tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Jelizaveta Tomberg

Jelizaveta Stepanovna Tomberg (15.(28.) pakkaskuudu 1909 – 5. kylmykuudu 1988) nevvostolaine teatran akt’ouru, Nevvostoliiton rahvahan artistu (1959), Stalinan III astien palkindon laureattu (1950). Kanzua myöte oli inkeriläine. 
Eloskerdu.
Jelizaveta Tomberg rodivui Ižoran voulostin Voiskorovo-kyläh agronoman pereheh. 
Vuvvennu 1931 häi loppi Suomelazen muatalovuon opiston R’abovos, ruadoi agronomannu R’abovan Trud-muatalovuskommuunas, harjaitti taidomieliruaduo. 
Vuvves 1931 Tomberg oli Suomelazen druamuteatran artistannu Piiteris. Silaigua häi sai teatrualizen opastuksen Piiterin taidoalan ruadajien jatko-opastuksen instituutas. Vuvves 1940 Tomberg oli Suomelazen druamuteatran artistannu Petroskois. 
Tomberg on psiholougizen teatran školan ezittäi. Häi oli vägevy omis roulilois da nerokas eri obrazois. 
Tomberg oli Nevvostoliiton Korgeviman nevvoston VI kučundukerähmön deputuatannu (1962-1966). 
On pandu muah Suolusmäen kalmužimale Petroskois.
Čuppu

Čuppu () on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Jänišpuolen kyläkunnas.
Se sijaiččou Suunan joven rannal.
Ole Einar Bjorndalen

Ole Einar Bjorndalen (27. pakkaskuudu 1974) on norviegielaine hiihtoambui, Olimpiadukižoin, Muailman kilvoin da Muailman sportumal’l’an kilvoin histouries kaikis enimäl arvonimie suannuh. Olimpiadukižois Bjorndalen sai 13 medalii, niilöin luvus kaheksa kuldumedalii, Muailman kilvois sai 20 kuldumedalii da kuuzi kerdua häi oli Muailman sportumal’l’an omistai. Vuvven 2002 Olimpiadukižois Salt Lake Citys Bjorndalen rodih voittajakse kaikes nelläs hiihtoammundan lajis da rodih ainavokse muailmas ehtottomakse Olimpiadukižoin čempionakse hiihtoammundas. Bjorndalen iče oli 96 kerdua voittajannu hiihtoambujien da hiihtäjien kilvois Muailman sportumal’l’an suamizekse (95 hiihtoammundas da kerran hiihtändäs). Kaikkiedah niilöis hänel on 133 voittuo, sih luguh kuulutah myös voitot joukkovehlajilois. 
Vuozinnu 2014-2016 Bjorndalen kuului Kanzoinvälizeh Olimpiadukomitiettah. 
Bjorndalen on hiihtoammundas ijäkkähin Muailman sportumal’l’an kilvoin da Olimpiadukižoin voittai (hänel oli 41 vuottu, 10 kuudu da 5 päiviä). 
Eloskerdu.
Bjorndalen on roinnuhes Norviegien Drammen-linnah fermeroin pereheh. Opastundu ei ylen äijiä kiinnostunnuh händy, enin aigua häi vietti sportukerholois. Kižai jalgumiäččyh, kävyi käzimiäčyn harjaitteluloih, lykii keijästy, yhtyi pyörysportan da kebjien atletiekan (3000 metrin juoksu) kilboih. Hänen tuattah sežo harjaitti kebjiedy atletiekkua, ga hänel pidi jättiä sportu piän elättämizekse. Bjorndalenal on kaksi vellie da kaksi sizärdy. Vahnin velli Dag enzimäzenny perehes rubei harjaittamah hiihtoammundua, hänen jälgilöile sit lähti Ole Einar. 
Tänäpäi Bjorndalen eläy Avstrien Obertilliachas Tirolin federualumuas.
Vuvvennu 2006 oraskuun 27. päivänny Bjorndalen nai belgielazes (itualielastu juurdu olii) hiihtoambujas Nathalie Santeras. Lastu heil ei olluh. Ligakuul 2012 oli ilmoitettu, ku Nathalie da Ole Einar erotah jälles kuuttu vuottu yhtehmendyy. 
Vuvvennu 2016 kezäkuun 16. päivänny Bjorndalen nai kuulužas valgoven’alazes hiihtoambujas Darja Domračevas. Heile rodih tytär 1. ligakuudu vuvvennu 2016 Minskas, kudamale annettih nimi Ksenija. 
Mieldykiinnittäjiä tieduo.
Bjorndalen sissäh pidäy huoldu puhtahuos da omas tervehyös, sendäh keräl ainos ottau pölynimurin da harvah konzu andau kätty tervehtijes. Häi sanoi, ku pölynimurinke ajelendu ei olluh hänen idei, häi rubei ruadamah sidä joukkovehen ystävien peräh. 
Joukkovehes hiihtoammundu.
Bjorndalen oli 35 kerdua voittajannu joukkovehkilvois, kilbujuoksulois da naizien da miehien yhtehizis kilbujuoksulois. Se on rekordulugu.
Bjorn Deli

Bjorn Deli (19. kezäkuudu 1967) on norviegielaine hiihtäi, kaheksa kerdua oli Olimpiadukižoin voittajannu da yheksä kerdua oli Muailman hiihtokilvoin voittajannu. Kuuzi kauttu peräkkäi sai Muailman sportumal’l’an hiihtändäs. 
Suavutukset sportas.
Bjorn Deli sai kaheksa kuldumedalii Olimpiadukižois. Kaikkien medaliloin luvun puoles häi on toizel sijal muailmas jälles tundiettuu hiihtoambujua Ole Einar Bjorndalenua. 
Vaiku Deli da tundiettu ruoččilaine Eddy Sixten Jernberg voidih kaksi kerdua voittua Olimpiadukižoin arvokkahas 50 kilometrin hiihtändäs. 
Deli sanottih Norviegien parahakse sportumiehekse vuvvennu 1995 da 1998. 
Sellän satatandua loppi sportukarjieran vuvvennu 1999, kevätkuul 2001 virrallizesti ilmoitti sit. 
Täl aigua hänel on oma sportusobien tuotando.
2. kylmykuudu

2. kylmykuudu - 306. vuvven päivy (307. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 59 päiviä.
Vladislav Tretjak

