tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Martsial'noit viet

Martsial’noit viet -muzei () – on histourielline muzei da rauhoitettu aloveh Martsial’noit viet hierus, joga on perustettu vuvvennu 1946. Sen perusti rahvahan opastai da kodialovehentiedäi Vasilii Trošin. Ozuttelut nimitetih enzimäzen Ven’an «Martsial’noit viet» kurortan histouriele. Muzei on Karjalan tazavallan muzien ozasto. 
Histourii.
Muzien allun histourii on yhtistetty Dvortsi kylän kurortan perustamizen histourienke.
22. kevätkuudu vuvvennu 1946 Karjalan-Suomelazen sosialistizen nevvostotazavallan rahvahien komissuaroin nevvosto piätti perustua Petrovskoi muzien Dvortsi kyläs Petrovskoi piiris.
23. syvyskuudu vuvvennu 1946 enzimäzen Ven’an kurortan aloveh oli ilmoitettu rauhoitetukse alovehekse, kudai liitti iččeh: Pedru-apostolan kirikkö, Pedrun silmykaivon paviljon, uvven silmykaivon paviljon da kivivirraston talo.
Pedrun muzei oli avattu 25. heinykuudu vuvvennu 1948. Alguperäzekse ozuttelus oli kaksi ozua:
Vuvvennu 1955 muzei da rauhoitettu aloveh yhtyi Valdivon Karjalan avtonomizen socialistizen nevvostotasavallan kodialovehmuzien kundah.
Vuvvennu 1959 muzientiedon tiijollizen tutkimusinstituutan ehoitandan mugah muzei muutti oman struktuuran da oman nimen: «Muzei da rauhoitettu aloveh Martsial’noit viet».
Vuvvennu 1993 muzies oli varrastus. Vargahat luajittih loukon levos, piästih muzieh, ei koskettu merkilöi da kiškottih joukko pedrun aigukavven kappalehii. Ga ezinehet ei olluhgi lövvetty. Varrastuksen jälles muzieh azetettih ymbärisutkazen vardoičusjoukon. Arvokkahimmat ozutteluezinehet viettih kodialovehmuzien säilytyshuonukseh. Nygöi ozuttelun puoli on koupieloi, eigo alguperäzii kappalehii(originualu).
Vuvvennu 2008 ruvettih kunnostamah kahtu silmykaivon paviljonua. Net oldih riičitty da vietty kunnostandakse Sortavalah, kuduas oli firmu, joga voitti tazavallan kul’tuuruministerstvan kilvan. No palkas ilmestyttih vägevykset da vuvvennu 2013 paviljonat ei tuodu järilleh.
Vuvvennu 2011 kevätkuus muzei pidi 65. roindupäivän.
Kundu.
Muzien da rauhoitettu alovehen kundah yhtytäh:
Carelicum

Carelicum (suom. "Carelicum", iännetäh [karelikum]) on muzien, kul’tuuru- da turistukeskus, kudamas voi tuttavuo Pohjas-Karjalan muakunnan histourien da nygyaigazen eloksen kel. Carelicuman huonus sijaiččou Jovensuun piälagevol, sidä nostettih vuvvennu 1992. Carelicumas paiči muziedu on sežo tiijoituskeskus, konsertoih da teatran bilietöin myöndykeskus, avvutuspalvelukeskus Jovensuun linnalazile, Pohjas-Karjalan muzien arhiivu, lapsien čuppuine «Suarnulinnu Mukulakatu». Sežo Carelicumas pietäh erilazii kul’tuuru tapahtumii, kerähmölöi da pruazniekkoi.
Muzei da ozuttelut.
Carelicumas on Pohjas-Karjalan muzei, kuduas on alalline ozuttelu, kudai kuvastau alovehen histourii da sijallizet perindöt, da väliaigazet ozuttelut. Muzies on yksityskohtazet Sortavalan linnan makietat, kudai talvivoinan jälles rodihes Nevvostoliiton linnakse. Ne makietat ezitetäh erilazet Sortaval olemasolendan aiguvälit. Erillizis zualois voi tunnustuo Pohjas-Karjalan histourieniellizeh aiguvälih, Suomen avtonoumien kaudeh, perindöllizeh kul’tuurah da 19-20 vuozisadoin suomelazien da karjalazien eländytabah. Erilline ozutteluseinäl voi nähdä 14-18 vuozisadoin vahnoi kartoi, kuduat kuvastetah jevrouppalazien muantiedomielikuvii Pohjazen Jevroupan alovehih näh. Väliaigazet ozuttelut kuvastetah toizien muzieloin keräilemät.
Suarnulinnu Mukulakatu.
Suarnulinnu Mukulakatu on muzien oza lapsih näh. Se on mielužu čuppuine puukodiloinke, lagevonke, portanke da toizien Suomen linnan attribuutoinke. Sellazis dekoracielois lapsi voi kebjieh kuvitella iččie ongittajannu, laukan libo koufeilan ižändänny, miärätä šliäppii, nostua raudodorogan libo roita tyttiteatran ozuttelijakse. Suarnulinnu Mukulakatu on tundiettu pienile lapsile joudoaijan viettämizen kohtu.
Suuri kerähmözualu da restoran.
Carelicumas on restoran da suuri kerähmözualu, kuduas pietäh kerähmölöi, pruazniekkoi da seminuaroi.
Linkit.
Carelicuman sivu
Lähtehet.
Кареликум
Carelicum
Uusikylä

Uusikylä on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Miinalan kyläkunnas.
Se sijaiččou lähäl Lahdenpohjua.
Sorola

Sorola on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Miinalan kyläkunnas.
Se sijaiččou lahten rannal Luadogan luodehozas.
Sikopohja

Sikopohja on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Miinalan kyläkunnas.
Se sijaiččou Sikopohjanlahten (järvi) liidehrannal.
Rauhala

Rauhala on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Miinalan kyläkunnas.
Se sijaiččou lähäl Lahdenpohjua.
Raivio

Raivio on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Miinalan kyläkunnas.
Se sijaiččou 15 kilometrin piäs Ihalaspäi Tyrjänjärven rannal.
Parkonmäki

Parkonmäki on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Miinalan kyläkunnas.
Se sijaiččou Paikjärven koillisrannal.
Paikjärvenkylä

Paikjärvenkylä on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Miinalan kyläkunnas.
Se sijaiččou Paikjärven lounasrannal.
Oppola

Oppola on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Miinalan kyläkunnas.
Niva

Niva on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piirin pohjazes Miinalan kyläkunnas. Pos’olku sijaiččou Nivanjoven rannal.
Histourii.
Nimen alguperä on saamelaine.
Vuodessah 1940 Niva liittyi Jaakkiman voulostih.
9. heinykuudu vuvvennu 1940 perustettih Kirgijoven piiri, kuduah liittyi Jaakkima.
Mikli

Mikli on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Miinalan kyläkunnas.
Se sijaiččou Miinalajoven rannal.
Asila

Asila () on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Hiitolan kyläkunnas.
Se sijaiččou lahten rannal Luadogan luodehozas.
Ilmee

Ilmee (, ruoč. Ilmes) on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Hiitolan kyläkunnas.
Se sijaiččou Eitjärven rannal.
Pos’olkas ollah Pyhä Jekaterinan kirikön kellojallat, kuduat nostettih vuvvennu 1777. 1990- luvul se hävitettih, 2000-luvul se nostettih uvvessah.
Kujansuo

Kujansuo on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Hiitolan kyläkunnas.
Se sijaiččou Alasjärven koillisrannal.
Rintala

Rintala on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Hiitolan kyläkunnas.
Se sijaiččou Eitjärven rannal.
Vuodessah 2014 pos’olkas oli einehtavarlaukku.
Haukkavaara

Haukkavaara on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Hiitolan kyläkunnas.
Se sijaiččou Kokkolanjoven rannal.
Jelizaveta Petrovna

