tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Jalal ad-Din Muhammad Balkhi-Rumi

Jalal ad-Din Muhammad Rumi (30. syvyskuudu 1207 – 17. talvikuudu 1273) oli persielaine runoilii. Häi on tundiettu nimel Rumi da Mevlana.
Jalal ad-Din Muhammad rodivui Balkhin-linnas nygyzes Afganistuanas. Jalalan tuatto oli opastunnuh Baha’addin Valad, kudai piätti muuttua perehenke Konyan linnah nygyzen Turtsien alovehel. Sie Jalal eli läs kogo elaijan da kirjoitti runoloi modernil persien kielel. Sego afganistalazet da turtsielazet, sego iranilazet pietäh händy kanzallizennu runoilijannu.
Jalal ad-Din Muhammad sai hyvän opastuksen. Häi opastui kui teologiedu da oigevustieduo, muga i tarkoi tiedoloi. Häi ylen hyvin maltoi arabien da persien kieldy, tiezi Koranua da sen selittamizii.
Konyanas Jalal ad-Din Muhammad tuttavui Faridaddin Attaran ruadoh da hänes kazvoi sufilaine mystikko. Hänet mustetah suvaičuksen da rauhan työndäjänny pyörijän dervišilöin liikkehen perustajannu. Jalal ad-Din Muhhammadan elaijan jyrky muutos oli tuttavumine mystikko Shams-I Tabrizah vuonnu 1244. Rumis rodih askiettu da häi rubei kirjoittamah runokogomuksen Divan-I Shams-I Tabrizi kuvuamah suvaičustu Shams-ih da gor’ah hänen kuolendas vuonnu 1248.
Rumin mavzolei Konyas on nähtävyys da pyhäkohtu. Joga vuottu sih kävyy läs kaksi miljonua ristikanzua.
Jalgumiäččy

Jalgumiäččy on joukkosportan laji. Sen tarkoitus on ajua miäččy toizih vorotoih jalloil libo toizil rungan ozil (paiči käzii) puaksumbah migu vastustai. Nygöi jalgumiäččy on muailman tundietuin sportulaji. 
Kižan siännöt.
Jogahizes joukos on ei enämbiä 11 kižuajua (ilmai varakižuajua), yksi niilöis on vratari. Ei virrallizien kilbailuloin siändölöin mugah voi vähendiä kižuajoin lugumiäry seiččemeh kižuajah. Vratari on ainavo kižuaju, kudai voi kižata käyttäjen käzii, gu häi luadie sidä štruafualan rajois omien vorotoin vieres. 
Erilline jalgupallon kiža on mačču, kudai kestäy kaksi 45 minuutan piduhuttu puoliaigua. Enzimäzen da toizen puoliaijan välis on 15 minuutan taugo, kuduan aigua kižuajat levätäh da sit vaihtetah vorotat.
Kižan tarkoitus on ajua miäčyn toizen joukon vorotoih puaksumbah, migu vastustai da ei andua ajua miäččyy omih vorotoih. Kižas voittau se joukko, kudai ajau enämbän miäččyy. 
Gu toizen puoliajan aigua joukot ajettih yhtenjyttyzen miäčyn lugumiärän, miärätäh tazakiža libo miärätäh voittajua mačun regluamentan mugah. Täs tapahtukses voi miärätä liža-aigua – vie kaksi 15 minuutan piduhuttu puoliaigua. Tavan mugah piä- da liža-aijan välis annetah taugo. Ližapuoliaijoin välis annetah aigua vaigu vaihtuamah čurat. Gu liža-ajan aigua ei sua miärätä voittajua, mačun jälles pietäh penaltisarjua. Erilazet kižuajat luajitah 5 potkua varustajan vorotoih 11 metrispäi. Gu luajitun penaltin lugumiäry on yhtenjyttyine, luajitah vie 2 penaltie, kuni voittai ei ole miärätty. 
Kenty.
Mačču pietäh kentylöil luonnollizen libo keinolluajitun peitienke. Virrallizien siändölöin mugah keinolluajittu peite on vihandu. Kenty on kohtikulmikon muvvos. Laidučeri on pitkembi vorotoin čerii.
Jamaika

Jamaika () on suarivaldivo Britanien Yhtymäs Vest-Indies.
Luodehes on meriraja Kubanke. Suari kuuluu Antilian suurien suarien joukkoh Kariban meres.
Muan pinduala on 10 991 km². Rahvahan lugumiäry on 2 930 050 hengie (v.2014). Piälinnu on Kingston. Viralline kieli on anglien.
James Cook

James Cook (7. kylmykuudu 1728, Marton, Jorkšir, Anglii - 14. tuhukuudu 1779, suari Gavaii) - anglien merimies.
James Joyce

James Augustine Aloysius Joyce (2. tuhukuudu 1882 Dublin, Irlandii – 13. pakkakuudu 1941 Zürich, Šveicaarii) oli irlandielaine kirjuttai da runoilii. Händy pietäh erähänny XIX vuozisuan tärgevimis kirjuttajis. Joycen tunnetuimbii tevoksii ollah kirjutuskogomus "Dubliners" (1914) sego romuanat "A Portrait of the Artist as a Young Man" (1916), "Ulysses" (1922) da "Finnegans Wake" (1939).
Jan van Eyck

Jan van Eyck (1390, Maaseik — 1441, Brugge) oli flaamilaine taidehmualuaju, kudai eli Flanderis, nygöizes Belgies. Häi kehitti äijäl omassah ajan mualavustehniekkua. Hänen tevoksii ollah ezimerkikse "Arnolfinin pereh" (1434), "Gentin alttari" (1432) da "Rolinin madonna" (1433-1434).
Japounienmeri

Japounienmeri on Tyynenmeren reunumeri, kudai eruou sit Japounien suaril sego Sahalinan suarel. Japounienmeren randumuat ollah: Ven'a, Japounii, Korein Tazavaldu sego Korein demokruatilline kanzantazavaldu. Meren suvipuoleh piiäzöy Kurosivo- nimine lämmy virdu.
Pinduala on 1062 tuhattu km². Suurin syvys on 3742 m (41°20′ p.l. 137°42′ pn.p.). Talvel meren pohjaine oza jiädyy.
Kalastus.
Merespäi suahah meriruakkua, merikalbassua, veziheiniä, merinieglikkuo, kazvatetah sugamol'l'uskua.
Japounii

Japounii ( "Nihon" libo "Nippon", virallizesti 日本国, "Nihon koku" libo "Nippon koku") on suarivaldivo Tyynesmeres Päivännouzupuolizes Aazies. Se sijaiččou Kitain, Korean niemimuan, Japounienmeren da Ven'an päivännouzupuolel, ulottujen pohjazes Ohotanmerelpäi suveh Päivännouzu-Kitain merele. Muan nimes olijat kirjutusmerkit tarkoitetah ”päiväzen juurdu” libo ”päiväzen nouzemua”, sendäh Japouniedu kučutah toiči ”nouzijan päiväzen muakse”. Japounien piälinnu da suurin azutuskeskus on Tokio. Japounien keisari on Naruhito.
Japounieh kuuluu yli 3000 suardu, kudamis suurembat ollah Honshū, Hokkaidō, Kyūshū da Shikoku. Suurin oza suaris on vuoristosuardu da äijät vie tuliperäzii; ezimerkikse Japunien korgevin vuorenhuippu Fuji on tulivuori. Muan eläimiäry on muailman kymmenennekse suurin, piäle 127 miljonua hengie. Suur-Tokion aloveh on muailman suurin metropoliialoveh piäl 30 miljounan hengen. Japounies paistah japounien kieldy.
Jean Sibelius

Jean Sibelius, oigiel nimel Johan Julius Christian Sibelius (8. talvikuudu 1865, Hämeenlinna, Suomen velikokni'ažestva, Ven'a — 20. syvyskuudu 1957, Järvenpää, Suomi) oli suomelaine säveldäi, kudamua pietäh Suomen kanzallissäveldäjänny. Hänen stiil'annu oli kanzallisromantiekku. Häi säveldi seiččie sinfouniedu da muun mugah sinfounizii runoloi.
Jegiptu

