tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Ekvador

Ekvador (, kečua  Ikwadur), virralline nimi on Ekvadoran Tazavaldu (, kečua Ikwadur Republika)  on valdivo Suvi-Amerikan luodehozas.
Ekvadoran päivänlaskus on Tyynimeri, pohjazes rajoittuu Kolumbienke, päivännouzas da suves Perunke. Galapagossien suaret kuulutah Ekvadoran aloveheh.
Muan pinduala on 283 560 km². Rahvahan lugumiäry on 16 412 703 hengie (2016). Piälinnu on Kito. Virralline kieli on ispuanielaine.
Ekvuatourielline Gvinei

Ekvuatouriellizen Gvinein Tazavaldu on valdivo Keski-Afriekas. Sen rajal ollah Kamerun, Gabon da Gvinein lahti.
Ekvuatouriellizeh Gvineih kuulutah manner- (Rio-Muni – 26 tuhattu km²) da suariozat (Bioko-suari – 2 tuhattu km², Korisko, Annobon da toizet suaret). Piälinnu on Malabo-linnu Bioko-suarel.
Valdivos eläy (vuvven 2013 tiedoloin mugah) 704 001 hengie.
El Greco

El Greco ("gretsieläine"), oigiel nimel Domínikos Theotokopoulos (1541 Kriti – 7. sulakuudu 1614) oli Krital roinnuhes, myöhembi Ispanies vaikuttanuh taidehmualuaju, manierizman aijan kuulužimii mualuajii. Hänen portrietois da uskondollisaihiellizis tevoksis on tavan mugah vägeviä valgokontrastua da pitkikse vönytettylöi huahmoloi.
Elaskat

Elaskat ("Stichaeidae") ollah ahvenkaloin lahkoh kuului kalaheimo.
Elasku

Elasku () on ahvenkaloih kuului kalaluadu.
Elias Lönnrot

Elias Lönnrot (9. sulakuudu 1802 - 19. kevätkuudu 1884) – suomelaine kielentutkii, folkloristu da karjalas-suomelazen eeposan keräilii. Rodivui sovanombelijan perehes, Sammatti-prihodas, Paikkarin Torppa kois. Opastui Åbon Kuningahan akadeemies yhteisgumanitarizel tiedekunnal, sit rubei opastumah Helsingforsan yliopistos dohtorakse. Eli da ruadoi Kajaanis, kudamas eli 21 vuottu. Sie Elias rubei keriämäh karjalas-suomelazien folklourua. Lönnrot ajoi Suomen da Ven’an Karjalah 11 kerdua (1828-1842). Vuvvennu 1835 häi kogonah keräi Kalevalan runot yhteh kniigah. Kalevalan enzimäine painos oli vuvvennu 1835, toine – 1849.
Elisabeth I

Elisabet I (7. syvyskuudu 1533 - 24. kevätkuudu 1603), hyväsydämelline kuningatar Bess, Kuningatar-neičoi oli Anglien da Irlandien kuningatar 17. kylmykuudu 1558 algajen kuoledassah. Elisabet oli viijes da viimine Tudoran suvun monarhu. Elisabet I on yksi parahis Anglien monarhois, kuduan valdukavvel Anglii nouzi jevrouppalazikse suurvallakse sego poliitiekan, talovuon da kul’tuuran alal. Tädä aigua kučutah toiči Anglien kuldazekse aijakse.
Elisabet oli kuningas Henrik VIII:n da kuningatar Anna Boleinan tytär. Elisabet kuoli 24. kevätkuudu 1605 da jatkajakse rodih Šotlandien Juakko VI nimel Juakko I. Elisabet ei suannuh lapsii sego ei mennyh miehele, sendäh händy kučuttih neičoikuningattarekse.
Elisabet kiändi mua tagazin protestanizmah. Vuonnu 1559 häi andoi tärgiet zakonat valdivon ylivallas kirikön yli da kirikön yhtevyös. Ptotestanizmas rodih valdivon virralline uskondu.
Sežo Anglies rodih suuri merivaldukundu. Anglo-Espuanii voinan (1585-1604) suurimas toras Anglii voitti Espuanien «Voimattoman armadan».
Elisabet suvaičči teatrua da iče otti ozua ozutelmis.Täl aigua oli druamutaijon paras aigu. Vuonnu 1582 Elizabetan mugah oli perustettu artistujoukko, kuduah kuului William Shakespeare.
Elisenvuaru

Elisenvuaru () on Karjalan tazavallan Lahdenpohjan piirin pos’olku. Se on Elisenvuaran kyläkunnan haldivolline keskus.
Pos’olku sijoittuu 15 kilometrin piäs Kurgijovespäi Soskuanjoven rannal.
Histourii.
Enzimäzen kerran se muanitah vuvvennu 1590 ruoččilazis piscovois kirjois. Pos’olku sijoittui Kurgijoven pogostan alovehel. Eri aigua se kuului Ruočin kuningaskundah, Ven’an impeerieh, Suomeh. Vuvves 1940 algajen se liittyi Nevvostoliittoh.
Histourien mustomerkit.
Pos’olkas on Nevvostoliiton da Suomen välizel voinal (vuvven 1941 kezäkuu – elikuu) tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin kalmu.
Raududorogustansii.
Elisenvuaran pos’olkas on samannimine raududorogustansii. Se avattiin vuvvennu 1893.
Eloksen langu

Eloksen langu on karjalazien da karjalankielizien runoilijoin Vladimir Brendojevan da Zinaida Dubininan runokogomus ven’akse. Ven’an kielele runot kiändi runoilii, Ven’an kirjuttajien liittoh kuului Georgii Černobrovkin. Kirju on piästetty ilmah vuvvennu 2014 yhteiskunnallizen Anukses ruadajan Anuksen karjalažet -yhtistyksen vuoh. 
Kirjan luajindu.
Eloksen langu -kirju on yhtehizen ruavon tulos. Sih pandih vägie moni hengie. ”Anuksen karjalažet” kirjutettih projektu, kudaman kannatti Karjalan tazavallan Kanzallizen poliitiekan ministerstvu. Galina Fedulova, Anuksen Kanzallizen kirjaston ruadai, rubei sana sanah kiändämäh karjalan kielespäi ven’akse runoilijoin runoloi. Georgii Černobrovkin, runoilii, sen samazen kirjaston piälikkö, luadi literatuurukiännökset.
On olemas karjalankieline literatuuru. Karjalazil on hyviä, kunnon runoilijua da kirjuttajua. Ga äijätgo tietäh heis? Iče karjazet da karjalan kieldy maltajat. Ei joga toine karjalazes ottavu omien runoloin da kerdomuksien kiännändäh. Yhtelläh suattua karjalankieline literatuuru lugiettavakse toizile, ket kieldy ei malteta, pidäy. Sidä duumaittih anukselazet, konzu ruvettih luadimah tädä kirjua. 
Kiännösruado.
Georgii Černobrovkinua tutah nerokkahannu da mielevänny ven’ankielizenny runoilijannu. Kiändäjän leivis mies oli enzi kerdua da Eloksen langu -kirju rodih hänen enzimäine kiännöskogomus. Kiännökset roittih hyvät, čopakot da tarkat, kiännettäviä tekstua noudajat, mielevät da mieleh painujat.
Kiändäi monis runolois noudau karjalankielizien runoloin razmierua – horeidu. Karjalan kieles paino on ainos sanan enzimäzel tavul, ližäpaino – kolmandel, viijendel da muga ielleh tavuloil. Yhtelläh kiändäi kiändäjes tahtou rikastuttua kirjutandutaba, ottau käyttöh jamban da kolmetavuhizet razmierat. Luadiu sen mielevästi da čopakosti, ni yhty ei riko kiännettäviä tekstua. Kenlienne, kui sanou Georgii Ivanovič, lujoitti: kiändiä yhtes kielespäi toizele kielele runo, on ku uvvessah kirjuttua se. Sinus rodieu tämän runon toine kirjuttai. Anukselazethäi uuttu kirjua luadijes piettih mieles se, ku kiännettävät da kiännetyt runot oldas lähäzet niilöin mielis da kuulostandas.
Kirjan syväindö.
”Eloksen langah” on otettu Vladimir Brendojevan runoloi karjalazis, luonnos, suvaičukses. Zinaida Dubininangi runot ollah samas teemas: karjalazis hierulois da luonnos, karjalan kieles. Georgii Ivanovič sanou Zinaida Dubininua ennustajakse runoilijakse, kudai varaittau meidy, sanou pidäy kallata piädy kieleh, eiga se häviey kogonah. Hyvin nägyy, kui runoilijal vaččua tuskuau karjalan kielen periä. 
Georgii Černobrovkinal ollah karjalazet juuret. Häi on roinnuhes Kuujärvel, kazvanuh Anukses. Karjalan kieli ainos oli kuuluvis. Jatkua karjalankielizien runoloin kiännändiä ven’an kielele mies vois jatkua. Konzu luajittih Eloksen langu -kirjua, häi ei olluh nimittumis sobimuksis kiini. Kiändi vai sen, min tahtoi. Erähii runoloi, ku ei kiännändy lykystännyh, jätti bokkah. Niilöih, sanou, vois uvvessah ottavuo dai ruveta kiändämäh uuttu.
[[Category:Karjalan kirjalližus|E]
[[Kategourii:Wp/olo]]
[[Kategourii:Kirjalližus|E]]
Eloksenkäzitys