Jelizaveta I Petrovna (18. (29.) talvikuudu 1709, Kolomenskoje – 25. talvikuudu 1761 (5. pakkaskuudu 1762), Pietari) oli Ven’an valdukunnan halliččii vuozinnu 1741-1761 (1762) Romanovoin dianastiespäi, Pedru I:n da Jekaterina I:n nuorin tytär, kudai rodivui kahtu vuottu ennen vahnembien svuad’bua.
Pedru III

Pedru III Fedorovič (alguperäine Karl Peter Ul’rih, germ. Karl Peter Ulrich von Schleswig-Holstein-Gottorf) (10. (21.) tuhukuudu 1728, Kil’ – 6.(17.) heinykuudu 1762, Ropša) oli Ven’an valdukunnan keisari vuvvennu 1762, Gol’štein-Gottorp-Romanovoin dinastien enzimäine ezittäi Ven’an valduistuimel. 1745-vuvves algajen häi tuli Gol’štein-Gottorpskii-gercogakse; Pedru I:n bunukku, Anna Petrovnan poigu.
Pedru III haldivoičči Ven’ua vaigu puolivuottu, sit vallan valloituksen jälgeh hänen akku, Jekaterina II, tuli halliččijakse, a Pedru III terväh kuoli.
Jekaterina II

Jekaterina II Aleksejevna libo Jekaterina Suuri (alguperäine germ. Sophie Auguste Friederike v on Anhalt-Zerbst-Dornburg, pravosluavies ven. Екатерина Алексе́евна; 21. sulakuudu (2. oraskuudu) 1729, Štettin, Prussija – 6. (17.) kylmykuudu 1796, Talvidvorču, Piiteri) oli kogo Ven’anmuan halliččii vuozinnu 1762-1796.
Jekaterina oli Angal’t-Cerbstskii-ruhtinahan tytär da tuli suarittarekse vallan valloituksen jälgeh. Hänen miesty Pedrua ei suvainnuh rahvas da sen täh Pedru oli ajettu valduistuimespäi.
Jekaterinan haldivoičendan aigua muanruadajat tuldih kogonah muaorjikse, a aristokruattii sai äijy erioigevuzii. Ven’an valdukunnan rajat oldih äijiä levendetty päivänlaskuh (Pol’šan javot) da suveh (Novorossijan, Kriman da ozittain Kavkazan liittämine).
Rubidii

Rubidii on Dmitrii Mendelejevan alguainehien sistiemallizen järjestyksen 1. joukon piälimäzen alajoukon , viijenden riävyn alguaineh. Sen atoman noumer on 37. Sen kirjutusmerki on Rb (). Prostoi rubidii on kebjei, helpoh sulatettavu alkalimetallu, kudamal on hojanvalgei väri. 
Histourii.
Vuvvennu 1861 germuanielazet tiedomiehet Robert Vilgelm Bunzen da Gustav Robert Kirhgof, konzu tutkittih spektrumetoudan vuoh luonnon al’umosilikuattoi, löyttih niilöis uuzi alguaineh. Myöhembä sille pandih rubidii-nimi kirjavimien spektruliinieloin värin mugah.
Stroncii

Stroncii on Dmitrii Mendelejevan alguainehien sistiemallizen järjestyksen 2. joukon piälimäzen alajoukon , viijenden riävyn alguaineh. Sen atoman noumer on 38. Sen kirjutusmerki on Sr (). Prostoi stroncii on kebjei, hyvin tavottavu da plastine alkalimuahine metallu hobjanvalgiedu värii. Stoncii on hiimiiaktiivine, ilmas terväh reagiiruiččou kostien da kisloroudanke, sen piäle silloi rodieu keldaine oksiidukettu.
Trojany

Trojany - Puolas varrel olii hieru. Trojany eläy 520 hengie (2011).
Akkaharju

Akkaharju on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Elisenvuaran kyläkunnas.
Välimäki

Välimäki on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Elisenvuaran kyläkunnas.
Se sijaiččou Soskuanjoven rannal.
Kaivomäki

Kaivomäki on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Elisenvuaran kyläkunnas.
Se sijaiččou Vonkaojan rannal.
Ketrovaara

Ketrovaara on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Elisenvuaran kyläkunnas.
Se sijaiččou Pajuojan rannal.
Kostamojärvi

Kostamojärvi on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Elisenvuaran kyläkunnas.
Se sijaiččou Kostamojärven lounasrannal.
Ittrii

Ittrii on Dmitrii Mendelejevan alguainehien sistiemallizen järjestyksen viijenden riävyn kolmanden joukon sivujoukon alajoukon alguaineh. Sen atoman noumer on 39. Sen kirjutusmerki on Y (). Prostoi ittrii on metallu valpahanharmuadu värii. 
Histourii.
Vuvvennu 1794 suomelaine hiimiekku Juhan Gadolin (1760-1852) eroitti itterbitan minerualas tämän alguainehen oksiidan, kudamale häi pani nimen ittrien Ruočin Itterby-eländypaikan mugah. Se on Resarö-suarel, kudai kuuluu Stokgol'man suaristoh. Itterbitan löyttih sie tyhjäs karjieras.
Cirkounii

Cirkounii on Dmitrii Mendelejevan alguainehien sistiemallizen järjestyksen viijenden riävyn nelländen joukon sivujoukon alajoukon alguaineh. Sen atoman noumer on 40. Sen kirjutusmerki on Zr (). Prostoi cirkounii on läpettäi metallu hobjanharmuadu värii. Se on ylen plastine da ruostandah niškoi luja.
Lamminkylä

Lamminkylä on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Elisenvuaran kyläkunnas.
Se sijaiččou lammen rannal.
Sorjo

Sorjo on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Elisenvuaran kyläkunnas.
Syväoro

Syväoro on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Elisenvuaran kyläkunnas.
Se sijaiččou lähäl ven’alas-suomelastu rajua, 30 kilometrin piäs Lahdenpohjaspäi. 
Histourii.
Vuodessah 1917 ven’alaine nimi oli Сювеоро, suomelaine – Syväoro. Poselenii liittyi Parikkalah vuodessah 1940.
Taustamäki

Taustamäki on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Elisenvuaran kyläkunnas.
Esterlo

Esterlo on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Elisenvuaran kyläkunnas.
Se sijaiččou Väränkoskenjoven rannal.
Huhtervu

Huhtervu on pos’olku Karjalan tazavallas Lahdenpohjan piiris Kugijoven kyläkunnas.
Se sijaiččou lammen rannal.
Niobii

Niobii on Dmitrii Mendelejevan alguainehien sistiemallizen järjestyksen viijenden riävyn viijenden joukon sivujoukon alajoukon alguaineh. Sen atoman noumer on 41. Sen kirjutusmerki on Nb (). Prostoi niobii on läpettäi metallu hobjanharmuadu värii.
Molibden

Molibden on Dmitrii Mendelejevan alguainehien sistiemallizen järjestyksen viijenden riävyn kuvvenden joukon alguaineh. Sen atoman noumer on 42. Sen kirjutusmerki on Mo (). Prostoi molibden on siirdymymetallu valpahanharmuadu värii. Enne kaikkie sidä käytetäh metallurgies. Ruoččilaine hiimiekku Karl Šeele löydi molibdenan vuvvennu 1778 molibdenan happamehen hiiluttajes.
Pavel I

Pavel Petrovič (20. syvyskuudu (1. ligakuudu) 1754, Jelizaveta Petrovnan Kezädvorču, Piiteri – 12. (24.) kevätkuudu 1801, Mihailanlinnu, Piiteri) oli Jekaterina II:n da Pedru III:n poigu, kogo Ven’anmuan keisari vuozinnu 1796-1801 da vuvves 1796 algajen – Mal’tan ordenan suuri magistru.
Aleksandr I