Jegiptu, virrallizesti Arabien Jegiptan Tazavaldu on valdivo Pohjois-Afriekas da Azien Sinain niemimuas. Koillizes se rajoittuu Izrailanke da Gazan sektoranke, suves Sudananke, päivänlaskus Livienke, pohjazes Välimerenke, päivännouzus Ruskien merenke. Virralline kieli on aruabien kieli. Piälinnu on Kairo. Suurimat linnat ollah Kairo, Aleksandria, Giza, Šubra-El-Heima, Port-Said da Suets. Muan pinduala on 1 001 450 km². Rahvahan lugumiäry on 85 294 388 hengie.
Jemen

Jemen (), virralline nimi on Jemenan tazavaldu () – valdivo Lounas-Azies, kudai sijaiččou Arabien niemimual. Vuvven 2011 tiediloin mugah muan rahvahan lugumiäry on 25 miljonua hengie. Muan pinduala on 527 970 km². Piälinnu on Sana.
Virralline kieli on aruabien kieli. Jemen on unituarine valdivo, prezidentan tazavaldu. Jemen sijaiččou Arabien niemimuan suves, Merel se rajoituu Indien valdumeren Ruskien da Arabien merilöinke. Mual Jemen rajoittuu Omananke da Saudi-Arabienke.
Jeroilu

Jeroilu on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Alavozen kyläkundah.
Jevroupan meriahvenet

Jevroupan meriahvenet () ollah meriahvenien heimoh kuului kalasugu.
Jevrouppu

Jevrouppu on muanoza pohjazes Muan puoliskos. Pohjazes se rajoittu Pohjazen jiävaldumeren merilöih da päivänlaskupuolel Atlantičeskoin valdumeren merilöih. Jevroupan pinduala on 10 miljounua nelivökilometrii da eläjiä on läs 740 miljounua hengie (läs 10 % kogo muailman eläjis). Yhtes Aazienke Jevrouppu muvvostau manderehen Evraazien. 27 Jevroupan muadu muodostavad Jevroupan unionin.
Jiäkuikku

Jiäkuikku libo jiäguikku ("Gavia adamsii") on suurin kuikkien heimoh kuului lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 77-90 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 135-150 cm&lt;br&gt;
Paino: 5,8 kg
Pezoitundu.
Jiäkuikku muniu muniu kaksi jäiččiä. Uročču da emäččy havvotah jäiččii yhtes nelli nedälii. Poigazet opastutah lendämäh kudakui 70 päivän ijäs.
Aloveh.
Euraazien alovehel jiäkuikku pezoittuu enimyölleh Pohjas-Sibiris. Pohjas-Amerikas se pezoittuu Pohjas-Kanuadas da Pohjas-Al'askas. Suomes voibi nähtä muan läbi muuttujii jiäkuikkii eritengi keviäl da harvembah sygyzylgi.
Jiäkur'oi

Jiäkur’oi libo hokkei on talvisportukiža.
Jiäkur'oin histouries.
Sanotah, ku Kanuadan rahvas enzimäzet ruvettih kižuamah jiäkur'oih. Jiäkur’oi on kuulužu kiža Pohjas-Amerikas: Kanuadas da Yhtysvallois. Ei jällele jiä Jevrouppugi. Hyvät jiäkižuajien joukkovehet ollah ruoččilazil, suomelazil, čeehielazil, no Ven'an joukkoveh on enin kilbua voittanuh. Enzi kerdua sillozen Nevvostoliiton joukkoveh – voitettih Muailman jiäkur’oih kižuajien kilvat vuvvennu 1954. Net oldih Ruočin piälinnas Stokgol’mas.
Siännöt.
Hokkeih libo jiäkur’oih kižatah avvonazel jiäl libo luistelikol. Hokkeih kižatah kahtel joukkovehel, kuuzin kižuajin joga joukkovehes. Kižuajil pidäy jiäkur’oipualikoil lykätä jiäkur’oi toizen joukkovehen hokkeivorottoih. Yksi kižuaju joga joukkovehes puolištau omii vorottoi. Hänel pidäy tavata jiäkur’oi, ei laskie omih vorottoih. Voittau se joukkoveh, kudai lykkiäy toižien vorottoih enämbän jiäkur’oidu, a omih vorottoih ei anna lykätä.
Joey Ramone

Joey Ramone (oigiel nimel Jeffrey Ross Hyman, 19. oraskuudu 1951 New York, New York – 15. sulakuudu 2001 New York, New York) oli punk-bändi Ramonesan pajattai.
13-vuodehizennu Joey aloitti barabuanoin soiton da häi oligi Ramonesan alguperäine barabuanistu. Joey oli äijien mieles joukkovehen "syväin da sielu" da hänen mielipajoloi oldihgi balladat da suvaičuspajot. C. J. Ramone kuččui Joey'e ”bändin hipikse”. Häi oli 196 cm korgei. 
 Vuvvennu 2002 piäzi ilmah hänen ainavo souloal'bom, "Don't Worry About Me", kudamah häi luadi pajoloi voimattomannu, enne kuolendua. Al'bomaspäi nouzi hitikse hänen versii pajos ”What a Wonderful World”. Vuvvennu 2003 New Yorkas nimitettih piha Joey Ramonen mugah, ”Joey Ramone Place”.
Diskogruafii.
Soulotuotando
Tunnetuloi Joeyn Ramonesale luajittuloi pajoloi
Johann Sebastian Bach

Johann Sebastian Bach (31. kevätkuudu 1685, Eisenach — 28. heinykuudu 1750, Leipzig) oli germuanielaine kirikkömuzikantu da säveldäi. Händy pietäh yhtenny suurimbis barokkumuuzikan säveldäjis.
Johann Wolfgang von Goethe

Johann Wolfgang von Goethe (28. elokuudu 1749 Frankfurt am Main - 22. kevätkuudu 1832 Weimar) on germuanilaine yleisnero: runoilii, romuanukirjuttai, gumanistu, tutkii, taidoilii da kymmenen vuvven aijan valdivon piäministru. Goethe pietäh germuanienkielizen kaunehliteratuuran vaikutusvaldazennu ristikanzannu.
Eloskerdu.
Goethe roinnuhes vahnas germuanilazes laukkulinnas Frankfurt am Main bohattu byrgeru Johann Kaspar Ghoeten (1710-1782) perehes. Wolfgangan tuatto oli imperuatoran nevvoi da endine advokuattu. Muamo, Katarina Elizabet Ghoete (endizel sugunimel Textor, 1713-1808) oli linnan piälikön tytär.
Goethen kois oli bohattu bibliotiekku, kuduas Wolfgang lugi äijän kniigua. Wolfgang sai kodiopastundan. Paiči germuanien kieldy häi maltoi frantsien, latinan, griekan da italien kieldy. Vuvvennu 1765 Goethe lähti opastumah Leiptsigan yliopistoh da loppi opastundan Strasburgan yliopistos vuvvennu 1770. Hänes tuli oigevuksen tiedodouhtori, ga häi ei ole kiinnostunnuh oigevustiedoh.
Leiptsigas Wolfgang mieldyi tyttöh da algoi kirjoittua runoloi. Paiči runoloi Goethe kirjoitti i tostu tevostu. Muutos luomisruavos tapahtui, konzu häi vastai Gerderan, kudai kerdoi hänele omis mielis poeezies da kul’tuuras. Strasburgas Wolfgang tunnisti iččiedy runoilijannu.
Luomisruado.
Goethen luomisruavon alguetuapan enzimäine merkičči tevos on druama «Gottfried von Berlichingen» (1773), kudai äijäl vaikutti yhtenaigalazih. Tämän tevoksen avul Goethe piäzi germunilazen literatuuran enzimäzih rivilöih. Kuulužin tevos on «Faust»-tragedii, kuduadu Goethe kirjoitti kogo elaijan. Wolfgang kirjoitti ”Faust”-tevostu läs 60 vuottu da se kuvailou kirjuttajan luomisruavon kaikkie etuapoi. Ga Goethen yhtenaigalazet piettih «Die Leiden des jungen Werther»-tevostu parahannu tevoksennu.
Johannes Brahms

Johannes Brahms (7. oraskuudu 1833 Hamburg – 3. sulakuudu 1897 Wien) oli germuanilaine klassillizen muuzikan säveldäi, kuduan stiil'annu oli romantiekku. Händy pietäh yhtenny suurimbis säveldäjis; "kolme suurdu B:dy" ollah Bach, Brahms da Beethoven.
Johannes Kepler