Eloksenkäzitys libo eloksennägemys on miäritelty mm. kogonaskäzityksekse ristikanzan eloksen merkičykses. Eloksenkäzityksel erähičči tarkoitetah samua gu muailmannägemykselgi.
Eloksennägemystiijon opastunduainehistuo toimittanuon Erkki Hartikaizen mieles "eloksenkäzitys" on parembi sana migu eloksennägemys. Ku elos on tovellizuon oza, eloksenkäzitys on oza tovellizuskäzitysty. Ristikanzan käzityksien kogonazuos roihes tovellizuskäzitys. Inhimillizet käzitykset tovellizuos ollah puaksuh hairavollizet. Yksilöl on käzitys omis arvolois da tavoittehis. Tämä käzitys on oza yksilön tovellizuskäzitysty, hos arvot da tavoittehet ei olla tozii libo ebätozii.
Elokuu

Elokuu on vuvven kaheksas kuu. Sidä enne on heinykuu da sen jälles tulou syvyskuu.
Elvis Presley

Elvis Aaron Presley (8. pakkaskuudu 1935 Tupelo, Mississippi – 16. elokuudu 1977 Memphis, Tennessee), lyhyöh Elvis, oli yksi muailman tunnettulois laulajis. Elvis Presleyn levylöi on myydy muailmas arvion mugah läs 2,5 miljardua. Tämä azuu hänes artistan, kudamua on myödy eniten. Preslii kučutah puaksuh ”Rock and rollan kuningahakse” libo "korolikse". Presleyl on vie kaikis enämbi kuldulevylöi (90), platinalevylöi (52) da timanttilevylöi (25). Hänel myönnettih kolme Grammy-palkinduo vuozinnu 1967, 1971 da 1975 da American Music Awards palkindo vuonnu 2000. Preslii pietäh yhtenny 1900-luvun populuarukul'tuuran tundiettulolois da vaikutusvaldazembilois ristikanzois.
Händy vallittih Hollywood Walk of Fameh vuonnu 1960, Rock and Roll Hall of Fameh vuonnu 1986, Country Music Hall of Fameh vuonnu 1998, Gospel Music Hall of Fameh vuonnu 2001, UK Music Hall of Fameh vuonnu 2004, Rockabilly Hall of Fameh vuonnu 2007, Hit Parade Hall of Fameh vuonnu 2007, Las Vegas Walk of Starsah vuonnu 2008, America's Pop Music Hall of Fameh vuonnu 2013 da The Official Rhythm &amp; Blues Music Hall of Fame Muzeih vuonnu 2015.
Vuonnu 2013 internet-palvelun SoundExchangen mugah Elvis Presley on internetan ladatuin muuzikkuartistu.
Enzimäinargi

Enzimäinargi libo ezmäinargi (, ) on "enzimäine argi", nedälin enzimäine päivy da argipäivy.
Eritrei

Eritrei on valdivo Päivännouzupuolizes Afriekas, Ruskien meren rannikol. Sen rajal ollah: Sudan – päivänlaskupuoles, Efiopii – suves, Džibuti – päivännouzupuoles. Eritrei eroi Efiopiespäi vuonnu 1993. Muan piälinnu on Asmera-linnu. Pinduala - 121 100 km². Eritreis eläy (vuvven 2012 tiedoloin mugah) 6 086 495 hengie.
Ernest Hemingway

Ernest Miller Hemingway (21. heinykuudu 1899 Oak Park, Illinois – 2. heinykuudu 1961 Ketchum, Idaho) oli 1900-luvun tärgevimii yhtysvaldalazii kirjailijoi.
Hemingway piästi ilmah moni romuanoi da novellukogomuksii da sai Nobelan kirjalližuspalkindon vuvvennu 1954.
Hemingway tapoi oman ičen 2. heinykuudu 1961 ambujen iččiedäh oružal kärzittyy hätken vaigies alkogolizmas da depressies. Hemingwayn Floridan Key Westas sijaiččii kodi on tänäpäi kirjailijan kodimuzei.
Erzän kieli

Erzän kieli (erzän kieleh "Эрзянь кель") on uralilazen kieliperehen suomelas-ugrilazeh kielijoukkuoh kuului volgalaine (mordvalaine) kieli.
Estounii

Estounien tazavaldu (oma nimi ) libo Viro on tazavaldu Baltiekkumeren päivännouzurannal Pohjas-Jevroupas Suomenlahten suvipuolel. Muas eläy 1 320 174 ristikanzua, kudamis läs kolmasoza (434 426) eläy piälinnas Tallinnas. Estounien toizii suurii linnoi ollah yliopistolinnu Tartu (98 449 eläjiä), Narva (59 049 eläjiä) da Kohtla-Järve (37 198 eläjiä) da Viron kezän piälinnu Pärnu (40 005 eläjiä).
Viron virralline kieli on Eestin kieli.
Etnine joukko

Etnillizel joukol tarkoitetah rahvasjoukkuo, kudai perustuu sen jäzenien yhtehizeh kul'tuuruperindöh, uskondoh, kieleh, alguperämuah libo ulgonägöh. Etnilližyön käziteh viittuau niilöih kul'tuurillizih piirdehih, kudamii käytetäh tämän kategoruičendan pohjannu.
Etnillizet joukot erotah tozis socializis joukkolois muga kui alakul'tuurois, intressujoukkolois da socializis joukkolois muga, ku net roitah da muututah histouriellizesti etnogeniezan vuoh, tuloksennu endogamien jaksolois. Etnillisty identitiettua lujoitetah ajatuksel yhtehizis piirdehis, kudamat ollah tavanmugazet paginas olijan etnillizen joukon jäzenile.
Etnillizen joukon käziteh on tavanmugaine muga sanotus etnopolitiekas, kudamas erijyttymät organizaciet (ezimerkikse puolovehet, uskondojoukot libo rahvahanliikkehet) opitah rodivuttua etnillisty identitiettua ku eistiä heijän poliitillizii libo kul'tuurillizii tavoittehii, libo vastustamah kudamantah toizen organizacien yhtenjyttymii pyrgimyksii.
"Etnillizen joukon" da "rahvahan" käzittehet voijah erähis kontekstois olla piälekkäizet, ezimerkikse paistes suomi-ugrilazih rahvahih näh.
Etnogruafii Kirjalližusluvettelo

Karjalazet = Karjalaset / Karjalan tazavallan kanzallizen poliit. da uskonnollizien azieloin min. - Petroskoi : Periodika, 2009.
Klementjev, J. I. Karjalaiset: istoriallis-kansatietehellini tutkimus / J. I. Klementjev ; [kiäntäjät: P. Zaikov и Karjalaiset др.]. - Petroskoi : Periodika, 2008.
Klementjev, J. I. Karjalazet : histouriellis-etnografilline kuva / J. I. Klementjev ; [karjalakse kiändäjät: L. Markianova и др.]. - Petroskoi : Periodika, 2008.
Lyydi, 2008 / [toim.: Marjukka Patrakka et al.]. - Helsinki : Helsingin yliopisto, 2009.
F'odor Terentjev