Vladislav Tretjak (25. sulakuudu 1952) on nevvostolaine jiäkur’oihkižuaju (vratari), harjaittelii, Ven’an valdivonvallas da poliitiekas ruadai, Ven’an Valdivon Duuman IV-VII kučundukerähmölöin deputuattu Yhtenäine Ven’a -puolovehespäi. Vuvves 2006 on Ven’an jiäkur’oihkižuajien federatsien piämies. 
Vuozinnu 1969-1984 oli Armien keskuskluuban da Nevvostoliiton joukkovehen vratarinnu. Nevvostoliiton kilvois kižai 482 mačas, Muailman kilvois da Olimpiadukižois – 117 mačas, Kanuadan sportumal’l’an kilvois – 11 mačas. 
Lapsestus da nuorusaigu.
Tretjak on roinnuhes Orudjevo-kyläh Moskovan alovehel. Vie lapsennu rubei harjaittamah sportua. Vahnemban vellen peräh rubei uidelemah Dinamo-uinduallikos, sit kiinnostui vedeh hyppävyksih (hyppäi 5-metrin korgevuos). Yhtes vahnembienke joga pyhiäpäiviä kävyi luistelikole. 
Kižuamah jiäkur’oih Tretjak rubei 11-vuodizennu Armien keskuskluuban lapsien da nuorižon sportuškolas. Sinne händy vedi muamah. Ezmäi häi oli hyökkiäjänny, sit vratarinnu. 
Tuatto ei kannatannuh poijan kiinnostustu, sanoi, ku jiäkur’oihkižuaju on ku pihankabrastai vastanke. Lauhtui, konzu poijale oli jo 15-16 vuottu igiä. Silloi Vladislav rubei tuomah kodih enzimäzii dengoi, kudamii hänele maksettih kižois. 
Kezäl 1967 nuordu vratarii huomai kuulužu Armien keskuskluuban harjaittelii Anatolii Tarasov. Tretjak rubei harjaittelemah yhtes ammatillizien sportumiehienke. Heinykuun puolivälis joukkoveh lähti suveh, a Tretjak tuli järilleh nuorižon joukkoveheh. Yhtes joukkovehenke häi rodih Moskovan čempoinakse, sai parahan vratarin palkindon. Tädä enne Jevroupan kilvois Nevvostoliiton nuorižon joukkoveh, kus Vladislav oli toizennu vratarinnu, piäzi toizele sijale. Tädä joukkovehen ezitysty ei sanottu lykykkähäkse. Ga vuvven peräs Nevvostoliiton sportumiehet roittih jo voittajikse. 
Kavven 1968/69 aigah Tretjak enzi kerdua kižai Armien keskuskluuban puoles Spartak-kluubua vastah.
Enzimäzen kerran Tretjak kižai Nevvostoliiton joukkovehes Izvestija-lehten kilvas vuvvennu 1969 Suomen joukkovehtu vastah. 
Sportukarjieru.
Vuvvennu 1970 Tretjakua otettih Nevvostoliiton joukkoveheh kižuamah Muailman kilvois. Silloi häi enzi kerdua rodih Muailman čempionakse.
Vuvves 1971 Tretjak jo on Nevvostoliiton joukkovehen piävratari. 
Vuvvennu 1972 häi enzi kerdua rodih Olimpiadukižoin čempionakse, kižai kaikis mačois da vähembi kaikkii sai šaibua omih vorotoih. Sil aigua häi oli jiäkur’oihkižuajis nuorin Olimpiadukižoin voittai. 
Vuvvennu 1976 Olimpiadukižoin avajazis Tretjak kandoi Nevvostoliiton lippuu da toizen kerran rodih niilöin voittajakse. 
Vuvvennu 1981 Tretjak da Nevvostoliiton joukkoveh suadih voitto Kanuadan sportumal’l’an kilvois. 
Vuvvennu 1984 Sarajevos Tretjak uvvessah rodih Olimpiadukižoin čempionakse da Nevvostoliiton joukkoveh sai kuldumedalit. 
Vuvven 1984 talvikuun 22. päivänny Tretjak jälgikerran tuli jiäle, häi lähti jiäkur’oispäi 32-vuodizennu, sendäh ku tahtoi enämbän aigua olla perehenke.
Kaisa Mäkäräinen

Kaisa Leena Mäkäräinen (11. pakkaskuudu 1983) on kuulužu suomelaine hiihtoambui, kudai yhtyy myös hiihtäjien kilboih. Mäkäräinen on kahten Muailman sportumal’l’an omistai (kavvet 2010/2011 da 2013/2014), kolmen pienen Muailman sportumal’l’an omistai perähajokilvois (kavvet 2010/2011, 2013/2014 da 2014/2015), yhten pienen Muailman sportumal’l’an omistai sprintas (kauzi 2013/2014) da pienen hrustal’noin kubkan suannuh iččenäzes hiihtoammundas (kauzi 2014/2015). Kaisa on Muailman hiihtoambujien kilvoin čempion, nämmis kilvois hobju- da bronzumedalin suannuh, Suomen čempion hiihtändäs (2013, 2017) da hobjumedalin suannuh (2017). Mäkäräinen yheksä kerdua oli Suomen čempionannu hiihtoammundas (kezäkilvat luguh ottajen). Nelli kerdua oli Muailman hiihtoammundan kezäkilvoin čempionannu (2 – 2007, 2 – 2016).
Eloskerdu.
Kaisa Mäkäräinen on roinnuhes opastajan da autobusan šouferin pereheh Suomen Ristijärvele. Nellän vuvven ijäs häi enzi kerdua yhtyi hiihtokilboih. Lähtie hiihtoambujan ”leibih” Kaisa piätti 16 vuvven mendyy, vuvvennu 2003. Sinä vuon häi enzi kerdua yhtyi hiihtoambujien kilboih. Hänen tulokset oldih hyvät da häi puutui muan joukkoveheh.
3. kylmykuudu

3. kylmykuudu - 307. vuvven päivy (308. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 58 päiviä.
Dimitrii Rostovskii

Pyhämies Dimitrii Rostovskii (11. (21.) talvikuudu 1651 - 28. ligakuudu (8. kylmykuudu) 1709) - pyhittäi on roinnuhes Kijevan lähäl, blagočestivois perehes da oli ylen äijäl suvaiččii Jumalua: opastui grekan da latinan kieldy da toizii klassikkalizii tiedoloi. Häi tuli monuahakse, sai nimen Dimitrii velikomučeniekan Dimitrien Solunskoin mustokse. Pyhämies Dimitrii maltoi kerduo Jumalan Sanua Ven'al, ylen äijis linnois, tiedäjät hänen koulutustu da korgieloi tiedoloi igumen Kijevo-Pečorskoin Lavran andoi käskyn luadie (Žitije Svätih) kirjuttua pyhittäjien monuahoin eländyaigah näh. Tädä ruaduo Dimitrii ruadoi kogo omassah ijän. 
Pedru I käskyy myö svätitel'oli kučuttu Moskovah, kus hänel oli annettu Sibirskoin kafedran mitropolitan suanu. Vaiku hänen tervehys ei olluh hyvä da ruado oli vuažnoi, työttih Rostovo-Jaroslavskoil Kafedral. Nygözel aijalgi kaikin pravoslavnoit rahvas suajah tiedoloi Jumalan uskoh näh da hänen Hengen vägilöih näh.
Šestopsalmii

Šestopsalmii (grek. έξαψάλμα, έξ — kuuzi da ψαλμός — psalmi) – on minornoi oza Vsenočnoin bdenijen; sil aigua sammutetah tuohukset, kogo kiriköh heittyy pimei, loppietahes sluavindu pajot, ei kuulu nimittumii iänii. Nygöi kaikin molitahes oman hengen sydämeči. Se on buiteku iäni kaikkien hengien lugijoin malittuloi.
Šestopsalmii on ihan rajal ildu da huondes malittuloin, a simvoloi myö on rajal Vahnan da Uvven zavietoil da lopehes se ilollizel viestil Tulijah Jumalan Poigah näh.
Šestopsalmii ozuttau enzimäzet huondeksen läikkyjät sugahazet. Algavutah sit Engeliloin pajot, kuduat tuvvah viesti Spasitel'n roindah näh: ”Slava Višnih Bogu, i na zemle mir, v čeloveceh blagovolenie”. Vie mustoitetah Hristan kolmekymmen vuozi aigoi, kuduat oldih jo mendy. Vaste jällel šestopsalmiedu ilollizesti vastavummo Tulijan Spasitel'anke.
4. kylmykuudu

4. kylmykuudu - 308. vuvven päivy (309. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 57 päiviä.
Chuck Norris

Čak Norris (ang. Chuck Norris) (10. kevätkuudu 1940, oma nimi "Carlos Ray Norris Jr.") on amierikkalaine ozuttelii da torataijon muasteri, kudai rodih kuulužakse omis piäroulilois trillerois da teleseriualas ”Walker, Texas Ranger”. 
Eloskerdu.
Norris on roinnuhes Amierikkah. Hänen tuattah oli avtomehaniekannu da suvaičči ryypätä. Lapsusaijas Norris mustau, ku elettih hiäs, ei olluh alallistu kodii, oli kurju elaigu mašinan pritsepas muaman da vie kahten pienen vellenke. Vahnembat erottih da perehen ižändäkse rodih toine mies. Juuri tuatindam harjaitti Norrisua suvaimah sportua. 
Norris tahtoi roita politsiekse, sendäh školan jälles kirjuttihes vojennoloih ilmuvägilöih da vuvvennu 1959 händy työttih Suvi-Koreih. Juuri sie tugikohtas händy ruvettih kuččumah Čakakse. Hänen sanoin mugah sluužbu oli igävättävy, sendäh häi kirjuttihes dz’udon kluubah. Armiespäi tulduu hänel oli jo mustu vyö. 
Vuvvennu 1963 Norris avai enzimäzen karaten školan. Vuvvennu 1968 hänel niidy oli jo kymmenii. Samannu vuon Norris rodih Muailman čempionakse karates puolijygies painos da seiččemen vuvven aigah niken ei voinnuh voittua händy täs. 
Ozuttelii Steve McQueen enzi kerran toi Norrisan filmoin kuvuamiskentäle. Norrisan enzimäine vagavembi rouli oli yhtes Bruse Leenke The Way of the Dragon -filmas. Norris mieldyi ozuttelijan ruadoh da rubei opastumah, suamah ozuttelijan neruo amatillizis ozuttelijois. 
Norris rodih ei vaiku ozuttelijakse. Häi on monien TV:n šoun alguhpanijannu, sidä paiči häi piästäy ilmah omua žurnualua da ehtii kirjuttua seiččie kniigua.
Sharon Stone

