tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Louis Pasteur

Louis Pasteur (27. talvikuudu 1822 – 28. syvyskuudu 1895) oli frantsielaine mikrobiolougu da hiimiekku. Pasteur mikrobiolougien puoles sellitti muijotuksen kävyndiä da ristikanzan monien taudiloin pohjua, mindäh sendäh rodih erähänny mikrobiolougien da immunolougien alguhpanijois. Hänen tutkimusruavot kristalloin rakendehes da pol’arizatsien ilmivös ollah stereohiimien pohjannu. Pasteur pani loppuh monii vuozisadoi kestänyön kiistan erähien eloformien ičerodivundas, koittehien vuoh sen sellittäjen. Hänen nimi on kuulužu ei vaiku tiedomiehien keskes hänen keksityn da jällespäi hänen nimen suannuon pasterizatsien tehnolougien hyvyös. 
Eloskerdu.
Pasteur oli roinnuhes Frantsies Juras vuvvennu 1822. Hänen tuattah oli nahkua ruadai da Napoleonan voinien veteruanu. Pasteur opastui Arbuan kolledžas, kus oli nuorimannu opastujis. Opastujes häi kiinnostui lugemizeh da rodih opastajan abuniekakse. Sit häi sai nuoriman opastajan virran Besansonas da yhtel aigua jatkoi opastundua. Sigäläzet opastajat kehitettih händy Korgevimah normualuškolah Pariižah. Häi piäzi opastumah sih vuvvennu 1843 da loppi sen vuvvennu 1847.
Pasteur oli nerokkahannu taidoilijannu, hänen nimi oli XIX vuozisuan portriettutaidoilijoin luvettelos. Hänen 15-vuodizennu mualatut kuvat nygöi ollah ruokos Pasteuran instituutas Pariižas. Pasteur ei jatkanuh piirustandua, sendäh ku kiinnostui hiimieh. 
Kodvazen aigua häi oli fiiziekan professorannu Dijonan yliopistos, sit rodih hiimien professorakse Strasburgan yliopistos. Sie vuvvennu 1849 häi tuttavui yliopiston rektoran tyttärenke – Mari Lorananke. Sinä vuon hyö mendih yhteh da heile rodih viizi lastu. Vaiku kaksi lastu eli täydeh igäh, kolme kuoli lavantaudih. Omat gor’at pandih Pasteurua tutkimah da eččimäh rohtuo tartujih taudiloih, lavataudihgi. 
Vuvvennu 1854 Pasteur pandih uvven luonnontiedoloin tiedokunnan piälikökse Lilles. Vuvvennu 1856 häi muutti Pariižah, kus rubei Korgeviman normualuškolan opastusalan johtajakse da ottavui opastuksen uvvistandah. Tutkindoloin sistiemu tämän myödäh rodih äijiä vagavembi, se avvutti hyvien tuloksien suandas, tiedoloin lujittamizes da ližäi opastuslaitoksele arvožuttu. 
Tutkijan mustokse.
Pasteuran nimi on annettu enämbi migu 2000 uuličale muailmas. 
Ven’al Pasteuran nimi on Epidemiolougien da mikrobiolougien tiedo- da tutkimusinstituutal Piiteris. Se on perustettu vuvvennu 1923. 
Vuvvennu 1961 Kanzoinväline tiähtientiijustelijoin liitto andoi Louis Pasteuran nimen kruatterale Kuudaman vastupuoles. 
Mieldykiinnittäjiä tieduo.
Pasteur tutki biolougiedu da parandi rahvastu, ga häi ei suannuh nigo liečetiijon, nigo biolougien opastustu.
Vuvvenu 1868 (45 vuvven ijäs) Pasteural oli verenvalundu aivoloih. Häi rodih niistiekse, ei voinnuh ruadua hurual käil da huruadu jalgua ribaitti muadu vaste. Häi vähäl ei kuolluh, ga jäi hengih da parani. Tämän jälgeh häi luadi suurimat ruavot: luadi rokotusainehen siberin märgäh da rokotuksen uravuoh. Konzu tutkii kuoli, tiijustettih, ku suurin vuitti hänen aivolois oli rikottu. 
Pasteur oli palkittu läs kaikkien mualoin kunnivomerkilöil. Kaikkiedah häi sai läs 200 eri palkinduo.
Eukleides

Eukleides on muinas-gretsielaine matemuatiekku, meijän aigassah enzimäzen säilynyön matemuatiekan teoriellizen tutkimuksen kirjuttai. Eukleidesan elokses on vähä tieduo. Kiistämättömänny on se, ku häi ruadoi Aleksandries III vuozisual enne meijän aijanluguu. 
Eukleides on Aleksandrien školan enzimäine matemuatiekku. Hänen piälimäzenny ruavonnu on Allut-tutkimus, kudamas häi šeikuiččou planimetrien, stereometrien da erähii numeroin teorien kyzymyksii. Sit ruavos häi luadi yhtehvevot ielolijan muinas-gretsielazen matemuatiekan kehitykses da luadi hyvän pohjan matemuatiekan tulieh kehitykseh niškoi. Tutkijan toizis ruadolois on mainittavu Figuuroin jagamizes -tutkimus, kudai on säilynyh arabien kielele kiännetynny, nelli kniigua ”Koonizet leikkavukset”, kudamien materjualat kuulutah samannimizeh Apollonien Pergskoin tevokseh, myös ”Porizmat”, kudamii suau lugie Pappa Aleksandriiskoin ”Matemuatiekan kogomukses”. Eukleides kirjutti mondu tutkimusruaduo tiähtientiijos, optiekas, muuzikas da toizis alois.
Arkhimedes

Arkhimedes (287 enne meijän aijanluguu – 212 enne meijän aijanluguu) on muinas-gretsielaine matematikku, fiiziekku da inženieru Syracusaespäi. Luadi suurii tiijollizii löydölöi geometries, azui pohjan mehaniekale da gidrostatiekale. On monien tärgielöin keksindölöin azui. 
Elos.
Arkhimedesan elokses kirjutettih toizet. Nämmä kirjuttajat elettih äijiä myöhembi, sendäh tävvelleh uskuo nämmii tiedoloi ei sua. 
Arkhimedes rodivui Syracusaes Sicilian suarel. Hänen tuatannu toinah oli matemuatiekku da tiähtientiijustelii Fidii. Arkhimedes opastui Aleksandries, senaigazes tiedo- da kul’tuurukeskukses. Opastundan loppiettuu häi tuli järilleh Siciliale. 
Matemuatiekku.
Plutarhan mugah Arkhimedes oli kogonah matiemuatiekan vallas. Häi unohti syöndäs da nivouse ei kaččonuh omua iččie. Arkhimedesan ruavot oldih läs kaikis senaigazen matemuatiekan alois. Häi luadi ylen hyvii tutkimuksii geometries, arifmetiekas, algebras. 
Yhtelläh piälimäzet suavutukset matemuatiekas koskietah niilöi kyzymyksii, kudamat tänäpäi kuulutah matemuatiekan anualizah. Gretsielazet vie enne Arkhimedesua maltettih lugie monikulmahizien da pyörikkölöin pindualua, prizman da tsilindran, piramiidan da kounusan tilavustu. Ga Arkhimedes löydi yhtehizen pindualoin da tilavuksien miäriändytavan. 
Parahannu omis suavutuksis tutkii pidi kerän pindualan da tilavuksen miäriändiä. Enne händy tädä niken ei maltanuh ovvostua. Arkhimedes kyzyi luadie omal kalmal kerän tsilindran sydämes. 
Arkhimedes kirjutti äijän ruaduo matemuatiekas. Hänen tutkimukset voibi sanuo ennitettih aigua, oldih kahtu vuozituhattu iel. Vaste XVII vuozisual tutkijat voidih jatkua da kehittiä kuulužan matemuatiekan ruaduo. 
Mehaniekku.
Arkhimedes on kuulužu monis mehaniekan keksindölöis. Vibu oli tundiettu vie enne händy, ga Arkhimedes tävvelleh sellitti vivun ruandan teorien da käytti sidä tozielokses. Plutarh kirjuttau, ku Arkhimedes azui Syracusaen portas äijän vivun mehanizmua noston kebjendämizekse da jygielöin gruuzoin vedämizekse. Hänen keksittyy arhimedan vintua vien ammuldamizekse tässäh käytetäh Jegiptas. 
Tiähtientiedo.
Arkhimedes rakendi planetuarien – ”ilmusfieran”, kudaman liikkujes sai kaččuo, kui liikkuu viizi planiettua, Päiväzen da Kuudamazen nouzuu, Kuudamazen vaihtokauzii da pimendyksii, niilöin mollembien häviendiä taivahanrannan tuakse. Arkhimedes tutki myös planiettoin välii.
Leonhard Euler