Aleksandr I Pavlovič (12. (23.) talvikuudu 1777, Piiteri – 19. kylmykuudu (1. talvikuudu) 1825, Taganrog) oli kogo Ven’anmuan keisari vuozinnu 1801-1825, vuvves 1801 algajen Mal’tan ordenan puolistai, 1809 algajen - Suomen Suuri ruhtinas, 1815 algajen - Pol'šan suari; Pavel I:n da Marija Fedorovnan vahnin poigu.
Elaijan jälgivuozien aijannu häi puaksuh sanoi ku tahtonus kieldävyö valduistuimes da siirdyö bokkah mieros, sen täh hänen vuottamatoman surman Taganrogas jälgeh rodih legendu ”Fedor Kuz’mič starikah näh”. Tämän legendan mugah Taganrogas kuoli da oli muah pandu Aleksandran kaksonen, ga keisari vie kodvan eli yksinäh Uralal, Sim-joven rannal luolas da kuoli vuvvennu 1864.
Nikolai I

Nikolai I Pavlovič (25. kezäkuudu (6. heinykuudu) 1796, Carskoje Selo – 18. tuhukuudu (2. kevätkuudu) 1855, Piiteri) oli kogo Ven’anmuan keisari, Pol'šan suari da Suomen Suuri ruhtinas vuozinnu 1825-1855, Pavel I:n da Marija Fedorovnan kolmas poigu, Aleksandr I keisarin oma velli, Aleksandran II keisarin tuatto.
Tehnecii

Tehnecii on Dmitrii Mendelejevan alguainehien sistiemallizen järjestyksen seiččemenden joukon, viijenden riävyn alguaineh. Sen atoman noumer on 43. Sen kirjutusmerki on Tc (). Prostoi tehnecii on radioaktiivine siirdymymetallu hobjanharmuadu värii. Se on kebjevin alguaineh, sil ei ole pyzyvii izotouppoi. Se on hiimien alguainehis enzimäine sinteziiruittu alguaineh.
Rutenii

Rutenii on Dmitrii Mendelejevan alguainehien sistiemallizen järjestyksen viijenden riävyn kaheksanden joukon alguaineh. Sen atoman noumer on 44. Sen kirjutusmerki on Ru (). Prostoi rutenii on siirdymymetallu hobjastu värii. Se kuuluu platinmetalloin joukkoh. Sen löydi Kazanin yliopiston professoru Karl Klaus vuvvennu 1844.
Rodii

Rodii on Dmitrii Mendelejevan alguainehien sistiemallizen järjestyksen viijenden riävyn yheksänden joukon, alguaineh. Sen atoman noumer on 45. Sen kirjutusmerki on Rh (). Prostoi rodii on kova siirdymymetallu hobjanvalgiedu värii. Se on platinmetalloin joukkoh kuului jalometallu. Sen löydi Anglies vuvvennu 1803 William Gaid Vollaston puhtahan platinan muokates.
Enkijärvi

Enkijärvi () on Karjalan tazavallan Louhen piirin pos’olku, kudai kuuluu Aittuniemen kyläkundah.
Se sijaiččou samannimizen järven rannal.
Bojarskaja

Bojarskaja on Karjalan tazavallan Louhen piirin eländykohtu, kudai kuuluu Aittuniemen kyläkundah.
Se sijaiččou Bojarskoje-järven koillisrannal.
Pos’olkas on samannimine raududorogustancii.
Čkalovski

Čkalovski () on pos’olku Karjalan tazavallas Louhen piiris.
Se sijaiččou tazavallan koillizes, Vienanmeren Čuupan lahten rannal, 88 kilometrin piäs Louhespäi.
Histourii.
Pos’olku perustettih vuvvennu 1929 kaivoksennu.
Nygöine nimi pos’olkale annettih vuvvennu 1939 kuulužu Nevvostoliiton lendäi Valeri Pavlovič Čkalovan kunnivokse. Legendan mugah häi lendi Nevvostoliitospäi Yhtysvaldoih da tervehti pos’olkan eläjii luadijen kierrostu.
Vuvves 1969 vuodeh 1992 Čkalovski oli linnanjyttyine pos’olku.
Talovus.
Nygöi kaikin kaivokset ollah salvattu.
Pos’olkan ainoseläjät ollah eläkkehelolijat.
Pos’olkas on poštu, laukku, kirjasto, feršalipunktu.
Tiä puaksuh huogavutah matkailijat, sendäh gu pos’olkas on äijy järvie da jogie, lähäl on meri.
Zašejek

Zašejek on Karjalan tazavallan Louhen piirin kylä, kudai kuuluu Kiestingin kyläkundah.
Kyläs on histourien mustomerki –17.-18. ligakuudu vuvven 1941 tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin velleskalmu.
Sosnovi

Sosnovi () on Karjalan tazavallan Louhen piirin pos’olku, kudai kuuluu Kiestingin kyläkundah.
Se sijaiččou lambiloin keskes.
Kokkosalmi

Kokkosalmi () on Karjalan tazavallan Louhen piirin kylä, kudai kuuluu Kiestingin kyläkundah.
Se sijaiččou lambiloin keskes, Karjalan pohjazes Kokkojärven rannal.
Histourii.
Kokkosalmen kylän alovehel torattih 1920-luvun allus, sežo Nevvostoliiton da Suomen välizen voinan aigua (1941 – 1944) da Suuren voinan aigua.
Talovus.
Nygöi kyläs kehittyy torputalovus, matkailu. Tiä on äijy mökkii.
Suvanto

Suvanto () on Karjalan tazavallan Louhen piirin kylä, kudai kuuluu Kiestingin kyläkundah.
Se sijaiččou Suvantojärven päivännouzurannal.
Uusi-Sohjanankoski

Uusi-Sohjanankoski () on Karjalan tazavallan Louhen piirin pos’olku, kudai kuuluu Kiestingin kyläkundah.
Sohjanankoski

Sohjanankoski () on Karjalan tazavallan Louhen piirin pos’olku, kudai kuuluu Kiestingin kyläkundah.
Muantiedo.
Pos’olku sijaiččou Tuoppajärven luodehrannal.
Histourien mustomerkit.
2 kilometrin piäs pos’olkaspäi on Suuren voinan aigua tapettuloin Nevvostoliiton saldattoin velleskalmu. Täh on pandu piäl Karjalan frontan 3000 saldattua.
Talovus.
Enne pos’olkas oli kalastuszavodu, nygöi se ei rua.
Tungjärvi

Tungjärvi (, vien. Kananaini) on Karjalan tazavallan Louhen piirin pos’olku, kudai kuuluu Kiestingin kyläkundah.
Se sijaiččou samannimizen järven koillisrannal, 8 kilometrin piäs Sohjanankosken pos’olkaspäi.
Tuhkala

Tuhkala on Karjalan tazavallan Louhen piirin kylä, kudai kuuluu Kiestingin kyläkundah.
Se sijaiččou Tuhkalanjärven päivänlaskurannal.
Karel’ski

Karel’ski () on Karjalan tazavallan Louhen piirin pos’olku, kudai kuuluu Malinavuaran kyläkundah.
Se sijaiččou Pertijärven lounasrannal.
Kieretti

Kieretti () on Karjalan tazavallan Louhen piirin eländykohtu, kudai kuuluu Malinavarakan kyläkundah.
Kotajärvi

Kotajärvi () on Karjalan tazavallan Louhen piirin eländykohtu, kudai kuuluu Malinavarakan kyläkundah. Vie se on raududorogustancii.
Se sijaiččou Ala-Kotajärven päivännouzurannal.
Ala-Puulonki

Ala-Puulonki () on Karjalan tazavallan Louhen piirin kylä, kudai kuuluu Malinavarakan kyläkundah.
Kylä sijaiččou Puulonkijoven rannal.
Nilmilahti

