh on luajittu vuvvennu 1921 fil'mu Suojärven Kuikkaniemes.
Sygyzy

Sygyzy on yksi nelläs vuvvenaijas. Muut ollah talvi, kevät da kezä. Sygyzy tulou kerras kezän jälles. Sygyzyn kuut ollah syvyskuu, ligakuu da kylmykuu.
Syksyn sävel (pajo)

Syksyn sävel on Juice Leskizen kirjutettu da säveldetty pajo vuvvel 1975. Se on yksi Juicen suurimii hittilöi da Suomen kaikkii suozitumbii ”tulirob'logituarupajoloi”. Tekstu algau sanoil: "Katu täyttyy askelista" / "Elämä on kuolemista."
Juice ei nikonzu ozallistunuh pajol suomelazeh Syksyn sävel -kilbah, ga pajon nimi on kui protestu kilbua vastah. Sanotah buito Juice olis sanonuh, ku ”Marilyn” ei menestynyh sit kilvas, što häi luadiu sit omassah Syksyn sävelen.
”Syksyn sävel” ilmestyi enzimäizen kerran singlenny vuvvennu 1975, b-puolenke ’’Vaimoni on Frankenstein”. Singlen piästi ilmah Love Records.
Vuvvennu 1981 ”Syksyn sävel” jullattih Juice Leskinen Slaman ozutettunnu Tuuliajolla-gastrolin liveal'bomal "Tuuliajolla (eli ballaadeja Saimaalta)". Sen ollah pajatettu diskalle dai äijät toizet pajattajat, kui Tapani Kansa. ”Syksyn sävel” on ližäkse piästetty ilmah monis školoin muuzikkukirjois.
Syvyskuu

Syvyskuu on vuvven yheksäs kuu. Sidä enne on elokuu da sen jälles tulou ligakuu.
Syömine

Syömine (mon. syömizet) on moine aineh, kudamua ristikanzu syöy da käyttäy energien suamizeh.
Tuotando.
Syömizii suajah vil'l'as, keriändäl, mečästämäl da kazvattamal žiivattoi. Syvvä voibi žiivattoloin lihua, maiduo, jäiččiä, metty, muarjua, gribua da toizii einehii. Tavan mugah elättilöi, kudamii rahvas kazvattau syödäväkse, kučutah žiivatoikse. Syömizien tuotando on muailman suurin da tulokkahin tevolližuonala.
Valmistus.
Syömizienvalmistus on syömizen valmistamistu erilazis einehis. Syömizienvalmistuksen erilazien tavoin tarkoituksennu on parandua einehien maguu, helpottua syömizien sulattamistu da niilöin säilyttämisty.
Sähkötehniekku

Sähkötehniekku on sähkyö da sähkömagnietismua hyövyndäi da tutkii tehniekanšuaru. Sähkötehniekku on sežo tevollizuonala. Tänäpäi sähkötehniekku on jagavunnuhes monih tevollizuon-, tiijon- da tehniekanaloih da on merkittäi šeikku nygyaigazes tevollizes yhteskunnas.
Sändäm

Sändäm () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Koveran kyläkundah.
Se sijoittuu lammen rannal.
Kyläs on voinal (1941 – 1944) tapettuloile saldattoile histourien mustomerkit.
Vie täs on Sändämän naizien manasteri (ven. Сяндемский Успенский женский монастырь).
Säpsy

Säpsy on pos’olku Karjalan tazavallas Priäžän kanzallizes piiris D’essoilan kyläkunnas.
Se sijoittuu Siämärven päivännouzurannal, Säpsän jovenladvas.
V. 2010 täs rakendettih časounu (Часовня Василия Великого).
Säpsän rahvahan lugumiäry.
V. 1989 Säpsäs eli 755 hengie, v. 2002 – 527 hengie.
Säveldäi

Säveldäi libo kompoziittoru on ristikanzu, kudai luadiu muuzikkua. Tavan mugah säveldäi kirjuttau omassah muuzikuallizet kompozitsiet mustoh nuottukirjutuksel.
T'ul'pan

T'ul'pan (lat. Túlipa) on monivuodehine liiliirovun heinylaukkukazvi, nygöi on enämbi 80 lajii t'ul'panua. Enämbi kaikkie t'ul'panua on Pohjazen Iranan, Pamiro-Alain sego T'an'-Šan'an vuarois. 10-15 miljonan vuvven aigah t'ul'panat on levitty Ispaniedu, Marokkuo (päivänlaskupuoles), Baikal-alovehtu (päivännouzupuoles) da Siinain niemimuadu myö (suves).
Pohjazes meččyt'ul'panat kazvetah Šotlandies sego Skandinuavien suvirannikol.
Kai t'ul'panat voijah kazvua vuoru-, steppi- da hiekkumualois, kus on räkki, kuivu kezä, kylmy talvi sego lyhyt, lämmin da kostei kevät. T'ul'panan siemen kazvau kukindassah 3-7 vuvven aigah. Uvvet t'ul'panlaukat kazvetah joga vuottu (eroituksekse narcisoispäi). Keviäl t'ul'pan kukkiu, andau uuzii kukkii, a kukkinuh laukku kuolou. Kezäl (erähät t'ul'panlajit – talvelgi) laukun sydämes roih tulien vuvven kukku. Sygyzyl laukku työndäy juuret.
XVII. vuozisuan allus tässäh t'ul'panoi kazvatetah da myvväh Gollandies. Vuozinnu 2013-2014 t'ul'panoi oli jo läs 1800 lajii.
Tadžikistuanu

Tadžikistuanu (Persien: Тоҷикистон) libo Tadžikistuanan tazavaldu on valdivo Keski-Azies, endine Nevvostoliiton Tadžikistuanan sosialistine nevvostovaldivo. Se sijaiččou Pamiran vuarois. Tadžikistuanu on syväinmuavaldivo. Pindualan mugah Tadžikistuanu on pienin valdivo Keski-Azies. Muan pinduala on 142 000 km². Päivänlaskus da luodehes Tadžikistuanu rajoittuu Uzbekistuananke, pohjazes Kirgizienke, päivännouzus Kitainke, suves Afganistuananke. 
Piälinnu on Dušanbe. Rahvahan lugumiäry on 8 547 400 hengie.
Tahtahal

Tahtahal () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Anuksen linnukundah.
Se sijoittuu Anuksenjoven rannal.
Taido Kirjalližusluvettelo

Dubalov, N. Anusrandaine : pajokogomus / Karjalan Tazavallan kul`tuuruministerstvu ; Karjalan Rahvahan liitto ; L. F. Markianova [ym.]. - Petroskoi, 1995.
Oletteko käyneet Kontokissa? : Vienan piirileikkejä, lauluja ja tansseja / koonnut J. Vatanen. – Petroskoi : Arhippa Perttusen kulttuurisäätiö, 1996.
Muhorova,O. L`ošan päivy : pajozet pikkarazile lapsile / Ol`ga Muhorova, Irina Semakova. – Petroskoi : Periodika, 2011.
Pällinen, V. Kalevan kehto : laulukokoelma. - Petroskoi, 1996.
Saveljev, A. Meijan pajo : runo- da pajokogomus. - Petroskoi, 1998.
Turu-turu-tuššii... – Petroskoi : Periodika, 2005.
Vieljärven mäil : [nuotat] / pajokogomuksen kerännüh Emma Jolina ; Karjalan rahvahan liitto. – Petroskoi, 2003.
Virret karjelaziin kielellä / Oblastnoi kareljskoi naučno-metodičeskoi kabinetta. – Lihosljvlja, 1936.
Карельскойт ванханайгайзет рахвахат пает : Сборникка 1. / Карелиян научно-исследовательской культуран институтта ; сост. Ф, С. Титкова, К. Ф. Степпиева. –Петрозаводск : Каргосиздат, 1939.
Taj Mahal