Johannes Kepler (27. talvikuudu 1571 – 15. kylmykuudu 1630) oli germuanielaine tiähtitiedoilii, kudai luadi planiettoin lekundoi koskijoi teorieloi. Händy kučutah dai erähičči "enzimäzekse teoriettizekse astrofiziekakse", hosgi Carl Sagan kuvai händy sežo jälgimäzekse tiijollizekse astrologikse.
Kepler oli Grazan yliopiston matemuatiekan professor, tsuari Rudolf II:n hovimatematikku, da generualu Albrecht von Wallensteinan hoviastrologu. Omassah uran allus Kepler oli Tyko Brahen assistentu.
Johannes Vermeer

Jan Vermeer libo Johannes Vermeer van Delft (1632 Delft - 1675 Delft) oli hollandielaine taidehmualuaju. Häi on Rembrandtan kel tundietuimbii Hollandien kuldukavven mualuajis. Vermeeran kuulužin tevos on "T'urbuanupiähine tyttö".
Johnny Ramone

Johnny Ramone (oigiel nimel John William Cummings; 8. ligakuudu 1948 Long Island, New York – 15. syvyskuudu 2004 Los Angeles, Kalifornii) oli punk rock -joukkoveh Ramonesan gituaristu. 
Johnny Ramone soitti bändilöis jo 1960-luvul, ezimerkikse Tangerine Puppetsas, kudamas oli tulijois Ramones-jäzenis sežo Tommy Ramone (Thomas Erdelyi). 
Muuzikallizen uran ližäkse Johnny Ramone ozutteli monis fil'mois da televideniiprogrammois (mm. Simpsonois). 
Johnny vallittih Rolling Stone -žurnualan kaikkien aijoin gituaristu -iänenannos sijale 16.
Jonathan Swift

Jonathan Swift (30. kylmykuudu 1667 - 19. ligakuudu 1745) oli anglo-irlantilaine kirjuttai, filousofu, runoilii da yhteiskunnalline vaikuttai. Enne kaikkie häi on tundiettu satiirizes allegories "Gulliveran matkat" (1726). Häi on kirjutannuh läs 150 prouzutevostu da 280 runuo.
Jordanii

Jordanan hašemitoin kuningaskundu () libo Jordanii () – arabilaine valdivo Lähizes Päivännouzus. Jordanii rajoittuu Sirienke pohjazes, Irakanke koillizes, Saudi-Arabienke päivännouzus da Izrailanke da Palestinanke päivänlaskus. Jordanii rajoittuu Izrailinke da Palistinanke Mustumeren rannoil, Izrailanke, Saudi-Aravienke da Egiptanke Akaba-lahtes. Muan pinduala on 92  300 km². 90 % muadu on hiekkumua. Piälinnu on Amman. Rahvahan lugumiäry on 6  259  932 hengie.
Jorge Luis Borges

Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo ) (24. elokuudu 1899, Buenos-Aires, Argentiinu – 14. kezäkuudu 1986, Geneve, Šveitsarii), kudai lyhendi kirjailijannu omassah nimen muodoh Jorge Luis Borges, oli Argentiinan kuulužin nygykirjailii. Häi oli kirjastonhoidai, kirjalližuskriitiekku dai runoilii.
Borgesan ruadamine kirjastonhoidajannu nägyy hyvin hänen tevoksis: net ollah tävvet viittavuksii tovellizih da keksittylöih lähtehtevoksih da auktoritietoih, da net kyzelläh tavan mugah älyllizii, kirjalližustiijollizii libo teolougiellizii kyzymyksii kaunehkirjallizes formuatas. Borgesan novellois on äijy juumorua.
Josif Stalin

Josif Vissarionovič Stalin, tovvelline sugunimi – Džugašvili () (9. (21.) talvikuudu 1879 Gori,Tiflisan gubernii, Ven’an imperii – 5. kevätkuudu 1953 Volinskoje, Moskovan aloveh, Ven’an SFNT, Nevvostoliitto) oli ven’alaine vallankumovusmies, nevvostolaine valdivomies, poliitiekku, generalissimus. Stalin oli Nevvostoliiton kommunistizen partien enzimäine piäsekretari (1922-1953) da Vladimir Leninan jatkai Nevvostoliiton johtol. Stalinal oli rajatoi valdu.
Roinduperiä myöte Stalin oli gruuzielaine da hänen muaman kieli oli gruuzii. Nuorennu häi tuttavui marksilaižuoh, sendäh hänet eroitettih školas. Hänes rodih aktiivine kommunistu. Häi toimi Ven’an syväinvoinan aigua sego poliittizennu sego vojennoinnu komandirannu. Nevvostoliiton enzimäzen johtajan Leninan kuolduu algavui valdutora, kuduan Stalin voitti.
Stalinan aigua Nevvostoliitos oli ičevaldu. Valdivo kovah tarkasti yhteiskunnan elaijan kaikkii puolii. Sil aigua rikottih ristikanzoin oigevuksii da vällii, muaspäi työnnettih kanzat. Monet ristikanzat työnnettih tyrmäh da pakkoruadoh. Oli perustettu gulag-järjestelmy. Monet ristikanzat kuoltih nälgäh vuozinnu 1932-1933 da repressielöih.
Stalin pidi tevvollistamizen da muatalovuon kollektivoičemizen. Suuren kodimualazen voinan jälgeh Nevvostoliitos rodih Yhtysvaltoin rinnal muailman vedäi supervaldu, mi vei kylmäh voinah.
Jouhelo

Jouhelo ("Anas acuta") on sorzien heimoh kuului lindu.
Muut nimet.
Lindu tunnetah karjalan paginluadulois nämmil nimil:
Kogo da nägö.
Piduhus: 51-62 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 79-87 cm&lt;br&gt;
Paino: 0,9-1,1 kg
Jouhikko

Jouhikko on vahnu jouzisoitin. Jouhikos on olluh perindöllizesti kahtes nelläh kieldy, da sen iäni on aiga hil'l'aine. Se viritetäh tavan mugah kui viulu (g, d1. a1. e2). Altojouhikko on viritetty tavallistu jouhikkuo oktaavin madalembale.
Kai jouhikot ollah tavan mugah oldu soittajien ičen luajittuloi, mugai net ollah oldu eri kogozet da muodoizet. Piduhuttu on olluh 40-80 cm, levevytty 14-19 cm da sangevuttu 4-9 cm. Materjualoinnu on olluh koivu, leppy, pedäi da kuuzi. Jouhikkolois on käytetty jouhi-, jiändeh-, plastiekku- da metallukielii. Harakternoin jouhikon šuhizijan iänen suau hevon händyjouhis azuttuloil kielil.
Joučen

Joučen () on sorzien heimoh kuului suuri valgei lindu. Jouččenii ei sua mečästiä, ili tulou riähky.
Kogo da nägö.
Piduhus: 140-160 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 220-240 cm&lt;br&gt;
Paino: 6,5-11,5 kg
Jovensuu