F'odor Mihailovič Terentjev (4. ligakuudu 1925 — 20. pakkaskuudu 1963) — nevvostolaine hiihtäi, talvien Olimpiadukižoin čempion (1956), arvostettu Nevvostoliiton sportan muasteri (1956).
Eloiskerdu.
Rodivui muanruadajan pereheh. On karjalastu kanzalližuttu.
Tuatto — Mihail Mihailovič Terojev (Nevvostoliiton aijan aloh vaihtoi sugunimen Terentjevakse), muamo — Jevdokija Fedorovna (oma sugunimi — Potapova). Oli seiččemendenny lapsennu lapsekkahas perehes (kaikkiedah perehes oli yheksä lastu). Školas algai harrastamah sportua. Sluužijes armies sai enzimäzet voitot.
Vuvvennu 1946 V rahvahan hiihtopruazniekas Petroskois voitti 20, 30 da 50-kilometrin kilvois. Silloigi tuli Murmanskoin alovehen čempionakse Pohjazen Pruazniekku -kilvas. Vuozinnu 1947 da 1948 tuli ehtottomakse čempionakse Vi da VII Karjalas-Suomelazen Nevvostotazavallan rahvahan hiihtopruazniekois. Vuvvennu 1949 VIII hiihtopruazniekas tuli čempionakse 10 da 18-kilometrin kilvois.
Vuvvennu 1949 F'odor Terentjevua työttih Moskovah ЦСКА-joukkoh. Talvel vuvvennu 1950 sai hobjazen medalin Nevvostoliiton muasterikilvanvoitos 4x10 km kilvas. Vuvvennu 1951 sai kolmandet sijat 18 da 30-kilometrin kilvois da enzimäzen sijan hiihtäjes joukos "Moskva-1" muasterikilvanvoitos 4x10 km kilvas. Vuvvennu 1954 enzimästy kerdua histouries voitti kaikes kolmes Nevvostoliiton persounallizes kilvas. Sinä vuon sai hobjazen medalin muailman čempionuatas 4x10 km kilvas.
Nevvostoliiton joukonke sai kuldazen medalin Talven Olimpiadukižois vuvvennu 1956 4x10 km hiihtokilvas da bronzumedalin 50-kilometrin kilvas. Vuvvennu 1958 Nevvostoliiton joukkovehes sai hobjazen medalin muailman čempionuatas 4x10 km kilvas. Vuvvennu 1959 sai hobjazen medalin persounallizes 50-kilometrin kilvas. Vuvvennu 1960 sai oigevuon ottua ozua Olimpiadukižoih 1960, vaiku händy ei otettu ijän periä (häi oli 34-vuodehine). Kevätkuus, vuvvennu 1960 muailman čempionuatas F'odor sai kuldazen medalin 4x10 km kilvas da hobjazen — 30-kilometrin kilvas.
Vuvvennu 1962 tuli čempionakse 50-kilometrin kilvas. Vuvvennu 1962 piäzi Leningruadan fiskul'tuuran P. F. Lesgaftan nimizeh yliopistoh.
Vuvvennu 1963 armeiskoin kilvois voitti 30-km kilvan.
F'odor Terentjev tragiediellizesti kuoli 20.pakkaskuudu vuvvennu 1963 Leningruadas. On pandu muah Puatane-roindukyläh Karjalah.
Sportukarjieru.
F'odor Terentjev on vuvven 1956 Olimpiadukižoin čempion 4x10 km kilvas, 13-kerdaine Nevvostoliiton čempion: 10 km (1953), 18 km (1954, 1955), 30 km (1954), 50 km (1954, 1962), 4x10 km kilbu (1951, 1952, 1953, 1954, 1955, 1956, 1960).
Fallingwater

Fallingwater on yhtysvaldalazen arhitektoran Frank Lloyd Wrightan projektan mugah nostettu rakendus Pennsilvanies. Rakenduksen pohjukuavat valmistettih vuvvennu 1935 da se nostettih vuozinnu 1936-1939. Fallingwater kuuluu Wrightan tundietuimih ruadoloih. Rakendustu kučutah muailman kuulužimakse modernistizele eländtaloikse. Vuvvennu 1966 se sai National Historic Landmark-tunnuksen.
Rakendus sijaiččou Pelsinvanien ozavaldivon lounuas, čomas kohtas nimel Kondien oja, kudai sijaiččou Mill Runan da Ogajopailan kylin välis. Fallingwater-rakendus sai omam nimen sendäh gu se sijaiččou kosken piäl. Vuvvennu 1991 Ameriekan arhitektoroin instituutan ozanottajat kučuttih sidä kanzallizen arhitektuuran parahannu tevoksennu.
Perusrakenduksen da gost’ukoin rakendamine maksoi 155 000 yhtysvalloin dollarua. Arhitektoran palku oli 8 000 yhtysvalloin dollarua.
Vuozinnu 1937-1963 Kaufmanan pereh käytti Fallingwater-kodii mökinny. Hyö vietettih sie lebopäiviä da pruazniekkoi. Vuvvennu 1963 Edgar Kaufman-nuorembi andoi koin lahjakse Western Pennsylvania Conservancy-organizaciele. Vuvvennu 1964 kois rodih muzei da se avattih rahvahale. Vuvven 2008 tiijon mugah Fallingwater-kodih kävi enämbi 6 miljonua hengie. Joga vuottu sih kävyy enämbi 150 000 hengie.
Wrightan kodi kučutah nygyaigazen Ameriekan tundietuikse koikse. Yhtysvalloin prezidentan Franklin Ruzvel’tan kävyndy ližäi koile kuulužuttu. Sežo Fallingwaterah käydih Albert Einštein, Ingrid Bergman, Marlen Ditrih da muut.
Fidži

Fidžin tazavaldu () sijoittuu Fidžin suaristos Tyynenmeren suviozas, päivännouzuh Vanuatuspäi, päivänlaskuh Tongaspäi, suveh Tuvaluspäi.
Valdivon piälinnu on Suva. Sen pinduala on 18 274 km². Rahvahan lugumiäry on 849 000 hengie.
Filippinat

Filippinoin tazavaldu (tagalsk. Republika ng Pilipinas, angl. Republic of the Philippines, isp. Republica de Filipinas), Filippinat (tagalsk. Pilipinas, angl. The Philippines, isp. Filipinas)- tazavaldu Liideh-Azies. Filippinat sijaiččou monis suaris, kuduat ollah Tyynen valdumeres Indonezien da Taivanan välis.
Muan pinduala on 299 764 km². Rahvahan lugumiäry on 101 562 306 hengie (v.2015). Piälinnu on Manila.
Filosoufii

Filosoufii (grets. φιλοσοφία) on n. 600-400 eaa. välizenny aijannu antiikan Gretsies roinnuh duumaičenduperindö da tiijonala, kudai pyrgihes tutkimah ezim. tovellizuon luonnehtu, tiijon ylehizii ehtoloi, čomuhuon da arvoloin olemasoluo, hyvän yhteskunnan ehtoloi, ristikanzannu olemizen luonnehtu sego nämmih yhtyjii ylehizii tiemoi. Sana 'filosoufii' pohjavuu gretsien kielen sanoih "filia" da "sofia", kudamis enzimäine merkiččöy suvaičemistu libo ystävytty da jälgimäine viizahuttu – muga filosoufii tarkoittau "viizahuon suvaičemistu".
Fioliettu

Fioliettu on väri, kudaman ristikanzu aistiu, konzu silmäh tulou valguo, kudaman uallonpiduhus on 380-450 nanometrua. Fioliettu valgo on kaikis lyhytualdozindu nägyjiä valguo, da nägyjän vallon spektras fioliettu on agjimaine "syvänsinine" väri. Vie lyhytualdozembi sädeily on nägymätöidy ultrafioliettusädeilyy. 
Televiizoran da tiedokonehen ekruanale väri, kudai nägyy fiolietannu, luajitah RGB-sistiemal käyttäjen ruskiedu da sinisty valguo, kudamas sinine on kaksi kerdua muga kirkas kui ruskei. 
Sana fioliettu tulou francien sanas "violette", kudai merkiččöy fialkua, ku enimien fialkoin kukat ollah fiolietat. Väris käytetäh sežo nimie siniruspakko libo siniruskei.
Fosforu