Tadž Mahal (hindikse ताज महल, urdukse تاج محل) on mauzolei, kudai sijaiččou Agras Uttar Pradešan ozavaldivos Indies. On nostettu Suurmongouloin valdukunnan halliččii Šah Džahanan käskyn mugah mustokse synnytykses kuolluole mučoile Mumtaz Mahalale. Šah Džahan on sežo pandu mauzoleih mučoin vierele. Valgies mramoras luajitun mauzolein ližäkse arhitektuurukogonažuoh kuuluu puusto, veräi, mečet’, gost’ukodi. Mauzolei on čomendettu arvokivil da kalligruafiel.
Tadž Mahalua pietäh nygöi indoisluamilazen arhitektuuran suurimannu suavutuksennu. Čomuon periä se on nimitetty Unescon muailmanperindöobjektakse.
Mauzolei allettih nostua vuonnu 1632 da lopiettih vuonnu 1653. Sen nosti 20 000 neruo da muasterii. Srojimisty ohjai arhitektoroin nevvosto, kuduah kuultih Dešenov Anu, Makramat Hana da Ustad Ahmad Lahauri. Piäarhitektorannu pietäh Lahaurie, ga toizen versien mugah piäarhitiektorannu oli Isa Muhammed Efendi.
Kirvesmiehii tuodih ruadomuale kogo Suurmongouloin valdukunnan alovehel sego Keski-Aazies da Iranas. Tadž Mahal on nostettu enne muudu valgies mramoras, ga sih on käytetty ližakse 22 kallistu kiviluaduu. Rakendusaineh tuodih eri puolilpäi Indie da Keski-Aaziedu tuhanden slonan selläs. Valgiedu mramorua tuodih Makranas, Radžasthanas, ruskiedu hiekkukivie Fatehpur Sikiris, jašmua Pundžabas, nefritua Kitais, safirua Sri Lankas, hiildy Arabies da almuazoi Pannas.
Talkun

Talkun on vil’l’usyömine, kuduadu luajittih Karjalas tavan mugah kagras, ga pohjazes sidä luajittih ozrasgi. Jyvät keitettih da kuivattih päčis, sit net jauhottih käzikivel libo jauhotettih mel’l’ičäl. Talkunjauhoh ližättih hiilavua vetty da vähäine suolua, sit rodih sagei pudro. Talkun tulou ven’an sanas толокно; ven’an kieleh se on omaksuttu suves eläjis nomadikanzois. Talkun on olluh vie evässyömizenny, konzu miehet oldih mečästämäs. Jauhot oli helpo ottua keräle da niilöin segah pidi ližätä vaigu hiilavua vetty.
Kirjalližuttu.
Vilho Jyrinoja 1965: Akonlahden arkea ja juhlaa. Kansanelämän kuvauksia 2. SKS: Helsinki.&lt;br&gt;
Ilmari Manninen 1932: Karjalaisesta ruokataloudesta. – Karjalan kirja (toim. Iivo Härkönen). WSOY: Porvoo.&lt;br&gt;
Roza Nikolskaja 1990: Karjalainen keittiö. Pohjoinen: Oulu. (Karelskaja kuhna,1986)&lt;br&gt;
Aino Lampinen 1953, 2. p. 1978: Karjalainen keittokirja. Maakunnallisia ruokia ja niiden valmistustapoja. Karjalaisen Kulttuurin Edistämissäätiö: Joensuu.&lt;br&gt;
Pirkko Sallinen-Gimpl 2000, 2. p. 2009: Karjalainen keittokirja. Tammi: Helsinki.&lt;br&gt;
Pertti Virtaranta 1958: Vienan kansa muistelee. WSOY: Porvoo.&lt;br&gt;
Talvi

Talvi on yksi nelläs vuvvenaijas. Muut ollah kevät, kezä da sygyzy. Talvi tulou kerras sygyzyn jälles. Talven kuut ollah talvikuu, pakkaskuu da tuhukuu.
Talvikuu

Talvikuu on vuvven kahtestostu da jälgimäine kuu. Sidä enne on kylmykuu da sen jälles tulou pakkaskuu.
Talvioja

Talvioja (, , ) on Karjalan tazavallan Karhumäin piirin kylä. Se on Talviojan kyläkunnan haldivolline keskus.
Se sijoittuu 79 kilometrin piäs liideheh Karhumäispäi, Oniegujärven Poventsan lahten liidehrannal, 50 kilometrin piäs koillizeh Kižispäi.
Kyläs ruadau sovhouzu ”Tolvuiski”, škola, lapsienpäivykodi, ambulatourii, Ven’an poštu, Kul’tuurukodi, XIX vuozisuan toizen puolen arhitektuuran mustomerki – kirikkö ().
Valgamoloi ei ole. Kyläs on Nevvostoliiton saldattoin (kuduat kuoldih v. 1941 – 1944 Nevvostoliiton da Suomen välizen voinan aigua) kalmu.
7 kilometrin piäs kyläspäi, Palijan suarel, on manasteri (). Se on ylen vahnu da kuulužu manasteri Oniegujärven rannikol.
Histourii.
Kylä muanitah enzimäzen kerran vuonnu 1375.
Vuonnu 1601 Talviojah karkoitettih Inokin’a Marfa – enzimäzen ven’alazen suarin muamo (Romanovoin polvespäi). Lähäl kyliä on silmykaivo ”Tsatitsin kl’uč”.
Talviojas oli rodinuh Zosima Solovetski – Solovetskoin manasterin perustai, Ven’an kirikön pyhä.
Histourien mustomerkit.
Kyläs on Nevvostoliiton saldattoin da partizuanoin (kuduat kuoldih v. 1941 – 1944 voinan aigua) kalmu.
Talviojan tuulimelliččy tuodih Kižin muzeih.
Tamara Ščerbakova

Tamara Vasiljevna Ščerbakova (; Tuuksan kylä, Anuksen aloveh, Ven’a) on karjalankieline kirjuttai, runoilii.
Eloskerdu.
Tamara Ščerbakova rodivui 4. tuhukuudu vuvvennu 1944 Anuksen alovehen Tuuksen kyläs suures karjalazes perehes. Häi loppi Karjalan pedagougizen instituutan. Instituutan jälles Tamara Vasiljevna tuli opastajakse školah, da algoi ruadua Sändämän školas. Häi ruadoi opastajannu 44 vuottu. Opasti matematiekkua, ven’an da karjalan kieldy. Juuri nämmil vuozil jatkoi kerdomiksien da runoloin kirjuttamistu karjalan kielel. Hänen lapset voidih hyvin paista, lugie runoloi da kerdomuksii karjalan kielel. Kaksi vuottu Tamara Vasiljevna lapsienke viettih karjalan kielen urokkoi Karjalan TV:n ohjelmois. Sidä puaksuh mustellah vahnembat rahvas da kerrotah kui mustoiteltih muaman kieldy, ku se oli puolelleh unohtettu.
Tamara Ščerbakova kuoli 5. sulakuudu vuvvennu 2018.
Luomisruado.
Tamara Ščerbakovan kerdomuksien piäaihiennu ollah lapset, luondo, elätit da kylän elaigu. Sežo Tamara Vasiljevnal on kerdomuksii aiguizihgi niškoi. Häi on kiändänyh Mihail Prišvinan Päiväzen aittu -kerdomuksen. Ščerbakovan kerdomuksii da runoloi lapsile algoi ilmestyö lehdistös 1990-luvun puolivälis. Vuozinnu 1996-2004 Oma mua -lehti piästi ilmoih 18 kerdomustu. Ščerbakovan tuoteh on ilmestynyh Kipinä -žurnualasgi. Ščerbakovan enzimäine kniigu on "Pajun kukkazet -keviän viestit" (1999). Vuvennu 2002 ilmestyi kniigu "Malittusana" karjalan livvin murdehel. Ščerbakovan tuotehtu ilmestyi karjalankielizen kirjalližuon antalougies.
Vuvvennu 2014 Ščerbakova sai Brendojevan palkindon Brendojevan festivualis.
Tammi