 
Jovensuu () on linnu Suomen Pohjas-Karjalas. Linnas eläy läs 75 000 hengie. Jovensuun susiedat ollah Ilomanči, Kontiolahti, Lieksa, Riäkkylä da Tohmajärvi. Linnu joven suuh rodihes v 1848, aigazembah linnua Pielisjoven iäreh jo rištikanzua azettavui. 1500-luvul Valamo monasterin azukkahat venehel jogie myö souvettih Luadogalpäi da pravoslavien časounu da monasteri nostettih Kuhasaloh.
Jovensuus on Päivännouzu-Suomen yliopisto, Karelia-ammattikorgeiškola da ammattiškola, muuzikkua opastetah Konservatorios da muuzikkaškolas. Jovensuu on ylen kul’turalline linnu, karjalastu pruazniekkua da muudu tapahtumua on kezäl da talvel. Jovensuu sijaiččou Pyhäselkä-järven rannal, kunne laskii Pielisjogi jagau linnan kahteh ozah.
Jovensuun linnanjohtajakse on vuvvennu 2010 vallittu Kari Karjalainen.
Jovensuu sai uvven flagun vuvvennu 2008, Leea Wasenius pluajiruinnu.
Histourii.
Ammuin jo kivikavvel Nygy-Jovensuun alovehel elettih ristikanzat. 1500-luvul pravoslaunoit nostettih Kuhasaloh Valamon monasterin skiitta, min ruoččilazet hävitettih 25-vuodizen voinan dai pitkän toruannan aigah. Jovensuu-hieru rodihes Ruočin vallan aigah kartoih, sih aigah Kontiolahten ker rippui. Cuari Nikolai I nosti hierun kohtah Jovensuu-linnua vuvvennu 1848.
Luterilaine da pravoslavnoi piäkirikkö seizotah piäkkäh Jovensuun keskustua katkuavan Kirkkokaduloin päis da samal kerdua keskustua eli ruudukuavua vastazil puolil. Päivännouzun da päivänlaskun kiriköt kačotah toine toizeh ylähäkkäl linnua. Kirkkokavun lounapiäs seizou luterilaine piäkirikkö, Jovensuun kirikkö, se on pluaniruitu uvven gotiikan stiil’ah. Keskustan alovehel on vie 4 muudu luterilastu kirikkyö: Pielisensuu Niinivuaral, Noljakka, Rantakylän kirikkö da Utran puukirikkö. Kirkkokavun pohjoispiäs on pienel mäel Jovensuun pravoslavnoin piäkirikkö, Pyhän Nikolaoksen kirikkö. Se on perindehelline pohjois-venäläne pravoslavnoi kirikkö, mis on ylen äijäl puudu nossettu da se roinnuhes vuvvennu 1887. Jovensuus on toinegi pravoslaunoi kirikkö. se on Pyhän Johannes Teologin kirikkö pravoslaunoin seminuaran lähil, vizantielaine arkitektuura. Ližäkse näidy seizou Jovensuun linnas uuzien alovehien sizäl nenga kymmene suurdu luterilasten libo pravoslaunoiloin kirikkyö, ližäkse mečetti.
Jovensuus ollah Kaupunginorkesteri, Kaupunginteatteri da nygyaigane vuvvennu 2005 avattu kino Tapio.
Ystävyslinnat.
Jovensuul ollah neljä ystävyslinnua:
Ližäkse yhtehisruadosobimus tulijoin linnoinker: Petroskoi, Sortaval da Suojärvi Ven’al.
Juablokku

Juablokku on juablokkupuun andin.
Juablokku on tervehelline syömine. Kypsänny sit on B1-, B2-, B6-, C- da E-vitamiinua sego, sanommo, kalsiumua, magnesiumua, kaliumua, pektiinua, ravindokuiduloi da flavonoidoi.
Juablokan mužavundua voi estiä limonan mehul.
Juankoski

Juankoski () oli Suomen linnu, kudai sijaičči Pohjas-Savos. Juankosken susiedat olih Juuka, Kaavi, Kuopio, Rautavaara da Tuusniemi. Se yhtistettih vuvven 2017 allus Kuopion linnah.
Juhani Aho

Juhani Aho, vuodeh 1907 sah Johannes Brofeldt, (11. syvyskuudu 1861 Lapinlahti — 8. elokuudu 1921 Helsinki) oli suomelaine kirjailii. Häi oli sada vuottu tagaperin Suomen kaikis enimäl lugiettu kirjailii, da händy piettih silloi "rahvahallizennu kirjailijannu". Vuvvennu 1911 ilmah piässyh "Juha" on Ahon piätevos da enimäl počitoittu romuanu. Intriigan puoles druamalline tevos sijoittuu päivännouzupuolizeh Suomen (Kainuh?) da Ven'an Karjalah nenga 1600-1700 aigoile. Kerdomus pohjavuu legendah naizes, kudai kadoi Ven'an puolele da tuli järilleh siepäi taloin lehmienke. "Juhas" on luajittu kaksi ouperua, moni ozutelmuversiedy da kolme fil'mua. Romuanan kiändi karjalakse Ljudmila Markianova. 
Toizii Ahon tevoksii ollah:
Pereh.
Ahon vahnembat oldih protopappi Henrik Gustaf Theodor Brofeldt da Karolina Fredrika Emelie Snellman, kudamil oli kaikkiedah kymmene lastu. Johannes libo Juhani oli lapsis vahnin. Eräs Juhanin pieni velli oli kirjuttai da rektoru Kaarlo Brofeldt.
Juice Leskinen

Juhani Juice Leskinen (vuodeh 2006 Pauli Matti Juhani ”Juice” Leskinen, 'sanotah [Juise]', 19. tuhukuudu 1950 Juankoski, Suomi – 24. kylmykuudu 2006 Tampere, Suomi) oli suomelaine pajattai-pajonluadii, runoilii da kanzantaidoilii. Häi ruadoi dai kiändäjänny da kolumnistannu. Händy on kučuttu ”suomelazen rock-muuzikan tuattohuahmokse”.
Leskizen kaikkii tunnetuimat pajot ollah mm. ”Marilyn”, ”Syksyn sävel”, ”Viidestoista yö”, ”Musta aurinko nousee” da ”Norjalainen villapaita”.
Leskizen kirjallizes tuotandos oli runuo, lapsienkirjalližuttu, hengilöhistouriedu, suomendostu da monenjyttymiä kirjutustu eri lehtilöis da antolougielois. Kaikkiedah häi piästi ilmah kaksitostu runokogomustu, nelli lapsienkirjua da nelli muudu tevostu. Vuvvennu 1994 ilmahpiästetty "Äeti" ("Muamo") oli enzimäine kriitiekoloigi mielyttänyh runotevos, da sežo "Kosket" otettih hyvin vastah.
 Juice Leskizen tuatto oli Juankoskel roinnuh Pauli Heikki Leskinen da muamo Imbilahtel roinnuh Eini Annikki Mikkonen.
Julgine ala

Julgine ala libo julgine sektor tarkoittau kanzantalohuon vuittii, kudai on valdivoloin libo munitsipaliettoin omistukses. Julgizeh sektorah lugietah valdivoloin da munitsipaliettoin varzinazen toimindan ližäkse mm. julgizet fondat da valdivonyhtivöt. Julgizen sektoran varat tullah enimyölleh nalogois. Läs kaikkiel muailmas julgine sektor nähtäh parahakse tavakse todevuttua järjestys da turvalližus, muga kui oigevuslaitos, politsii da armii. Tavan mugah julgizeh sektorah kuuluu äijy toiziigi ruadoloi: vuitti opastukses, tervehyönhuollos da ymbäristönvardoičukses, daže tevollizuos, semmite puolistustevollizuttu sego tiijoitus-, aijanvietto- da liikendehtoimindua.
Jumal

Jumal, Jumalus libo Jumalolendo on käziteh, kudai tavan mugah tarkoittau yliluonnollizii olendoloi, kudamien uskotah halliččijan mm. luonnonvägie da ristikanzoin ozua. Uskondot voi jagua sen mugah, kui äijy jumalua libo jumalatardu net palvotah. Monoteistazet uskondot käzitetäh tavan mugah vaiku yhten jumalan olemasolon, ku politeistazet uskondot uskotah monih jumalih. 
Sanan alguperä.
Sanal jumal on vastinehii baltiekkumerensuomelazis kielis, sežo mordvas jon- (jondol 'tulenišku, jumalan tuli) da marin kieles jumo 'taivas, ylijumal'. Duumaijah, ku sanan tagan ollus sanskritan sana dyumān (merkiččöy 'kirkas, valgei, taivahalline'), kudai oli yksi ammuzen hindien jumalan nimi. Tämä sana olis tulluh suomiugrilazih kielih eräs tuhat vuottu tagaperin konzu rahvas oldih kosketuksis Azies eläjien indoeuroppalazienke. Sanotah, ku vahnin kirjalline tiedo täs baltiekkumerensuomelazes sanas on muinasnorveegielazes matkukuvavukses vuvvel 1026. Sit sanotah, ku bjarmien libo karjalazien muas oli pyhäs kohtas Jómalin pačas.
Jumalkäzitykset.
Teismu libo "jumalusko" on käzitys kudaman mugah on olemas persounalline, vaikuttai jumal. Politeismu libo "monijumalallizus" on käzitys, kudaman mugah jumalii on moni. Monoteisman libo "yksijumalallizuon" mugah on vaiku yksi jumal. Deismu on käzitys, kudaman mugah jumal ei kaikkevuon luajittuu ole puutunuh sen kehitykseh libo käzitys, kudaman mugah jumal on kaiken algusyy. Panteismu libo "kaijumalallizus" samastau jumalan muailmankaikkevuon kel.
Sanua ateismu libo "jumalattomus" käytetäh libo viittuamah nägemyksih, kudamien mugah jumalua libo jumalia ei ole olemas libo käzityksih, kudamis ei ole käzitysty jumalan olemasolos. Agnostisizmakse kučutah nägemysty, kudaman mugah ei voi sanuo, ongo jumalua libo jumalia olemas.
Junokertuli