Fosforu () Mendelejevan sistiemallizen järjestyksen mugah on viijendentostu joukon kolmanden periodan alguaineh. Sen atomunoumer on 15. Tädä alguainehtu merkitäh P. Sidä on äijy muankuores. Merivies fosforua on 0,07 mg/l. Se ei lövvy välläs muvvos. Sen avul roihes läs 190 minerualua, ezim. apatittu, fosforittu dmi. 
Histourii.
Fosforan löydi gamburgalaine alhiimiekku Hennig Brand vuonnu 1669. Muga kui muutgi alhiimiekat Brand tahtoi löydiä filosoufien kiven, ga sai pilkettäjän ainehen (vahannägöine aineh, kudai paloi ylen kirkasti da pilketti pimies). Brand kuččui tämän ainehen "”hosphorus mirabilis”" (lat. čuvvonluadii tulen kandai). Brandan löydö oli uvven alguainehen enzimäine löydö antiekan aijan algajen.
Frantsien kieli

Francien kieli (fr. français) kuuluu romuanizih kielih. Muamankielenny francien kielekse pagizou läs 75,9 miljonua hengie da toizennu kielenny 87 miljonua hengie. Francien kielen pagizijoi kučutah frankofonizikse.
Francien kieli on yksi Jevroupan liiton da Yhtistynnyzien Kanzukundien virrallizis kielis da rahvahienvälizen poštan ainavo kieli, sego toizien järjestölöin kieli. Net järjestöt ollah: Jevroupan nevvosto, Jevroupan yleisradivoliitto, Rahvahienväline olimpiuadankomitiettu, Muailman kauppujärjestö, Nato dmi.
Francien kielen kirjaimikkoh kuulutah 26 latinalastu kirjaindu, kaksi ligaturua, da viizi diakrittistu merkii.
Murdehet.
Francien paginkieles on suurii alovehellizii eroloi. Standardufrancien kieli perustuu Pohjois-Francies paistuh kieleh. Pohjois-Francien da Suvi-Francien välil eroloih kuuluu sego Pohjois-Francien uvuluarine r sego espuanien, kataluanan da oksituanan vaikutus Suvi-Francieh.
Francien kielen stuatussu.
Virralline stuatusu Francies.
Francien konstitutsien mugah kieli sai virrallizen stuatusan vuvvennu 1992. Kai virrallizet dokumentat da sobimukset pidäy kirjoittua francien kielel. Gu rekluamas on vieraskielizet sanat, net pidäy kiändiä.
Virralline stuatusu Kanuadas.
Francien kieli on Kvibek-muakunnan virralline kieli. Sežo se on yksi toizes Kanuadan da New Brunswick-muakunnan virrallizes kieles.
Stuatusu toizis mualois.
Virralline kieli:
Yksi toizes virrallizes kieles
Yksi kolmes virrallizes kieles:
Yksi nelläs virrallizes kieles
Franz Kafka

Franz Anton Kafka (3. heinykuudu 1883 – 3. kezäkuudu 1924) oli XX vuozisuan tärgevimii germuanienkielizii kirjuttajii. Häi rodivui jevrieläzeh pereheh Prahas, Bohemies, kudai silloi vie oli oza Austro-Vengriedy. Suuri vuitti Kafkan tärgevimäs tuotandos piästettih ilmah vaste hänen kuoltuu.
Franz Schubert

Franz Peter Schubert (31. pakkaskuudu 1797 Himmelpfortgrund, Avstrii-Vengrii – 19. kylmykuudu 1828 Wien) oli avstrielaine varhazen romantizen muuzikan säveldäi. Schubertua pietäh yhtenny muuzikkuhistourien kuulužïmannu säveldäjänny. Schubert säveldi kaikkii oman aijan tevoslajiloi paiči koncertoi. Schubertan piäsäveldystuotanduo evustetah liedat, sinfoniet, jousikvartetat, pianosonuatat ja muu kamari- da pianomuuziikku.
]
Frida Kahlo

Frida Kahlo () (6. heinykuudu 1907 Coyoacán, Meksiko – 13. heinykuudu 1954 Coyoacán, Meksiko) oli meksikolaini taidehmualuaju.
Kahlo on mualannuh monie kuuluizie tevoksie kudamis on synkkie tiemuja kuni surmua, gor'uo da elon pimiedy puoltu.
Frédéric Chopin

Frédéric François Chopin (enne nimel Fryderyk Franciszek Chopin; 1. kevätkuudu 1810 Żelazowa Wola Pol'ša – 17. ligakuudu 1849 Pariižu Francii) oli pol'šalaine säveldäi da pianovirtuoužu. Chopin omaksui francienkielizen nimen muuttajes Pariižah 20-vuodehizennu.
Elos.
Chopin rodiihes Żelazowa Wolan kyläs n. 50 kilometua Varsovas päivänlaskuh. Hänen tuattah oli Pol'šah vuonnu 1787 muuttanuh francielaine da muamo pol'šálaine. Chopinua allettih verrata Mozartah hänen muuzikallizen nerokkuon täh. 7-vuodizennu häi oli säveldänyh kaksi poloniezua. Vuozinnu 1816-1822 häi sai pianon opastustu viulistu Vojtěch Živnýspäi (1756-1842), kuni opastujan nerot ylitettih opastajan nerot. Tämän jälles händy opasti Varsovan yliopiston professor Wilhelm Würfel. Sygyzyl 1826 häi algoi opastuo mm. säveldysty da muuzikanteoriedu säveldäi Józef Elsneran (1769–1854) opastettunnu.
Vuvvennu 1829 Chopin meni Wienah da Dresdenah, kudualois sai hyvät arvostelut hänen ozuttelulois. Vuvvennu 1830 häi lähti myös Wienah da siepäi Münchenan kauti Pariižah, kus eli suuriman vuitin elostu.
Enziozuttelu Pariižas vuvvennu 1830 oli suuri menestys. Chopinas tuli terväh suozittu pianonopastai. Vuvvennu 1836 Chopin meni peitočči kihloih 17-vuodehizen pol'šalazen Maria Wodzińskan kel, no kihluandu peruttih terväh. Samannu vuvvennu säveldäi vastavui kirjailii Amandine-Aurore-Lucile Dupinan (1804–1876) kel, kudai parembi tunnetah peittonimel George Sand. Tavan mugah hyö vietettih talvet Pariižas da kezät Nohant-Vicas Keski-Francies, kus säveldäi sai valmehekse äijät hänen tevoksis. 
Frédéric Chopin da George Sand piettih yhty ainos vuodeh 1847 sah, konzu hyö erottih. Tervehyöntilan pahetes Chopin sai ykskai vie säveldiä. Jälgimäzen tevoksen häi sai valmehekse vuvvennu 1849. 
Chopin kuoli 17. ligakuudu vuvvennu 1849, da virrallizekse kuolinsyykse rodih tuberkuluožu. Runganavavukses lövvettih ližäkse merkilöi toizis kouhkoivoimattomuksis. Chopinal oli paha elävänny muahpannuokse rodiemizen foubii, da sendäh häi oli prižminyh hänen rungan avuandua, što se olis varmu ku häi toven oli kuolluh.
Chopin oli ližäkse toivonuh, ku hänen muanpaniezis ozutettas Wolfgang Amadeus Mozartan "Requiem". Muahpaniezet, kuduat huavattih pidiä Madeleinen kirikös Pariižas, hätkestyttih läs kaksi nedälii, ku kirikkö ei allukse hyväksynyh tevokseh pidäjii naispajattajii kirikön horah. Jälgimäi kirikkö suostui. Chopin pandih muah Père-Lachaisen kalmoimuale, no hänen syväin on pandu muah Varsovan Pyhän Ristan kirikön kolonkah.
Chopinan mugah on nimetty asteroidu 3784 Chopin, pol'šalaine viinu Chopin, pol'šalazii purjehlaivoi dai Frederic Chopinan kanzoinväline lendoazemu.
Muuzikku.
Chopin oli yksi harvois 1800-luvun säveldäjis, kudai ei ottanuh vaikuttehii Ludwig van Beethovenan muuzikas. Sen sijah hänen stiil'as nägyy Johann Sebastian Bachan vaikutus. Toizii hänen ezikuvii oldih Carl Maria von Weber, Johann Nepomuk Hummel, Jan Ladislav Dusík, John Field da Vincenzo Bellini. Ližäkse Chopin sai innoitustu pol'šalazes rahvahanmuuzikas.
F’odor Dostojevskii