Nilmilahti (, vien. Nilmilakši) on vahnu karjalaine kylä Karjalan tazavallas Louhen piiris Malinavarakan kyläkunnas.
Se sijaiččou Vienanmeren rannal, Nilmijoven suus.
Nilmijärvi

Nilmijärvi () on Karjalan tazavallan Louhen piirin kylä, kudai kuuluu Malinavarakan kyläkundah.
Kylä sijaiččou Ala-Nilmijärven suvirannal.
Pol’arnoi kruugu

Pol’arnoi kruugu (, vien. Napapiiri) on Karjalan tazavallan Louhen piirin eländykohtu, kudai kuuluu Malinavarakan kyläkundah. Se on sežo raududorogustancii.
Tiätinä

Tiätinä () on Karjalan tazavallan Louhen piirin pos’olku, kudai kuuluu Malinavuaran kyläkundah vuvves 2004 algajen. 
Se sijaiččou Karjalan pohjazes D’adinojärven päivännouzurannal.
Modest Musorgskii

Modest Musorgskii (, 9. (21.) kevätkuudu 1839 Pskovskoin gubernien Kesarevo-kylä – 16. (28). kevätkuudu 1881 Piiteri) on ven’alaine säveldäi, Mogučaja kučka -joukon jäsen. Musorgskii on eräs suurimii ven’alazii säveldäjii. Häi oli vaikutannuh Ven’an da ulgomuan muuzikan tulieh kehitykseh. Säveldäi ruadoi muuzikan eri aloil. Hänen muuzikkuperindöh kuuluu ouperua, orkestrusävelmiä, vokualu- da fortepianon muuzikkusarjua, romansua da pajuo, horamuuzikkua. Musorgskii yhtytottu sluavii omas tuotandos kanzallizii piirdehii, syviä realizmua, ga säveldäjän ainavoluadustu ruadotabua da neruo ei tunnustettu eläjes. 
Eloskerdu.
Vuvvennu 1952 Modest Musurgskii piäzi opastumah podpraporščiekoin gvardienškolah. Vuvvennu 1856 häi loppi sen. Musorgskii kodvazen aigua sluužii Preobraženskoin polkas, sit piälimäzes inženieruhaldivos, valdivon omažuon ministerstvas da valdivon tarkastuksen elimis. 
Mosorgskii, sendäh ku händy ei tunnustettu da ei ellendetty, sai hermosäräityksen, kudai 1870-luvun toizel puoliškol enämbäl yldyi. Tämän periä häi harjavui juondah. 
Musorgskii kuoli Nikolajevskois voinugospitalis Piiteris. Sie setämä päivy enne hänen kuolendua Ilja Repin oli piirustannuh ainavon säveldäjän portrietan hänen eloksen aigah. Musorgskii oli pandu muah Tihvinän Aleksandr-Nevskoin lavran kalmužimale.
Hietalambi

Hietalambi () on Karjalan tazavallan Louhen piirin pos’olku, kudai kuuluu Malinavarakan kyläkundah. 
Se sijaiččou lammen rannal.
Mustujogi

Mustujogi () on Karjalan tazavallan Louhen piirin kylä, kudai kuuluu Malinavuaran kyläkundah. 
Se sijaiččou samannimizen joven rannal.
Viligriiman kaivo

Viligriiman kaivo () on kaivo, kudai on sijoitannuhes Tuhala-luonnon rauhoitetus alovehes, Sulu-huutoran pihas.
Yhtehizet tiijot.
Tuhala-luonnon rauhoitettu aloveh on sijoitannuhes samannimizeh kyläh, kudai on 25 kilometris Tallinnaspäi. 
Nõiakaev on kuulužu sil, ku toiči tämä kaivo “kiehuu”. Se “kiehuu” kerran libo kaksi kerdua vuvves, ga segi voi olla “kiehumata”. Konzu kaivo “kiehuu”, sit valuu muah läs 100 litrua vetty sekundas. Tämä rodiu sendäh, ku kaivon ual on muanalaine jogi. Viennouzun aijas virran miäry vähmite on 5 000 litrua sekundas. Vezi nouzou da tulou muan pinnale kaivon läbi.
Kaivon lähäl on 30 muinasaigastu kivie, kudualoil on läs 3 000 vuottu. Arbaillen kivilöil oli kul’tan merkičys da sie ennevahnas piettih eriluadustu ritualua, sendäh tädä alovehtu ja ammui sanotah “viligriimoin voulostikse”. Nygöigi Viligriiman kaivolluo tullah ekstrasensat da mistiekat.
Legendu.
Paikallizil eläjil on oma sen ilomivön sellitämine. Hyö sanotah, ku Tuhalan rinnal olijois mečis eläy pahahengi, kudai kerran vuvves kylbehes kylys. Kaivon vien “kiehumine” ozuttau, ku paikallizet viligriimat kerävyttih šabaššah da sen jälles piätettih kävvä kylyh.
Histourii.
Histourien tiedoloin mugah tämä kaivo oli sroittu vuvvennu 1639 karstukallivoravon piäle. Muanalaine jogi on 4-9 metrin syvyöl, viennouzun aijas se nouzou läs yhdeksäle metrile.
Kaivon rinnal vuvvennu 2001 löydyi vie luonnon poikkevus – energiipačas, kudai lähtöy muaspäi da sil on vägey sähkömagnietaine kenty. Tämä aloveh on merkitty tammen pačas.
Linkit.
https://web.archive.org/web/20190412064833/https://www.visitestonia.com/ru/%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86-%D0%B2-%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0
https://et.wikipedia.org/wiki/Tuhala_n%C3%B5iakaev
Jonas Heiska

Jonas Heiska (; 13. ligakuudu 1873, Toivakka, Suomen suuriruhtinaskundu — 3. kevätkuudu 1937, Jyväskylä, Suomi)
Eloskerdu.
Jonas Heiska rodivui 13. ligakuudu vuonnu 1873 Toivakka-linnah, siegi mendih hänen lapsus- da nuorusvuvvet. Lapsennu puaksuh läži, sen periä hänen selgäh kazvoi gurbu. Ga sih huolimattah Jonas oli älykäs da nerokas lapsi. Vuonnu 1890 händy työttih opastumah Jyväskyläh litseih. Sie Heiska tuttavui Otto Kuusizeh. Mollembat oldih školan parahii opstujii (myöhembi, vuonnu 1900, Heiska mualuau Kuusizen portrietan). Heiska suvaičči muuzikkua, soitti viulul, tahtoi ruadua muuzikku- libo taidoalal.
Vuonnu 1898 Heiska piäzi opastumah Helsinkin taidehškolah. Myöhembi händy ruvettih tundemah Keski-Suomen enzimäzenny taidoilijannu. Yhtenny Heiskan opastajis oli Eero Järnefelt. Myöhembi Jonas opastui Pariižas. Sie häi kiinostui impressionizmah da rubei käyttämäh tačmoil piirustustabua. Sil aigua häi yhtyi jogavuodehizeh ozutteluh, kuduan järjestäjänny oli Helsinkin taidoilijoin seuru. Vuonnu 1900 Jonas Heiska yhtyi Pariižas piettyh kogo muailman ozutteluh.
Jevroupas opastuttuu Heiska tuli järilleh roindulinnah Toivakkah. Sie, perehferman ymbärialovehel, häi kävyi mualuamah. Myöhembi, dostalikse igiä häi muutti Jyväskyläh. Sie opastumah hänen luo kävyi tulii arhitektoru Alvar Aalto. Vuonnu 1918 karjalazes Uhtuon kyläs, nygözes Kalevalas, hyväksyttih Vienan Karjalan lippu, kuduan luadi Jonas Heiska. Vuonnu 1920 Jonas nai. Hänen mučoi oli muuzikan da pajatandan opastai Maikki Aro. Vuonnu 1921 häi sai tyttären, kuduale annettih nimi Vappu. 
Jonas Heiska kuoli 3. kevätkuudu vuonnu 1937, hänel oli 63 vuottu.
Hänen tytär Vappu Heiska sežo rodih taidoilijannu da jatkoi kuvien mualuamistu tuatan talois. Vuonnu 1993 enne kuolendua häi jätti taloin ruadopertinke da kai omažuot Jyväskylän linnale. Häi tahtoi, gu talois luajittas muzei. Vuonnu 1998 muzei avai omat veriät kävyjile. Tänäpäi sen kunnos pidämizes vastuau Keski-Suomen Muzei. Talois voibi nähtä taidoilijan ruadoloi sego kyläelokseh liittyjii ezinehii.
Johann Strauss