Junokertuli ("Dendroica striata") on lindu. Se tavattih Suomes ezmästy kerdua 23.10.2008 Korppoon Utös.
Karjalankieline nimi.
Linnun karjalankieline täs artikkelis käytetty nimi on kiännetty suomenkielizes nimespäi "viirukerttuli". Suomen kielen sanan "viiru" voibi kiändiä karjalakse "juno" libo "juro".
Juonduvezi

Juonduvezi tarkoittau vetty, kuduadu voibi käyttiä juomizeh. Juonduvezi on talovusvetty. Juonduvetty valmistetah enimyölleh magies vies libo pohjuvies, jogi- libo järvivies.
Magei vezi on luonnonvara. YK arvion mugah magien vien kulutus on kuuzinkerdustunuh jälgimäzen vuosisuan aigua. 884 miljonal ristikanzal ei ole käytös puhtastu juonduvetty. YK:n yleiskogovus miäräi heinykuus 2010, gu puhtas vezi on ihmisoigevus.
Jupiter

Jupiter (simvolu: ) on päiväzensistieman planiettu.
Jurmalu

Jurmalu on suurin Latvien kurortu-linnu, se on Riigaspäi 25 (kahtenkymmenen viijen) kilometrin piäs. Jurmalas linnan ozat (Priedaine, Lielupe, Bulduri, Dzitari, Majori, Dubulti, Jaundubulti, Pumpuri, Melluži, Asari, Vaivari, Sloka, Kauguri, Kemeri) sijoituttih toine toizele jälles Baltiekkumeren randua myöte. Kogo linnu on 32 (kolmiekymmendy kahtu) kilometrii piduhuttu da 3 (kolmie) kilometrii levevytty. Kaikkien linnan ozien kauti menöy raudutie, ajellah autobusat, menöy merenrandua myö čoma kävelystie. Jurmalah rahvastu muanittau meren valgei hiekkurandu, pedäikangahan veres ilmu da minerualuvien dai minerualulijan nouzemat. Ennevahnas sil merirannal oldih kalastajien eländykohtat. Jällespäi nygözen Dubultin kohtah ruvettih nostamah kezämökkilöi da luadimah kezoituskohtii. Kemerin minerualuvien nouzeman rinnal avavui ven’an kurortu. Nygöi Jurmalu on čoma nygyaigaine linnu. Kaikin tietäh Dzintarin kontsertuzualan, kuduas pietäh muuzikku-da juumorufestivualiloi.
Juusto

Juusto on syömine, kudai on luajittu hapannuon fermentoin da hapanmajon bakteerieloin avul hapatetus maijos libo eriluaduzien maidoeinehien sulattamine sulattamizien suolien avul.
Syömisarvo.
Juustos on korgei miäry proteinua (läs 25%), maidorazvua on (läs 60%) da minerualuainehii on (läs 3,5% paiči suolua). Juuston proteinat sulatetah parembi migu maijon proteinat. Juuston ekstraktuainehet hyvin vaikutetah syömizensulattamizien rauhnoih, kiihtetäh syöndyhimuo.
Syömiseinehet, kuduat ollah juustos, sulatah organizmal pošti kogonah (98-99%). Juustos ollah vitamiinua A, D, E, B1, B12, PP, C, pantotenoin happameh da muudu.
Juusto on kui vägevynnyh maido: sie ollah proteinua, razvat, minerualuainehet samas miäräs, kuigi maijos. Juustos on korgei miäry kaltsijua da fosforua, kuduat ollah hyvis välilöis.
Lajittelu.
Sičužnoit juustot.
Luadimizen tehnolougien mugah juustot ollah kovat, pehmiet, rassalizet da sulatut.
Sičužnoi fermentu (renninu, himozinu) on syömizensulattamizen fermentu, kudai on kui ristikanzas, mugagi žiivatois. Sičužnoi fermentu käytetäh, ku luajita maijos ruahtuo.
Vuvvekse 1999 läs 60% kovua juustuo Yhdysvallois da läs 80% juustuo muailmas luajittih jo renninan avul.
Rassalizet juustot.
Nämä juustot kypsetäh da säilytetäh rassalis. Niilöil ei ole kuordu, loukkozet ollah pienet, juuston taigin on rapakko, razvumiäry on 40-45%, suolua - 7% (Osetian juusto, suluguni, brinza da muudu).
Rassalizet juustot ollah pahmiet da kovat. Jevropas suvaijah gretsien Feta-juustuo, kuduas razvumiäry on 50% da enämbi. Nämmii juustoloi luajitah kozan maijos.
Sulatut juustot.
Sulatut juustot ollah magiet, pastanmoizet, galbassuzet, konservoitetut, grigriboinke, laukanke, lohenke, gretsien oriehoinke.
Jyrgil

Jyrgil () on vahnu karjalaine kylä, kudai on Vieljärven poselenies Priäžän kanzallizes piiris Karjalan tazavallas.
Tiijot.
Kylä sijaiččou Vieljärvi-järven pohjasrannikol, P21-dorogan varres. 
Eläjät.
Vuonnu 2013 Jyrgilän kyläs on virallizesti elänyh 37 hengie.
Jyrgil (Anus)

Jyrgil () on Karjalan tazavallan Anuksen kanzallizen piirin kylä, kudai kuuluu Mägriän kyläkundah.
Se sijoittuu Mägriänjoven rannal.
Jyrksuari

Jyrksuari () on kylä Kondupohjan piiris Karjalan tazavallas Ven'al.
Se kuuluu Hirvaksen kyläkundah. Se on histourien mustomerki.
Kylä sijoittuu Petroskoi–Hirvas – dorogal.
Jyškyjärvi

Jyškyjärvi () on poselenii da kahten sih kuulujan kylän nimi (Vahnu da Uuzi Jyškyjärvi) Kalevalan kanzallizes piiris Karjalan tazavallas Ven'al.
Jyskyjärvel oli kaikkiedah 1300 eläjiä, kudamis 2/3 karjalazii.
Jyškyjärvi oli histouriellizesti Arhangel'skoin gubernien kundu Vienan Karjalas Ven'an imperies.
Nygöine Jyskyjärven poselenii.
Jyskyjärven poselenies on kolme kohtua, kus eläy rahvastu: Vanhan Jyskyjärven kylä sego Uvven Jyskyjärven da Kepan pos'olkat.
Jyškyjärvi.
Jyškyjärvi libo Vahnu Jyškyjärvi on kunnan haldivolline keskus. Se on sijoitunnuhes Čirkkakemijoven da Kemijoven yhtyikohtas 118 kilometrii piirikeskuksespäi Kalevalaspäi liideheh. Se on perindön mugah rakendettu karjalaine joven varres olii kylä, kuduas taloit on nostettu pitkin joven randua ikkunat randahpäi. Jyskyjärves on vie joven yli srojittuloi rippujii sildoi, kuduat yhtistetäh joven suariloi mandereheh. Jyškyjärven kirikkö on nostettu vuonnu 1998.
Jyškyjärvi kuuluu Vienan runokylien joukkoh. Vuonnu 1905 kyläs oli 107 taloidu da 626 eläjiä. Jyškyjärveh kävyi mondu runokeräjiä 1800-luvul. Enzimäzenny Jyskyjärves vieraili Jaakko Fellman. Elias Lönnrot kävyi kyläh vuonnu 1835. Myöhembä alovehel kerättih ainehistoloi Berner, Genetz, Basilier ja Meriläinen.
Uuzi Jyškyjärvi.
Uuzi Jyškyjärvi sijaiččou seiččie kilometrii Vahnas Jyskyjärvespäi päivännouzupuoleh. Se on Kemijoven rannale perustetun raududorogan ymbäri roinnuhes pos'olku. Raududorogua myö piäzöy Suojärveh.
Jyškyjärven histourielline kundu.
Arhangel'skoin gubernien Jyškyjärven kundu sijaičči Čirkkakemijoven vezistöalovehel da sih kuului Nuokkijärven da Kemijoven väline aloveh. Jyškyjärven kunnan kylii oldih Jyškyjärvi (nygöine Vanhu Jyškyjärvi), Suopassalmi, Lukanniemi ja Piismalahti. Vuonnu 1907 kunnas oli 1066 eläjiä, kudamis 1060 oli karjalastu. Jyskyjärven kundu lopetettih vuonnu 1920 da sen aloveh liitettih Uhtuan piirih. Nygöi endizen kunnan alovehtu ollah Jyskyjärven da Borovoin kunnat.
Jäiččy