F’odor Mihailovič Dostojevskii (; 11. kylmykuudu 1821 Moskovu – 9. tuhukuudu 1881 Piiteri) oli ven’alaine kirjuttai. Dostojevskoidu pietäh enimyölleh yhtenny romuanutaijon suuris klassiekois.
= Elaigu da kirjalline ala =
F’odor Dostojevskii oli roinnuhes Moskovas vuvvennu 1821 toizennu lapsennu seiččielapsehizeh pereheh. Dostojevskoin tuatto, vahnas ylähistösuvus da litvalazis ezivahnembis perävynnyh Mihail ruadoi douhturinnu köyhien talois. Vuvvennu 1837, konzu Dostojevskoile oli 16 vuottu, hänen muamo, Maria F'odorovna, kuoli da samannu vuvvennu Dostojevski muutti Piiterih. Siel häi opastui inženieruopistos vuozinnu 1837-1843. Ga Dostojevskii suvaičči jo silloi ylen äijäl literatuurua da liiriekkua. Häi rubei vähitelleh iče kirjuttamah kerdomuksii da toizii tekstoi. Sih aigah Dostojevskii sežo kiändi ulgomualastu kaunehliteratuurua ven'akse da algoi kirjuttamah hänen enzimmästy romuanua "Köyhät rahvahat", kudai jullattih vuvvennu 1846.
Gabon

Gabon (Gabonan Tazavaldu) on valdivo Keski-Afriekas, endine Fransien vallattu mua. Vuvven 2012 tiedoloin mugah, Gabonan rahvahan lugumiäry on 1 563 873 hengie, muan pinduala on 267 667 km². Rahvahan lugumiärän mugah Gabon on 151. sij muailmas, pindualan suuruon mugah – 76.sijal.
Piälinnu on Librevil’, valdivolline kieli on fransien kieli. Librevil’-linnu on Keski-Afriekan päivänlaskupuoles. Linnan päivänlaskupuolizel rajal on Gvinein lahti. Susiedumualoinnu ollah Kongon Tazavaldu, Kamerun sego Ekvuatourielline Gvinei. Vierolazien enimistö uskou Hristossah.
Gaijana

Gaijana () libo Gaijanan Kooperatiivine Tazavaldu on valdivo Suvi-Amerikan koillisrannal. Pohjazes on Atlantan valdumeri, päivänlaskus on Venesuela, suves – Braziilii, päivännouzus on Surinam. Kuluu Rahvaskundien yhtymäh. 
Muan pinduala on 214 970 km². Rahvahan lugumiäry on 751 223 hengie (2002). Piälinnu on Džordžtaun. Virralline kieli on anglien.
Gaiti

Gaiti libo Gaitin tazavaldu (gait. kreol. Repiblik Ayiti, ) on valdivo Gaiti-suaren päivänlaskun puoles da lähisuaril. Suaren päivännouzun puoles on Dominikanan Tazavaldu. Gaiti on köyhin Amerikan valdivo.
Muan pinduala on 27 750 km². Rahvahan lugumiäry on 10 033 000 hengie (v.2009). Piälinnu on Port-o-Prens. Virrallizet kielet ollah gaitine kreoline da frantsien.
Galileo Galilei

Galileo Galilei (15. tuhukuudu 1564 Pisa, Itualii – 8. pakkaskuudu 1642 Arcetri, Itualii) oli itualielaine tiähtitiedoilii, filozoufu da fiizikku. Hänen tärgevimät suavutukset liitytäh tiijollizen metoudan kehitykseh aristotelizes nygözeh muodoh. Händy on kučuttu tiijon, klassizen fiiziekan da tiähtitiijon tuatakse.
Gambii

Gambii libo Gambien islamilaine tazavaldu on valdivo Päivänlasku-Afriekas. Gambii on pienin valdivo Afriekas. Pohjazes, päivännouzus da suves se rajoittuu Senegalanke. 18. tuhukuudu v. 1965 Gambii sai iččenänžyön. Piälinnu on Banžul. Suurin linnu on Serekunda. Virrallizet kielet ollah anglien kieli da muut sijallizet kielet. Muan pinduala on 10 380 km². Rahvahan lugumiäry on 1 878 999 hengie.
Gana

Gana libo Ganan tazavaldu on valdivo Päivänlasku-Afriekas. Päivänlaskus se rajoittuu Kot-d’Ivuaranke, luodehes da pohjazes Burkina-Fasonke, päivänlaskus Togonke. Suves se rajoittuu Atlantan valdumeren Gvinean lahtenke. Virralline kieli on anglien kieli. Piälinnu on Akkra. Suurimat linnat ollah Akkra, Tamale, Bolgatanga. Muan pinduala on 238 537 km. Rahvahan lugumiäry on 25 199 609 hengie.
Garbalo

Garbalot ollah buoloih (Vaccinium-suguh) kuulujia marjua. Eri garbalolajiloi ollah "Vaccinium oxycoccos", "Vaccinium microcarpum" da "Vaccinium macrocarpon".
Gaulisto

Gaulisto () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Videlen kyläkundah.
Se sijoittuu lähäl Videlen kyliä.
Kyläs on časounu ().
Gaziettu

Gaziettu (libo lehti) on aijanmugaine painettu painos, kudual on alalline nimi da kudai piäzöy ilmoih ei harvembi kerdua kuus. Gazietan ielolijannu pietäh ennevahnazii käil kirjutettuloi uudizien tiedoloi.
Vie Julii Tsezar' aloitti painua gaziettua "Senatan tegoloi" da sit "Rahvahan jogapäiväzii yhtehizii tegoloi". Riimalazinnu gazietannu oldih savilaudazet, kudualoil kirutettih tapahtumien hrouniekkua. Kiinas läs 911 vuvvennu algoi piästä ilmoih Tszin' bao -gaziettu ("Piälinnan vestniekku").
Sana gaziettu («газета») tuli pienes italialazen raududengan nimes gazetta (ven. газетта, ital. gazzetta). Italias XVI vuozisual kaikile, ket lugiettih listua informatsienke (uudizii tsuarin elaijas, torgu-uudizis, toizien linnoin uudizii), maksettih yksi gaziettu.
Gazietoin lajit da mallit.
Gazietat ollah:
Karjalankieline lehti.
On olemas karjalankieline lehti Oma Mua. Se piäzöy ilmoih karjalan kielen kahtel murdehel - livvinkarjalakse da vienankarjalakse. Lehti piäzöy ilmoih Periodika-julguamos Petroskois. "Oman Muan" painosmiäry on 500 kappalehtu, se on joganedäline lehti.
Geogruafii Kirjalližusluvettelo