Sharon Vonne Stone (10. kevätkuudu 1958) on amierikkalaine ozuttelii, prod’usseru, modelinnu ruadanuh. Stone on Frantsien taido- da literatuuruordenan kavalieruduamu (1995). 
Eloskerdu.
Stone on roinnuhes Yhtysvalloin Midvill-ozavaldivoh. Vuvvennu 1975 loppi školan da piäzi opastumah instituuttah. Yhtel aigua yhtyi kaunottarien kilbah da händy otettih ruadoh Ford-modelitoimistoh. Sen jälgeh häi lähti ”valloittamah” Miluanua da Pariižua. 
Modelin karjieran loppehuu Stone tuli järilleh New Yorkah da rubei ozuttelijakse. Hänen enzimäine pieni rouli oli Woody Allenan Stardust Memories -filmas. Häi snimaiččihes seriualois, kudamis hänel oli epizoudurouliloi, da filmois sivuroulilois. Rodih kuulužakse jälles Basic Instinct -filmua. Häi ezityi manjakan abeitun roulis Sliver-filmas da frigiidunaizen roulis Ricahrd Geren filmas ”Intersection”. Roulis Martin Scorsesen Casino-filmas häi sai Golden Globe Award -palkindon da puutui Oscar-nominatsieh. Sit filmas häi ozutti piähengen akkua, hänen ukon roulis oli kuulužu Robert De Niro.
13. kylmykuudu

13. kylmykuudu - 317. vuvven päivy (318. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 48 päiviä.
16. kylmykuudu

16. kylmykuudu - 320. vuvven päivy (321. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 45 päiviä.
17. kylmykuudu

17. kylmykuudu - 321. vuvven päivy (322. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 44 päiviä.
22. kylmykuudu

22. kylmykuudu - 326. vuvven päivy (327. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 39 päiviä.
25. kylmykuudu

25. kylmykuudu - 329. vuvven päivy (330. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 36 päiviä.
27. kylmykuudu

27. kylmykuudu - 331. vuvven päivy (332. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 34 päiviä.
Dolph Lundgren

Dolph Lundgren (oma nimi Hans Lundgren 3. kylmykuudu 1957) amierikkalaine ozuttelii, kino-ohjuaju, käzikirjutuksien kirjuttai da prod’usseru, kudamal ollah ruoččilazet juuret. Lundgren sai kuulužuon roulilois vuozien 1980-1990 trillerois da on torataijon muasteri. 
Vuvvennu 1985 nevvostolazen kulakkutoruajan Ivan Dragon roulin ezitettyy Rocky IV -fil’mas Lundgren rodih kuulužakse da sen jälgeh hänel oli rouliloi enämbi migu 50 fil’mas. Vuvvennu 2004 häi enzi kerdua luadi oman kinon, oli Puolistai-fil’man ohjuajannu. 
Paiči kinoloin luajindua Lundgrenal puutui suaja hyvät tulokset toizil aloil. Häi on hiimiezen mašinoinrakenduksen magistru (Sidnein tehnolougine yliopisto, 1982) da Massachusettan tehnolougizen Fulbrightan programman stipendien suannuh. Lundgren kaksi kerdua oli Velikobrituanien avvonazien kilvoin voittajannu (1980, 1981), Avstrualien čempionannu (1982) kökusenkais (eräs karaten laji), oli Yhtysvalloin Olimpiadukižoin pentatlonan joukkovehen kapituanannu. Lundgren tässäh on kuulužu bodybildingan alal. 
Lundgren hätken aigua oli naizis Anett Kviberganke, heile rodih kaksi tytärdy. Vuvvennu 2011 joukkoviestimis sai lugie, ku hyö ruvetah eruomah. 
Juuret da nuorusaigu.
Lundgren on roinnuhes Stokgol'man lähäl. Hänen tuattah opastuksen mugah oli inženieru da ruadoi ekonomistannu Ruočin haldivos. Muamah opasti vierahii kielii školas. Vie nuorennu Lundgren kiinnostui torataidoh, rubei harjaittamah kökusinkaidu. Vuvvennu 1977 häi rodih Ruočin čempionakse da kolme vuottu händy niken ei voinnuh voittua. Vuvvennu 1980 Lundgren sai oman suuriman voiton sportas – rodih Velikobrituanien avvonazien kilvoin voittajakse.
Marika Rökk

Marika Rökk (3. kylmykuudu 1913 – 16. oraskuudu 2004) oli germuanielaine ozuttelii, tansii da pajattai, kudamal oldih vengrielazet juuret. 
Eloskerdu.
Marika Rökk rodivui Kajirah. Hänen tuattah oli arhitektorannu da rakendajannu. Pereh ei hätkie elänyh Jegiptas, tuli järilleh Vengrieh. Vuvvennu 1924 hyö muutettih Pariižah, kus Marika rubei ammatillizesti harjaittamah horeogruafiedu, hänen opastajannu oli ven’alaine baleriinu Rudkovskaja. Rökk ezityi yhtes Hoffman Girls -baliettujoukonke kuulužas Mulen Ruž -kabares. Samazen joukonke vuozinnu 1925-1929 häi oli ozuttelumatkoil Yhtysvallois, ezityi New Yorkas Broadwayl. Vuvvennu 1929 tuli järilleh Jevrouppah, rubei ezittymäh operietois da varjetes Monte Karlos, Berlinas, Londonas, Pariižas, Kannois, Budapeštas da Wienas. 
Vuvvennu 1930 Marikal oli enzimäine epizoudurouli muuzikkukomiedies ”Why Sailors Leave Home” (”Mindäh merimiehet jätetäh kodi”). Vuvvennu 1935 häi sai enzimäzen suuren roulin Kummituksien poujezdu -filmas (vengr. ”Kísértetek vonata”). 
Vuvvennu 1935 Rökk ezityi omas enzimäzes germuanielazes filmas. Tämän jälgeh oli vie mondu roulii. Kuulužimannu niilöis oli rouli värikkähäs Minun huavehen neidine -muuzikkukomiedies (”Frau meiner Träume”). Vuvvennu 1947 sidä ozutettih Nevvostoliitos da äijän kiitettih sidä.
Jälles voinua joukkoviestimis sai lugie, rounoku Rökk ruadoi Nevvostoliiton tiijustelun hyväkse. Ga tovestuksii sille ei olluh. 
Voinan loppiettuu Rökk jatkoi ozuttelijan ruaduo da uvvessah rubei snimaimahes kinolois. Vuvvennu 1958 häi kiändyi lavale, rubei ezittymäh da pajattamah operietois. 
Marika Rökk kuoli syväintaudih.
Marcello Mastroianni

Marcello Vincenzo Domenico Mastroianni (28. syvyskuudu 1924 – 19. talvikuudu 1996) oli itualielaine ozuttelii, Itualien, Jevroupan da muailman kuulužien kinopalkindoloin laureattu. Ruadoi Itualien tundiettuloin kino-ohjuajienke XX vuozisuan toizen puoliškon aigah. Hänen syvendynnyh, vagavu da vähäzel eksentričnoi ozutandutaba pädi itualielazen kinon monien klassiekkoin taidoeččimizile. Hyväs da kiindies yhteisruavos Mastroianni oli Federico Fellininke, kudai kuvai händy omis filmois “Magei elos” (1960), “Puoliyheksätty” (1963), “Riimu” (1972, “Džindžer da Fred” (1986). 
Eloskerdu.
Mastroianni rodivui mägilöis olijas kyläs Apenninoil. Hänen lapsus- da nuorusaigu meni Torinas da Riimas. Sen aijan ozutelmis oli neorealististu sävyy, ihan kui filmois, kudamis enziallus ezityi nuori Mastroianni. 
Kinoruado.
Fellinin filmu “Magei elos”, kudamas piäroulis oli Mastroianni, kerras luadi ozuttelijua kuulužakse da ezittymäh kučuttavakse kogo Jevroupas. 
Vuvvennu 1986 Mastroianni sai Kannoin kinofestivualin palkindon da händy jo kolmas kerdu kehitettih Oskar-palkindon suajakse, täl kerdua roulis Nikita Mihalkovan filmas “Oči čornije” (“Mustat silmät”).
Penelope Cruz