Jäiččy on moneh eri tabah käytös olii ristikanzan syömine. Pädevinny da puaksumbah toizii sydävinny ollah kanan jäičät, vaiku kai linduloin jäičät ollah syödävät. Paiči sidä syödävinny ollah erähien reptilieloin jäičät (ezimerkikse čerepuahan).
Kanan jäičän syömisarvo.
Jäičäs on jäičän valgijaine da žoltušku. Žoltuškas on proteinua, mugai razvua da holesterinua. Jäičän valgijazes on 90% vetty da 10% valgijastu. Jäičän kuoren, valgijazen da žoltuškan massan väli on läs 12:56:32.
Lajit.
Enimyöte syvväh kanan, sorzan da hanhen jäiččii. Syvväh sežo ind'ukan, peldokanan, strausan da toizien linduloin jäiččii.
Erähien kandoin kanat annetah erivärizii jäiččii. Jäičän väri ei vaikuta sen syömisominažuoksih. Ven'al da Amerikas kanan jäičät tavan mugah ollah valgiet da beževoit, Anglies net ollah maksankarvazet.
Kanan jäičan markirovku.
Nygyaigazen Ven'an standartoin mugah markirovku pidäy olla jogahizel jäičäl, kudai on suattu siibikarjanfabrikas. Enzimäine merki markirovkas merkiččöy säilyttämizen aigua:
Toine merki markirovkas merkiččöy jäičän kategouriedu. Kategourii rippuu jäičän massas:
Mugai markirovku "CB" pannah jäičile, kudai on syömisjäiččän korgevin kategourii, a "D1" jäičile, kuduat ollah enzimäzen kategourien diettujäiččii.
Kaččomattah kategourieh, jäičän luadijat voijah andua jäičile mieldykiinnittäjiä ominažuttu. Ezimerkikse on olemas jäičät, kudualoil ollah kirkkahat žoltuškat libo kaksi žoltuškua, jäičät, kuduat ollah rikastetut selenal libo jodal.
Jänisjärvi

Jänisjärvi (Suuri Jänisjärvi) on Ven’an järvi, kudai sijoittuu Karjalan tazavallan Sortavalan piiris, se kuuluu Luadogan järvenalah.
Järves on 43 suardu, kudamien yhtehine pinduala on 1,5 km². Net sijoitutah lähäl randoi, paiči kolmie suardu, kuduat ollah järven keskiozas.
Rannat ollah korgieloi da kivizii, niilöil kazvau havumeččii. Järveh laskeh läs 20 piendy jogie da ojua, ezim. Juuvanjoki, Veljäkanjoki, Sarkajoki, Soanjoki, Leppäoja. Järven suviozaspäi virduau Jänisjoki.
Järven pinduala on 174,9 km², piduhus – 18,2 km, levevys – 15 km, randuviivan piduhus – 98 km. Sen keskisyvys on 11,6 m, syvin kohtu on 57 m.
Järves kazvau kažl’ua, enimyölleh lahtilois. Järves on riäpöidy, siigua, ahvendu, matikkua, haugii, särgii, kiiškoidu.
Järvi jiädyy kylmykuun puolivälis, avavuu oraskuun puolivälis.
Jänišpuoli

Jänišpuoli () on vahnu karjalaine kylä, Karjalan tazavallan Kondupohjan piirin Jänišpuolen kyläkunnan haldivolline keskus.
Kylä sijoiččou Suunujoven suus, 12 kilometrin piäs Kondupohjaspäi.
Kylä muanittih enzimäzen kerran vuvvennu 1563. Kyläs on keskiškola, kul’tuurutaloi, feršalipunktu, torpukazvastustalovus, žiivatankazvatandukompleksu.
Enne vallankumovustu kyläs oli kirikkö (). Vuvvennu 2008 täs rakendettih kirikkö ().
Jänišpuoles on Nevvostoliiton da Suomen välizel voinal (1941 – 1944) tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin kalmu.
Jänöi

Jänöi on meččyelätti. 
Leviendy Karjalas.
Karjalas jänöit eletäh kaikkiel, yhtelläh enimyölleh suvaijah nuorien kuuzikkoloin reunoi, meččii jogiloilluo, suoloin da niittylöin agjoi. Karjalan suvipuoles jänöidy on enämbi, migu pohjazes.
Ulgonägö.
Jänöi painau nelli-viizi kiluo, sen rungan piduhus on enämbi 50 sentii. Jänöi ylen hyvin maltau juoksendella syviä lundu myöte. Talvel jänöi on kogonah valgei, kezäl sen turki on muzavanruskei. Korvien n’okathäi ollah ainos mustat, händy ylöpuoles on valgei. Jänöi vaihtau turkin kaksi kerdua vuvves: keviäl da sygyzyl.
Syöndy.
Syömizien ečos jänöi on aktiivizembi huondeksel da illal. Talven aigua jänöi enimyölleh syöy lehtipuuloin vezua: huavan, pajun da koivun. Lumettomuon aigah sen syömizenny ollah heinykazvit: šaraheiny, vil’l’ukazvit, imiččy da äijät muut. 
Kiimuaigu.
Jänölöil enzimäine kiimuaigu on kevätkuul. Jänöil rodieu 2-8 poigua, net rodivutah oraskuul. Emäjänöi imettäy niidy kaikkiedah kymmene päiviä. Tämän jälles jänöi ruvetah syömäh iče. Syvväh net heiniä.
Lugu Karjalas.
Vuozi vuottu jänölöin lugu vaihteleh. Elätin luvun vähenemizeh vaikutetah pedoelätit, semmite ilves da pedolinnut, paha siä da sen periä tartunuot tavvit. 
Vuvven 2014 tiedoloin mugah Karjalas on 87 tuhattu jänöidy.
KHL

KHL (ven. "Континента́льная хоккейная ли́га (КХЛ)", "Kontinental'naija hokkeinaija liga (KHL)", angl. "Kontinental Hockey League", karj. "Kondinentalline hokkei liigu") on rahvahienväline euraazine jiäkur'oin ammattiliigu, kuduan kai 22 joukkovehtu kižatah piäaziellizesti Ven'al, a myös ližäkse yksi joukkoveh Kazuakstanas da Valgo-Ven'al. KHL:iä pietäh generalisesti muailman toizekse parahimbannu jiäkur'oisarjannu, NHL:in jälgeh. Joukkovehet on juattu kahteh konferensieh, kuduat on ielleh juattu kaikkiedah nelläh divizieh. Leviemispluanoi on myös muijale Jevrouppah da Kitaijah.
Joukkovehet.
Päivänlaskukonferensii
Päivännouzukonferensii
Endizet seurat.
Ielleh olemas olijat seurat (likvidiiruitut)
Sarjutazon alendetuh
KHL:n premiet da kunnivonindikatsiet.
KHL-kavven piättiekse juatah premiet kavven parahimile kižuajile, treniroile da joukkovehile.
Joukkovehien premiehet
Hengikohtallizet premiehet
Kaalamo

Kaalamo on Karjalan tazavallan Sortavalan piirin pos’olku. Se on Kaalamon kyläkunnan haldivolline keskus.
Pos’olku sijoiččou 35 kilometrin piäs Sortavalaspäi pohjazeh. Tiäpäi voi piästä Ruskealan mramorukarjierah. Pos’olku sijoittuu 12 kilometrin piäs rajaspäi Suomenke.
Nähtävykset.
Pos’olkas on histourien mustomerki – Nevvostoliiton da Suomen välizen voinan aigah (1941 – 1944) tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin kalmu.
Kabo Verde