Tammi libo duubu () on puu.
Kogo da nägö.
Kazvomuodo da korgevus: Puu. 10-20 m.
Tampere

Tampere (ruoč. "Tammerfors") on Suomen linnu. Sie eläy läs 235 239 eläjiä (31.2.2019). Tampere sijaiččou kahten järven, Näsijärven da Pyhäjärven välis. Järvilöi yhtistäy linnan läpi Pyhäjärveh laskii Tammerkoski. Tampereen pinduala on 689,59 neliökilometrii.
Linnan perusti Ruočin kunigas Gustav III vuvvennu 1779.
Tansi

Tansi on taidehmuodo, kuduas ristikanzu liikuttau omua rungua, tavan mugah muuzikan ritman mugah tuottajen estietiekallistu vaikutustu, huvikse, sotsiuallizennu toimindannu libo muiten ozuttau midatahto omal tansil. Tansii voi nähtä sežo uskondollizis da toizis hengellizis ritualois. Toizet uskondollizet joukot pietäh omas puoles tansii riähkänny.
Tansi voibi olla sego edukädeh miärättylöin askelien tansimistu libo ihan improvizoidu liikkumine, puaksuh muuzikan ritmah. Askelkuvat puaksuh liitytäh tavanomazih tansiloih gu val'si, foxtrot da poloneezu. Tansi voibi olla taidehezitys, silloi sen horeogruafii on puaksuh tarkah miärätty. Toizes puoles tansi voibi olla ihan kogonah improvizatsii. Tansin elementoi käytetäh ezimerkikse teatran, tsirkan da toizien performansoin ezityksis.
Tanzanii

Tanzanii libo Tanzanien yhtistynnyh tazavaldu on valdivo Päivännouzu-Afriekas. Pohjazes se rajoittuu Kenienke da Ugandanke, päivänlaskus Ruandanke, Burundinke da Kongonke, suves Zambienke, Malavinke da Mozambikanke. Päivännouzus valdivo rajoittuu Indien valdumerenke. Piälinnut ollah Dodoma da Salam. Muan pinduala on 947 303 km². Rahvahan lugumiäry on 67 462 121 hengie. Virrallizet kielet ollah suahili da anglien kieli.
Tavi

Tavi ("Anas crecca") on sorzien heimoh kuului lindu.
Muut nimet.
Siämärves tavii on kučuttu sežo nimel kräkyšši.
Kogo da nägö.
Piduhus: 34-38 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 53-59 cm&lt;br&gt;
Paino: 270-330 g
Taččal

Taččal () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Anuksen linnukundah.
Se sijoittuu Anuksenjoven rannal.
Kyläs on histourien mustomerki – tienviereine puuristu (XIX vuozisada).
Teatru

Teatru on ezittäjän taidehen muodo, kuduas ozuttelijat näytelläh rahvahan ies paginua, muuzikkua, tansii, liikkehii da viippavuksii käyttäjen. Tavan mugah kerrondan ližäkse teatral on eri muodoloi, nengomii kui ouperu, operettu, balettu, pantomiimu, kiinalaine ouperu da kabuki. Teatruezityksii puaksuh ozutetah teatrurakendukses, kudai on niih niškoi suunniteltu da rakendettu.
Tedjärvi

Tedjärvi () on Suvi-Karjalan järvi, kudai sijoittuu Kondupohjan piiris.
Järven pinduala on 24,3 km², piduhus – 19 km, levevys – 2,1 km, randuviivan piduhus – 50,4 km. Sen keskisyvys on 9,9 m, syvin kohtu on 25 m.
Se on pitky järvi, kudai leviey luodehespäi liideheh. Järves on 9 suardu. Järven kauti virduau Ližmu-jogi. Rannat ollah korgieloi. Järves löydyy riäpöidy, särgii, ahvendu, haugii, lahnua, siigua, matikkua da kiiškoidu.
Tedjärvi (pos'olku)

Tedjärvi () on Karjalan tazavallan Kondupohjan piirin pos’olku, Tedjärven kyläkunnan haldivolline keskus.
Se sijoittuu 30 kilometrin piäs Kondupohjaspäi, 2 kilometrin piäs samannimizes järvespäi.
Se rakendettih 1960-luvul meččypunktoin ruadajih niškoi.
Täs ruadau škola, lapsienpäivykodi, feršalipunktu, mečänhoidoala, kalazavodu.
Tedjärven rahvahan lugumiäry.
Vuvvennu 1905 täs eli 123 hengie.
Vuvvennu 1989 pos’olkas eli 735 hengie.
Tedri

Tedri ("Lyrurus tetrix", enne "Tetrao tetrix") on keskisuuruine lindu. Ižätedret voijah painua 1,5 kiluo, niilöin rungan piduhus sit on läs 60 sentii. Emätedret ollah vähästy pienembi. Ižä- da emätedret erotahgi värin puoles. Ižätedren sullat ollah mustat, emätedren – ruspakonkirjavat. Karjalas tedrie on kaikkiel, yhtelläh suvipuoles niidy on enämbi.
Syöndy.
Talvel tedri syöy koivun, pajun da lepän urvua da lehtenkandua. Lumettomannu aijannu se rubieu syömäh muarjutuhjoloin lehtii da andimii, eriluaduzii siemenii da vezoi. Kui toizil kanalinduloil, tedrel pidäy olla mahas kvartsukivyzii. Net avvutetah linnule kovien syömizien suluandas. Sendäh tedri alalleh lainuou nämmii kivyzii.
Kiimuaigu.
Keviäl tedret kiimuijah. Kiiman aigah kuuluu omaluaduine ižätedrilöin kukerdandu. Kiimuaigu loppuu oraskuun lopus. Tedri haudou 5-13 jäiččiä, enimyölleh 8. Havvondu kedtäy läs kolmie nedälii. Poigazet roitah kezäkuun toizel puoliškol libo heinykuun allus.
Lugu Karjalas.
Tedriloin luguh vaikuttau meččuičendu kiiman aigua, pahat siät poigazien havvonduaigah da pedoelätit. 
Tedri on kallis mečästyslindu. Virrallizien tiedoloin mugah Karjalas vuvvennu 2014 oli 500 tuhattu tedrie.
Tehniekku

Tehniekku tarkoittau metoudoi, kudamil ristikanzu vaikuttau omassah ymbäristöh da käyttäy sidä omassah hyväkse. Sit muvvos kui tehniekkua on opastettu 1800-luvun lopul algajen, tehniekku tarkoittau luonnon mahtollizuksien hyövyndämisty, semmite ainehellizien tuottehien valmistamistu da käyttyö luonnontiijon todevutandoih pohjuajien keinoloin vuoh. Sanua tehniekku käytetäh dai erilazis metoudois, ruandu- libo suavutandutavois da -nerolois ezimerkikse korgevushypyn tehniekku.
Rakendukset, konehet da vehkehet evustetah tehniekan tuloksii, kudamat ollah parannettu rahvahan hyvinvoindua.
Tehniekku-sanan alguperä on muinasgretsieläzes sanas τέχνη (tekhne), kudai tarkoitti neruo libo todevuttajua tieduo.
Telefon

Telefon libo sanalangu on sähköhine iänensiirdovehkeh, kudaman vuoh kaksi libo enämbi ristikanzua voibi paista toine toizenke rippumattah sit, kui loitton toine toizes hyö ollah.
Telky