Penélope Cruz Sánchez (28. sulakuudu 1974) on ispuanielaine kino-ozuttelii da modeli. Ozuttelijan ruavon häi algoi vuvvennu 1991 TV:s. Häi on ezitynnyh äijis filmois da sai Oscar-palkindon. Ispuanielazis ozuttelijattaris on enzimäine tämän palkindon suannuh. Händy nominiiruittih Gold Globe Award -palkindon suajakse. Hänel on oma tiähti Holliwood Walk of Fame:s (Holliwoodan Kuulužuon kujol). 
Paiči ozuttelijan ruaduo Cruz ruadau modelinnu. Häi oli yhteisruavos Ralph Laurenanke, Mango- da L’Oreal -kompanieloinke. Cruz alalleh auttau dengal mualoi hyvyönluadiiruavos, on ruavos AIDS:ua vastah. 
Eloskerdu.
Cruz on roinnuhes Ispuanien Alcobendas-linnah. Hänen tuattah oli kauppumies da mehaniekku, kuoli vuvvennu 2015. Muamo on tukkienleikkuaju da menedžieru taidoalal. Nuorennu Cruz harjaitti baliettua da yheksä vuottu kävyi Ispuanien kanzallizen školan urokoile. Konservatourien loppiettuu häi muutti Yhtysvaldoih, kus seiččie vuottu omisti Cristina Rotan školale, kolme niilöis häi opastui ispuanielastu baliettua, nelli – teatrua. 
Ozuttelijan ruado.
Vuvvennu 1992 Cruz enzi kerdua ezityi kinos. Se oli ispuanielaine komeedine druamu “Jamon, jamon”. Jo vuvven peräs händy nominiiruittih ispuanielazen Goya- da Spanish Actors Union Award -palkindoloin suajakse parahan naizien roulis. 
Vuvvennnu 1998 häi enzi kerdua ezityi amierikkalazes William Gaitheran filmas “Mägyriččöin da alangoloin mua”. Tämän jälgeh oli äijy filmua, erähäs kudamas häi sai Oscar-palkindon.
Jevgenii Morgunov

Jevgenii Morgunov (27. sulakuudu 1927 – 25. kezäkuudu 1999) oli nevvostolaine da ven’alaine teatran da kinon ozuttelii, kino-ohjuaju, Ven’an federatiivizen nevvostotazavallan arvostettu artistu (1978). Enimäl kuulužannu häi on Bivaloin roulis nevvostoaijan Leonid Gaidain komiedieloin sarjas. 
Eloskerdu.
Morgunovan tuattah da muamah aijoi erottih. Muamu kazvatti poigua yksinäh, ruadoi zavodal, sit abuhoidajannu lapsiensuandukois. Morgunov 14-vuodizennu lähti ruadamah zavodale “Frezer”. Voinan da voinan jälles perehel puutui kestiä nälgiä. Kerran muamah toin puačkan voidu, Jevgenii ei voinnuh tirpua da söi sen kaiken leivättäh. Hänele rodih paha, händy odva suadih hengih. Sit aijaspäi lähtijen hänel rikkovui einehainehien sulavundu. Vuvven 25 ijäs hänel löyttih diabettu. Tämän periä häi ylen äijäl sangeni. Ruavahembas ijäs se andoi nivelih, hänel ainos kivisti jalgoi. 
Vuvvennu 1943 nuori Morgunov kirjutti kirjazen Stalinale da kyzyi, ku händy otettas opastumah teatrualizeh opistoh. Opastumah händy otettih Tairovan teatran tyves ruadanuoh opistoh. Ga Morgunov opastui sie vaiku vuvven da lähti opastumah Sergei Gerasimovalluo Kogoven’an valdivollizeh kinematogruafien instituuttah ozuttelijoin tiedokunnale. Vuvvennu 1948 häi loppi sen. Vuozinnu 1948-1951 häi ruadoi Kino-ozuttelijoin teatrustuudies. Vuozinnu 1951-1953 oli Pienen druamuteatran ozuttelijannu. Sit uvvessah kiändyi Kino-ozuttelijoin teatrustuudieh. 
Ozuttelijan ruado.
Jo toine Morgunovan rouli luadi händy kuulužakse. Se oli petturin rouli Sergei Gerasimovan Nuori gvardii -filmas. Nuori Morgunov sissäh painui rahvahan mieleh, erähäs linnas kai pihal händy atakuittih brihačut, duumaittih, ku löyttih petturi. 
Rahvahan suvaičuksen Morgunov sai Leonid Gaidan 1960-vuozien komiedieloin sarjas. Sih aigah Morgunov oppi ičegi luadie kinuo, se oli Šolohovan kerdomuksen mugah luajittu filmu “Konzu itkietäh kazakat”. 
Vuozien 1970-1980 aigah Morgunovua harvah kučuttih snimaimahes. Nevvostoliiton jälgezinny vuozinnu hänel oli enämbi roulii filmois, migu iellizien kahtenkymmenen vuvven aigah. Ga piärouliloi ei olluh. Kaččojih niškoi häi mugai jäi Bivaloinnu. 
Morgunov ylen äijäl pidi pahua mieldy sendäh, ku ei päinnyh artistannu. Argielokses häi oli hyvä iloniekku da suvaičči šuutkua. Hänel ainos oli äijy dovariššua. Morgunov suvaičči stolas istundoi, ga liigua nikonzu ei ryypännyh. 
Morgunoval oli diabettu, sendäh hänel oli trombouzu, kaksi infarktua da insul’tu. Häi kuoli vuvvennu 1999 toizeh insul’tah.
Bel'mopan

Bel’poman on Keski-Ameriekas olijan Beliz –valdivon piälinnu (vuvves 1970 algajen). Sie eläy 13 351 hengie (2010).
Sukre

Sukre on Bolivien piälinnu, sie on Korgevin Suudo. Bolivien halličuksen virrastoloin suurin oza on La-Pas –linnas.
Sukre –linnas eläy 295 455 hengie (2009).
Brazilia

Brazilia on Federatiivizen Braziilien Tazavallan piälinnu sego Federuallizen piirikunnan halličuksen rezidensii. Vuonnu 2010 luajitun rahvahanluguhpanon tiedoloin mugah, linnas eläy 2 562 963 hengie. Brazilia on muan n’elläs suurin linnu.
Vuvves 1987 algajen linnu kuuluu JUNESKO:n muailman perindön luvetteloh.
Santjago

Santjago on Čilin piälinnu, haldivolline keskus. Se on juattu 37 haldivollizeh aloveheh, joga kudamis on oma johtai. 
Santjagos eläy 5,4 miljonua hengie (2002) - 36% kogo muan rahvahas. Santjago on yksi suurimbis Suvi-Ameriekan linnois. 
Santjago on Andi –mägilöin tyves, korgevus meren pinnaspäi on 540 metrii, Santjagospäi Tyyneh valdumeressäh on 100 km. Linnas on välimerenilmasto.
Ispuanielaine valloittai Pedro de Val’divija perusti Santjagon vuonnu 1541, linnu sai oman nimen Pyhän Iakovan kunnivokse. Vuvves 1818 algajen Santjago on iččenäzen Čilin piälinnu.
Santo-Domingo

Santo-Domingo on Dominikuanizen Tazavallan piälinnu, sen kul’tuuru- da ekonoumiekkukeskus. Santo-Domingon perustamizes vuodessah 1502 linnan nimi oli Novaja Izabella, vuozinnu 1936-1961 linnan nimi oli Sjudad-Truhiljo.
Santo-Domingo on Dominikuanizen Tazavallan suves, Haiti –suaren liidehozas, Karibienmeren rannal. Sie on troupilline ilmasto. Ilman lämbötila on ymbäri vuvven +24…+27 gruadussua.
Julia Roberts