Leonhard Euler (15. sulakuudu 1707 – 7.(18.) syvyskuudu 1783) oli švetsuarielaine, germuanielaine da ven’alaine matemuatiekku da mehaniekku, kudai luadi ylen suuren ruavon nämmien tiedoaloin kehittämizekse. Häi tutki myös fiziekkua, tiähtientieduo da toizii tiedoaloi. Euler on enämbi migu 850 tiedoruadoloin kirjuttai, niilöin joukos on kaksikymmen perinpohjastu da perustehellistu monogriefiedu. Euleran tutkimukset koskietah matemuatiekan anualizua, differentsiualugeometriedu, numerualoin teouriedu, lähimiäräzii lugemizii, ilmumehaniekkua, matemuattistu fiziekkua, optiekkua, ballistiekkua, laivoinrakendamistu, muuzikan teouriedu da toizii aloi. Häi syvästi tutki liečetieduo, hiimiedy, kazvitieduo, ilmassovvandua, muuzikan teouriedu, äijii jevroupan da muinazii kielii. Euler oli Piiterin, Berlinan, Torinan, Lissabonan da Bazelin tiedoakadeemieloin akadiemiekku, Pariižan Tiedoakadeemien ulgomualaine ozanottai. 
Vähimilleh puolen elokses Euler eli Ven’al, kus luadi arvokkahan panoksen ven’alazen tiijon perustamizeh. Vuvvennu 1726 händy kučuttih ruadamah Piiterih, kunne häi muutti vuvven peräs. Vuozinnu 1726-1741, myös vuvves 1766 algajen häi oli Piiterin Tiedoakadeemien akadiemiekannu. Vuvven Ven’al olduu häi jo hyvin maltoi ven’an kieldy da erähii omii kirjutuksii (semmite opastuskniigoi) julgai ven’akse. Enzimäzet ven’alazet akadiemiekat-matemuatiekat (S. Kotel’nikov) da tiähtientiijustelijat (S. Rumovskii) oldih Euleran opastujat. Hänen jälgelästy vie tässäh eläy Ven’al.
Gottfried Leibniz

Gottfried Leibniz (21. kezäkuudu (1. heinykuudu) 1646 – 14. kylmykuudu 1716) oli saksonalaine filosouffu, lougiekku, matemuatiekku, mehaniekku, fiiziekku, juristu, histouriekku, diplomuattu, keksii da kielentutkii. Häi oli Berlinan Tiedoakadeemien perustai da sen enzimäine prezidentu, Frantsien Tiedoakadeemien ulgomualaine ozanottai. 
Tärgevimät tiedosuavutukset.
Leibniz iče Newtonas rippumattah luadi matemuatiekan anualizan – differentsiualu- da integrualulugemizen. 
Leibniz on kombinatouriekan tiedoalannu alguhpanii. 
Häi luadi pohjan matemuatiekan lougiekale. 
Sellitti kaksikerdazen sistieman lugemizen numerualoinke 0 da 1. 
Mehaniekas otti käyttöh ”elävän väen” ellendyksen da kirjutti energien säilyttämizen zakonan. 
Psiholougies Leibniz kehitti ajatustu ičentundemattomas psiihizes elokses. Häi on XVII vuozisuan filosoufien loppuhpanijannu da germuanielazen klassizen filosoufien ielolijannu, filosouffizen sistieman – monadolougien – alguhpanijannu. 
Leibniz arbai, ku yhtet energiet muututah toizih, nenga sellitti fiziekan tärgevimän pritsipan – ”vähimäzen tevon pritsipan”. 
Häi enzimäine kiändyi Ven’an vallasolijan tsuaripolven rodivundan kyzymyksih. Enzimäine germuanielazes histouriogruaffies kiinnitti huomivuo sih, ku kieliprobliemat da genealougii ollah kiini toine toizes. Häi perusti kielien histouriellizen rodivundan teourien da azui niilöin genealougizen lajittelun, oli germuanielazen filosouffizen da tiijollizen sanaston luadii.
Al-Khwarizmi

Al-Khwarizmi on keskiaijan IX vuozisuan eräs kuulužimis tiedomiehis, matemuatiekku, tiähtientiijustelii, muantutkii da histouriekku. 
Elos.
Tieduo tutkijan elokses on säilynyh ylen vähä. Arvatah, ku häi oli roinnuhes Hivas vuvvennu 783. Hänen roindumuannu on Horezm, kudai kuului nygözen Uzbekistuanan da erähih Turkminien mualoih. Tutkijan kuolenduvuvvennu pietäh 850 vuottu. 
Tiedoruado.
Al-Khwarizmi oli roinnuhes tiijon da kul’tuuran tärgielöinny nosto- da kehitysvuozinnu. Roindumual häi tuttavui indielazeh da gretsielazeh tiedoh, ruadamah Bagduadah tuli jo opastunnuonnu da maltajannu tutkijannu. Sie häi eli da ruadoi enimän omas elokses da halif Al-Mamunan aigah (813-833) oli ”Viizahuon koin” piälikönny. ”Viizahuon kodi” oli kui Tiedoakadeemii, kus ruattih tiedomiehet Siiries, Jegiptas, Persies, Horasanas da Maverannahraspäi. Sit oli suuri kirjasto, kus ruokos oli vahnua kirjutustu, da observatourii. Sit arabien kielele kiännettih monii gretsielazii filosouffizii da tiijollizii ruadoloi. Al-Khwarizmi kyzyttih luadimah instrumentoi muan tilavuksen da piduhuon ymbärysmiäriämizekse. Arvatah, ku vuvvennu 830 Al-Khwarizmi kirjutti enzimäzen tundietun arabielazen traktuatan algebras. 
Suavutukset.
Al-Khwarizmi enzimäine ezitti algebrua iččenäzenny tiedoalannu liinii- da nellikköuravnenieloin laskendas, luadi nämmien uravnenieloin lajittilun. 
Tiedomiehen ruavot arabien kielespäi kiännettih latinan kielele, sit uuzile jevroupan kielile. Niidy otettih matemuatiekan opastuskniigoin pohjakse. 
Tiähtientiijos tiedomies kirjutti äijy hyviä tutkimustu. Niilöis häi saneli kalenduarois, planietoin sijoittumizen miäriändäs, luadi astrolougizii taulukkoloi, sellitti kuudamazen nägevytty. 
Muantiijon alal Al-Khwarizmi kirjutti ”Muan kuvuamizen kniigan”. Sit oli muailman kuvuamistu, kartu da tärgielöin kohtien koordinuattoin luvettelo.
Michel de Montaigne