Kabo-Verden tazavaldu on valdivo Päivänlasku-Afriekas. Se sijaiččou Atlantan meren Vihandas niemes. Vihandan niemen suaristoh kuulutah 10 suurdu da 8 pindy suardu, kuduat sijoitetah Atlantan valdumeren keskiozas päivänlaskuhpäi Senegalaspäi. Virrallizet kielet ollah portugalien kieli da kaboverdianu. Valdivon piälinnu da suurin linnu on Praja. Muan pinduala on 4033 km². Rahvahan lugumiäry on 523 568 hengie.
Kairo

Kairo (, al-Qāhira) on Jegiptan piälinnu. Se sijaiččou Niilan päivännouzurannal Pohjois-Jegiptas. Vahnu Kairo sijaiččou joven päivännouzus. Tämä linnan oza on hyvin eriluaduine. Päivylaskus Kairos sijoitetah haldivollizet taloit da nygyaigazet rakendukset. Päivännouzus ozas on äijy vahnua rakendustu da piäbuašn’u.
Linnu kazvau päivänlaskuh päi. Päivylaskus on muatalovusalovehet, kuduat liitytäh Nilah. Täsgi sijoitetah leviet kävelykujat da puistot. 
Kairos Nilan keskel sijaiččou suari Roda, kudual on muan vahnimat isluamilazet rakendukset, dvorču Manial, Kairon yliopiston gospitali da Gezira-nimine suari, kudual on posol’stvat da ulgomualazien kompuanien ezitystöt da nygyaigazet rakendukset.
Linnan rahvahien lugumiäry on läs 8 miljonua hengie, da se lugu ainos kazvau. Rahvas kylis muuttuu linnoih - Kairoh da sen lähizih suurih linnoih. Kiros on hyvin kehitetty turizmu. Suuri Kairo on Jegiptan turizman keskus. Kogo muailmas tundietut jegiptalazet piramidat sijoitetah Kairon linnanymbäristön lounuas Gizan reunal. 
Kairo on yksi Lähizen Päivännouzun ruadokeskuksis. Täs sijaiččou läs kolmas oza Jegiptan tevolližuslaitoksis. Piäalat ollah metallan muokkamine, tsementu- da poligruafinetevolližus, pertilomun, jallaččiloin, tabakoin da tekstiil’an valmistamine.
Kalačiirakko

Kalačiirakko ("Sterna hirundo") on čiirakkoloin heimoh kuului lindu.
Karjalankieline nimi.
Karjalan kieles tunnetah sana "čiirakko", kudamal voijah tarkoittua kalačiirakkuo libo lapinčiirakkuo ("Sterna paradisae"). Linnun tarkembi karjalankieline nimi on täh artikkelih niškoi kiännetty suomenkielizes sanaspäi "kalatiira".
Kogo da nägö.
Piduhus: 34–37 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 70–80 cm&lt;br&gt;
Paino: 100-145 g
Kalevala

Kalevala on Karjalan da Suomen kanzalliseepossu. Sen on luadinuh Elias Lönnrot, kudai kirjutti mustoh suomelazii da karjalazii rahvahanrunoloi. Lönnrot työnytti runoloin kerävyksen vuvvennu 1828. Häi keräi runoloi Vienaspäi da vähäzen päivännouzu-Suomespäi. Runot on luajittuh kalevalazih runomiärih. Lönnrot on kohendelluh runoloin käzikirjutustu da luadinnuh yhtenäzekse tekstua. Häi on myös kirjuttannuh runoloi iče, gu juondeh olis yhtenäine. Suomenkielizen Kalevalan runot eivät sit ole sit muvvos, gu runonpajattajat saneltih net Lönnrotalle.
Kalevala algau muailman roindumifful. Sen mugah muailma on roinnuh sotkan munaspäi. Kalevala sanelou Kalevalan da Pohjolan rahvahan elämyä. Kerdomuksessa on monii piähengilölöi, tärgevin heis on Väinämöine. Kalevalan yksi kuulužimis kerdomuksis on sammon kiskondu Pohjolaspäi. Tevos piättyö hristianskoin uskon tulendah.
Merja Leppälahten mugah Kalevalal on olluh suuri merkičys suomalazen kanzallistunnon luadijandas. Se on vaikuttanuh äijäl taidoh da tiedoh. Leppälahten mugah tevos vaikuttau ainos vie nygysuomalazen ristikanzan duumaičendah, sežo niilöin, kudamat nikonzu ei lugiettu Kalevalua.
Histourii.
Kalevalan runoloin kerävys da ilmahpiäständy.
Suomelazet kiinnitettih mieldy vahnoin rahvahanrunoloin kerävykseh 1800-luvul. Tävelleh Turun Akatemian professoru Henrik Gabriel Porthan da hänen opastui Christfried Ganander kerättih kalevalastu sanastuo "Mythologia Fennica" -tevokseh jo 1700-luvul. Kajaanin alovehen douhturi Elias Lönnrot kierdi Vienan Karjalan alovehil keriämäs vahnoi runoloi. Lönnrot kierdi sežo Suomes, enne kaikkie päivännouzu-Suomes.
Kalevalan kiännökset.
Kalevala on kiännetty monile kielile. Ezmäzekse se kiännettih ruočikse vuvvennu 1841. Frantsien kielele se kiännettih 1845, ven’akse 1847, germuanikse 1852, vengriekse 1971, angliekse 1868 da eestikse 1891. Hos suomenkieline Kalevala perustuu karjalakse pajatettuloih rahvahanrunoloih, ga meni äijy vuottu, kuni Kalevalua ei piästetty ilmah karjalakse.
Karjalan Kielen Seuru piästi ilmah Kalevalan livvikse vuvvennu 2009. Kiännöksen on luadinuh Zinaida Dubinina. Varsinaiskarjalakse tevoksen kiändi Raisa Remšujeva, da se piästettih ilmah vuvvennu 2015. Kalevalasta on luajittuh sežo lastenkniigu "Koirien kalevala" vienankarjalakse vuvvennu 2010.
Kalevala (pos'olku)

Uhtua libo Kalevala (vuodeh 1963 asti Ухта, "Uhta") on Ven'n paikallizen hallindon mugahine poselenii da linnanjyttyine pos'olku Keski-Kuittijärven pohjassrannal Karjalan tazavallas Ven'an Federatsies. Vuvven 2010 laskendan mugah Kalevalas eli 4529 ristikanzua da poselenies kaikkiedah 4840.
Kalevala on Kalevalan kanzallizen piirin hallindokeskus. Piiris kaikkiedah eläy 8321 ristikanzua (vuvven 2010 laskendu). Alovehen toizii suurembii kylii ollah Jyškyjärvi da Luusalmi.
Kalevalan päivy

Kalevalan päivy (, , ) - karjalan da suomen Kalevala-kanzalliseeposan kunnivokse pietty pruazniekku. Pietäh 28. tuhukuudu. 
Histourii.
Kalevala on karjalan da suomen kanzalliseepossu, yksi muailman kulužimmis eeposois. Rahvas ruvettih pidämäh pruazniekkua, sendäh gu suomelazile da karjalazile Kalevala on ylen tärgei kul’tuurutevos. Enzimäine Kalevan päivy oli pietty vuvvennu 1860.
1920-luvul Kalevalan päivy ruvettih pidämäh suomen flavun päiväs 28. tuhukuudu. 28 tuhukuudu vuvven 1978 algajen suomen haldivon käskyn mugah Kalevalan päivy on suomen da karjalan kul’tuuran pruazniekku.
Pruazniekan pidämine.
Tänä piän Suomes da Karjalas joga vuottu pietäh Kalevalan karnavualu: pihal rahvas kävelläh kost’umois, pietäh teatruozutelmat eeposan mugah da muuzikualline pajomarafonu. 
Lähtehet.
'
Kalii