Dmitriev, S. Mamontua eččiessa. - M. : Gosudarstvennoi učebno-pedagogičeskoi izdateljstva, 1935.
Dmitriev, S. N. Tundra : očerkat i raskuazat / perevedi S. S. Sokolov. - M. : Gosudarsvennoi učebno-pedagogičeskoi izdateljstva , 1936.
Lebedev, N. K. Yksiin dikariloilla kessessa : Uvdeh Gvineih Mikluha-Maklain putešeštvii. - М. : Gosudarstvennoi učebno-pedagogičeskoi izdateljstva, 1935.
Lebedev, N. K. Enzimäzen kerran ymbäri muasta : Magellanan putesestvii / kiändi A. A. Beljakov. - M. : Gosudarsvennoi učebno-pedagogičeskoi izdateljstva, 1935.
Terehova, L. G. Geografija : učebnikka nacaljnoin školan kolmannella klassalla varoin. Č.1. / L. G.Terehova, V. G. Erdeli. - M. : Učpedgiz, 1937.
Баранский, Н. Н. СССР-н физической география : учебникка неполнойн среднейн и среднейн школан 7-тта классуа варойн. – Петрозаводска : Карельской государственной издательства, 1939.
Барков, А. С. Физической география : учебникка неполнойн среднейн и среднейн школан 5 классуа варойн / А. С. Барков, А. А. Половинкин. – Петрозаводска : Карельской государственной издательства, 1939.
Иванов, Г. И. Муан чуастилойн и важноймбиэн капиталистическолойн государствойн география : учебникка неполнойн среднейн и среднейн школан: 6-л классал. - 5-е изд., испр. и доп. - Петрозаводск : Карельской государственной издательства, 1939.
Терехова, Л. Г. География : учебникка начальнойн школан колманнелла классалла. Ч.1. / Л. Г. Терехова, В. Г. Эрдели. – Петрозаводска : Карельской государственной издательства, 1938.
Терехова, Л. Г. География : учебникка начальнойн школан нелланнелла классалла. Ч. 2 / Л. Г. Терехова, В. Г Эрдели ; киянди Г. И. Гурьев. – Петрозаводска : Карельской государственной издательства, 1938. 
Терехова, Л. Г., Эрдели, В. Г. География : учебникка начальнойн школан нелланнела классал. Ч. 2 / Л. Г. Терехова, В. Г. Эрдели ; Г. И. Гурьван перевода. – Петрозаводск : Карельской государственной издательства, 1939.
Чефранов, С. В. СССР-н физической география : районной обзора : учебникка неполнойн среднейн и среднейн школан 7-л классал / переведдиттих И. П. Яковлев, А. И. Евсеев. - тойне выпуска. -Петрозаводск : Карельской государственной издательства ,1939.
George Orwell

George Orwell, tovvelizel nimel Eric Arthur Blair (25. kezäkuudu 1903 Motihari, Bengali, Indii – 21. pakkaskuudu 1950 London, Britanii) oli britanilaine kirjoittai da lehtimies. Hänen kuulužimat tevokset ollah antiutopistine kul’turomuanu «1984» (angl. Nineteen-Eighty-Four) da «Žiivatoin tahnut» (angl. Animal Farm). George Orwell pani käyttöh kylmy voinu-terminän.
Eloskerdu.
Erik Arthur Blair rodivui Motiharis Indies. Loppi Pyhä Kaprianan školan. Vuozinnu 1917-1921 kävi Iton Koulledžah. Vuozinnu 1922-1927 ruadoi siirdokunnan policies Birmas da sen jälles kodvan eli Britanies da Jevroupas. Sie häi algoi kirjoittua prozua da lehtikirjutuksii. Vuvves 1935 algajen Blair kirjoitti omii tevoksii nimel George Orwell.
Vuvvennu 1936 häi meni kirjoih da lähti mučoinke Aragonan frontah rahvahienvoinan aigua Ispuanies. Blair otti ozua voinutoimis da oli ruanittu. Toizen voinan aigua häi pidi antifašististu ohjelmua BBC-kanualas.
Blair kuoli tuberkul’ozah 21. pakkaskuudu vuonnu 1950.
«1984» da «Žiivatoin tahnut».
Toizen muailmavoinan jälgeh 1984-tevokses Orwell kuvaillou distopien tuliiaijan totalituaristu tarkkailuyhteiskundua, kuduadu johtau «Suurivelli». Kirjas Orwell käytti terminät «uuzikieli» da «ajatusrikos». Tevos «Žiivatoin tahnut» kritikuiččou kehitysty Nevvostoliitos Ven’an vallankumovuksen jälles.
Germuanien kieli

Germuanien kieli (germ. "Deutsch" libo "die deutsche Sprache") on indojevrouppalazen kieliperehen päivänlaskugermuanizeh kielijoukkoh kuului kieli. Germuaniedu paistah Germuanies da äijis Jevroupan valdivolois. Sidä paistah muamankielenny enämbi 100 miljounua hengie.
Germuanii

Germuanii (), virrallizesti Germuanien federacii () on mua Jevroupas. Sie eläy 84,5 miljounua hengie. Germuanien piälinnu on Berlin, kus eläy 3,5 miljounua hengie.
Suurimat linnat.
Germuanies on 82 linnua, kudamis eläy enämbi 100 000 hengie. Vuoden 2010 arvijon mugah nämmis linnois eläy enämbi 500 000 eläjiä:
Gian Lorenzo Bernini

Gian Lorenzo Bernini (Giovanni Lorenzo Bernini, 7. talvikuudu 1598 Napoli Italii– 28. kylmykuudu 1680 Roma) oli italielaine kuvanvestäi, arhitektoru da taidehmualuaju. Bernini on barokan kuvanvestostiil'an luadii, da händy on kučuttu stiil'an kaikkii merkittävimäkse evustajakse. Häi luadi tärgevimät hänen tevoksis Romas.
Giuseppe Verdi

Giuseppe Fortunino Francesco Verdi (10. ligakuudu 1813 Busseto – 27. pakkaskuudu 1901 Milano) oli italielaine romantiekan aijan ouperusäveldäi.
Verdin jälgimäine ouperu, "Falstaff", oli Arrigo Boiton Shakespearen-librettoh säveldetty. Libretto perustui ozutelmih "Windsoran iloizet naizet", "Henrik IV" da "Henrik V". "Otellon" da "Falstaffan" jälles Verdi aigoi todevuttua hänen pitkyaigazen huavehen, säveldiä Shakespearen "Kuningas Lear", no hänen igä da tervehys ei sidä andanuh.
Gonduras

Gonduras libo Gondurasan Tazavaldu () on valdivo Keski-Amerikas. Enne valdivon nimi oli Ispuanielaine Gonduras.
Liidehes Gonduras rajoittuu Nikaraguanke, lounazes Sal’vadoranke da päivänlaskus Gvatemalanke. Pohjazes on Kariban meri, suves on Tyyni valdumeri.
Muan pinduala on 112 090 km². Rahvahan lugumiäry on 8 448 465 hengie (v.2013). Piälinnu on Tegusigal’pa. Viralline kieli on ispuanielaine.
Grenada

Grenada () – on valdivo Kariban meren liidehozas. Valdivo sijaiččou Grenada suarel da Grenadinan suarien puoles, Antilian pienien suarien joukos.
Muan pinduala on 344 km². Rahvahan lugumiäry on 89  502 hengie (2005). Piälinnu on Sent-Džordžes. Virralline kieli on anglien.
Gretsii

Grecii () on Suvi-Jevroupan valdivo. Virralline nimi on Grecien tazavaldu (). Rahvahan lugumiäry on enämbi 11,3 milj. hengie, pinduala on 131  957 km². Se on 73. sijal muailmas rahvahan lugumiäryn mugah da 95. sijal pindualan mugah.
Muan piälinnu on Afiinat. Valdivolline kieli on griekan kieli.
Se sijoittuu Balkanan niemimual da monil suariloil. Päivännouzus se rajoittuu Egeanmerenke da Frakienmerenke, päivänlaskus – Ionanmerenke, suves – Välimerenke da Kritanmerenke. Sil on muarajat Albuanienke, Makedounien tazavallanke da Bolguarienke, koillizes da päivännouzus se rajoittuu Turcienke.
Läs 98% rahvastu on pravosluavizii. Nygyaigaine Grecii on muinazen Grecien kul’tuuran perii, kudai on rahvahanvallan, teatran da olimpiuadan kodimua. Ylen äijy rahvastu matkustau Grecieh, sendäh gu sil on bohattu kul’tuuru da hyvä muantiijolline olopaikku.
Gruuzii