Michel de Montaigne (28. tuhukuudu 1533 – 13. syvyskuudu 1592) on frantsielaine Renessansan aigukavven kirjuttai da filosouffu, Koittehet-kniigan kirjuttai. 
Opastus.
Sai hyvän opastuksen kois, sit loppi kolledžan da rodih juristakse. 
Tiedoruado.
Sud’d’an ruavon jätettyy, 1572 vuvvel 38 vuvven ijäs, Montaigne rubieu kirjuttamah ”Koittehii”. Sen enzimäine painos kahtennu kniigannu nägi päivänvalgien vuvvennu 1580. Ven’ankielizen vuozinnu 1954-1960 painetun ”Koittehien” kiännöksen pohjannu on kniigan jo nelläs painos. ”Koittehis” on kirjuttajan iččeh tunnustuksii da ristikanzan hengen luonduo kuvuamizii. Kirjuttajan mugah, joga ristikanzas kuvastuu kai rahvaskundu. Häi otti ezimerkikse oman ičen, erähänny rahvaskundah kuulujannu, da ylen tarkah tutki omii hengellizii liikundoi. 
Tiedomiehen filosouffistu kandua sanotah skeptitsizmakse, ga hänel se on omua periä. Montaignen skeptitsizmu on eräs eloksen skeptitsizman, kudaman pohjannu on eloksen kargei kogemus da ristikanzoih pettymine, da filosouffizen skeptitsizman sevoiteh, jälgimäzen pohjannu on luja mieli ristikanzan tiedoloin pravvattomuos. Monipuoližus, hengelline tazapaino da terveh mieli pellastetah tiedomiesty mollembien skeptitsizmoin jyrkis reunimazis ellendyksis. Montaigne tunnustau ičensuvaičuksen ristikanzan tegoloin da ruadoloin piälimäzekse syykse da häi ei paheksi sidä, hänen mugah se on luonnolline da kai tarvittavugi ristikanzan ozakse, sendäh ku ruvennou ristikanzu ottamah vastah vierahii interessoi kui omii rouno, sit häi ei rodei ozakkahakse da ei sua hengele hoivua da rauhua.
Hämähäkit

Hämähäkit () ozajalgazii. 
Hämähäkkiluokis on syöjy tiedoloimyö toizen merkičys. Hämähäkit eletäh kaikkiel niidy kerävyy 42 tuhattu da vie läs 1,1 tuhattu jiänöksien löyttylöi. Tiedomerkičyksen nimi on- apahnologija.
Midä syöy.
Kogo hämähäkkilöin joukot ollah pedosyöjät. Syvväh enimyölleh syöii
Niidy tabaillah verkoloih. Enzimäi tavatun syöjän tappau myrkyl, työndäy syöjäh syömizensulattajua mehuu. Ajjan mendyy (voibi olla 2-3 čuassuu) hämähäkki imöy sen kaikkineh.
Merkit.
Voijah olla hämähäkit ylen pienet vaiku milimetrin oza ihan 10 santimetrissah.
Pienin hämähäkki – Patudigus voibi olla o,37 milimetrii.
Suurembat hämähäkit – pticeedi terafoza Blonda rungonpitkevys – 9 santimetrii, a jalloin pitkevys – 25 santimetrii.
Edenöit

Edenöit ollah mahajalgazet, (, grek. γαστήρ – «pöčöi», πούς - «jalgu»). Enimät ollah mal'uskuperehien, kudualoi kerävyy 110 tuhattu luaduu. Ven'an mual niidy on 1620 luaduu. Niilöis on yksi merkičys – kiändyö peittohuavol 180 gruadusil, enimät edenöit kannellah kovuakuordu.
Eländy.
Ennen edenöit elettih suoluvies merel, a sit muutettih puhtahah vedeh da muale.
Erähät niis eletäh parazitoinnu.
Net vie eletäh akvariumois, čomendajannu kogo akvariuman ekzotiekkua.
Pin'oit

Pin'oit () – perehjoukko kaksisiivizii syöii, ollah (Nematocera) pitkyusazien joukko-gnuusoin joukko.
Erimerkičys niilöin on suulois: ylä da ala huulet on vönytetty, kuduat kerävytäh futl'uaroih, sinne synytäh pitkät da hoikat nieglat (kaksi puarazet).
Leuguluut.
Ižä-pin'oloil ei niidy ole, net ei malteta purta. Pin'oloi toukot(ličinkat) eletäh seizojas vies( lambilois). Pin´oloi jiänökset on ylen ammuzet.
Nygyaijal niilöi on 3000 luaduu da 38 pereh eriluaduu.
Varavo rahvahal.
Pin'oit kannellah infecieloin mikroboi: Malárien, keldazen lihoratkan da eriluaduzii encifalittoi. Mal'arijan infekcieh vuvves kuolou kaksi millionua hengie. Niilöin purendu kandau ristikanzoil allergiedu se on reakcii pin'oloin purendah.
David Hume

David Hume (7. oraskuudu (26. sulakuudu) 1711 – 25. elokuudu 1776) oli šotlandielaine filosouffu, empirizman, psiholougizen atomizman, nominalizman da skeptitsizman ezittäi; erähien tutkijoin mugah agnostiekku; ekonomistu da histouriekku, Šotlandien Tiijonandamisaijan eräs suurimis ezittäjis. 
Opastus da tiedoruado.
Nuorete Hume kävyi Edinburgan yliopiston luvendoloile, kus sai opastuo oigevustiijon perustehet da muinas-gretsien kielen. Vuvvennu 1726 omahizien käskendäs häi jätti yliopiston, heijän mugah Davidas pidi tulla hyvä advokuattu.
Vie nuorennu Humel oli kiinnostus filosouffieh da literatuurah. Häi äijän mietti moralin kyzymyksis da 20 vuvven ijäs rubei kirjuttamah omii mielii uskondos, ga jällespäi polti tetratin, kudamah kai kirjutti. Omat tahtottih, ku David ruadas oigevustiijon alal, ga händy viettih omah puoleh Ciceron da Vergilius. Liijallizen älyruavon periä Humen tervehys paheni da häi siirdyi toizeh ruadoh. Vuvvennu 1734 Hume muutti Bristolih, kus oppi ruadua kaupputalois, ga sentämän kuun mendyy ellendi, ku se ei ole hänen ruado. Sammannu vuon Hume lähti kolmekse vuottu Frantsieh Pariižah da Reimsah. Kaksi vuottu häi oli La-Fleš-školas, kus omal aigua opastui R. Dekart. 
Roindumuale tulduu häi rubei filosouffakse. Vuvvennu 1738 oli painettu ”Traktuatan ristikanzan luonnos” kaksi enzimästy ozua. Hume enne kaikkie šeikuičči sit tiedoloin tovelližuttu da varmuttu niilöis. Humen mugah tiedoloin pohjannu on kygy, nero, kudai iččenäh on vastahottamizien (mielikuvien, tundoloin da affektoin) sevoiteh. Traktuatan toine oza oli omistettu psiholougizile affektoile. Vuvven peräs nägi päivänvalgien kolmas oza, kudamas Hume šeikuičči moralii. 
Vuozinnu 1741-1742 Hume julgai Moralin da poliitiekan kuvaukset -kniigan. Sen jälgeh häi rodih tundiettu da kuulužu. 
1750-luvul Hume kirjutti Anglien histouriedu. Tämä ruado nostatti vihua hänen kohtah anglielazien, šotlandielazien, irlandielazien, kirikköh kuulujien, omanmuanšuvaiččijoin da toizien keskes. Ga jälles ”Anglien histourien” toizen ozan painandua vuvvennu 1756 rahvaskunnan mieli muutui da jo toizien ozien julgavot löyttih omat lugijat ei vaiku Anglies, ga kogo manderel. Kaikkiedah Hume kirjutti tämän kniigan kuuzi ozua. 
Jo vuvvennu 1751 Hume tunnustettih kirjuttajannu Edinburgas. Vuvvennu 1752 Juristoin yhtistys valličči händy Advokuattoin kirjaston (nygözen Šotlandien Kanzallizen kirjaston) kaiččijakse. 
Vähästy enne kuolendua Hume kirjutti ”Omaeloskerran”. Sit häi kirjutti omas ičes, kui leppeisydämellizes, avvonazes, paginakkahas da vesseläs ristikanzas, kudamal on himuo literuatuurukuulužuoh, kudai tottu paisten ”nikonzu ei kovendannuh minun syväindy, kaččomattah monih ozattomuksih”.
Adam Smith