Julia Fiona Roberts (28. ligakuudu 1967) on amierikkalaine ozuttelii da prod’usseru. Hänen enzimäine suuri lykky kinos oli rouli Steel Magnolias -filmas (1989), kudamas häi sai Golden Globe Award -palkindon da oli nominiiruittu Oscar-palkindon suajakse Paras naizien sivurouli -nominatsies vuvvennu 1990. Vuvven peräs häi oli jo Hollywoodan tiähtenny jälles kuulužua Pretty Woman -filmua. Sit filmas häi sai Golden Globe Award -palkindon da uvvessah oli nominiiruittu Oscar-palkindon suajakse da vie BAFTA-palkindon suajakse Paras naizien rouli -nominatsies vuvvennu 1991. 
Vuvvennu 2001 Roberts jälles avtobiogruaffistu Erin Brockovich -filmua, kudamas hänel oli piärouli, sai Oscar-palkindon, kolmanden Golden Globe Award palkindon, BAFTA-palkindon da Yhtysvalloin Kino-ozuttelijoin gildien palkindon Paras naizien rouli -nominatsies. Vuvvennu 2014 Julia Roberts oli nominiiruittu kaikkien nämmien palkindoloin suajakse Parahas naizien sivuroulis filmas ”August: Osage County” (2013). 
Roberts on muailmas eräs korgiedu palkua suajis ozuttelijois. Filmoin ozutandas, kudamis häi ezityi, suadih enämbi kahtu milljardua dollarua. 
Opastundu.
Školan loppiettuu Roberts piäzi opastumah Džordzian ozavaldivon yliopistoh da muutti New Yorkah sizärellyö, kus tahtoi lähtie kino-ozuttelijan leibih. New Yorkas häi ualekirjutti ruadosobimuksen Click-modelitoimistonke da rubei käymäh ozuttelijoin kursiloile. 
Eloskerdu.
Robertsan enzimäine ukko oli ozuttelii da pajattai Lyle Pearce Lovett. Hyö elettih yhtes vähembi kahtu vuottu. 
Vuvvennu 2002 häi meni miehele kino-operuatorale Daniel Moderale. Vuvvennu 2004 heile roittihes kaksozet: tytär da poigu. Vuvvennu 2007 Roberts sai vie yhten poigazen. 
Roberts perehenke eläy New Yorkas Manhattanal da heil on omat konnut Tahoe-järvirannal. Robertsal sežo on suuri kodi Californies. Häi on Om Red films -kinokompuanien omistai da aktiivizesti yhtyy hyvyönluajindan ruadoloih. Vuvvennu 2005 Forbes-žurnualan mugah Robertsal oli omažuttu da varua 250 miljonua dollarua.
Rozo

Rozo on Dominikan piälinnu, sie eläy 14 847 hengie (2001). Rozo on pieni linnu, kudamas ymbäri ollah Karibienmeri, Rozo –jogi da meččävynnyh Morn Br’us -mägi. Rozo on rakendettu ennevahnallizen indeicoin Sairi -eländykohtan tilas, Rozo on suarivaldivon vahnin da merkičyksellizin linnu. Se on Dominikan päivänlaskurannal, linnas voi nähtä nygyaigastu sego kolounien (francien) arhitektuurua.
Rozospäi vietäh toizih mualoih citruskazviloi, eteeristu voidu, troupiekkupuunandimii.
Kito

Kito on Ekvadoran piälinnu, sen poliittine, ekonoumiekku- sego kul’tuurukeskus. Kito sai oman nimen ennevahnallizes indeicoin kitu –heimospäi. Kito on Ekvadoran toine suurin linnu, enzimäzel sijal on Guajakil’. Vuonnu 1978 Kito da Krakov oldih enzimäzinny linnoinnu, kudamii pandih JUNESKO:n muailman perindön luvetteloh.
Džordžtaun

ǅordžtaun on Kooperatiivizen Gaianan Tazavallan piälinnu, valdivon suurin ekonoumiekku- da transportukeskus. ǅordžtaun on Gaianan koillisozas, Atlantan valdumeren rannikol, kus valdumereh laskeh Demerara –jogi. 
Gollandielazet perustettih ǅordžtaunan vuonnu 1781. Enzimäi sen nimi oli Stabruk (gollandien kielel se merkiččöy «lambi» -sanua).
Port-o-Prens

Port-o-Prens on Gaitin piälinnu, sen ekonoumiekkukeskus da tärgei ulgokauppuportu. 
Port-o-Prens on Gonav –lahten rannal. Francuuzat perustettih linnan vuonnu 1749, sit aijas Port-o-Prens on Gaitin suurin linnu.
Tegusigal’pa

Tegusigal’pa on Gondurasan piälinnu (vuvves 1880 algajen) da muan suurin linnu. Linnas da sen ymbäristös eläy 1 682 725 hengie (2006).
Linnu on mägilöin keskes, Čoluteka –joven rannoil, korgevus on 1000 metrii meren pinnaspäi.
Timothy Dalton

Timothy Peter Dalton (21. kevätkuudu 1946) on valliiskoi teatran da kinon ozuttelii. Enimäl kuulužakse häi rodih jälles Jane Eyre -sarjufilmua, kus hänel oli Edvard Ročesteran rouli, da James Bondan roulis Kybenet silmispäi- (”The Living Daylights”, 1987) da Luba tappamizeh -filmois (”Licence To Kill”, 1989), myös roulilois filmois da ozutelmois William Shakespearen mugah. 
Eloskerdu.
Školan loppiettuu vuvvennu 1964 kaheksatostu vuodine Dalton rubei teatran ozuttelijakse da kolmen vuvven aigah oli piälimäine ozuttelii Michael Kroftan Kanzallizes nuorižoteatras. Samal aigua, vuozinnu 1964-1966, häi opastui Druamutaijon kuningasakadeemies, sen jälgeh rodih Birmingeman teatran ozuttelijakse. 
Vuvvennu 1966 Dalton enzi kerdua snimaiččihes TV:s. Vuvvennu 1968 hänel oli enzimäine rouli filmas ”Leijon talvel”, kudamas erinomazesti ezityttih Katharine Hepburn da Peter O’Toole, Anthony Hopkinsgi. 
Vuozien 1970 aigah Dalton sminaiččihes monis kinolois, niilöin joukos oldih Ispuanien da Itualien projektat, ruadoi TV:s, kus äijän ezityi histouriellizis ozutuksis, oli Kuningahan artistujoukos da Prospect Theater -artistujoukos. 
Vuvvennu 1978 häi enzi kerdua sminaiččihes Amierikan Sekstet-filmas. 
Enimäl kuulužakse Dalton rodih Jane Eyre - sarjufilmas, kudai ozutettih Brituanies BBC-kanualal. Kogo muailmas kuluužakse ozuttelii rodih jälles James Bondan roulii. 
Vuozien 1990 aigah Scarlett-filmas, kudai oli omaluaduine da välly Tuulel kopatut -filman jatko (”Gone with the Wind”), Dalton erinomazeh ozutti Rhett Butlerua. 
Mieliruavot.
Dalton suvaiččou kalastua, lugie, džaz-muuzikkua da ouperua. Häi keräilöy myös antikvariattua.
Mihai Volontir

Mihai (Mihail) Jermolajevič Volontir (moldovakse Mihai Volontir, 9. kevätkuudu 1934 – 15. syvyskuudu 2015) oli nevvostolaine da moldavielaine teatran da kinon ozuttelii, teatruohjuaju, Nevvostoliiton rahvahan artistu (1984). On tundiettu roulilois praporščiekan Volentiran da čiganin Budulain roulis. 
Eloskerdu.
Volontir oli roinnuhes Glinženi-kyläh, kudai sih aigah kuului Rumiinien kuningaskundah, tänäpäi se on Moldavien alovehii. 
Kaheksatostu vuodizennu Volontir rubei opastamah školas Popitsi-kyläs. Vuvvennu 1955 häi loppi Orgejevskoin pedagouguopiston da tuli ruadoh kul’tuurutaloin johtajakse Lipčeni-kyläh.
Vuvvennu 1957 jälles tazavallan mieliruadokačoksii Volontirua kučuttih opastumah Muuzikkudruamu teatran ozuttelijoin opastusjoukkoh Bel’tsois. Jällespäi häi rodih tämän teatran ozuttelijakse. Teatras Volontiral oli enämbi 120 piäroulii. 
Volontir pajatti teatrois da estruadulavoil, kinolois, raadivos da TV:s. Hänen fonotiekas on enämbi 50 pajuo, äijät kudamis roittih kuulužikse. 
Vuvvennu 1967 Volontir rubei sminaimahes kinolois. Enimäl kuulužakse häi rodih Čigani-sarjufilman jälles (1979), kudamas hänel oli čiganin Budulain rouli. Kaččojat miellyttih sih filmah. Vuvvennu 1985 oli luajittu jatkofilmu ”Budulain järilleh tulendu”. 
Volontir kuului Nevvostoliiton kinematogruafistoin liittoh. 
Ozuttelii hos oligi kuulužu kogo Nevvostoliitos, ga ei jättänyh omua Bel’tsi-linnua. Sit linnas häi jatkoi ruadua teatras, kus oli ozuttelijannu da ohjuajannu.
Roger Moore