Telky ("Bucephala clangula") on telkien suguh da sorzien heimoh kuului lindu.
Karjalankielizet nimet.
Täs artikkelis käytetty nimi "telky" (libo "telkky", "tölkky", "telkku") tunnetah karjalan paginluadulois vähimikse Siämärves da Suistamol. Tavallizembi nimi on "sotku" (libo "sotka", "šotka"), a se on probliemalline sendäh, ku nimi voibi merkitä sežo sotkien ("Aythya") suguh kuulujii linduloi. Telky sen sijah kuuluu telkien ("Bucephala") suguh. Korbiselläs da Rebolas linduu on lizäkse kučuttu nimel "kerkkä", ga Puadenel "kerkkäšorža" merkiččöy "Podiceps cristatus" -luavun linduu, kudai tunnetah suomekse nimel "silkkiuikku".
Kogo da nägö.
Piduhus: 40-48 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 62-77 cm&lt;br&gt;
Paino: 0,5-1,1 kg
Telkät

Telkät () on sorzien heimoh kuului lindusugu.
Luavut.
Suguh kuuluu kolme luaduu:
Aloveh.
Ainavo Suomen luonnos eläi telkyluadu on telky (). Amerikantelky peziy Pohjas-Amerikas da Islandies. Muijal Jevroupas se on ylen harvinaine gost'u. Pikkutelky pezoittuu Pohjas-Amerikan pohjazimis vuittilois da segi yöksyy Jevrouppah vai harvah. Sidä kazvatetah ykskai tarhois, kudamis karkonnuzii linduloi voibi tavata toiči Suomesgi.
Tennissu

Tennissu on sportulaji, kuduadu kižatah kaksi kižuajua libo kaksi joukkuo. Kilbailijoin tavoiteh on lykätä miäčyn toizen joukon puolele muga, gu vastustai ei voi vastustua miäčyn iškendiä. Pidäy, gu miäččy koskou vastustajan kortan puoldu yhten kerran. Miäččyy lykätäh mailua käyttäjen.
Nygyaigazel tennisal on virralline nimi – laun-tennissu ( - nurmikko). Real-tennissu on vahnembi nimi, sidä kižatah umbinazes pertis da toizel tennissukortal. Tennissu on yksi Olimpiadukižoin sportulajilois.
Tennissukortu.
Tennissah kižatah kohtikulmikon muvvos šuoriel kentäl - kortal, kudual on erilazet viivat. Kortan keskikohtas on verko, kudai menöy pitkin kogo kortua. Verko jagau kortan kahtekse tazaizekse puolekse. Tennissukortu on 23,77 metrii piduhuttu da 8,23 metrii levevytty (kahtele kižuajule) libo 10,97 metrii (kahtele joukole). Pitkin lyhyzii puolii olijat viivat kučutah tagaviivoikse, pitkin pitkii puolii – bokkuviivoikse. Viivoin tagua on ližätila kižuajoin liikkumizeh niškoi. Kortal sežo miärätäh alovehet, kudamilpäi lykätäh miäččyy. Net miärätäh tagaviivoin da verkon parallelizien viivoin avul.
Teolougii

Teolougii (grec. θεολογία "teologia") on tiijonala, kudai tutkiu eri uskondoloi. Se oppiu sellittiä ristikanzoin uskondolližuoh liittyjii ilmivölöi gumanistizil da yhteiskundutiijollizil tutkimusmetodoil.
Thaimua

Thaimua libo Thaimuan kunigaskundu, vuodessah 1939 da vuozinnu 1945-1948 Siam on Liideh-Azies. Se sijaiččou Indokitain niemimuan lounuas da Malakan niemimuan pohjoisozas. Päivännouzus Thaimua rajoittuu Kambodžanke da Laosanke, päivänlaskus Mjanmaranke, suves Malaizienke. 
Thai-nimi tarkoittau vällysty. Piälinnu on Bangkok. Muan pinduala on 514 000 km². Thaimuan rahvahan lugumiäry on 70 498 494 hengie.
The Beatles

The Beatles oli vuvvennu 1960 perustettu da vuvvennu 1970 loppienuh britannielaine rock-joukkoveh. Joukkovehes nägyi enzimästy kerdua rock- da popbändilöin tärgevimät faktorat samanaigazesti. Bändin jäzenet säveldettih muuzikkua iče da sežo ozuteldih sego stuudies sego laval. Joukkovehes ei olluh tavanmugastu tiähtisolistua, ga joukkovehtu seurattih kogonažuonnu hosgi eri jäzenil oli ihailujua. The Beatlesan jäzenet oldih liverpoolalazet John Lennon (gituaru, huulisoitto, koskettimet da pajo), Paul McCartney (basso, gituaru da koskettimet da pajo), George Harrison (soulogituaru, sitar da pajo) da Ringo Starr (oigiel nimel Richard Starkey, lyöndysoittimet da pajo).
Thomas Edison

Thomas Alva Edison (11. tuhukuudu 1847 Milan, Ohio – 18. ligakuudu 1931 West Orange, New Jersey) oli yhtysvaldulaine keksii da biznesmies. Hän oli omassah aijan produktivnoiloimbii keksijöi da hänen nimis oli 1093 patentua.
Edisonoin ezi-tuatat, Hollandien Edesonat, tuldih New Jerseyh vuvvennu 1730.
Tiedoiniekan hattu

Tiedoiniekan hattu () on Tove Janssonan kirjutettu Muumi-kniigu. Alguperäine ruočinkieline tevos piästettih ilmah vuvvennu 1948 da Laila Järvizen luajittu suomenkieline kiännös vuvvennu 1956 nimel "Taikurin hattu". Karjalakse kirjan kiändi vuvvennu 2009 Natalja Sinitskaja.
Tiedokoneh

Tiedokoneh libo kompjuuter on laiteh, kudai käzittelöy noumeri-lougiestu tieduo oman ohjelman mugah. Tiedokonehel tarkoitetah tavan mugah yleiskäyttöhisty laitehtu, kudai on tarkoitettu monenlazien tiedoloinkäzittelytoimindoloin suorittamizeh. Vie ezimerkikse pristavkat da matkutelefonat ollah oman perustan mugah tiedokonehii, vaigu erikozen käyttötarkoituksen täh niilöi moizikse ei kučuta.
Tiedokonehen toimindu.
Matematiikan professoru Charles Babbage kehitti jo 1800-luvul mehuanizen tiedokonehen nimel Analyyttine koneh. Yksi tundiettulois tietokonehen matemattiezis mallilois on Turingin koneh, kuduan kehitti englantilaine matematiekku Alan Turing. Tiedoloinkäzittelyn ekvivalensien periuattehen mugah kai tiedokonehet voijah suorittua samat tehtävät, gu vai käytös on riittävästi tallendustilua da aigua. Nygyaigazet yleistiedokonehet perustutah elektroniekkah da John von Neumannan mallin mugazeh rakendeheh da Turingan tiedokonehes kirjutetah vai tiedoloinkäzittelyteorien oppikniigois. Suurimas ozas tiedokonehis on käytös John von Neumannin malli, kuduas kui ohjelmu mugagi sidä käzittelii tiedo ollah samah tiedokoneheh tallendettuu datua.
Tiedokonehen toimindua ohjuau suoritin libo processoru, kudai ellendäy konehkielizii käskylöi da ohjuau niilöin mugah tiedokonehen eri toimindoloi. Suoritin suorittau ohjelmua lugemal peräkkäzii muistopaikoi alovehel, kuduah ohjelmukoudu on tallendettu, da käzittelemäl bittujonot konehkielizikse käskylöikse.
Suorittimien ližäkse tiedokonehes on tavan mugah toizii piirilöi, kuduat suoritetah erikozii tiedoloinkäzittelytehtävii da annetah välliä varzinazile suorittimile. Ezimerkikse:
Tiedokonehen arhitektuuru.
1. Skanneri &lt;br&gt;
2. Keskusprotsessoru&lt;br&gt;
3. Keskusmusto&lt;br&gt;
4. Levendyskortit (näytönohjain, iänikortti)&lt;br&gt;
5. Virdulähteh&lt;br&gt;
6. Optine azemu&lt;br&gt;
7. Kiindolevy&lt;br&gt;
8. Emälevy&lt;br&gt;
9. Kaiuttimet&lt;br&gt;
10. Näyttöpiäteh&lt;br&gt;
11. Operatsiisistiemu&lt;br&gt;
12. Sovellusohjelmisto&lt;br&gt;
13. Klaviatuuru&lt;br&gt;
14. Hiiri&lt;br&gt;
15. Ulgoine kiindolevy&lt;br&gt;
16. Printer
Tiedotehniekku