Adam Smith (5. (16.) kezäkuudu) 1723 – 17. heinykuudu 1790) on šotlandielaine ekonomistu, filosouffu-etiekku, eräs nygyaigazen ekonomiekan teourien alguhpanii. Smith oli enzimäzii, ken kiändyi David Humen opastuksih. 
Smith 14-vuodizennu rubei opastumah Glazgon yliopistos. Vuozinnu 1740-1746 häi oli Oksfordan yliopiston opastujannu, kus tuttavuigi David Humen filosouffieh. Vuvvennu 1751, jälles anglielazen literatuuroin luvendoloin piendiä, häi rubei opastamah Glazgon yliopistos lougiekkua, sit moralistu filosouffiedu. 
Moralizien tundoloin teourii -kniigu, kudai nägi päivänvalgien Londonas vuvvennu 1759, on eräs kuulužimis da tärgielöis Smithan tevoksis. 
Vuvves 1763 Smith matkustelou Jevroupas. Frantsies häi tuttavui da äijän vastavui Dalamberon, Gol’bahan, Gel’vetsien, Vol’teran kel, ekonomistoinke – fiziokrattizen teourien alguhpanijoinke. Vuozinnu 1960 Smith kirjutti äijän filosouffizii, niilöin joukos naturfilosouffizii probliemoi koskijoi kuvauksii. Net nähtih päivänvalgien vaste Smithan kuolendan jälles. 
Šotlandieh tulduu Smith kirjutti oman tärgevimän ruavon ”Kanzoin rikkahuon luonnon da syylöin tutkimus”, kudai piäzi ilmah Londonas vuvvennu 1776.
Vuvves 1777 algajen Smith oli kuningahan sluužbas tullikomissien ruadajannu.
Kuoli Edinburgas.
Immanuel Kant

Immanuel Kant (22. sulakuudu 1724 – 12. tuhukuudu 1804) oli germuanielaine filosouffu, germuanielazen klassizen filosouffien alguhpanii, Tiijonandamisaijan da Romantizman rajal ruadanuh. 
Opastus da tiedoruado.
Kant opastui arvokkahas Collegium Fridericianum –gimnuazies. Vuvvennu 1740 piäzi opastumah Königsbergan yliopistoh. Tuatan kuolendan periä Kantal pidi jättiä opastundu da ruveta avvuttamah perehty, sendäh kymmenekse vuottu häi rodieu kodiopastajakse Judšenas. Juuri sil aigua, 1747-1755, häi kirjutti da julgai oman kosmogounizen ennustusmielen Päiväzen sistieman rodivundas alguperäzes uvus. 
Vuvvennu 1755 Kant väitti douhturikse, mi andoi hänele mahton opastua yliopistos. Kantal algavui sit 40 vuottu kestänyh opastajan ruado.
Seiččeivuodizen voinan aigah (1758-1762) Königsberg, kus eli da ruadoi Kant, kuului Ven’ale. Se aigu filosouffah niškoi oli vähäproduktiivine, häi kirjutti vai erähii muansäräityksii koskijoi kuvauksii. Voinan jälgehine aigu, vastukarai, oli hyövykäs, Kant piästi ilmah äijän tiedokirjutustu. 
Kantan ruavos vuottu 1770 pietäh ”kriittizen” kavven alguvuvvennu. Sinävuon 46 vuvven ijäs händy pandih Königsbergan yliopiston lougiekan da metafiiziekan professorakse, kus häi vuodessah 1797 pidi eriluaduzii luvendoloi – filosouffiedu, matemuatiekkua da fiiziekkua koskijoi. 
Sil aigua Kant kirjutti omat perinpohjazet ruavot, kudamien hyvyös häi sai XVIII vuozisuan kuulužan da arvokkahan ajattelijan nimen da kudamat ylen äijäl vaikutettih muailman filosouffizen ajattelun tulieh kehitykseh:
Kant luadi pohjan elättimuailman sugupolvilajittelule, kehitti mielen rahvasrovun luonnollizes kehitändäs, tutki nouzu- da laskuvezilöi.
John Mill

John Stuart Mill (20. oraskuudu 1806 – 8. oraskuudu 1873) oli brituanielaine filosouffu, sotsiolougu, ekonomistu da poliitiekan alal toiminuh. Luadi suuren panoksen yhteiskundutiedoh, politolougieh da poliittizeh ekonoumieh. Mill on eräs liberalizman suuris alguhpanijois. Häi puolisti personualizen vällyön kontseptsiedu rajattomua valdivollistu tarkastustu vastah. Mill on ulitarizman kannattai. On olemas mieli, ku Mill on XIX vuozisuan anglielazis filosoufois kuulužin. Erähinny vuozin Mill kuului Brituanien parluamentah. 
Opastundu.
Mill lapsennu oli rakas opastumah da hänel oli neruo sih. Kolmevuodizennu häi rubei opastumah klassistu gretsien kieldy, kuvven vuvven mail iče kirjutti histouriedu koskijua ruaduo. Kymmeneh vuodessah häi ehti lugie Platonan kuuzi dialougua, 12-vuodizennu rubei opastumah korgevimua matemuatiekkua, hiimiedy, lougiekkua da poliittistu ekonoumiedu. 
Suurimat ruavot.
”Vällyöh nähte” (1859), ”Ulitarizmu”, ”Lougiekan sistiemu” (1843) ollah hänen tärgevimät ruavot filosoufien alal. 
Poliittizen ekonoumien perustehet -kniigu jullattih vuvvennu 1848. Kniigan piäozat on omistettu tuotandole, jagamizele, vaihtamizele, kapitalizman progresale da valdivon roulile ekonoumiekas. 
Poliittizet nägemykset.
Mill kaikel väil puolisti sanan vällytty da vastusti tsenzuurua. Häi oli demokruatien teorietiekku, kui poliittizen, mugai ekonoumiekallizen. Mill kritikuičči buržuaznoin muailman pahoi puolii – rahvahan eriarvožuttu, dengoin kul’tua, ruadajan rahvaspuolen madalua elostazuo. 
Mill oli enzimäine parluamentah kuului, ken nosti kyzymyksen naizien valličusoigevukses.
Mehiläine

Mehiläine, kimaleh () – kuuluu lendelijoin syöjypereheh. Sil on eriluaduine maha, korrenjytys da välinahkazenke. Rodnikse kuulutah kudžoit da amburjazet.
Kimalehii on 21 tuhatu luaduu da 520 kimalehien roduu. Eletäh kaikkiel vaiku Antarktiidal niidy ei ole. Kukkazien nektuarat da niilöin pölyzet ollah parahannu syömizenny kimalehil. Nektuaru andau niile energiedy, a pölyzet – valgijastu. Kimalehel on pitkäččy kiärzäine(hobottaine), kuduan vuoh imöy nektuarua kukkazispäi. Niile ollah vie usat-antennat, kudualois on13 segmentua-ižäkimalehil da 12 – emäkimalehil. Ižäkimalehis on vie muutoksii 11 libo 12 usazis Systropha, 12-ozastu – erähis Euruglosina, Pasites, Biastu da muudu.
Čirkat

Čirkat () ollah oigeisiivizet perehpiäle olijat syöjät, pitkien usienke, yksinäzet senmoizet perehjoukos. Niidy on 6800 luaduu kaikkiel, ilmai Antarktiidua.
Piä on eriluaduzen kullykanke, painettu ku mädžötetty mollembis puolis, vie piä voibi erähil olla konusannägöine. Luapat – nelliozazet. Eziselläs ollah kullykkuluaduzet lopastit, voijah net olla alembi.
Ižä čirkal siivien piäl on cirizendy pilli.
Brusakat