Iogann Batist Štraus II (; 25. ligakuudu 1825, Vena — 3. kezäkuudu 1899, Vena) - on avstrielaine säveldäi, orkestrujohtai da viulunsoittai, tundiettu "valssin kuningas", kudai kirjutti äijy muuzikkutevoksii da moni kuulužua operiettua.
Elaigu.
Iogann Štraus rodihes kuulužan avstrielazen säveldäjän Iogann Štraus vahnemban perehes. Hänen died'oin tuatto Iogann Mihael' Štraus (1720-1800) oli jevrei Budapeštaspäi, kudai otti katoulizen uskon. Štraus nuoremban kaksi vellie sežo oli tiettävii säveldäjii. 
Iogannan tuatto tahtonus, gu poigu ollus bankiirannu, sen täh brihaččuine opastui soittamah viulua peitoči, gu ei suututa vahnembua. Muammo auttoi poijale kehittyö muuzikas. 
Vallankumovuksen Avstries vuvvennu 1848 jälgeh tuatan ja pojan riidu vaigu syveni. Iogann Štraus vahnembi kannatti monarhiedu da kirjutti uskollizen Radeckien maršin, Iogann Štraus nuorembi täl aigua soitti Marsel'ezua da ičegi kirjutti moni vallankumovuksellistu maršii da val'sii. 
Vuvvennu 1849 Iogann Štraus vahnembi kuoli skarlatiinas. Tuatan kalmal Štraus nuorembi soitti Mocartan Rekviem hengenmessun, sit nimitti tuatale Eolovan arfu val'sin da painoi tuatan tävven kirjutuskogomuksen omal suittodengoil.
Vuvvennu 1856 Štraus oli ezmäzil ozuttelumatkoil Ven’al.
Vuvvennu 1862 häi nai ouperupajattajas Jetti Halupeckaja.
Iogann Štrausan tulokkahimat vuvvet oli 1860-1870, konzu säveldäi kirjutti omat parahat val’sit Kaunehel taivahankarvazel Dunajal (1866), Venan mečän suarnat (1868) da parahat operietat.
Vuvvennu 1870 Štraus kieldävyö dvorčuvelgois (andoi net Eduard vellele) da pani omua elostu operietale. Vuottamattah, 43-vuodehizennu kuoli Jozef velli.
Vuvvennu 1871 Iogan Štraus Žak Offenbahan nevvon mugah keksii oman ezmäzen Indigo da nellikymmendy rozvuo operietan, kudai mielytti rahvastu. Kaikkiedah säveldäi kirjutti 15 operiettua.
Vuvvennu 1874 Iogan Štraus piästi ilmoih Yöliivoi operietan, kudual ezmäzikse ei olluh suurdu kuulužustu. Operiettu moni vuottu oli Venan teatroin lavoil, ga sai triumfusuvaičustu vaigu 20 vuottu peräs, konzu Gustav Maler keksii uvven redakcien. 
Vuvvennu 1885 säveldäi kirjutti uvven nerotevon Čiganoin baronu operietan, kuduan juondeh on otettu Mor Jokain Saffi kerdomuksespäi. Operietan muuzikku on täytetty vengrielazel koloriital.
Elaijan jälgivuozien aijannu Iogann Štraus ei pidänyh konsertoi da läs ainos oli omas kois.
Vuvvennu 1899 häi suostui ohjata allun soitandua Yöliivoi operietan 25-vuodehispruazniekan kunnivokse. Kodih matkas olles säveldäi kylmi da kuoli Venas 73-vuodehizennu kouhkoloinžuaras. Häi oli pandu muah Venan piäkalmistol. Tulien vuon Jozef Baijer säveldi loppussah hänen Tuhkimo balietan. 
Iogann Štrausan toimindu muuzikkualal.
Omassah ijän aloh Iogann Štraus säveldi 496 tevostu: 168 val'sii, 117 pol'kua, 73 kadrielii, 43 maršii, 31 mazurkkua, 15 operiettua, nagrettavan ouperan da balietan. Häi nosti tansimuuzikkua simfounizille piälöile. Štrausan tevoksii ihaillih erilazet säveldäjät, Offenbahas Vagnerah, Legaras Čaikovskijah.
San-Hose

San-Hose on Kosta Rikku –muan piälinnu da sen suurin linnu. Se on muan keskiozas, ylätazangol 1170 metrii meren korgevuol. San-Hose –linnas eläy 350 tuhattu hengie (2008).
Havana

Havana on Kuba-Tazavallan piälinnu, muan poliittine, ekonoumiekku- sego kul’tuurukeskus. Havanan pinduala on 726,75 km². Ispuanielazet perustettih Havanan 16. päivänny syvyskuudu vuonnu 1519.
Mehiko

Mehiko on Meksiekan piälinnu. Federualline piiri on juattu 16 ozah. Mehikos eläy 9 100 000 hengie. Mehiko on muailman suurin linnu, kudamas paistah ispuanien kielel. Linnu on Meksiekan ylängöl 2240 metrii meren korgevuol. Sie on subtroupilline ilmasto. Mehiko on Meksiekan tärgei poliittine, ekonoumiekku- sego kul’tuurukeskus. Linnu on perustettu ennevahnallizen Tenočtitlana –linnan tilah, kuduan hävitettih ispuanielazet valloittajat. Vuvves 1821 algajen Mehiko on iččenäžen Meksiekan piälinnu.
Managua

Managua on Nikaraguan piälinnu da sen suurin linnu. Sie eläy 1,850 miljonua hengie (2015). Linnu on muan päivänlaskupuoles, Managua –järven suvirannal. Ispuanielazet perustettih Managuan indencoin eländykohtan tilah. Vuonnu 1855 linnu sai valdivon piälinnu –stuatusan.
Panama (linnu)

Panama on Panama –valdivon piälinnu, kus eläy 1,3 miljonua hengie (2010). Linnu on sit kohtas, kudamas Panaman kanualu laskeh Tyynehmereh. Panama –linnu on muan poliittine, haldivolline sego kul’tuurukeskus. Se on perustettu 15. päivänny elokuudu vuonnu 1519.
29. tuhukuudu

29. tuhukuudu on 60. vuvven päivy grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 306 päiviä.
Edvard Ahtia