Tiedotehniekku tarkoittau tiedokonehien da digitualizen tiedoliikendehen vuoh luajittuu tiedoloin edituičendua, siirduo, tallendustu da eččuo. Käytetäh sežo nimie IT ("informatsiitehnolougii", angliekse "information technology").
Tiedokonehtehniekku algoi 1880-luvul loukkokartilois da loukkokartikonehis. Enzimäine sovellus oli Yhtysvaldoin vuvven 1890 rahvahanlugu. 1940-luvul kehitettih piättelylöi da čotaičendoi luadijii konehii. Konehet oldih suuret, tavan mugah kai pertin kogohizet. Tiedotehniekan histourii ongi tiedokonehien histouriedu.
Tihveri

Tihveri () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Koveran kyläkundah.
Se sijoittuu Tihverinjoven rannal lähäl Tihverinjärveä.
Tihverin rahvahan lugumiäry.
Vuonnu 1905 kyläs eli 72 hengie.
Tiikši

Tiikši () on pos'olku Mujejärven piiris Karjalan tazavallas Ven'al.
Se kuuluu Liedmajärven kyläkundah.
Nygyine pos’olku ruvettih rakendamah 1930-luvul.
Pos’olkas 2000-luvun allus rakendettih časounu. Tiä ruadau feršalipunktu, kul’tuurutaloi, kirjasto, poštu, leibypastamo, škola, lapsienpäivykodi, mečänhoidoala, torputalovuslaitos, 6 laukkua.
Tiurula

Tiurula on Karjalan tazavallan Lahdenpohjan piirin Hiitolan kyläkunnan pos’olku.
Se sijoittuu Luadogan luodehozas lahten rannal.
Tiähtitiedo

Tiähtitiedo libo astronoumii on luonnontiedo, kudai tutkiu muailmankaikkevuttu da sen kohtehii, ilmivölöi sego kehitysty. Tiähtitiijon tutkimusaloveheh kuuluu kai muakerän da sen ilmakehän ulgopuolel olii da sežo Mua yhtenny planietannu. Tiähtitiedo pohjahes enimyölleh fiiziekkah, no sit käytetäh hyväkse toiziigi tiijonaloi biolougies hiimieh.
Togo

Togo libo Togon tazavaldu on valdivo Päivänlasku-Afrikas. Se sijaiččou Gvinean lahten rannikos. Päivänlaskus se rajoittuu Gananke, päivännouzus Beninanke, pohjazes Burkina-Fasonke. Piälinnu on Lome. Virralline kieli on frantsien kieli. Piälinnu on Lome. Muan pinduala on 56 785 km². Rahvahan lugumiäry on 7 154 237 hengie.
Toivola

Toivola on Karjalan tazavallan Suojärven piirin pos’olku. Se kuuluu Naistenjärven kyläkundah.
Toivola sijoittuu Kaitajärven koillizel rannal.
Pos’olkas on Nevvostoliiton da Suomen välizel voinal (1941 – 1944) tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin kalmu.
Tokio

Tokio (, Tōkyō, ”päivännouzupuoleine piälinnu”) on Japounien piälinnu da suurin linnu. Hallindollizesti ”Tokio”-nimisty linnua ei ole olemas, vai on Tokion metropolii libo Tokion prefektuuru on yksi Japounien 47 prefektuuras. Se sijaiččou Kantōn alovehel Japounien piäsuaren Honshūn keskiozas Tyynenmeren da Tokionlahten rannal. Suur-Tokio on Japonien da muailman suurin yhtenäine metropoliialoveh, da se on Japounien politiekan, talovuon da kul'tuuran keskuksennu sego Japounien imperatoran eländykohtannu.
Tokion prefektuuran eläjien miäry on läs 13 230 000 (2012), erillisalovehien eläjien miäry 8 802 000 (2009) da Suur-Tokion eläjien miäry on 36 094 000 (2010). Suur-Tokiol on vie muailman suurin linnan talovus, sen arvo oli vuonnu 2008 1 479 miljardua dollarua.
Tollonjogi

Tollonjogi (, ) on kylä Karjalan tazavallas Kostamukšen linnupiiris.
Se sijoittuu samannimizen joven rannal, dorogal Kostamuš – Vuokkiniemi.
Tolvajärvi

Tolvajärvi on Ven’an järvi, kudai sijoittuu Päivänlasku-Karjalas. Se on Vuoksan jovenalan oza.
Järven pinduala on 8,5 km², piduhus – 5,8 km, levevys – 2 km, randuviivan piduhus – 15,9 km. Sen keskisyvys on 4 m, syvin kohtu on 10 m.
Järven muodo on pyöryžy. Järves on 23 suardu, kudamien yhtehine pinduala on 0, 82 km². Suurin suari on Kottisaari (0,52 km²). Rannat ollah korgieloi, kivizii da čuuruzii, niilöi peitetäh havumečät.
Pohju on muvakas da čuuruine. Järves kazvau kažl’ua, šaraheiniä, vezilumoidu.
Täs löydyy särgii, ahvendu, haugii, lahnua, riäpöidy da matikkua.
Talvivoinan aigua lähäl järvie oli Suomele tärgei tora.
Tommy Ramone

Tommy Ramone (oigiel nimel Erdélyi Tamás/Thomas Erdelyi), 29. pakkaskuudu 1949 Budapest, Mad'arii – 11. heinykuudu 2014 New York, Yhtysvallat) oli Ramones-bändin toine barabuanistu. Kodvan aigua enne händy barabuanistannu ruadoi Joey Ramone. Sen jälles, ku Tommy rodih barabuanistakse, Joey rodih pajattakse da ruadoi sit roulas kogo bändin olemasolendan aijan. Tommy Ramone eroi joukkovehes vuvvennu 1978, da hänen sijah tuli Marky Ramone.
Tamás Erdélyi rodihes jeyriläzile vahnembile, kudamat ruattih fotukuvuajinnu. Hänen vahnembat oldih piästy hengih Holokostas susiedoin piettyy heidy peitos, ga äijät hänen rod'nis tapettih. Pereh muutti Mad'ariespäi vuvvennu 1956, da vuvvennu 1957 hyö tuldih Yhtysvaldoih.
Tommy oli Ramonesan jälgimäine elos olluh alguperäsjäzen. Ramones-jäzenis ollah vie elos Ramonesas 1989-1996 soittanuh basistu C.J. Ramone, barabuanistu Marky Ramone (1978-1983, 1987-1996) da barabuanistu Richie Ramone (1983-1987).
Tommy Ramone sanoi vuvvennu 1978 Ramonesah näh: "Ramones ei tarkoittanuh vaiku muuzikkua, se oli ideju. Se tarkoitti tundehen tuomistu rockmuuzikkah, kudamas sidä ei olluh. Sit opittih sanuo midätah uuttu da erijyttysty. Allusalgajen se oli taidehtu, da sit tundui ku se oli hyvä kaikile."
Tonga