Brusakat () ollah syöjien perehjoukko brusakkuluaduzien riävyl, niilöin riädyh kuulutah enämbi 7570 brusakkuluaduu da 2900 – termitoin luaduu, kudualoi nygözelaijal pietäh brusakoin perehjoukos.
Rungo on ihan ku täpytetty ovualu, pitkevys – 1,7- 2 santimetrii, voijah olla suurembat – 9,5 cm.
Piä kolmikon libo syväimen nägöine, se on vie katettu suojusselgy nävöl. Suu on grizijoin luaduu. Niilöin leuguluut ollah ylen vägevät, katettu monil piidoloil.
Fernan Magellan

Fernan Magellan (port. Fernão de Magalhães) (20. kylmykuudu 1480 – 27. sulakuudu 1521) oli portugualielaine da ispuanielaine merdy kulgii. Häi oli enzimäine, ken kierdi muailman ymbäri. Magalhães avai salmen, kudai myöhembä sai hänen nimen. Oli enzimäine jevrouppalazis, ken kulgi merdy myöte Atlantiekas Tyyneh valdumereh. 
Matku muailman ymbäri.
Syvyskuun 20. päivänny 1519 Magellanan viizi laivua lähti merikulguh. Net kierrettih Suvi-Amieriekan päivännouzurannan. Kevätkuul 1520 erähät merimiehet tahtottih lähtie iäre Ispuanieh, ga Magellanal puutui rauhoittua vastahnouzijoi. Oraskuul 1520 kaimattih yksi laivu, sendäh matkua jatkettih nelläl laival. Syvyskuul matkailijat tuldih salmeh, kudai jällespäi sai Magellanan nimen. Sen jälgeh piästih Tyyneh valdumereh, kudamua sit kulgiettih enämbän kolmie kuudu.
Filippinoin suariloile tulduu (net myöhembä suadih oma nimi) Magellan tahtoi suaha paikallistu rahvastu Ispuanien korolin vallan uale. Borčas kandueläjienke 27. sulakuudu 1521 Magellanua tapettih. Magellanattah jiännyöt laivat piästih Molukon suariloile, kus ostettih mavustehtu. Suariloilpäi lähti vaiku kaksi laivua. Enzimäine lähti päivännouzuh, ga sil pidi kiändyö järilleh suariloile, kus matkumiehii otettih kiini portugualielazet korolin käskys da sanottih Magellanua pettäjäkse. Vai yksi laivu ”Viktorija” tuli roindumuale Afriekan kierrettyy.
Perikles

Perikles (494 vuvven mail – 429 enne meijän aijanluguu) on afinalaine valdivonvallas ruadanuh, eräs afinalazen demokruatien alguhpanijois, kuulužu paginanpidäi da vojennoi piälikkö.
Perikles rodivui Afinoih aristokruatoin pereheh. Aktiivizen poliittizen ruavon algoi, konzu rodih erähän poliittizen joukkovehen piälikökse. Omah aristokruatoin suguh kačomattah, häi oli demokruatien kannattai. Konzu Perikles huavai lähtie Kimonua vastah, kudai oli aristokruatoin joukkovehen piälikönny, hänele pidi rahvahan kannatustu. Kimonan iäre ajettuu vuvvennu 461 enne meijän aijan luguu Perikles rodih erähänny vaikutusvaldazimis poliitiekois Afinois da ottavui uvvistuksien piendäh. Nämmä reformat oldih tärgei aigu afinalazen yhteiskunnan demokruattizekse tulendas. Perikles oli sidä mieldy, ku pidäy ottua čottah kaikkien afinalazien interiessoi, midä ei ruadanuh hänen vastustai Fukidid, Kimonan jatkai, kudai kačoi vaiku aristokruattoih. 
Fukididan iäre ajettuu Perikles tozidielos rodih Afinoin piälikökse da oli linnan vaikutusvaldazin da arvovaldazin poliitiekku. Demokruatien paras aigu oli yhtel aigua yhten valdivonvallas ruadanuon aigu. Perikles nosti da kehitti Afinoin merivägie, čomendi linnan, semmite Akropolin, kuulužil rakenduksil (Parfenon, Propileit da muut). Linnu Periklesan aigah oli kehitynnyzin talovuon da kul’tuuran puoles. Hänen aigah Afinat oldih talovuon, poliitiekan da kul’tuuran suurimannu keskuksennu ellinoin mieros. Sih aigah Afinoin vaikutusvaldu levii loitokse da Perikles varustihes voinah Spartanke. 
Vuvvennu 431 algavui Peloponessan voinu. Periklesan hyvän vallitun strateegien hyvyös afinalazet voidih vastustua spartalazii, ga linnas algavunnuh kulgiitaudi segoi Periklesan kai pluanat. Häi rubei kaimuamah omua vaikutusvaldua linnas da vuvvennu 429 enne meijän aijanluguu kuoli, toinah kulgiitaudihgi. Hänen kuoltuu loppih Periklesan aigu, Muinais-Gretsien paras aigu kehityksen puoles.
Anna Netrebko

Anna Netrebko (on roinnuhes 18. syvyskuudu vuonnu 1971, Krasnodar, Nevvostoliitto) – ouperan pajattai. 
Stuudiial'bomat.
Aleksanderi Suuri

Aleksanderi Suuri (20. (21.) heinykuudu 356 – 10. kezäkuudu 323 enne meijän aijanluguu) oli Makedounien tsuari vuvves 336 enne meijän aijanluguu algajen, Argeadoin suguh kuulunuh, vojennoi piälikkö, muailman valdukunnan perustai, kudai hänen kuolendan jälles levii. Ven’an histouries händy tundietah Aleksandr Makedonskoinnu. Vie antiekan aigua Aleksanderii ruvettih tundemah erähänny kuulužimis vojennolois piälikkölöis histouries. 
Aleksanderi Suuri piäzi valdah 20 vuvven ijäs tuatan Makedounien tsuarin Filipp II kuoltuu. Silloi häi turvai Makedounien rajat pohjazes da loppi Gretsien valloittamizen vastahnossuon Fivi-linnan hävitändäl. Vuvven 334 enne meijän aijanluguu keviäl häi algoi legenduarizen vojennoin pohodan Päivännouzuh da seiččemen vuvven aigah valloitti Persien imperien. Sit häi algoi Indien valloittamizen, ga pitkyaigazes pohodas väzynyzien saldatoin vuadimukses perävyi.
Aleksanderin perustetut linnat, kudamat meijän aiguagi ollah suurimat monis mualois da gretsialazien uuzien mualoin valduamine Aazies avvutettih gretsielazen kul’tuuran levittämizele Päivännouzus. 
Läs 33 vuvven ijäs Aleksanderi Suuri kuoli pahah taudih Vavilonas. 
Kerras hänen imperii oli juattu hänen vojennoloin piälikkölöin keskes da monii vuozikymmenii oli voinii heijän välil.
Julius Caesar