Gruuzii () on valdivo, kudai sijoittuu Suvi-Kavkazan päivänlaskuozas, Lähi-Päivännouzus da Mustanmeren päivännouzurannal.
Suves Gruuzii rajoittuu Armienienke da Turtsienke, liidehes – Azerbaidžuananke, päivännouzus da pohjazes – Ven’anke.
Muan piälinnu on Tbiliisi. Pinduala on 69  789 km², rahvahan lugumiäry on 3 723 536 hengie.
Gruuzien prezidentu on Salome Zurabishvili
Guarbalo

Guarbalo on monivuodine heiniävyos kazvoine Kanabrokazviloin rodukundua. Se pienikazvoine levii muadu myö da on aivenvihandu. Guarbalo kazvau Pohjažes muan puoliškos.
Latinan kieles kazvile on pandu nimi “oxycoccus” – “mujgei muarju”. Jevropan puoles sen nimi on “craneberry” – “kurgienmuarju”. Anglienkielen nimi oli “bearberries” – “ kondienmuarju” sendah, gu rahvahat nähtih kui kondiet syödih sidä muarjua.
Guarbalo – muadumyölevinnyh aivenvehandu tuhjöine. Korzi on vihandu, ylen hoikku – gu niitti. Sel on äijy lehtie. Kozzin pidohus voi olla läs 30 sm.
Juurijoukko on puikkonägövy. Juuriel eletäh grivat, kuduat azutah juurinke mikoriizu. Guarbalo ottau minerualuainehii, vastah andau fotosintezan ainehii.
Lehtet kazvetah korziel yksi jälles toštu, ollah pieniet (piduhus läs 10 mm, levevys läs 5 mm); piduliččažet. Lehti on pial päi muzavuvihandu, alas päi – valgei. Lehtiet kazvetah talvel gi. Kukkazet ollah rouzovoit. Emeh on yksi; hyödenua on kaheksa. Kukanlehtie on nelli – viizi. Guarbalo kukkiu kezäkuul.
Andin on ruskei jyrginäine libo piduličču muarju diametrua läs 16 mm. Yksi kazvoine voi andua kaksikolmesadua muarjua. Kuulužu on ornitohorija: linnut syvväh muatjät da sit levitetäh simenii loitokse.
Guarbalo kazvau sfagnumsuoil, suvaiččou päivypastuo.
Kypsis muarjös on: zuahariet, organičeskoit muigeimehet (juablokku da limonu), pektinat, vitamiinat (C,B1,B2,B5,B6,PP,K1), mineraliet ozat (kalii, raudu, medi da toizet). Sendäh, gu guarbalos on äiju vitamiinua, sidä sanotah “vitamiinankaivo”.
Talvekse muarjoi pannah puupuččioloih, kus net ollah tuorehet kevyassah.
Muarjät piätäh nuadobjah: tsinguaazettujainet, vastau kyl’miändia, anginua.
Guarbalo kuuluu rohtikazviloin joukkoh. Sendah, gu muarjois on äijy biologien puoles aktiivizii ainehii da vitamiinoi, net hyvin vaikutetah ristikanzan orgamuzmua. c
Suomes da Ven’as luaitah guarbaloviinua da likörua, pannah muarjat äijih syömizih.
Gvatemala

Gvatemala () libo Gvatemalan Tazavaldu () on valdivo Keski-Amerikas. 
Suves se rajoittuu Sal’vadoranke, liidehes Gondurasanke, koillizes Belizanke da luodehes Meksikanke. Päivännouzus on Kariban meri, lounazes on Tyynimeri. Gvatemala on suurin valdivo Keski-Amerikan tazavaldois.
Muan pinduala on 108 889 km². Rahvahan lugumiäry on 14 373 472 hengie (2013). Piälinnu on Gvatemala. Virralline kieli on ispuanielaine.
Gvinea

Gvinean tazavaldu on valdivo Päivänlasku-Afriekas. Pohjazes se rajoittuu Senegalanke, pohjazes da koillizes Malinke, päivännouzus Kot-d’Ivuaranke, suves Liberienke, lounuas Sierra-Leonenke, luodehes Gvinea-Bisaunke. Päivänlaskus se rajoittuu Atlantan valdumerenke. Virralline kieli on frantsien kieli. Piälinnu on Konakri. Suurimat linnat ollah Konakri, Nzerekore, Kindia. Muan pinduala on 245 857 km². Rahvahan lugumiäry on 11 176 026 hengie.
Gvinea-Bisau

Gvinea-Bisau, virrallizesti Gvinea-Bisaun tazavaldu on valdivo Päivänlasku-Afriekas. Se on endine Portugualien kolounii, iččenäine valdivo vuvven 1947 algajen. Gvinea-Bisauh kuulutah sežo Bolama-suari da Bižagoš-suaristo. Pohjazes se rajoittuu Senegalanke, liidehes Gvineanke. Virralline kieli on portugalien kieli. Piälinnu on Bisau. Muan pinduala on 36 120 km². Rahvahan lugumiäry on 1 647 000 hengie.
Haapalampi

Haapalampi (sežo karj. Huabulambi, ) on Karjalan tazavallan Sortavalan piirin pos’olku. Se on Haapalammen kyläkunnan haldivolline keskus.
Se sijoiččou Savainjoven rannal, 9 kilometrin piäs Sortavalaspäi.
Histourii.
Enzimäzen kerran se muanitah vuvvennu 1500.
Pos’olkas on Nevvostoliiton da Suomen välizen voinan aigah (1941 – 1944) tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin kalmu.
Hans Christian Andersen

Hans Christian Andersen (2. sulakuudu 1805 – 4. elokuudu 1875) oli danielaine kirjuttai da runoilii. Händy tundietah enne kaikkie hänen suarnois, kudamat kuulutah muailman kaikkii enämbäl kiännettyh kirjalližuoh.
Karjalakse kiännetyt suarnat.
Vuvvennu 1937 Karjalan tazavallan lapsienkirjalližuon julguamo piästi ilmah "Den grimme ælling" -suarnan tverinkarjalazen kiännöksen "Tuhmapäivälline ut’aine", kudaman luadi S. Kud’akov.
Vaikuttehet popkul’tuuras.
Disneyn luajitun "Frozen"-animaciifil’man (angl. ’jiävytetty’) starinan pohju on otettu Andersenan kirjutetus suarnas "Lumikuningatar" (dan. "Snødronningen"). Andersenan nimi ongi otettu Frozen-fil'mah, kudamas on huahmot Hans, Christoff, Anna da Sven. Nämmis nimilöis ravieh sanottuu rodieu rouno ku Hans Christian Andersenan nimi. Alguperäzes suarnas nengozii nimii ei ole.
Hantin kieli

Hantin kieli (hantin kielen "ханты ясаӈ") on uralilazen kieliperehen suomelas-ugrilazeh kielijoukkuoh kuului ugrilaine kieli.
Hapankeitinpiirai

Hapankeitinpiirai on nižujauholois luajittu, riehtiläl pastettu piirai. 
Tahtahah pidäy 5 dl maiduo, 25-50 g drožeidu, 50-150 g voidu, n. 7-8 dl nižujauhuo. Voibi panna yhten libo kaksi jäiččiä ku himoitannou. Anna tahtahan nousta. Luaji tahtahas pienet nižuzet da taputtele sit madalakse. Anna tuaste kohota. Pasta vois libo siemenvois riehtiläl. Ku tahtonet magiedu, pyörittele zuaharis.
Happamehsuadu

Happamehsuadu libo kisloruodu Mendelejevan sistiemallizen järjestyksen mugah on kuvvendentostu joukon toizen periodan alguaineh. Sen atomunoumer on 8. Sidä merkitäh O (). Kisloruodu on nemetallu. Prostoi aineh kisloruodu tavallizis ololois on guazu ilmai värii, maguu da hajuu. Notkien kisloruodan väri on taivahankarvaine, ga kova kisloruodu on valpahansinizii kristalloi.
On olemas muutgi kisloruodan muvvot, ezim., ozonu. Tavallizis ololois se on valpahansinine guazu eriluaduzen hajunke.
Harakkumägi

Harakkumägi () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Koveran kyläkundah.
Se sijoittuu Tulosjärven koillisrannal.
Harakkumäin rahvahan lugumiäry.
Vuonnu 1905 kyläs eli 68 hengie.
Sem’onovan aittu tuodih Harakkumäispäi Kižin muzeih.
Harlu