Tonga on Tyynenmeren valdivo, kudai sujoittuu Polinezies. Sen viralline nimi on Tongan kuningaskundu. Pohjazes se rajoittuu Samoan alovehvezilöinke, päivännouzus – Niuen alovehvezilöinke, päivänlaskus – Fidžin alovehvezilöinke. Randuviivan pitkevys on 419 km. Tonga sijoittuu samannimizen suariston 177 suarel. Yhtehine pinduala on 748 km². Rahvahan lugumiäry on 103 252 hengie (v. 2011). Piälinnu on Nukualofa.
Gollandielazet merimiehet Villem Shauten da Jakob Lemer v. 1616 lövvettih jevrouppalazile Tongan suaret.
Topasjärvi

Topasjärvi () on Suvi-Karjalan järvi (Priäžän piiris).
Järven pinduala on 6,2 km², piduhus – 9,1 km, levevys – 2,5 km, randuviivan piduhus – 35,1 km. Sen keskisyvys on 10 m, syvin kohtu on 35 m.
Järves on enämbi 20 suardu, järven keskiozas sijoittuu suurin suari Dubrov. Pohju on muvakas. Vien väri on valpahanmaksankarvaine. Järvi jiädyy kylmykuus, avavuu oraskuun puolivälis.
Järves kazvau kažl’ua, enimyölleh pohjasozas. Täs löydyy riäpöidy, ahvendu, särgii, matikkua, haugii, kuor’oidu, lahnua da kiiškoidu. Enämbi kaikkie on riapöidy. Haugii da lahnua sežo löydyy äijy.
Topasjärven lounasrannal XX-luvun puolivälissäh oli samannimine kylä.
Torasjärvi

Torasjärvi () on Kotkatjärven voulostih kuului kylä Anuksen piiris Karjalan tazavallas. Kotkatjärvespäi kyläh on läs 10 kilometrii matkua.
Sijaičendu.
Kylä on sijoitunnuhes Torasjärvi-järven rannal. Kyläs läbi kulgou Piiteri-Murmansku-valdudorogu.
Torasjärven kauti virduau Aunusjogi pohjazespäi Anuksen kauti Luadogah.
Eläjät.
Vuonnu 2013 kyläs on elänyh 22 hengie.
Tounan

Tounan on Karjalan tazavallan Lahdenpohjan piirin Hiitolan kyläkunnan pos’olku.
Se sijoittuu 14 kilometrin piäs Hiitolaspäi luodeheh.
Pos’olkas enne ruadoi suuri zvierikazvatandusouhozu.
Tove Jansson

Tove Marika Jansson (9. elokuudu 1914 Helsinki – 27. kezäkuudu 2001 Helsinki) oli suomenruoččilaine kirjuttai, taidehmualuaju, karikatiirupiirdäi da sarjukoomiksupiirdäi, kudai parahite tietäh muumiloin luadijannu. Vuvvennu 1966 händy palkittih Hans Christian Andersenan medalil suures ruavos lapsienkirjuttajannu.
Jansson kazvoi taiduo suvaiččijas perehes da opastui taiduo vuozinnu 1930–1938 Stokgol'mas, Helsinkis da Pariižas. Hänen enzimäine taido-ozuttelu piettih vuvvennu 1943.
Tractor Pulling

Tractor pulling libo traktoruvedo on motorsportulaji, kudamas traktoru libo mitah muu vedoajonevvo vedäy tormozuvagonua. Tavoittehennu on vediä vagonua muga pitky matku kui vai mahtollistu. Vedo tapahtuu spetsial’noil saves luajitul kilbudorogal, kudai on 130 metrii pitky (piduhuzes on sežo turvualoveh) da 10 metrii levei.
Traktoran vedäjes tormozuvagonua vähimyölleh 100 metrii sanotah, ku traktoru vedäy full pull -vevon libo tävven vevon. Finualah (kučutah nimel pull off) piästäh kai semmoizet kilbailijat, kudamat vietäh enzimäzel kierroksel full pull -vevon. Pull off -vedoh tormozuvagonu reguliiruijah jugiembakse vediä. Kilbailii, kudaman pull off -vedo on pizin, voittau kluassan.
Lajin enzimäzet kilvat piettih Yhtysvallois vuvvennu 1929. Suomeh laji tuli vuvvennu 1985. Enzimäzet Suomenmuasterikižat veittih Myrskyläs. Tunnetuimbii suomelazii vedojoukkovehii ollah Herlevi Pulling Team da Mad Max Pulling Team. Enzimäine pohjasmualaine Jeuropanmuasteri oli suomelaine Mikko Perä. Häi voitti 4400 kg Super Stock -kluassan Francien Bernays vuvvennu 1992.
Tormozuvagonu.
Tormozuvagonu on gruuzulava, kudamas on yksi libo kaksi akselii. Vagonan eduozan al on hierotespliittu. Toine tärgei oza on painojuaššiekku, kudamas on čugunas libo čugunas da betonas valmistettuloi painoloi. Painojuaššiekku on vevon algajes vagonan tagaozas da sen paino suundavuu kogonah vagonan tagarattahih. Ku vagonu lähtöy liikkehel, painojuaššiekku lähtöy siirdymäh edehpäi da paino, kudai suundavuu hierotespliittah, lizävyy vähitellen. Painojuaššiekan siirdymisvauhtii reguliiruijah vaihteistol. Jeuropas on kahtenluaduzii tormozuvagonoi: muga sanottuloi suurii vagonoi da pienikogozii tormozuvagonoi.
Trinidad da Tobago

Trinidadan da Tobagon Tazavaldu () on suarivaldivo, kudai sijaiččou Kariban meren suvipuoles, Venesuelan rannan lähäl. Valdivoh kuuluu kaksi suurdu suardu: Trinidad da Tobago, da äijy piendy suardu. Trinidad da Tobago on Atlantizen valdumeren da Kariban meren välil. Tobago on 30 km Trinidadan koillizembi. Vuvveh 1962 valdivo oli Suuribritanien vallas. Nygöi se kuuluu Kanzoin Yhtymäh.
Muan pinduala on 5 131 km². Rahvahan lugumiäry on 1 343 077 hengie (v.2014). Piälinnu on Port-of-Spein. Virralline kieli on anglien kilei.
Tuaškal

Tuaškal () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Kuujärven kyläkundah.
Se sijoittuu Lojanskoje- da Taškenskoje-järvilöin rannal.
Tuhat da yksi yödy

Tuhat da yksi yödy on arabielaine suarnukogomus, kuduas on ramkusuarnu da sadoi suarnoi, kudamien joukos on histouriellistu sanelendua, erouttistu da suvaičusstarinua, pluuttustarinua, runuo da uskonnollistu legendua. Arabiekse kogomukses on olemas eri aigukauzil mondu versiedy, kudamis on eri sanelendoi. 
Kogomuksen varhaizin tunnettu muodo on persies arabiekse kiännetty versii 900-luvul nimel "Hezär afsäneh", "Tuhat kerdomustu". Nygözen muvvon kogomus sai Egiptas viimezien mamelukkusultaanien aijannu (1300–1400-luguloil), konzu tundematoi toimittai järjesti suarnat kogomuksekse "Alf laila wa laila", "Tuhat yödy da yksi yö". Euroopas "Tuhat da yksi yödy" tuli tunnetukse vaste 1700-luvun allus, konzu frantsielaine Antoine Galland kiändi sen frantsien kielele 1500-luvul peräizin olijas käzikirjutukses. Myöhembi Euroopas lapsile toimitetus versies alguperäzien suarnoin avvoindu seksualizuttu da lujua vägivaldua on otettu iäre.
Tuhukuu

Tuhukuu on vuvven toine kuu. Sidä enne on pakkaskuu da sen jälles tulou kevätkuu.
Tuhulindu

Tuhulindu ("Fulmarus glacialis") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 45-50 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 87-112 cm&lt;br&gt;
Paino: 550-750 g
Tukkukoskelo