Julius Caesar (12. heinykuudu 100 enne meijän aijanluguu – 15. kevätkuudu 44 meijän aijanluguu) on muinasriimalaine valdivonvallas da poliitiekas olluh, vojennoi piälikkö, kirjuttai. Oli konsulannu vuozinnu 59, 48, 46, 45 da 44 enne meijän aijanluguu, diktuattorannu vuozinnu 49, 48-47 da 46-44 enne meijän aijanluguu, suuri pontifiekku vuvves 63 enne meijän aijanluguu algajen. 
Vahnah patritsianskoih suguh kuulujannu Caesar toine toizele peräh sai kaikkii tavallizii riimalazii virgoi da sai ičele kuulužan nimen konservatiivizien senuattoroinke vastustamizis. Vuvvennu 60 enne meijän aijanluguu perusti enzimäzen triumviratan – kolmikkoliiton – vie kahten vaikutusvaldazien poliitiekoinke – Gnaeus Paompeisus Magnus da Marcus Licinius Crassus. Vuvves 58 enne meijän aijanluguu algajen enämbi kaheksua vuottu oli nygözien Šveitsuarien, Frantsien, Belgien, Germuanien da Velikobrituanien alovehil Gallicuman voinal, kudaman jälles liitti Riimskoih imperieh vägi suuren alovehen Atlantiekan valdumerespäi Reinassah da sai ičelleh nerokkahan vojennoin piälikön kunnivon. Allus 49 vuottu enne meijän aijanluguu algoi kanzallizen voinan, sendäh ku ei voinnuh piästä sobuh senuattoroinke moizis dielolois, kui hänen järilleh tulendu Riimah da suvvon koskemattomus virgurikoksis (valličendois elol muanitandas, virginiekoile kädehandolois, sobimuksien rikondas, vägivallas da toizis). Nelläs vuvves Caesar pergi senuatan kannattajat Itualies, Ispuanies (kahteh kerdah), Gretsies da Afriekas, myös häi pergi Egiptan da Pontan halliččijoin voiskat. 
Caesar oli armahtuksen poliitiekan kannattai, ga samal aigua kuaznii monii omii piävastustajii. Tävvelleh voiton suaduu häi otti iččeh käzih konsulan vallan da diktuattoran erivallan (jälgimäi kogo ijäkse virrannu), pidi uvvistustu yhteiskunnan kaikis puolis. Caesarii vie eläjes ruvettih pidämäh jumalannu, voittajan vojennoin piälikön imperuattoru-arvonimi rubei kuulumah hänen nimeh. Caesarin tapettuu hänen omahine Gaius Octavius otti hänen nimen da sai enimän hänen perindön perindöbumuagan mugah. Tuliel hänes rodih enzimäine imperuattoru.
Caesaris oldih eri mieldy eläjes da tämä säilyi Riiman imperien aigahgi: hänen nimie da kunnivuo kaikelleh puhtastettih halliččijoin kannattajat, a vastustajat kiitettih hänen tapettuloi da peittoliittolazii. Tundietunnu Caesar oli Keskiaigua da Uvven aigua. Paiči poliittistu da vojennoidu ruaduo Caesarii tundietah kirjuttajannu. Häi kirjutti prostoih da selgieh luaduh, sendäh hänen kirjutuksii pietäh muinas-riimalazen literatuuran klassiekannu da niidy käytetäh latinan kieleh opastandas. Caesarin nimeh liitetäh kaizer- da tsuari -arvonimet, myös seiččemenden kuun nimi monis kielis – ijul’.
Bratisluavu

Bratisluavu (enne vuottu 1919 - Prešporok, Pressburg, Požon', keskiaijal - Istropolis) – on linnu Keski-Jevroupas - Slovakien piälinnu, vuozinnu 1541-1684 oli Vengrien piälinnannu. Linnas eläy läs 460 tuhattu hengie.
Bratisluavu da Vena ollah lähimäizet toine toizelluo Jevroupan piälinnat (niilöin keskes on 55 km). Bratisluavu on muailman ainavo piälinnu, kudai rajoittuu kahten muan - Avstrien da Vengrien kel. Bratisluavas olii Kopčanskaja-piha siirdyy Avstrien Kitzee-kylän Landesštrasse-pihah; Venan tie siirdyy Avstries olijah Pressburg-štrasse-pihah. Enne vuottu 1936 Bratisluavaspäi Venah voi piästä linnan tramvain avul.
L’ubl’ana

L'ubl'ana on Slovenien piälinnu. Sie eläy 258,9 tuhattu hengie (2014), 13 % muan rahvastu.
L'ubl'ana on muan poliittine, ekonoumiekku- sego kul'tuurukeskus. Sie on L'ubl'anan yliopisto, kudamas opastuu enämbi 50 tuhattu hengie.
L'ubl'anas on Grad-linnu, sen ual on Vahnu linnu. Voi nähtä antiekallizii- sego keskiaigahizii rakenduksii, barokko-, modern -stilis olijoi rakenduksii da arhitektoran Iože Plečnikan (mennyön vuozisuan allun) rakenduksii.
Enzimäzes viijendeh vuozisadassah L'ubl'ana oli Riiman Emona-linnu, keskiaijan linnannu sidä tundiettih XII vuozisual. Vuozinnu 1335-1918 oli Laibah-linnannu Habsburgoin valdivos.
Bern

Bern on Šveicuarien piälinnu. Se on muan keskiozas, Al'pi-mägiharjandehen pohjazes, Aare-joven rannoil.
Bernas eläy 131,5 tuhattu hengie (2015), Bern on muan viijendekse suurin linnu.
Bern on Šveicuarien poliittine keskus, kus ollah haldivo, parluamentu da keskusbanku. Sie ollah sežo Kogo muailman poštuliiton piäkontoru sego Šveicuarien raudutiet.
Linnu on perustettu vuonnu 1191.
Kijev

Kijev () on Ukrainan suurin linnu da piälinnu. Se on Dnepr-joven rannal, Ukrainan keskiozan pohjazes. Kijev on muan kul'tuuru-, poliittine, sociualu-, ekonoumiekku-, transportu-, tiedo- da uskondokeskus. Kijevas eläy Jevroupan suurin oza rahvastu Stambulan, Moskovan, Londonan, Piiterin, Berlinan da Madridan jälles.
Jerevanu

Jerevanu () on Armienien suurin linnu da piälinnu, se on yksi vahnembis muailman linnois. Linnu on Ararat -alangon - Araksu -jogie myö - hurual rannal. Jerevanas eläy 1,068 miljonua hengie (2014). Linnan pinduala on 223 km². Jerevanu on poliittine, ekonoumiekku-, kul'tuuru- sego tiedokeskus da muan tärgevin transportukeskus. Jerevanas ollah 2 lendoazemua, metro, raudutieazemu.
Linnan korgevus on 900-1300 m meren pinnan piäl, Jerevanan oza on sijoitunnuhes tulimäin platol Ararat -alangon pohjazes.
Sugulaine

Sugulaine on hengilö, kudai on suguu toizele hengilöle. Samah suguh kuulujil on yhteizii ezivanhembii libo hyö ollah tuldu suguh venčan libo ottolapsekse ottamizen kauti. Sugulazet voijah kaččuo kui "biolougizennu (geneettizenny) rodn'uksennu" muga i nualoinnu "sotsializennu roulinnu", kudaman mugah ristikanzat vietäh iččie toizih näh omas kollektiivas.
Augustus

Octavianus Augustus (23. syvyskuudu 63 enne meijän aijanluguu – 19. elokuudu 14 meijän aijanluguu) on muinas-riimalaine poliitiekku, Riiman imperien alguhpanii, 13 kerdua oli konsulan virras, algajen 12 vuvves enne meijän aijanluguu oli suuri pontifiekku , algajen 23 vuvves enne meijän aijanluguu hänel oli tribuunan täyzivaldažuzii, vuvvennu 2 enne meijän aijanluguu sai ižänmuan ižä (pater patriae) -kunnivonimen. 
Augustus oli roinnuhes ei kuulužah elokkahah pereheh, oli Caesarin omahine. Vuvvennu 44 enne meijän aijanluguu perindökirjazes Caesar otti händy poijakse da Augustus rodih Riiman tazavallan poliitiekan keskikohtas. Händy kannatettih äijät Caesarinke yhty mieldy olijat. Vuvvennu 43 enne meijän aijanluguu yhtes Mark Antounienke da Mark Lepidanke Augustus perusti toizen triumviratan – kolmikkoliiton – vastustastajii vastah. Marko Bruton da Sekst Pompein voitettuu kolmikko rubei jagamah valdua, se jagamine loppih Antounien da Augustusan välizeh voinah. 
Vuozinnu 27-23 enne meijän aijanluguu Augustus otti iččeh käzih monii tavallizii da ylimiäräzii virgoi, min hyvyös sai haldivoija Riiman valdivos avvonastu monarhiedu perustamattah. Uuttu valdivonvallan rakendehtu kohtah käytettih terminiä ”printsipat”, Augustus oli silloi enzimäine imperuattoru tämän sanan nygözes merkičykses. Vallas olles Augustus suurendi Riiman valdivon rajoi, sih ruvettih kuulumah suuret Reinan da Dunain, Ispuanien da Jegiptan, Iudein da Galatien alovehet. Tämä sai ruadua talovuon kehityksen, provintsieloin eloittamizen da vojennoin reforman hyvyös. Augustusan haldivoičendan aigah väheni senuatan vaikutus riimalazeh poliitiekkah, rodih da kazvoi imperuattoran kul’tu. Jälgimäzeh kuului erähän kuun avgustakse muutandu. Imperuattoral ei olluh poigua, sendäh vallas olles häi kačoi da šeikuičči monii hänen ruaduo jatkajii. Jälgimäi azetui omah poijindamah Tiberieh da Augustusan sugu oli vallas Riiman imperies vuodessah 68.
Winston Churchill