Harlu () on kylä Pitkänrannan piiris Karjalan tazavallas Ven'al.
Sijaičendu.
Kylä on sijoitunnuhes 45 kilometris Pitkäsrannaspäi da on Jänisjoven rannal.
Eläjät.
Vuonnu 2013 Harlus virallizesti eli 871 hengie.
Harmai kondii

Harmai kondii (buuru) on kondieloin yksi lajilois. On moni eri harmuadu kondiedu, kuduat ollah erinormažet da erikarvazet. 
Kaikkien pienembät kondiet eletäh Europas, kaikkien suurembat – Al’askal da Kamčatkal – net painetah 500 da enämbiä kg; toiči puututah suuriškot viesankel 700-1000 kg. 
Vahnembat ižkäondiet keskimierus ollah 1,6 kerdua suurembi emäkondieloi. 
Kuvavus.
Harmai kondii on prostoi zvieri Kondien rodukunnas. Rungu sil on vägevy korginke sägänke; piä on suuri; korvat da silmät ollah pienet. Händy on pieni – 65 – 210 mm., vähäl nägyy karvaspäi.
Käbälät ollah kovat; kynnet ollah vägevät, iččeh ei vedävyt, 8-10 sm. pitkät. Kondiel on viizi sormie. 
Karvu on turbei; väri on kaikis kohtas juuri jyttymä. Värit voibi olla eri. Karvan väri voibi olla harmaspäissa mustassah. Toko hänel on harmai (buuru) väri. 
Kondienpoigažil kaglal da rinnal toiči ollah valpakot tačmat, kuduat ijänken lähtitäh iäre. 
Harmai kondii on meččyelätti. Toko Ven’al se eläy il’žes mečas kondožikonke. Jevroupas se suvaiččou mägimeččii. 
Pyzyy ižäkondii yksinäh, emäkondii – kondienpoigazienkel. Kondiet eletäh yhtes kohtas; heijän kohtu voibi olla 73-414 km. Ižäkondien kohtu on suurembi emäkondien kohtua seiččemen kerran. 
Kohtan rajah kondiet pannah duuhun tiähtit da kyndžites puuloil. Toiči menöu aigu matkustukseh syöndu eččimäh. 
Harmai kondii syöy kaikki syömisty, toko vai enämbi kazvostu: marjat, žöludit, oriehat, kazvoksien juuret da koret.
Kudualoil vuozil on vähä marjua tagavožen kondiet kävelläh kagrupellole. Net sežo syvväh böbököi (kudžoi, liipoi), čuöttölöi, čičeliuškoi, šlöpölöi, hiirii, kalua. 
Vuvven aijät hyvin nävytäh kondien elaijas. Talvekse kondii azuu razvuvarat nahkanalle (enne 180 kg.) da sygyzyl viruttuakseh muate pezäh. Pezä on kuivas kohtas haudois kondožikoin libo kondoin alle. Toiči kondiet kaivatah pezä muah libo mennäh loukkoloih libo ragoloih kal’iväs. 
Eri kohtis talvimagavus voibi olla 75-195 päiviä. Kondii on pezäs keskimiärin 5-6 kuudu. Enämbi kaikki eletah pezäs emäkondiet kondienpoigažinke, vähembi kaikkie – vahnat ižakondiet. 
Lämmis kohtis, kus talvel on vähä lundu, kondiet ei viertä muate pezäh. 
Kuni kondii on pezäs kaiken talven, se kaimuau enne 80kg razvua.
Harmaisorzu

Harmaisorzu ("Anas strepera") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 46-56 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 78-90 cm&lt;br&gt;
Paino: 850-1000 g
Hebo

Hebo libo heboine () on suuri imettäi elätti, kudaman ristikanzu jo ammui kezitti žiivatakse.
Hevon jallas on vai yksi kehitynnyh sormi, kudai on kabjan suojas. Sendäh hevot ollah puarattomatkabjat. Hevon piäkal’l’ukku on piduličču. Sendäh hevon turbu on erinomaine, suurien silmienke, levielöin nenähuogamienke. Piälakal ollah ei ylen suuret kettärät korvat. Hevol on pitkät oččutukat da pitky harju. Harju kazvau yliči pitkän vägevän niškan. Hevon rungu on pyöristynnyh. Kai rungu on lyhyöl karval. Karvu voi olla eri luaduu: ruspakko, valgei, harmai, mustu. Vahnate karvu harmanou ihan gu ristikanzal. Hevon hännäs on pitkät turbiet tukat.
Hebo on älykäs elätti. Sil on ylen hyvä kuulo, hyvä nägö da vainu. Hebo on ylen varovaine, ičenkaččoi elätti. Koskemattomal luonnol hevot eletäh joukolleh. Yksi uveh da läs kymmendy heboččuu. Hebočču kerran vuvves suau sällyn. Kerras se voi suvva yhten sälgyzen, harvah kaksi.
Hebo eläy 25–30 vuottu. Sen kazvo rippuu rovus da syötändäs. Midä parembi hebo syöy, sidä suurembi kazvau. Hevon kazvo voi olla 150–185 sm. Hebo on kazvinsyöjy elätti. Hevon paras syömine on heiny da kagru. Päiväs sille pidäy 30–60 litrua vetty kezäl da 20–25 litrua talvel.
Hebo eläy tahnuos lehmän da lambahien rinnal. Niitylgi niilöi voibi paimendua rinnakkai. Sendäh, gu net ei olla tiel toine toizele, hebo syöy mehäviä heiniä, a lambahat da kozat suvaijah kuivembua. Hebo eläy sobuh koirankegi, sendäh gu yksi on kazvinsyöjy, a toine lihansyöjy. Net yhtes avvutetah ristikanzua.
Sidä elättii, kudai on tiel da äijäl tabaittau, hebo voi potkata.
Hevol on pitkät jallat. Se maltau ylen ravieh juosta. Juoksou hebo kaikkeh luaduh: juoksou nel’l’ul, juoksou ruagieh libo täytty ruagettu, toiči menöy eriaskelel.
Heimokundu

Heimokundu () on heimokollektiivu, kudai perävyy mistahto miärätys heimonkannaspäi, tavan mugah tuattolangoi pitkin (partillinejuarine heimokundu), erähis tapahtuksis muamolangoi pitkin (matrilinejuarine heimokundu). Heimonkandu suattau olla myös mifolougine olendo, ezim. jumal libo elätti.
Heimokunnat voijah muvvostua yhtes suuremban etnizen kogohpanon, kui heimohmon. Heimohmo on joukko heimoloi libo heimokundii, kudamii yhtistäy susiedannu olendu, kieli da kul’tuuru.
Heinykuu

Heinykuu on vuvven seiččemes kuu. Sidä enne on kezäkuu da sen jälles tulou elokuu.
Heinysorzu

Heinysorzu ("Anas platyrhynchos") on lindu.
Muut nimet.
Lindu on tunnettu karjalan paginluadulois sežo nämmil nimil:
Kogo da nägö.
Piduhus: 50-60 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 79-87 cm&lt;br&gt;
Paino: 0,9-1,3 kg
Heinytavi

Heinytavi ("Anas querquedula") on sorzien heimoh kuului lindu.
Karjalankieline nimi.
Linnun karjalankieline nimi on täh artikkelih niškoi kiännetty suomenkielizes sanaspäi "heinätavi".
Kogo da nägö.
Piduhus: 37-41 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 59-67 cm&lt;br&gt;
Paino: 300-400 g
Helene Schjerfbeck

Helene (Helena Sofia) Schjerfbeck [šärvbek] (10. heinykuudu 1862 Helsinki, Suomi – 23. pakkaskuudu 1946 Saltsjöbaden, Ruočči) oli suomelaine taidehmualuaju. Häi on yksi Suomen arvospiettylöimbis modernizman taidehmualuajis.
Uran allus Schjerfbeck mualai moni histouriellistu tevostu, muga kui "Ruanittu saldattu hangel" (1880) da "Wilhelm von Schwerinin surmu" (1886).