Roger George Moore (14. ligakuudu 1927 – 23. oraskuudu 2017) oli brinuanielaine kinon ozuttelii, käzikirjutuksien kirjuttai, prod’usseru. Enimäl tundietunnu Moore on James Bondan roulis.
Karjieran alguvuvvet (1946-1959).
Vuozien 1950 aigah Moore ruadoi modelinnu trikotuažan painandurekluamah niškoi, mindäh sendäh händy ruvettih kuččumah ”Suuret reituzat” (”The big knit”). Häi ezityi toiziengi tavaroin, ezimerkikse, hammaspastan rekluamas. Äijät arvostelijat lujoitetah, ku juuri nenga Moore sai hyvän pohjan artisturuadoh. 
Moore sih aigah rodih kuulužakse TV:s, häi sminaiččihes sarjufilmas “Aivengo” da toizis kinolois. 
Karjieran 1960-1969 vuvvet.
Muailman kuulužakse Moore rodih Pyhäžy-filman jälles, kudamas hänel oli Saiman Templaran rouli. Tädä sarjafilmua ezmäi ozutettih Brituanies, sit ostettih Yhtysvaldoih. Filmu rodih kuulužakse kogo muailmas da piäzi kymmenen kuulužan filman joukkoh. Sarjan enzimäzet filmat oli ozutettu vuvvennu 1961. Kaikkiedah oli luajittu kuuzi ozutuskauttu. Brituanies se oli yhtenjytyi pitky kui Tazuajat (The Avengers) -sarjufilmu. 
James Bondan rouli (1973-1985).
Moore rubei ozuttamah Bondua vuvvennu 1973 da loppi vuvvennu 1985. Kaikis Bondan roulin ozuttelijois Moore oli hätkembän kaikkii ozutannuh sidä.
Moore on ainavo Bondois, ken nikonzu ei ajelluh kadras Aston Martin -mašinal da ainavo Bondois, ken sai filman käzikirjutuksen mugah Leninan ordenan. 
Kaksitostu vuottu Bondan ozutandua luajittih Moore kuulužakse detektiivoin suvaiččijoin keskes. 
Ruado jälles 1985 vuottu.
Moore snimaiččihes kinolois, ga nenne roulit nivouse ei tuodu hänele kaččojien tunnustustu. Moore tovesti Sunday Telegraph -žurnualale sulakuul 2009, ku kogonah jätti ruavon. Londonan vuvven 2012 Olimpiadukižoin rekluamas häi uvvessah snimaiččihes Bondan roulis. 
Hyvyönluajinduruado.
Vuvvennu 1983 hänen elos muutui, konzu Bondan kuvvenden filman kuvuandan aigah Indies händy kovah liikutti tämän suuren muan köyhys. Moore kiinostui Kolmanden muailman mualoih da tuli hyvyönluajinduruadoloih. Omas ruavos täl alal häi oli äijän kerdua palkittu.
Louis de Funès

Louis de Funès (tävvelline nimi Louis Germain David de Funès de Galarza, 31. heinykuudu 1914 – 27. pakkaskuudu 1983) oli frantsielaine kino-ozuttelii, kino-ohjuaju, käzikirjutuksien kirjuttai, muailman kinon eräs kuulužimis komiekois. 
Eloskerdu.
Lapsete Louis de Funès hyvin tiezi frantsien, ispuanien da anglien kielii. Nuorete harjaitti piirustandua da fortepianol saitandua. Ei petties sit hänes roinnuh pianol soittai, enimyölleh Louis de Funès soitti džazua. 
Jälles voinua Louis de Funès oppie iččie kinematogruafan alal. Enne sidä häi opastui druaman kursiloil. Vuvvennu 1945 häi snimaiččihes Barmizonskoi kiuzavus -filmas, ga kuulužakse vie ei roinnuh. 
Vuvvennu 1958 oli luajittu Tabuamatoi ei ole varras -filmu, kudamas Louis de Funèsal oli peitočipyydäjän Bleron piärouli. Tämän filman jälgeh ozuttelii rodih kuulužakse kogo muailmas. Tämän jälgeh toizetgi Louis de Funèsan ruavot oldih hyvin otettu vastah da suadu kaččojien tunnustustu. 
Vuozien 1970 aigah Louis de Funès endizelleh on kuulužu da kaččojien suvaittavu ozuttelii. Vuvvennu 1973 sulakuun 15. päivänny Louis de Funès sai Fratsien korgeviman palkindon – Kunnivolegion ordenan. 
Vuvvennu 1978 ozuttelijal oli kaksi infarktua. Liäkärilöin käskys häi jätti ruavon da muutti kyläkonduloile, kus ylen äijän kazvatti rouzua. Eräs rouzien rodu, kudaman kehitti Meilland International-firmu, sai ozuttelijan nimen. 
Louis de Funès hos i jätti ruavon, ga ei voinnuh kieldävyö Claude Zidin kučundas da snimaiččihes hänen filmas «Siivyt vai sorkaine». Tämän jälgeh oli vie mondu filmua. Filmu «Žandarmu da žandarmetkat» rodih jälgimäine hänen karjieras. 
Louis de Funès kuoli syväimentabuamzieh vuvvennu 1983.
Hiimiellizen alguainehen luvettelo

Hiimiellizen alguainehen luvettelo
Kirves

Kirves on ruadobruja leikkuamizeh, kuadamizeh da halgomizeh niškoi. Sidä käytetäh meččyruadolois. Ennevahnas kirves oli puaksuhkäytettävänny vilunnu oružannu, harvembah sidä käytettih lykindyoružannu. 
Kirvehen ozat.
Kirvehes on hamar, očču, n’okku, terä, kaza, pardu, ponzi, silmy, varzi. 
Kirvehen histourii.
Adamanaiguine halgoju käzikirves oli kivi, kudai yhtes puolespäi oli teroitettu, toizes puolespäi pyöryžy. Tämä ruadobruja, kudamal igiä eri lugijoin mugah on 800 tuhattu - 400 tuhattu vuottu, oli yhtelaigua kirvehenny, veičenny da leikkurinnu.
Enzimäzet kirvehet varrenke roittihes paleolitan aigah (35-12 tuhattu vuottu tagaperin). Niidy käytettih mečän kuadamizes da leikkuamizes, kui tämän päivän kirvehiigi. Neolitan aigah roittihes silendetyt kivikirvehet, sit poratut. Eneolitan aigah kirvehen terä luajittih vaskes, bronzukavven aigah – bronzas, yhtelläh kivikirvehii käytettih endizelleh. 
Tänäpäi kirvehen terä on luajittu metallas, varzi – puus.
Sanan alguperä.
Karjalan kieles, kui toizis itämerensuomelazis kielis, kirves-sana on baltielaine laihinsana. Suomen da eestin kieles sanal on sama muodo: kirves. Litvan kieles se on kirvis. 
Karjalankielizet sananpolvet sa sanondat kirves-sananke.
On mieros miesty, kyläs kirvesty.
Kirveheh ei kiitettäne, ga luzikkah ei moitita (hos on paha ruadai, ga syömäh on rakas)
Kirvehes on enämbi lämmiä, migu turkis. 
Hos äijy kirvesty mereh lyki, ga et merdy kirvehel täytä (lašku köyhänny on, hos mi äijy hänele anna). 
Yksi iäni on kirvehel (ainos samua sanou). 
Arbaitukset kirvehes.
Mi pertile sellin?
Mužikku meččäh astuu, zirkalo sellän tagan. 
Meččäh menöy – kodih kaččou, kodih tulou – meččäh kaččou.
Harmai mado