Edvard Vilhelm Ahtia (12. kylmykuudu 1867 – 15. kevätkuudu 1953) oli suomenruoččilaine kielentutkii, opastai, kirjuttai, karjalan kielen kehittäi da tutkii.
Eloskerdu.
Ahtia oli roinnuhes Dragsvikas umbiruoččilazes perehes. Hänen tuattah, konsulu Edvard Vilhelm Stark oli Tammisaarespäi. Muamah Emma Constance Elodie Ljungberg oli Suvi-Ruočin Kristianstadaspäi rodužin. Tuatan kuoltuu Ahtial pidi jo školavuozinnu muuttua omahizien luo Viipurih, kus häi lähembä kiinnostui suomalažuoh da karjalažuoh. Tämä kiinnostus vai lujeni opastundan aigah Helsinkin yliopistos da Wiipurilazes Ozakunnas. 
Opastundu da ruado.
Ahtia piäzi opastumah Helsinkin yliopistoh vuvvennu 1886. Hänen opastundan piäainehennu oli histourii, sivuainehennu – suomen da ven’an kielet. Yliopiston loppiettuu vuvvennu 1892 händy miärättih ruadoh ven’an kielen opastajakse hänen endizeh školah, Viipurin ruoččilazeh klassizeh litseih. 
Viipuris Ahtia aktiivizesti ruadoi kul’tuurualal. Häi oli alguhpanemas Suvi-Karjalan Nuorižoseurua da rubei senaigazen karelianizman henges käymäh tutkimusmatkoih päivännouzupuoleh Karjalah tuttavumah sen kieleh da rahvahah. Oman enzimäzen matkan aigah häi oli yödy Suojärvel kauppumiehen Trofimovan perehes. Hänen tyttäres Irinjas Ahtia sit nai. Hänes rodih innostunnuh karjalan kielen suvaiččii da tutkii. 
Ahtiadu tundietah enne kaikkie karjalan kielen anuksenmurdehien tutkijannu. Suojärven murdehen ližäkse, kudaman materjualoi häi rubei panemah tallele vuvvennu 1898, häi keräi tiedoloi sežo Ven’anpuolel olijois karjalasmurdehis. Ga vuvven 1907 jälles Ahtiale ei annettu enämbiä matkustuslubua Ven’ale: ven’alazet virguniekat varattih suomelastu separatizmua levittäjiä miesty. Tämän jälgeh Ahtia syvendyi Suomen puolen karjalan kielen murdehien da rajan taguapäi Suomeh tulluzien pagolazien kielen tallendamizeh. 
Suojärven da Ven’anpuolizien Siämärven da Nekkula-Riipuškalan murdehis häi keräi 1930-luvun mennes ylen suuren sanastokeräilemän, kaikkiedah 256 000 sanalippuu. Ahtian kerätty sanasto on otettu vuozinnu 1968-2005 jullattuh Karjalan kielen sanakirjah. Sanaston keriämizen ližäkse Ahtia valmisti karjalan kieliopit. Sen alguoza, iäni- da sanaoppi, nägi päivänvalgien vuvvennu 1938; juondo- da virkehoppi ei oldu painettu hänen eloksen aigah, kui Ahtiangi kerätty karjalan kielen sanakirju. 
Ahtia ei olluh vaiku tutkii, häi oli kirjuttai da karjalan kielen ezipuolistai. Hänen ruavon tarkoituksennu oli kehittiä karjalan kielele omua anuksenmurdehih pohjavujua kirjukieldy. Häi kiändi karjalakse ”Uvven Sanan”, kudaman ozat jullattih vuozinnu 1907-1921. Häi kirjutti karjalakse runoloi da piästi ilmah karjalastu rahvahanrunohuttu. Ahtian aigah da vie myöhembigi karjalan kieldy piettih Suomes suomen kielen murdehennu. Jälgivuozinnu, konzu Suomes karjalan kielen tila muutui da kieli sai virrallizen stuatusan, Ahtian ruado karjalan kielen hyväkse rodih tärgiekse da Karjalan Kielen Seura on jullannuh hänen tevoksii.
Keilusto

Keilusto libo plankton on yhtehine nimi kaikile niile pienile vezieläjile, kudamat keilutah vies, eigo voija uija vastuvirdah. Keilusto voijah jagua kazvi-, elätti- da baktierukeilustoh.
Karjalankieline nimi.
Keiluston karjalankieline nimi on luajittu täh artikkelih niškoi ottajen mallii suomenkielizes sanas "keijusto", kudai tulou suomen kielen verbis "keijua". Karjalan kielesgi tunnetah verbi "keijua", ga se on yhtelläh harvinazembi migu samua merkiččii verbi "keilua" da sendäh uvvissanan pohjakse on vallittu jälgimäine verbi.
Ripsielätit

Ripsielätit ollah pienii yksisoluzii eläjii.
Edvard Grieg

Edvard Hagerup Grieg (15. kezäkuudu 1843, Bergen, Norviegii – 4. syvyskuudu 1907, siegi) oli norviegielaine romantizman aijan säveldäi, muuzikkuruadai, pianistu da orkestrujohtai. Hänen luomisruado oli kehitytty norviegielazel rahvahan kul’tuural. 
Griegan kuulužimat tevokset ollah kaksi sarjua Henrik Ibsenan "Peer Gynt" draman muuzikaspäi, fortepiano da orkestrukonsertu, viulusonatat.
Grieg pidi enimäl huoldu pajoloih da romansoih näh, kudualoi häi piästi ilmoih enämbi gu 600. Läs kaksikymmendy Grigan sävelmiä oli piästetty ilmoih säveldäjän kuolendan jälgeh. Hänen pajotuottehet oldih kirjutettu duanielazien da norviegielazien, toiči germuanielazien runoilijoin tevoksil.
Edvard Grieg oli pandu muah kodilinnas hänen Nina Hagerup akanke, kudai oli säveldäjän sevoittarennu.
Matthias Alexander Castrén

Matthias Alexander Castrén (2. talvikuudu 1813, Tervola, Suomen suuri kniäzikundu, Ven’an impierii – 7. oraskuudu 1852 Helsingfors, Suomen suuri kniäzikundu, Ven’an impierii) on suomelastu alguperiä olluh Ven’an kielimies, suomi-ugrilazien kielien da samojedikielien tutkii, suomelazen da saamelazen rahvahanrunohuon tutkii; verdailijan uralilazen kielitiijon alguhpanii. 
Eloskerdu.
Castren oli roinnuhes vuvvennu 1813 pienes Tervolan linnas Suomes eläjien ruoččilazien pereheh. Pereh oli aiga suuri, paiči Matthiasua vahnembil oli vie viizi lastu. 
Vuvvennu 1830 Castren piäzi opastumah Helsinkin yliopistoh. Vuvvennu 1836 häi sai filosoufien kandiduatan oppiarvon. Vie yliopistos opastujes händy rubei kiinnostuttamah suomen kieli da rahvahanrunohus. 
Kezäl 1838 Castren enzi kerdua lähti tutkimusmatkah Suomen Lappih, kus opastui saamen kieleh, tutki saamelastu rahvahanrunohuttu da mifolougiedu. 
Vuvvennu 1839 Castren matkusteli Karjalua myöte, vuvvennu 1841 yhtes Elias Lönnrotanke häi lähti kolmekse vuvvukse tutkimusmatkah Urualale. Tädä matkua enne piäzi ilmah Castrenan ”Kalevalan” kiännös ruočin kielele. 
Vuvvennu 1845 Castren väitti douhtorakse, omas väitöskirjas häi kehitti ennustusmielen uralilazien da altain kielien yhtehizes geenualguperäs. Samannu vuon piäzi ilmah Castrenan tiedokirjutus ruočin kielel ”Painon merkičykses saamen kieles”. 
Samannu 1845 vuon Piiterin akadiemien kehoitukses Castren lähti Siberih ielleh tutkimah sigäläzii kielii. 
Siberispäi tutkii tuli vuvvennu 1849, hänen tervehys oli dostalikse pahennuh. Matkas kerätty materjualu rodih hänen tulieloin 
ruadoloin pohjannu: Versuch einer ostjatischen Sprachlehre (1849) и De affixis personalibus linguarum Altaicarum (1850).
Vuvves 1851 algajen Castren oli Helsinkin yliopiston professorannu enzimäzikse perustetun suomelazen filolougien laitoksel da ruadoi samojedikielien sanakirjan hyväkse. 
Castren kuoli vuvvennu 1852 tuberkul’ouzah. 
Castren da nygyaigu.
Vuvvennu 1990 pakkaskuun 22. päivänny Helsinkin perustettih Matthias Castrenan Seuru. Sen ruavon tarkoituksennu rodih Suomen rahvahan da Ven’al eläjien urualilazil kielil (suomelas-ugrilazil kielil da samojedikielil) pagizijoin rahvahien yhteisruavon kehittämine. Castrenan Seuru on yhteiskunnalline yhtistys, sen jäseninny voijah olla sego Suomen, sego toizien mualoin kanzalazet dai yhtistykset. Seuru suau valdivos varua.
Asunsjon