Winston Churchill (30. kylmykuudu 1874 – 24. pakkaskuudu 1965) oli brinuanielaine poliitiekku da valdivonvallas ruadanuh, Suuribrituanien piäministru vuozinnu 1940-1945 da 1951-1955, vojennoi, lehtimies, kirjuttai, Brituanien akadeemien kunnivojäsen (1952), kirjalližuon alal Nobelin palkindon suannuh (1953). Vuvvennu 2002 BBC:n pietyn kyzelyn mugah oli sanottu histouries kaikis suurimakse brituanielazis. 
Churchillin ruavol oli suuri merkičys kui Brituanien, mugai kaiken muailman poliitiekas. Yhtelläh sidä tänäpäi ellendetäh da arvostetah eri luaduh: yhtet ihaillah hänen poliitiekan rohkevuttu da tegoloi, toizii hänen ruado ilgeityttäy sendäh, ku Churchill oli sidä mieldy, ku muailmas vallas pidäy olla vaiku rahvastu valgiedu rahvasroduu. Kaččomattah sih, ku Churchill avvonazesti vastusti diktatuurua bojukentil, häi ei peittänyh omua mieldymysty Stalinan da Mussolinin ruadoh, hyöhäi hänen vallan aigah oldih totalituarizen vallan perustajat Nevvostoliitos da Itualies. 
Churchillin mustokse.
Syvyskuul vuvvennu 1973 Londonas parluamentan taloilluo oli avattu Churchillin mustopačas. Sen avajazis oli kuningatar Elizabeth II.
Churchillin nimen sai Suuribrituanien armien II Muailman voinan aigaine jygei jälguvägitanku. Se oli vähälykkyine luajindas da käytös. Churchill nagroi sendäh, sanoi, ku sil tankal on enämbi pahua puoldu, migu hänel ičel. 
Vuvvennu 1944 Avstralies Dandenong-puisto sai uvven nimen – Churchill – kuulužan poliitiekan kunnivokse. 
Churchillile on omistettu brituanielazet raududengat – vuozien 1965 (krounu – kuoltuu) da 2016 (50 vuottu kuoltuu). 
Churchillin hyvyönluajindufondu perustettih vuvvennu 1954 muailman liiton hyvyös hänen Nobelin palkindon suaduu, Churchill andoi vuitin eluo fondan kehittämizekse. 
Mieldykiinnittäjiä tieduo.
Churchillin imidžah kuului siguaru. Hänen elostu kirjuttajat lujoitettih, ku päiväs häi kurii 8-10 siguarua, sigarietoin kurinduahäi häi paheksi da pengoi. Rajoitukset da kiellot, kudamat oldih virrallizis pidolois kurindah niškoi, ei koskiettu händy. Churchill kurii vahnategi, igäh da liäkärilöin nevvoloih kaččomattah.
Adolf Hitler

Adolf Hitler (20. sulakuudu 1889 – 30. sulakuudu 1945) oli natsional-sotsializman alguhpanii da sen piälimäine kannattai, Kolmanden reihan totalituarizen diktatuuran alguhpanii, Germuanien natsional-sotsialistizen ruadopuolovehen piälikkö (1921-1945), Germuanien reihkatsleri (1933-1945) da f’uureru (1934-1945), Toizen muaiman voinan aigah Germuanien ammundutarbehien varustettuloin voimien ylimäine piälikkö (vuvven 1941 talvikuun 19. päiväs algajen). 
Hitleran ekspansiivine poliitiekku oli eräs piäsyylöi Toizen muaiman voinan syttymizele. Hänen nimeh liittyy moniluguzii rikoksii rahvaskundua vastah. Niidy natsistoin luajittuu oli kui Germuanies, mugai sen valloitettulois mualois, luguh ottajen Holokostangi. Kanzoinväline vojennoi tribunualu tunnusti Hitleran perustetut yhtistykset (SS, SD da gestapo) da natsistoin puolovehen johtokunnan iččenäh zakonanrikkojikse.
Nikolai Filatov

Nikolai Petrovič Filatov (karjalakse "Fil’oin Miikul") on tundiettu karjalaine raadivo- da TV-toimittai. Häi oli enzimäzii, ken Karjalan raadivos da TV:s rubei pagizemah omal muamankielel – karjalakse. Filatov on alalline Oma Mua -lehten kirjuttai. Miesty tutah nerokkahannu kiändäjänny, häi on kiändänyh karjalakse Karjalan Kanzallizeh teatrah niškoi moizet kuulužat ozutelmat, ku ”Pyhäžy dielo” da ”Hodari”. Filatov on Karjalan kul’tuurualan arvostettu ruadai. 
Rodivundu.
Nikolai Filatov on roinnuhes vuvvennu 1939 Priäžän čupun Haroilan kyläh karjalazeh pereheh. Hänel on Kolatsellän kylän paginluadu. 
Opastundu.
Opastui Kolatsellän školas. Opastundu seiččemendeh kluassassah oli kogonah suomen kielel, sendäh Filatoval on hyvä suomen kielen nero. Suomen kieleh opastundua Filatov jatkoi Petroskoin valdivoyliopistos suomen kielen ozastol, kunne piäzi opastumah vuvvennu 1956. Ehti opastuo kaksi puolenke vuottu, kui suomen kieli Karjalas kiellettih, opastundu da ruado kielel heitettih. Opastujat pandih opastumah ven’an kielen ozastole. Erähät yhtelläh jatkettih suomen kielen opastundua, heijän joukos oli Filatovgi. 
Ruado.
Nikolai Filatov ruadoi ven’an kielen da fiziekan opastajannu, oli Kolatsellän školan johtajannu. Ruadoh Karjalan raadivoh da TV:h mies tuli vuvvennu 1972. Toimittajan leivis häi oli kaksikymmen kuuzi vuottu. Sih aigah on ristin-rästin ajelluh Karjalan, pagizutannuh rahvastu, luadinuh äijän raadivo- da tv-ozutustu karjalan da suomen kielel. Tänäpäi Nikolai Filatov on penziel. Yhtelläh ruaduo karjalan kielen hyväkse jatkau. Kirjuttelou Oma Mua -lehteh, kiändäygi. Jo penziel olles Filatov kiändi karjalakse kuulužat Kanzallizen teatran ozutelmat ”Pyhäžy dielo” da ”Hodari”.
Michael Jackson

Michael Joseph Jackson (29. elokuudu 1958 – 25. kezäkuudu 2009), oli yhtysvaldulaine pajattai.
Šaijärvi

Šaijärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Segežan piirin Valdain kyläkunnan alovehel. 
Järven pinduala on 1,8 km². Järven pindu on 130,2 metrii korgiembi meren pindua. 
Järvespäi lähtöy Šaioja, kudai laskeh Neljärveh, sit läbi virduau Korosozerka-jogi, kudai laskeh Pullojärveh. Täs järves läbi virduau Sumajogi, kudai laskeh Vienanmeren Oniegan lahteh (Vienanmeren rannikko).
Šilosjärvi

Šilosjärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Segežan piirin Valdain kyläkunnan alovehel. 
Järven pinduala on 1 km², vezibasseinan ala on 41,3 km². Järven pindu on 119 metrii korgiembi meren pindua. 
Järves läbi virduau Šilosoja, kudai laskeh Uikujogeh.
Šobozero