Harmai mado (, ) on myrkymadoloi, kuuluu harmualoin madoloin pereheh. Harmuadu maduo on Jevruazies da Aazies. 
Ulgonägö.
Karjalan tazavallas harmai mado on ainavo myrkymado, sendäh pidäy tiediä, kui se erovuu toizis madolois. Harmual mavol ei ole, kui mustumavol, keldazii tačmoi piäs. Sidä paiči harmuan mavon eričyksenny on sen piä, kudai on kolmikon da keijähän muodoine da selgieh erovuu kaglas, se kai on suomuksis. Harmual mavol on lyhyt (kuudeh-kaheksah kerdah ruhuo pienembi) da n’okas terävy händy. Sil on sangei da köhmiškö ruho, sellän puoles se on vähäzel lačakko. Harmual mavol on pysty yöl nägii silmyterä da kaksi suurdu myrkyhammastu, kudamat ollah ylimäzen leuguluun agjois da törčötetäh hyvin. 
Harmuan mavon ruhon piduhus yhtes hännänke enimyölleh ei ole enämbiä 70 sentii, puaksumbah – 40-60 sentii. Emäčyt ollah ižäččylöi pitkembät da sangiembat, händy niilöil on lyhembi da hoikembi. 
Harmuan mavon väri on eriluaduine. On mustua, on harmuadu, on muzavanruskiedu maduo. Maha on selgiä valpahembi, toiči sit on keldastu da valpastu tačmua, hännän n’okku alapuolespäi on keldaine libo ruskiettavu. 
Leviendy.
Karjalas harmuadu maduo on kaikkiel, erähil alovehil kai liijakse. Harmai mado suvaiččou lehti- da segameččii, kus on ahuo da hyviä heiniä, vahnoi niittylöi kiviruoppahien da pitkän heinänke. Harvah konzu harmai mado eläy suoloin reunoil, jogiloin da järvilöin rannoil, kuattulois mečis, kudamat ruvetah kazvoittumah, havvumečis. Harmai mado ei ole ylen vuadiju eländykohtah niškoi, sil pidäy vaiku kohtii, kunne suau peittyö, tarbehekse syömisty da päiväzen valgiedu. Harmuat mavot enimälleh pyzytäh yhty kohtua da kaiken ijän eletäh sit. Liikutah net vaiku 50-100 metrin ymbäristöl. 
Taba.
Harmai mado on vähäzel lašku da hilly mado. Päiväl se suvaiččou viruo päivypastos, pimien aigua libo yöl lähtöy syömizien eččoh. Pohjazembil alovehil net valgien aigua kiirehtetäh löydiä ičelleh syvvä. Keviäl harmuat mavot havačutah aijoi, sulakuun lopus – oraskuun allus, konzu mečis vie kudakus on lundu. Ezmäi talven vietändykohtaspäi lähtietäh ižäčyt, sit sentämän päivän mendyy emäčyt da nuoret madozet. Kaksi enzimästy nedälii net pyzytäh yhtes, lämmis kohtis, liikutah ylen vähän, parembi virutah päivypastos. Kolmen-nellän nedälin mendyy niilöil algavuu kiimuaigu. 
Syöndy.
Nuoret harmuat mavot syvväh čirkoi da böbökkii, kudžoloi da toukkii, madozii da čyöttölöi. Jo jälles enzimästy talvie net ruvetah syömäh jyrzijöi, šlöppölöi, pienii linduzii, niilöin poigazii da jäiččii.
Mustumado

Mustumado (, ) ei ole myrkymadoloi, sidä enimyölleh on Jevruazien lauhkien ilmaston alovehil. Kuuluu mustumadoloin pereheh. 
Ulgonägö.
Mustumavon ylen helpoh tunnustat toizis madolois. Sil piäs bokispäi on kaksi valpastu: keldastu, kelduruspakkuo libo valgiedu tačmua. Sil on piduličču da hoiskei ruho, kudai kai on suomuksis. Ruhon väri voi olla eriluaduine, ihan mustas da muzavanruskies valpahanharmuassah da vihandanoliivuvärissäh. Maha on läpettämätöi da valgei. Mustumavol ei ole myrkyhambahii. Mustumavon piduhus yhtes hännänke on 130 sentissäh, ga enimyölleh 70-100 sentii. Mustumavon ižäčyt ollah emäččylöi suurembat. 
Leviendy.
Mustumado enimyölleh eläy vetty lähäl: jogiloin da järvilöin rannoil, suoloin reunoil, märril tuhjožikol kazvoitunnuzil niittylöil, rannan lepikkölöis. Voi eliä ristikanzan kodikonduloil, ogrodois, kai nostettulois huonuksis. Karjalas mustumaduo ei ole äijiä. Niidy enimälleh nähtih suvipiirilöis, Pitkänrannan da Anuksen piiris, Sortavalua lähäl. On sidä Oniegantagavuos da Puudogan piirin suviagjal. Pohjazembis piirilöis sidä vikse ni ole ei. 
Taba.
Mustumado ei ole agrissiivine, ristikanzan nähtyy se kulgou iäre. Mustumado hyvin uidau. Se voi olla vies enämbi puoldu čuassuu da sih aigah ehtiy uidua hyvän palan. Mustumavot terväh da hyvin liikutah muadu myöte, nostah puuloih. Net ollah aktiivizet päivän aigua, yökse peitytäh puuloin juuriloih, kuivanuzien lehtilöin uale, kiviruoppahih, heinysuottoloih, kaikenmoizih hallelmuksih. Mustumado, kui harmai madogi, suvaiččou viruo päivypastos, se kiärihes kol’čalleh da voi čuassuluguh virui nenga lämmäzes.
Kiimuaigu.
Mustumaduo talven jälles voibi nähtä jo oraskuun allus. Talviunes havaččuhuu net ei olla moizet aktiivizet, hätken virutah päivypastos. Sih aigah yhteh tukkuh toiči kerävyy mondu mustumaduo. Sit net uvvessah lähtietäh talvenvietändykohtah, lykätäh vahnu kettu iäre da sen jälles, enimyölleh kezäkuul, heil algavuu kiimuaigu. Heinykuul emäččy muniu 7-30 jäiččiä, kudamat suuruon da muvvon puolespäi ollah kui kyyhköin. Nuoret mustumavot jäičispäi lähtiettyy kerras levitäh da eletäh ičepiänneh. 
Syöndy.
Mustumado syöy enimyölleh šlöpöidy da rubišlöpöidy, niilöin toukkua. Toiči se syöy suurii böbökkii, hiirii, šižiliuhkuloi, pienii linduloi da linnunpoigazii.
Talttu

Talttu (karjalakse vie tauttu) on kirvesmiehen da puusepän ruadobruja, kudamal kaivetah, ongurdetah loukkoloi. Taltal on varzi, kudaman n’okkah on kiinitetty metallusieraine rouno, sen agju on terendetty, sen vuoh kaivetahgi loukkoloi. Taltan varzi luajitah lujis puulois. Varren bokkupuoleh pannah metallurengas, ku varzi ei halgies, konzu sidä ruvetah pergamah kirvehel. Ruadajes talttua pietäh yhtes käis, pannah sen kaiverdai n’okku ruattavah pindah, toizel käil perretäh kirvehel libo pal’l’aizel taltan vartu. 
Talttu-sanan alguperä.
Itämerensuomelazis kielis talttu-sana on sluavilaine laihinsana (verduamizekse ven’an kieles se on doloto). Karjalan kieles talttu- sanan muodo on tauttu libo talttu, suomen kieles sežo on taltta-sana.
Pal’l’aine

Pal’l’aine (karjalakse vie vazaraine) on pieni pal’l’u, ruadobruja, kudamal iškietäh nuagloi, hallatah midätah. Pal’l’azii enimyölleh luajitah teräsravvas. Pal’l’aine on eräs ennevahnazii ruadobrujii, kudai on ristikanzal käytös.
Pal’l’azen piäozannu on sen piä, kudai luajitah metallas da kudamua käytetäh pergajes libo iškijes da se eigo rikkovu, eigo murei, moine on luja. Se oza, ku olis hyvä iškie da iškendyväli olis suuri, kiinitetäh vardeh, kudai luajitah metallas, puus libo plasmasas.
Pila