Tukkukoskelo ("Mergus serrator") on koskeloloin suguh da sorzien heimoh kuului lindu.
Kogo da nägö.
Uročču on kirjavu, emäččy enimyttäh harmai a ruskeipäine. Mollembil sugupuolil on piäs töppyine, mi eroittau sen suurikoskelos, kudamal vai emäčyl on töppyine. Tukkukoskelol ei ole jyrkkiä värirajua kaglas muga kui suurikoskelol. Sil on sežo järiembi n'okantyvi migu suurikoskelol.
Piduhus: 52-58 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 69-82 cm&lt;br&gt;
Paino: 0,8-1,1 kg
Pezoitundu.
Tukkukoskelo azuu pezän hyväh suojah kadajan ual, heinikön peittoh libo konttoh da muniu oraskuus libo kezäkuus 7-12 jäiččiä. Emäččy haudou jäiččii yksin 26-32 päiviä. Poigazet opastutah lendämäh kahten kuun ijäs.
Aloveh.
Tukkukoskelo eläy leviel alovehel Mua-planietan pohjazel puoliškol. Suomes se pezoittuu kogo muas. Suomes pezoittuu 25000-35000 puarua.
Muutundu.
Sygyzymuutundu on kezäkuun da kylmykuun välizel aijal. Keviäl linnut tullah järilleh sulakuus libo oraskuus. Net talvehtitah Päivänlasku-Europas da Välimerel. Pieni miäry talvehtiu sežo Ahvenanmual.
Tuli

Tuli on hapettumizen luja ilmivö, konzu palavas ainehes ilmestyy hiilavien guazuloin muvvostettuu lököttäjiä suvastustu.
Tuli on palamizen piävaihennu. Hos pidäy huomata, gu erähät hiimiellizet ainehet palatah tulettah.
Tulen virittämizeh da piendäh pidäy olla kolme komponentua: poltoaineh, hapetin da lämmy. Poltoainehennu voijah olla äijät materjualat. Hapettimennu puaksumbi on happi, toiči hluoru da fluori. Vois merkitä, gu vezi palau fluoris valpahanfioletovoil tulel, täs ezimerkis vezi on polttoainehennu da palamizen aigua erittyy happi. Toizin sanojen, nimidä ei sua sytyttiä ilmai hapetindu. Gu mittuinetahto ezineh lämmittiä da moizel taval andua sil energiedu suurembua migu molekuloin yhtevyksien energii, se jagahes poltoaineksih. Ezimerkikse, puun ilmattah lämmittäjes se ezmäi jagahes puuhiileh da pihkah, sen jälles poltoguazuloih (vezikarbonoih). Kolmas komponentu on lämbötila, se rippuu poltoainehen da hapettimen ominažuksis. Ezimerkikse, hiilen pala nesteytetys hapis pienes lämmäs ei pala, vaigu kydöy, ilman hapis päinvastoin se palau lököttäy.
Histourii.
Ven`alazen tutkijan Poršnevan mugah tuldu ruvettih käyttämäh jo paleoliittizen kivikavven aigua. On tiijollistu tieduo, gu sinantropat (Homo erectus pekinensis, eli 600- 400 vuottu tagaperin) jo maltettih suaja tuldu. Alunperin tulen savul karkoitettih (pöllätettih) lendäjii böbökkii, vaste myöhembäh tuldu ruvettih käyttämäh syömizien valmistajes: ezmäi einehty ahavoittih, sen jälles opastuttih žuarimah avotulel da pastua hiilavas tuhkas, neoliitan aigua totuttih keittämähgi. Sidä paiči tulen avul ristikanzu lämmitti omii eländypaikkoi da andoi valgiedu. Ristikanzat käytettih tuldu astieloin valmistukses, metallien sulattamizes da kaskien ajandas. Myöhembäh tuli on ollut tiedoloin välittäjänny daigi hävittämisbrujannu.
Tulen virittämistavat.
Algukandazes yhteiskunnas tuldu suadih moizil tavoil:
1.Hierondal. Kovembal puupalal hierottih pehmiembiä puudu.
2.Poruamal. Kova terävy puunpala liitettih pehmien puun loukkoh da pyörittih käzil. Gu tuli syttys teriämbi loukkoh pandih kuivua puunkojua libo kuivua heiniä.
3.Iškemäl. Kaksi kivie iškiettih toine toizeh da suadih kyven, kudai sytytti edukädeh valmistettuu kuivua heiniä. Käytettih kovii kivii, moizii kui piikivi da kvartsu.
4.Tuleniškus. Ajatellah, gu enzimäzen kerran ristikanzu sai tuldu mečän tulipalos, kudaman syynny oli tulenišku.
Nygöi ristikanzat viritetäh tuldu spičkoil (tulitikkuloil) da sytyttimil.
Tulomdjärvi

Tulomdärvi () on Karjalan tazavallan Priäžän piirin järvi.
Järven pinduala on 14,5 km², piduhus – 11,1 km, levevys – 3,1 km, randuviivan piduhus – 45,4 km. Sen keskisyvys on 24,4 m, syvin kohtu on 24,4 m.
Järven suvi- da pohjasozis on mondu lahtie. Keskiozas on niemi.
Rannat ollah enimyölleh korgieloi da kivizii. Pohju on muvakas, lähäl randoi se on kivine da čuuruine. Vien väri on muzavanmaksankarvaine. Järves kazvau kažl’ua da muudu liivua.
Täs löydyy 7 kalalajii: matikku, särgi, lahnu, haugi, kiiškoi, riäpöi, ahven.
Järven rannal sijoittuvat Kolatselgy, Lahti, Pažala, Mandera, Palalahti, Kohtuselgy, Gilkoža.
Tundruhanhi

Tundruhanhi libo valgeioččuhanhi ("Anser albifrons") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 64-78 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 130-160 cm&lt;br&gt;
Paino: 2-2,9 kg
Tundrukuikku

Tundrukuikku libo tundruguikku ("Gavia pacifica") on kuikkien heimoh kuului lindu.
Pezoitundu.
Tundrukuikku muniu kaksi jäiččiä. Havvondu kestäy 23-25 päiviä.
Aloveh.
Tundrukuikku pezoittuu Päivännouzu-Sibiris, Al'askas ja Pohjas-Kanuadas. Europas tundrukuikku tavattih enzimäzen kerran Suures-Britanies vuvvel 2007. Sen jälgeh sidä on tavattu sie uvvessahgi da vuvvel 2009 sežo Ispanies. Suomes se tavattih enzimäzen kerran Tuusulas Tuusulanjärvel kylmykuus 2010.
Tunguo

Tunguo (, karj. Tungut, Tunkuo, ) on Karjalan tazavallan Belomorskan piirin vahnu kylä. Se kuuluu Sosnovetsan kyläkundah. Enne se oli volost’an da kylänevvoston haldivollizennu keskuksennu.
Muantiedo.
Se sijoiččou Vienan Karjalas Tunguonjoven rannal.
Tunguon rahvahan lugumiäry.
1900-luvun allus kyläs eli 350 hengie.
Histourii.
Volost’ Tonguja () muanitah enzimäzen kerran vuvvennu 1578.
Nähtävykset.
Kyläs järven rannal on arhitektuuran mustomerki – puučasounu, kudai rakendettih XIX vuozisuan lopus – XX vuozasuan allus.
Vuvvennu 2007 kyläs avattih Tunguon kyläntaloi G.I. Gužijevan mustokse, kudai oli opastajannu. Kyläntalois on äijy dokumentua, fotokuvua da muudu eläjien eloksentavan vehkehty.
Tunisu

Tunisu libo Tunisan tazavaldu on valdivo Pohjois-Afriekas. Päivänlaskus se rajoittuu Alžiranke da suves da päivännouzus Livienke. Piälinnu on Tunisu. Virralline kieli on arabien kieli. Muan pinduala on 163 610 km². Rahvahan lugumiäry on 11 516 189 hengie.
Tuohikirjaine N 292