Asunsjon on Paragvain piälinnu, sen poliittine, ekonoumiekku- sego kul'tuurukeskus.
Ispuanielaine Huan de Salasar perusti Asunsjonan 15. elokuudu vuonnu 1537. Sinäpiän on Pyhän Marijan taivahahottamizen pruazniekku. Asunsjon on Paragvain päivänlaskuozas, Paragvai -joven rannal. Linnas eläy enämbi 542 tuhattu hengie; kudamis enin oza ollah guarani.
Lima

Lima on Suvi-Ameriekan linnu Tyynenmeren rannal. Se on Perun tazavallan piälinnu, sen poliittine, ekonoumiekku- sego kul'tuurukeskus. Liman perustettih ispuanielazet vuonnu 1535. Myöhembi linnas rodih ispuanielazien vallattuloin mualoin keskus, vuonnu 1821 (konzu Peru ilmoitettih iččenäzekse muakse) linnas tuli Peru-Tazavallan piälinnu.
Vuonnu 1988 Liman histourielline keskus on pandu h.
San-Sal’vador

San-Sal’vador on Sal’vador -valdivon piälinnu da muan suurin linnu. Se on valdivon lounasozas, Amakas -joven rannal, San-Sal'vador -tulimäin tyves. Ispuanielazet perustettih linnan sulakuus vuonnu 1525 Pedro de Al'varadon käskyn mugah.
Alfred Nobel’

Alfred Bernhard Nobel’ (ruoč. Alfred Bernhard Nobel, 21. ligakuudu 1833, Stokgol'mu, Ruočči-Norviegii – 10. talvikuudu 1896, San-Remo, Italian kunigaskundu) oli ruoččilaine hiimikku, inženieru, keksii, yrittäi da filantroppu.
Nobel’ on enimyölleh tundiettu dinamitan keksijänny, ga häi sežo omisti Bofors-yrityksen, kuduan metallurgiitevolližuon yrittäi muutti hiimiellizekse da puuškien tevolližuokse. Nobel’ omisti 355 erilastu patentua, kudualois dinamittu on kuulužin. Sen jälgeh, ku Nobel’ lu lugi enneaigazen nekrolougan, kudai moitti händy ammunduvehkehien myömizen tuloloin täh, häi jätti kai omažuon Nobel’-palkindon perustamizeh varte.Sil palkindol lahjoitetah fiiziekas, hiimies, liečetiijos, literatuuras luajittulois suavutuksis da panokses rauhan lujittamizeh. Nobel’an nimi on säilytty Dynamit Nobel- da AkzoNobel-nygyaigazis yrityksis, kuduat ollah roittu Nobel’an da toizien yrityksein yhtymizel.
Baster

Baster on linnu Sent-Kits -suaren suvirannal, se on Sent-Kits:an da Nevis:an valdivon piälinnu. Baster on yksi ennevahnazis Päivänlasku-Indien linnois, se on perustettu vuonnu 1627. Sie eläy 11 tuhattu hengie (2003).
Kastri

Kastri on Sent-Lusia -valdivon piälinnu da muan tärgei ekonoumiekkukeskus. Linnu on suaren luodehrannal, Port-Kastri -lahten da Vigi -niemimuan rajal. Sie eläy kolmas oza kogo suaren rahvahas da ollah suurimat laitokset.
Nikolai Rerih

Nikolai Konstantinovič Rerih (27. syvyskuudu (9. sulakuudu) 1874, Piiteri – 13. talvikuudu 1947, Naggar, Himačal-Pradeš, Indii) oli ven’alaine taidomualuaju, teatrudekoratsieloin taidoilii, teosofu, kirjuttai, matkailii, arheolougu da kuulužu rahvaskundualan ruadai, Piiterin (Ven’an) taidoakadiemien akadiemiekku (1909).
Omassah ijän aloh Rerih piirusti läs 7000 kuvua, kudualois äijy nygöi on muailman kuulužimis gallerielois, da kirjutti läs 30 kniigua, kaksi runotevostugi. Häi oli Rerihan sobimuksen keksii da alguhpanii, monien rahvahienkeskizien kul’tuuruliikkehien alguhpanii, monien ven’alazien da vierahien palkindoloin kavaleru.
Ven’al eländän aigannu Rerih toimii muinažuontieduo, keräilemisty, hyvin pani nägevih omat kuvat ozutteluloil, otti ozua kirikkölöin projektoin luajindah da seinymualavuksih. Häi ruadoi johtajannu školas, kuduas kiiteltih taidoloi, oli Taijon muailmu taidoilijoin liiton piämiehenny, teatrudekoratsieloin taidoilijannu, puolisti da elvytti ven’alazii perindölöi , toimii hyvyönluajindua. 
Vuvves 1917 algajen Rerih eli emigratsies. Häi järjesti matkat Keksi-Aazieh da Man’čžurijah da otti ozua niilöis. Rerih perusti enämbi kymmendy kul’tuuru- da opastuslaitostu erilazis mualois da Urusvati instituutan, kuduas tutkittih päivännouzukul’tuurua, luonduo da muudu. Rerih oli nainuh Elena Rerihas da heil oli kaksi poigua – Jurij da Sv’atoslav.
1920-luvus algajen on luajittu seuroi da muzieloi Rerihan kunnivokse . Hänen idejoin da Agni-jouga uskondo-filosoufien teourien noudajat perustetah Rerihan liikehty. Rerihan idejat ollah kovasti vaikutettu new agen kehittämizeh Ven’al.
Viinanvalmistus

Viinanvalmistus on tehnolougielline processu, kudaman aigah vinogruadas, toizis fruktois da marjois valmistetah viinua.
Täh processah kuuluu: ruohkuainehien hienondamine, vinogruadan rungon libo fruktoin da marjoin kukkualuksien eroittamine, suloin suamine, suloin libo mezgan spirtukävymine, malolaktine fermentacii (libo juablokku-maijon kävymine – processu, kudamas yksi happameh muuttuu toizekse), spirtavumine (vägevien viinoin luadimizes), viinoin kestämine da niilöin erilline muokkaumine.
Histourii.
Ennevahnazin tiettävy fermentoittu juomine on riissuviinu, kudamua valmistettih Kitais 9 000 vuottu tagaperin. 
Viinanvalmistus roih vinogruadan kazvattamizen panemizen käyttöh jälgeh neolietan kavven aigah. Enzimäzet valmistandat roittihes Lähizes Päivännouzus, Mesopotamies, Kipran suarel da Grecies. Iranas, Hadži-Firuzan rajonan lohkol, kudamas enzimäzet rahvas elettih jo 7 000 vuottu tagaperin, löyttih kukšinan, kudamas oli vinogruadan viinan jiännysty. Se on aijoittu 5400-5500 vuottu enne meijän aijanluguu. 
Vuonnu 2009 se oli vahnin da andoi enämbi tieduo viinanvalmistukses. Tiedomiehet ollah sidä mieldy, gu silloi oli kazvatettu vinogruadan rodu, Vitis vinifera –rovun yhtenjyttyine, kudamas valmistetah nygözii viinoi. 
Vuonnu 2010 Armenies kallivokololois, Areni-kylän lähäl, löyttih muinazin tietyis viinanvalmistandupaikois, kudai on aijoittu 4100-4400 vuottu enne meijän aijanluguu. Greciesgi on löytty vinogruadan mädžöttämizen jället (5 000 vuottu enne meijän aijanluguu), midä kerdoi, ku viinu ruvettih valmistamah ylen ammui.
Vuonnu 1980 ruuhes Sin’janas (Henan’ provincii) on löyty 2 rikkomattomua butilkua, kudamih valoittih viinua 1300 vuottu enne meijän aijanluguu. Tämä viinu on vahnin muailmas.
Lumilaudu