Pila on ruadobruja, kudamas on äijy hammastu, piidy. Pilal pilatah puudu, metallua, plastiekkua da muudu. 
Pila on eräs ennevahnazii ruadobrujii. Pienii pilan jyttyzii olakiviruadobrujii käytettih vie neolitan aigah (7-3 tuhattu vuottu enne meijän aijanluguu). Enzimäzet raudupilat luajittih skandinuavat. Niidy valettih kiviformis, niilöin luadu ei olluh hyvä, sendäh puaksumbah käytettih kirvehii. Monien vuozisavoin mendyy Gretsies ruvettih luadimah piloi tagomizen vuoh, sendäh sai luadie ylen kovat metallat da luja ruadobruja. 
Pilua on eri luaduu. Käytös ollah kaksikädehizet, sähköpilat da äijät muut.
Sruugu

Sruugu on ruadajes käis piettävy ruadobruja vestämizeh niškoi. Sruugua käytetäh, konzu tahtotah luadie puupinnas silei libo tietys miäräs karhakko, pienendiä mitah čuasti libo azuo se koverakse. 
Sruugu on ylen vahnu ruadobruja, sidä on löytty Pompeis da net kuulutah I vuozisuan aigah. Yhtelläh suureh käyttöh net tuldih XV-XVI vuozisavoil. Tänäpäi tevolližuos käytetäh sähkösruugii.
Nuaglu

Nuaglu on vehkeh kiinittämizeh niškoi. Nuaglas on varzi da piä, da terävy n’okku. Nuaglua käytetäh eri čuastiloin, enimyölleh puuhizien, toine toizeh kiinittämizes. Pal’l’azel nuaglu perretäh niilöih. 
Enzimäzet nuaglat luajittih luonnon materjualois, kalan ruvvis da kazvoksien šiipois, libo niidy vestettih lujis puulois. Enzimäzet raudunuaglat roittihes bronzukavven aigua, silloi niidy tavottih da valettih. Jällespäi niilöin luadimizes käytettih vaski- libo raudulangua. Tänäpäi nuagloi luajitah teräsravvas.
Raččulomaine

Raččulomaine (karjalakse sidä vie sanotah račču) on ruadobruja nuagloin kiškondah niškoi. Sidä luajitah erillizennu ruadobrujannu libo yhtes ruadobrujas voibi olla pal’l’aine, loma da raččulomaine. Raččulomazes on metalluvergu, kudai on juattu kahtekse ojazel, sen vuoh otetah, pietäh da sit kiškotah iäre nuaglu – sen piä materjualaspäi, kudamah se on iškietty.
Gaikkuavain

Gaikkuavain on ruadobruja gaikkoin, boltoin da toizien čuastiloin kierdämizeh niškoi. Gaikkuavaimes sen yksi huuli on liikkuju. Gaukkiavaimii luajitah teräsravvas.
Piihtet

Piihtet on raudusepän ruadobruja, kudaman vuoh pannah piihtih trubii da erumuodozii čuastiloi. Niilöis on yksi libo kaksi puarua koveropindua čuastiloin piihtih panendah niškoi da niilöin kierrändäh niškoi.
Tartun bobien muzei

Tartun bobien muzei () on sijoitunnuhes Tartun linnan vahnas ozas.
Histourii.
Tartun bobien muzei oli avattu 29. oraskuudu vuvvennu 1994.
Yhteistiijot.
Tartun Bobien muzeis on enämbi 24600 eriluadustu bobua, on alalline da väliaigaine ozuttelut. Muzein kollektsies on perindöllizii estounielazii bobii, suveniirutyttilöi, suomelas-ugrilazien kanzoin rahvahallizi bobii, tyttitaloloi da äijy muudu kaikenmostu bobua.
Muzein ozutteluzualat.
Enzimäine muzein ozutteluzualu mustoittau vahnan koin suuripertii, kuduas on divan, kaksi kreslua, komodu, kamin-päčči, lat’elampu, suuri hebo-boba, lattiele on piirustettu matto. Servantois da divanal ollah vahnat farfourutytit čomis pluat’ois. Ozutahes, ku pertih terväh tulou bobien ižändy da rubieu kižuamah.
Toizes muzein zualas voibi nähtä muanruadajien lapsien puuhizii da tekstiil’ubobabii. Tytit ollah muanruadajien ferezilöis, on äijy puus luajittuloi kodi- da meččyžiivattoi. 
On muzeis zualu, kuduas ollah vaiku bumuagubovat. Tytöt sie voijah kižata bumuagutyttilöinke da sellittiä niilöi bumagas leikattuloih sobih. Brihaččuloih niškoi – ilmumiäčyt, laivoin modelit, linnoitukset, saldatat. 
Muzeis on zualu, kudamas on pikoi-pienii bobazii. Sie on kaikkie – mašinoi, tyttilöi, sobii, astieloi, zvierilöi, suarnallizii personuažoi, bobazii Kinder surprise -jäičäspäi.
Muzein toizeh kerrokseh on kerätty bobazii, kudualoi suau nähtä Estounien eriluaduzis fil’mois da mul’tfil’mois. 
Adressi.
Lutsu-piha, 8. Tartu, Estounii , 51006.
tel. +372 7461 777
muuseum@mm.ee
Linkit.
http://www.mm.ee/ru
Teräžin

Teräžin on kirvesmiehen da puusepän leikkuaju ruadobruja. Sidä käytetäh puus pienii haudoi kaiverdajes. Teräžimes on varzi da terä terendetyn agjanke.
Punotalttu

Punotalttu libo otv’ortku on raudusepän ruadobruja, kudaman vuoh kierretäh pindah libo iäre otetah vintupindazii kiiniteksii. Punotaltas on varzi da terä.
Vaskičču

Vaskičču (, ) on sorkatoi šižiliuhku, nägemäl ku pieni mado rouno. Yhtelläh mavos sen eroitat, sil on liikkujat silmyluomet, ulgonazet kuulohovut da ylen pitky händy. Madoloil händy on äijiä lyhembi ruhuo, vaskiččuloilhäi se on yhtenjytyi pitky ruhonke. 
Ulgonägö.
Vaskičun ruho on kai silielois suomuksis. Hambahat ollah konusan muodohizet, terävät da tuaksepäi vinot. Vaskičul on aiga levei kieli. Sen ruhon piduhus voi olla 50 da 60 sentii, yhtelläh puaksumbah se on kahteh kerdah pienembi. Nuoril vaskiččuloil selgy on harmai, hobjaine, bokat da maha ollah mustanmuzavanruskiet libo mustat harmuan läpetyksenke. Kazvahuu selgy mustenou da rodieu muzavanruskiekse, vaskizekse libo maksankarvazekse. 
Leviendy.
Karjalas vaskiččuu on vaiku Keski-Karjalassah, Belomorskassah. Sidä enimälleh on vaiku suvipiirilöis. Vaskičču suvaiččou kuivii kohtii da eläy pedäjikkölöin reunoil da aholoil, lehti- da segamečis jogiloin da järvilöin randamil, tuhjožikkolois, kuattulois mečis. Vaskičču peittyy kivilöin uale, viččoin tukkuloih, kuivanuzih lehtilöih, hapannuzih kandoloih, juurikkoloih, kuadunuzien puuloin uale. Puaksuh peitokohtakse valliččou jyrzijöin da muamygrien pezii, toiči iče luadiu pezän meččylevitekseh libo pehmieh muah. 
Taba.
Vaskičču on ylen hil’l’u da suojatoi, sendäh se puaksuh puuttuu pedoelättilöile käzih. Vai pitky da katkieju händy avvuttau sille pajeta. Vaskičul se ei ole moine, kui toizil šižiliuhkuloi, se ei kazva uvvessah. 
Vaskičču hos i on ihan suojatoi, ga Karjalas sil on paha sluavu. Sidä pietäh pahimannu madolois da myrkymavonnu, ainos tapetah. Ga se ei ole myrkymado da se ei rubie nikonzu n’okkuamah ristikanzua, kudai on ottanuh sen käzih. 
Vaskičus ei ole nimittumua pahua, vastukarai on hyödyy. Se syöy äijii meččäh niškoi pahoi böbökkii. 
Vaskičču terväh harjavuu ristikanzah, se voi eliä terrariumois yhtes mustumadoloin da löpšölöinke.