Kalii Mendelejevan sistiemallizen järjestyksen mugah on enzimäzen joukon nelländen periodan alguaineh. Sen atomunoumer on 19. Sidä merkitäh K (). Prostoi aineh kalii on pehmei metallu. Sen väri on valgei da hobjankarvaine.
Luonnos kalii löydyy vaigu yhtestehis muuloinke alguainehienke, ezim., merivies da monilois minerualois.
Nimen histourii da alguperä.
Kalien yhtistehii käytetäh muinazis aijois algajen. 
19. kylmykuudu vuonnu 1807 anglielaine hiimiekku Devi ilmoitti kalien eroittumizes da kuččui sen ”potasiekse” (lat. potasium, tädä nimie nygöigi käytetäh anglien, frantsien, ispuanien, portugalien da pol’šan kielilöis). Vuonnu 1809 L. V. Gil’bert tariči nimen ”kalii” (lat. kalium). Tämä nimi tuli germuanien kieleh, sit Pohjas- da Päivännouzu-Jevroupan moniloih kielilöih (ezim. ven’an kieleh) da ”voitti” merkin valličukses (K).
Kal’cii

Kal’cii Mendelejevan sistiemallizen järjestyksen mugah on toizen joukon nelländen periodan alguaineh. Sen atomunoumer on 20. Sidä merkitäh Ca (). Prostoi aineh kal’cii on pehmei metallu. Sen väri on valgei da hobjankarvaine.
Nimen histourii da alguperä.
Alguainehen nimi tuli latinan sanaspäi ”calx”, kudai merkiččöy izv’oskua da pehmiedy kivie. Tädä nimie tariči anglielaine hiimiekku Hemfri Devi.
Kal’cien yhtistehii, izvestikivie, mramorua da gipsua (sežo izv’oskua, kudai on izvestikiven poltamizen tuoteh), käytetäh srojimizes jo ylen kodvan. XVIII-vuozisuan loppussah hiimiekat duumaijah, gu izv’osku on prostoi alguaineh. Vuonnu 1789 A. Lavuazje arbai sen yhtysalguainehennu. 
Löydö luonnos.
Kal’cii välläs muvvos ei lövvy luonnos. Sidä on äijy muankuores: se on 5. sijal kislorodan, kremnien, al’umiinien da ravvan jälles. Merivies kal’ciedu on 400 mg/l.
Kambodža

Kambodžan kuningaskundu - valdivo Liideh-Aazies. Se sijaiččou Indokitain niemimual. Piälinnu on Pnompen’. 
Muan pinduala on 181 000 km². Rahvahan lugumiäry on 15 miljonua hengie (80% rahvastu on khmerat). Vuvves 1993 algajen Kambodža on konstitutsielline monarkia, valdivon piämies on kuningas. Kambodža rajoittuu Vietnamanke päivännouzus, Laosanke pohjazes, Thaimuan luodehes.
Kamerun

Kamerun, virrallizesti Kamerunan tazavaldu on valdivo Keski-Afriekan päivänlaskus. Lounuas se rajoittuu Atlantan meren Bonni-lahtenke. luodehes se rajoittuu Nigerienke, pohjazes da koillizes Čadanke, päivännouzus Keski-Afriekan Tazavaldanke, suves Gabonanke, Kongon Tazavaldanke da Ekvuatouriellizen Gvineinke. Virrallizet kielet ollah frantsien da anglien kielet. Piälinnu on Jaunde. Suurimat linnat ollah Jaunde da Duala. Muan pinduala on 475 442 km². Rahvahan lugumiäry on 20 549 221 hengie.
Kandopaikku

Kandopaikku (libo slingu) on kangas, paikku, lapsien kandamizeh niškoi.
Kandopaikkoi on käytetty äijis kul'tuurois jo vuozisadoi.
Paikkoi on eriluaduzii: yhtes kangaspalas azuttuloi (trikohizii da kuvottuloi paikkoi) libo, sanommo, nellikköpaikkoi, kudamis on nellikköpanielu da sih ommellut hiihnat. Toizis nellikköpaikois hiihnat ollah kaijat (mei-tai), toizis leviet (wrap-tai). Nämmis hiihnat pidäy siduo. Toizis nellikköpaikois voibi olla laput, kudamis suau hiihnoi kingiettiä (ring-tai).
Kannates

Kannates () on hapattu maidotuoteh, kuduadu luajitah sliuhkois da hapatukses. Sen razvus on 10 – 58%. Kannates on hapannuot sliuhkat. 
Kannates on frantsien da slavjuanoin perindölline syömine. Nygyaijas tämä tuoteh on tundiettu monis mualois, sendäh gu luadie kannatestu on ylen kebjei. Sidä käytetäh ei vaigu einehtavarois, ga vie omaluaduzis nuamutuottehis.
Levittämine da nimistö.
Kannatestu pietäh ven’alazen, ukrainalazen da valgoven’alazen perindöllizen tuottehennu. Kannates on hyvin tundiettu päivännouzupuolen Jevroupan mualoisgi (Litvas, Latvias, Viros), endizis päivännouzupuolizes Germuanies, Vengries, Rumiinies da Moldavias, endizen Jugoslavien mualois, sego Suomes, frantsien sliuhkoin samanverdu. 
Frantsien sliuhkat libo kannatesvuahti-freš luajitah pasterizoittulois sliuhkois. Normandies sidä liħätäh kal’vadossah da luajitah painin kalah, midijoih da lambahanlihah näh; Luaran alangos sidä käytetäh liħättehenny. Puaksuh tuottehet smetana da crème fraîche - nimienke ollah yhtel pualičal da ollah luajittu yhtel yhtymäl. Puaksuh voi nähtä molemmat nimitykset yhtes pakuičukses. 
Kannates kulinuaries.
Päivännouzujevrouppalazes (ven’alazes, ukrainalazes da valgoven’alazes) syömizes kannates on enzimäzih syömizih tundiettuvin painin (ščih, borščih, sol’ankah, okroškah, rassol’niekkah dmi.), val’l’oloile, olan’n’oile, pel’menilöile, täytettylöile pippurilole. Hyvä syömine on keitettu nuori kartohku kannateksen da ukropan kel.
Puaksuh kannatestu käytetäh lihan da kazvoksien haudomizes. Ylen tundietut ollah karasit kannatekses, kannatekses ћuaritut ahvenat da havvit, sienet kannatekses – syömizet. 
Kannatestu liħätäh saluattoih (enne kaikkie vereksis kazvoksis luajittulois), sidä käytetäh perindöllizis ven’alazis syömizis majoniezasgi tuači: oliv’jes (on tundiettu kui «ven’alaine saluattu»), libo seldi turkin al – saluatas. Kannatestu liħätäh tahtahah, luajitah kannatesvoidu tortih näh. Puaksuh sidä pannah pudingoih da pastoksih. Tavalline jälgisyömine on kannates zuaharinke; kannatestu liħätäh ruahtoh da syvväh sidä pastettuloin juablokkoinke. 
Kannateksen luadimine.
Enne, konzu ristikanzu vie ei luadinnuh separatorua (konehtu, kuduan avul voi jagua tuottehen ozii), kannatestu luajittih nenga: hapannuol maijol otettih yläkerros da piettih se viluččazes paikas. 
Nygöi maido enzin separoijah (juatah sliuhkoikse da razvattomakse maijokse). Sit sliuhkoi normalizoijah (tämän processan avul luajitah pädeviä sliuhkoin razvuttu). 
Sit sliuhkat pasterizoijah, da liħätäh hapatustu. Konzu sliuhkat ollah happannuot, sidä vilustetah 8 °C:säh da jätetäh kypsenemäh sutkoikse. Tämän jälgeh kannates on valmis.
Kanuadanhanhi

Kanuadanhanhi ("Branta canadensis") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 90-105 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 160-185 cm&lt;br&gt;
Paino: 2-6 kg
Kanuadu

Kanuadu (; ) on valdivo Pohjas-Amerikas. Tämä on toizekse suurin valdivo muailmas. Sen randoi huuhtellah Atlantizen, Tyynimerien da Jiävaldumerien viet. Suves da luodehes Kanuadu rajoittuu AYV:n kel, koillizes ollah merirajat Danienke da päivännouzus Frantsienke. 
Muan pinduala on 10 991 km². Rahvahan lugumiäry on 2 930 050 hengie (2014). Piälinnu on Ottava. Virallizet kielet ollah anglien da frantsien.