Lumilaudu, lumilavval ajelendu (anglienkielizes "snowboarding": "snow" — «lumi», da "board" — «laudu») on olimipiiskoin talvisportan luadu, kudamah kuuluu lumihizil mäinpaltielpäi laskemine erillizel sportuvehkehel – lumilavval. Alguu myöte tämä on talvisportan luadu, ga erähät ekstrimualat maltettih opastuo sih kai kezälgi, ajajes lumilavval hiekkupaltieloilpäi (hiekkulavval ajelendu). 
Sendäh ku lumilavval puaksuh ajellah sih niškoi valmistamattomil paltieloilpäi da vauhti ajajes on suuri, suojelukse satatuksis käytetäh kaikenmostu suojustu – piä-, nivel-, käzi-, jalgu- da selgysuojustu.
Olimpiiskoin talvikižois 1998 Nagano-linnas lumilavval ajelendu oli enzimästy kerdua puuttunuh Olimpiiskoih programmah. 
Lumilavvan keksindy kuuluu 1960-luguh. Vuvvennu 1965 Mičigan-štuatan Maskigon-linnan eläi Šerman Poppen keksi da luadi omah tyttäreh niškoi nygyaigazen lumilavvan jyttyzen vehkehen – lumialdolaudu libo lumis’orf (angl. "Snurfer"-sana on luajittu kahtes sanas – "snow" («lumi») da "surf" («aldolaudu»)). Häi kleičči suket yhteh palah. Oman muvvol lumialdolaudu mustoitti rataslaudua, vai se oli rattahittah. Lumialdolavval ei olluh nävystii, sendäh sih niškoi, ku pyzyö jalloilleh sil, pidi pidiäkseh lavvan n’okkah sivotus nuoras. 
Vuozien aloh tämä sportuluadu rodih vai kuulužembakse. Suuren panoksen vehkehistön kehittämizekse luajittih moizet rahvas, kui Dmi Milovič, Džeik B’orton ("Burton Snowboards" -laitoksen alguhpanii), Tom Sims ("Sims Snowboards" -laitoksen alguhpanii) da Maik Olson ("Mervin Manufacturing" -laitoksen alguhpanii). Amerikan yhtysvalloin päivännouzupuolen rannikon aldolavval ajelii Dmitrii Milovič vuvvennu 1972 perusti Winterstick-laitoksen, kudai luadiu lumilaudoi.
Parkinsonan taudi

Parkinsonan taudi (lat. parkinsonismus idiopathicus) – on hil’l’akkazin syvenii parandamatoi nevrolougine taudi, kuduah läživyy enimyölleh ijäkkähät rahvas. Parkinsonan taudi kuuluu ekstrapiramiidualisistieman degeneratievizih voimattomuksih. Neironat, kuduat luajitah doufaminu-neiromediatorua, muretah da hävitäh enimyölleh mustusubstancies da toizis n'ervoin piäsistieman ozisgi, mil nostatetah taudii. Doufaminan täydymätöi luajindu suattau bazualigangliet aktivoiččijakse vaikutuksekse aivokuoreh. Tavvin perussimptoumat ollah: 
Nygöine liečehtiedo ei malta parandua Parkinsonan taudii, ga lieččimizen konservatievizet da leikkavustavat autetah voimattomile parandua elaijan luaduu da hillendiä tavvin progressua. 
Parkinsonizmu-termin on yhtehine ellendys erilazile taudiloile da olotiloile, kudualoil on samat jälgimäzekse mainitut perussimptoumat. Yhtelläh parkinsonizmas merkičyksellizin muodo on Parkinsonan taudi, kudai on alguperäine, iččenäine, geneetiekkuhäirivölöil da toizil taudiloil ei ole nostatettu.
Taudi sai oman nimen fransielazen nevrologin Žak Šarkon täh. Hän kehoitti nimittiä sidä anglielazen douhtorin da "Kirjutus vabižijah hullavoh näh" kirjuttajan Džeims Parkinsonan kunnivokse, kenen ruado ezmäzikse ei olluh arvostettu kunnolleh.
Tavvin algu da leviemine.
Parkinsonan taudi on Al’cgeimeran tavvin jälgeh toine puaksuin neirodegeneratievine voimattomus. Taudii löydyy kaikkiel. Tavan mugah enzimäzet simptoumat ilmestytäh 55-60 – vuodehizila. 
Miehet läževytäh taudih vähästy puaksumba, migu naizet.
Keppikävely

Keppikävely on kävelendiä keppilöinke. Indomus keppikävelendäh Suomes kestäy jo monien vuozikymmenien aigua. Ezmäzinny ”hiihtokävelijöinny” oldih tavallizet hiihtäjät, kuduat käveltin keppilöinke paltielois da suoloil. Ei suo tarkah sanuo keppikävelendän keksijiä, gu monet ristittyöt ollah pandu vägie sen kehittämizeh.
Školahalličuksen piätarkastai Leena Jääskeläinen levitti tieduo keppikävelendäs opastajien ližäopastamizen aigua da työndi sih näh školih ližie materiualua. Paiči školahalličustu projektah yhtyttih Suomen Hiihtoliitto da Ruadoväen Sportuliitto. Jääskeläzen ohjuamizel YLE: n (Yhtehine ruadivo- da televiidenien) Väliaika- programmas Myyrmäen licei tytöt ozutettih keppikävelendiä. Toimittajannu oli Antero Karapalo. Enzimäine kaikile kuului keppikävelendän ozuttamine oli Tamperel Finlandia kävelyn aigua, kuduas Jääskeläinen oli ainavo kepinke astui 3000 ozaanottajan keskes. Läs 40 kilometrin matkan yhtes astui Tuomo Jantunen Ladusta (Suomen sportuliitospäi). Jääskeläinen kehitti Jantustu ottamah keppikävelendiä Ladun ohjelmah. Konzu vuvvennu 1998 Olympiastadionan lähäl avattih Tahko Pihkalan 130- vuozipäiväle omistettu da Nina Sailon luajittu mustopačas, sinne pidi tulla hiihtäjen Maunulan majaspäi. Vähäizen lumen täh Tuomo Jantunen ohjasi keppikävelendymatkan. Mustopaččahan avajaizis paginuo pidi Tahko Pihkala-seuran piämiehenny olii Leena Jääskeläinen.
Suomes keppikevelendy tuli kuulužakse vuvvennu 1997. Silloi licenzien suadih Ehel-merkizet keppikävelendy kepit, libo Nordic Walking-kepit. Läs samal aigua Suomen sportuliitto Latu da Suomen sportuopisto otettihes kehittämäh keppikävelyn valmistehii da sen opastamistu. Sportuluavun kuulužus kazvoi ruttoh, piettih seminuaroi, luajittih opastusohjelmoi da videoloi. Vuvvennu 2004 tutkindoloin mugah Suomes oli jo 760 000 keppikävelijiä. 2000-luvin enzimäzen vuozikymmenen lopul kanzoinvälizes keppikävely federatsies (INWAs) oli 17 muadu, kaikkiedah muailmal keppikävelendäh innostui läs seiččiedy miljuonua ristikanzua.
Kepin terä: hurual čural raudunieglu, oigiel – jalgu. Kävelendykepit ollah lyhyömbät migu hiihtäjijen kepit. Tavalline korgvus on 0, 7 riskkanzan korgevuos. Kynärbysnivelil pidäy olla kohtinaizes kulmus, konzu kepit ollah käis da kyynerbykset kiini kylles. Keppi voibi olla vähäzen lyhyömbi libo pitkembi; pitkembäl kepil askel on pitkembi, aktivizembat da enembäl hiihtämisty harrastannuot voijah käyttiä nengomiigi.
==Lähtehet Fi.wikipedia.org/wiki/sauvakavely