Tuohikirjaine löyttih vuonnu 1957 Novgorodas piettylöin muinažuontiijollizien kaivamizien aigah. Se on ennevahnallizin dokumentu, kudai oli kirjutettu 13. vuozisuan allus.
Tuohikirjaine on kirjutettu vahnan aijan karjalan kielen Anuksen murdehel.
Tekstu da kiännös.
Tekstu on kirjutettu karjalan kielen murdehel kirillizil kirjaimil libo vahnan aijan suomen kielel. Ga соуд- 'суд'- on sluavilaine sana. Voi olla соудьни 'судный (-е)'- adjektiivu da охови 'оковы'- sana ollah sežo otettu sluavilazispäi.
юмолануолиінимижи
ноулисъ(??)ха(я?)нолиомобоу
юмоласоудьнииохови
Kielentutkii J.S.Jelisejev sellitti tekstan da kiändi sen nygysuomekse.
юмолануоли і нимижи
ноули се хан оли омо боу
юмола соудьни иохови
Jumalannuoli, kymmenen [on] nimesi
Tämä nuoli on Jumalan oma
Tuomion-Jumala johtaa.
Стрела бога с десятками имён
Божья эта стрела
Вершит божий суд.
Vuonnu 1964 Martti Haavio ehoitti tekstan toizen sellityksen:
юмолан нуоли інимижи
ноули сека н[у]оли омо боу
юмола соудьнии оковы
Jumalan nuoli, ihmisen
nuoli sekä nuoli oma. [
Tuomion jumalan kahlittavaksi.]
Бога стрела, человека
стрела тоже стрела. [
Божьим судом окованы.]
Vie yhten kiännöksen luadi tundiettu suomelas-ugrilazien kielien tutkii J.A.Helimski.
Божья стрела, 10 имён твоих
Стрела,сверкни, стрела выстрели
Бог суд так правит
Tuohikirjazen merkičys.
J.A.Helimskoin sanoin mugah, tuohikirjaine on tiedohussana. Sie on sanottu Jumalas, hänel on piildy, kudamien avul se voittau vihažoi hengii. Pagin on Taivahallizen Tuatan suvvos (Jumal maltau lykkie yhtelaigua kolme piildy). 
uomelazes rahvahan runohuos Jumala-sana merkiččöy Hristossua sego tiedoiniekkua. Tämän tiedohussanan avul tahtottih puolistuo voimattomuksien hengis, kudamii ven'alazis tiedohussanoisgi ammutah Jumalan piilet. Yhtes ven'alazes tiedohussanas on kirjutettu nenga: «И стрели батюшко, истинный Христос, в мою любимую скотинку своим тугим луком и калёными стрелами в ясныя очи, в сырую кость, и угони,выганивай двенадцать ногтей, двенадцать недугов, тринадцатый наибольший".
Tiä "суд" on sluavilaine sana. Itämerensuomelazet tiijustettih Jumalan suvvos ven'alazispäi. Täs tekstas Jumal on Hristossu. Ven'an Vienanmeren rannikon eläjien (pomoroin) mugah, tavvit ollah piilit, kudualoi tiedoiniekat lykittih Korelaspäi. Нойданнуоли on palavu piili, kudai ei voi ambuo siiriči. Lykityn piilen periä rubieu katkuamah nivelii. Tiedoiniekat sežo parandettih voimattomii, heidy kučuttih muahpanendah sego svuad'bah. Heidy piettih n'erokkahinnu laivanrakendajinnugi. Tuohikirjaine tovvendau, gu ven'alazet da suomelazet kirikön tavat ollah yhtístetty keskenäh.
Tuoppajärvi

Tuoppajärvi () on Ven’an järvi, kudai sijoittuu Karjalan tazavallan Louhen piiris.
Järven pinduala on 986 km², piduhus – 75,3 km, levevys – 30,3 km, randuviivan piduhus – 545 km. Sen keskisyvys on 15,2 m, syvin kohtu on 56 m.
Pindualan mugah se on 11. sijal Ven’al da 4. sijal Karjalas.
Järves on mondu lahtie: Lambašguba, Lohguba, Čuolmaguba, Šuulakši, Koldalakši, Kuoralakši, Kiestengänlahti dmi.
Järves on 144 suardu, kudamien yhtehine pinduala on 63 km². Net sijoitutah enimyölleh pitkin lounasrandua. Suurimat suaret ollah Žiloi, Taraskin, Kukat, Nuomu, Ahvenšuari.
Rannat ollah madaloi da kivizii. Niilöi peitetäh havumečät. Löydyy sežo kallivoperäzii da suohizii kohtii.
Järveh laskeh 28 piendy jogie da ojua. Järven luodehozaspäi ottau allun Koutajoki.
Pohjan pindualan enämbi puoldu on mudua. Vezi on valpahankeldaine.
Lahtilois da jovensuulois kazvau kažl’ua da šaraheiniä.
Järves on särgii, haugii, lahnua, riäpöidy, siigua, harjustu, kuor’oidu, kiiškoidu da matikkua. Se jiädyy kylmykuun lopus – talvikuun allus, avavuu oraskuun lopus – kezäkuun allus.
Turjansaamen kieli

Turjansaamen kieli ("saa'mekill") kuuluu uralilaizen kieliperehen suomelas-ugrilaizen kielijoukon saamelaizeh oksah. Nygöi se on läs kuolluh kieli.
Turkmenistuanu

Turkmenii, virrallisezti Turkmenistuanu on valdivo Keski-Azies. Suves se rajoittuu Afganistuananke da Irananke, pohjazes Kazahstuananke da Uzbekistuananke, päivänlaskus Kaspien syväinmerenke. 
Turkmenistuanan piälinnu on Ašhabad. Muan pinduala on 491 200 km². Rahvahan lugumiäry on 5 240 502 hengie. Virralline kieli on turkmenien kieli.
Turku

Turku () on linnu Lounas-Suomes. Sie eläy 186 191 eläjiä (31.1.2016). Aurajoven suul sijaiččii linnu on perustettu tovennägöizesti XIII vuozisual, da nenga ollen se on Suomen vahnin linnu. Turku oli Jevroupan kul'tuurupiälinnannu Estounien piälinnan Tallinnan kel vuvvennu 2011.
Turtsii

Turcii, virrallizesti Turcien tazavaldu () on valdivo Lounas-Azies. Valdivon pieni oza on Liideh-Azies. Päivännouzus Turcii rajoittuu Gruuzienke, Armienienke, Azerbaidžuananke da Irananke, suves Irakanke da Sirienke, päivänlaskus Gretsienke da Bolguarienke. Valdivo rajoittuu Välimerenke da Mustamerenke, Egejan da Mramoran merilöinke. Virralline kieli on turkilaine kieli. Piälinnu on Ankara. Muan pinduala on 783 562 km². Rahvahan lugumiäry on 85 279 553 hengie (2023).
Tuuksi

Tuuksi (Tuuksen hieru) on Karjalan Tazavallan hieru, kudai sijaiččou Anuksen piiris.Tuuksen hieru on sijoitunnuhes ylen pitkän joven rannal, kudual on nimi Tuuksen jogi.
Suuri nimi hierul on annettu, no ennen se jagavui monih pienih hieruloih. Minä elin pienes hierus Änkiläs, rajoi myö tämän hierun oldih Gorbal da Bojarsin. Tuuksen hierus eletäh enimyölleh karjalazet, ket ihan hyvin maltetah paista karjalan kielel, no lapsii ei kaikin opastettu pagizemah karjalan kielel. Nygöi skolas opastetah lapsil karjalan kieldy. 
Hierus ruadau škola da lapsien päivykodi.
Eläjät.
Vuonnu 2013 Tuuksen kyläs eli kaikkiedah 1156 hengie.