Šobozero on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Segežan piirin Vojačun kyläkunnan alovehel. 
Järven pinduala on 3,4 km², vezibasseinan ala on 130 km². Järven pindu on 70 metrii korgiembi meren pindua. 
Järves läbi virduau Šoba-jogi, kudai laskeh Šavan’-järveh. Täs järves läbi menöy Vienan- da Baltiekkumeren kanualu. 
Järves voibi pyydiä siigua, haugii, särgii, ahvendu, lahnua, matikkua da kiiškoidu.
Šuminozero

Šuminozero on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Segežan piirin Mustankosken kyläkunnan alovehel. 
Järven pinduala on 2,2 km², vezibasseinan ala on 15,4 km². Järven pindu on 123,4 metrii korgiembi meren pindua. 
Järvespäi lähtöy Kondi-nimine oja, kudai laskeh Pugljärveh, sit läbi matkuau Pajudež- jogi, se laskeh Ylä-Onihmanjärveh, täs järvespäi vezi piäzöy Ala-Onihmanjärveh. Täs järvespäi lähtöy Onihmanjogi, kudai tulou Ondan viensäilytändykohtah, sit läbi virduau Ondajogi, kudai laskeh Ala-Uikujogeh.
Sunajärvi

Sunajärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Segežan piirin Valdain kyläkunnan alovehel. 
Järven pinduala on 22,4 km², vezibasseinan ala on 109 km². Järven pindu on 170,1 metrii korgiembi meren pindua. 
Järves läbi virduau Sumajogi, kudai laskeh Vienanmeren Oniegan lahteh (Vienanmeren rannikko).
Šura-Lambina

Šura-Lambina on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Segežan piirin Mustankosken kyläkunnan alovehel.
Järven pinduala on 1,2 km², vezibasseinan ala on 252 km². Järven pindu on 111,5 metrii korgiembi meren pindua.
Järves läbi matkuau Bistrica-jogi, kudai ottau oman allun Kučarves da laskeh Ondajogeh. Ondajogi laskeh Ala-Uikujogeh.
Airanne

Airanne on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Sortavalan piirin Sortavalan linnukunnan alovehel. Järven pinduala on 0,5 km². Järven pindu on 6 metrii korgiembi meren pindua. Järvespäi vezi piäzöy Karmalanjärveh. Vakkojogi yhtistäy järven Läppäjärvenke. Läppäjärvi laskeh Luadogah.
Ahvenjärvi (järvi)

Ahvenjärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Sortavalan piirin Haapalammen kyläkunnan alovehel. 
Järven pinduala on 1,7 km². Järven pindu on 6 metrii korgiembi meren pindua. 
Järves voibi pyydiä haugii, särgii, lahnua, matikkua, ahvendu da kiiškoidu. 
Järvespäi vezi piäzöy Luadogah.
Suurijärvi (Sortavalan piiri)

Suurijärvi (vahnu nimitys on Ala-Vieremä) on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Sortavalan piirin Haapalammen kyläkunnan alovehel. 
Järven pinduala on 0,6 km². Järven pindu on 78 metrii korgiembi meren pindua. 
Järvespäi vezi piäzöy Sahujogeh, tämä jogi laskeh Kiteenjogeh.
Valkealampi

Valkealampi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Suojärven piirin Loimolan kyläkunnan da Sortavalan piirin Värtsilän linnukunnan alovehel. 
Järven pinduala on 0,7 km². Järven pindu on 102,4 metrii korgiembi meren pindua. 
Lähin eländykohtu on Värtsilä, sissäh on 7,5 kilometrii.
Kangasjärvi

Kangasjärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Sortavalan piirin Haapalammen kyläkunnan da Suomen puolel Pohjas-Karjalas olijan Kiteen alovehel. 
Järven pinduala on 3,6 km², vezibasseinan ala on 388 km². Järven pindu on 67,4 metrii korgiembi meren pindua. 
Järven kauti menöy Ven’an da Suomen raja. Järves läbi virduau Kiteenjogi.
Karmalanjärvi

Karmalanjärvi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Sortavalan piirin Sortavalan linnukunnan alovehel. 
Järven pinduala on 2,4 km². Järven pindu on 6 metrii korgiembi meren pindua. 
Järveh laskeh Kiteenjogi. Järvespäi lähtöy Helylänjogi. 
Järves voibi pyydiä kuor´oidu, särgii, haugii, kuhua da ahvendu.
Kuhilaslampi

Kuhilaslampi on järvi, kudai on sijoitannuhes Karjalan tazavallan Sortavalan piirin Kaalaman kyläkunnan alovehel. 
Järven pinduala on 0,6 km². Järven pindu on 64,8 metrii korgiembi meren pindua. 
Järves läbi virduau Kiekuanjogi, kudai laskeh Jänisjärveh.
Astana

Astana () (endizet nimet – Astana, Akmolinsk, Celinograd, Akmola) on Kazahstuanan Tazavallan piälinnu vuvven 1998 kezäkuun 10. päiväs algajen. Akmolinsk sai linnan stuatusan 26. päivänny syvyskuudu vuonnu 1862. Sie eläy 1 350 228 hengie (2022). Astana on toine suurin linnu Kazahstuanas Alma-Ata:n jälles.
Astana on muan pohjazes ozas.
Pahomova, Maija F’odorovna

Maija F’odorovna Pahomova (31. heinykuudu 1926, Anuksenlinnu, Karjal – 12. heinykuudu 2003, Petroskoi, Karjalan tazavaldu) oli literatuurantutkii, literatuurukriitiekku, Karjalan literatuuran histourien da literatuurukosketuksien specialistu, vahnembi tiedoruadai.
Eloskerdu.
Maija F’odorovna Pahomova oli Kuujärven lyydiläzien perehespäi. 
Vuvvennu 1946 loppi Pedagouguinstituutan, vuvvennu 1950 loppi Karjalas-suomelazen valdivonyliopiston. Vuvves 1956 vuodessah 1983 A.M. Gor’koin nimie kandajan Muailman literatuuran instituutan aspirantuuran loppiettuu Maija F’odorovna ruadoi Kielen, literatuuran da histourien instituutas. Vuvvennu 1962 häi puolisti kandieduattudissertacien. Sen tiemu oli Gor’koin perindöt F. Gladkovan tuotandos. Maija Pahomova enämbäl kaikkie tutki suomenkielizen literatuuran histouriedu da nygytilua. Häi pani allun ”Karjalan literatuuruelaijan hrouniekale”, myöhembi oli sen tiedotoimittajannu. Pahomova oli Karjalan nevvostoliteratuuran histourien oučerkan kirjuttajien joukos, kirjutti kirjutuksii Lyhyöh literatuuruenciklopiedieh, Suuren nevvostoenciklopiedien kolmandeh painokseh sego Nevvostoliiton monikanzallizen literteratuuran histourii -nimizeh kniigah niškoi. Hänen avul päiväzenvalgien nähtih Karjalazen runohuon antolougii (1963)- da Frontuliinii vieri valgieloil kallivoloil -nimizet kniigat. Maija Pahomova kirjutti monogruafiet: ”Mihail Mihailovič Prišvin” (Leningruadu, 1970), ”Karjal nevvostokirjuttajien tuotandos” (Petroskoi, 1974), ”Nuorien literatuuroin eepossu” (Leningruadu, 1977), Karjalan nevvostoprouzan žanru- da stiiliečindy” (Petroskoi, 1981). 
Pahomova kirjutti äijän kniigua, kuduat oli omistettu karjalazel, suomi-ugrilazel da pohjas-ven’alazel literatuural. Vuvves 1956 häi kannatti Juakko Rugojevan, Antti Timozen, Vladimir Brendojevan sego toizien karjalazen literatuuran klassiekoin tevoksii. Häi puolisti karjalazii kirjuttajii da heijän tevoksii. Nygöi niil on suuri arvo. 
Äijän vuottu Maija F’odorovna pidi yhtevytty Mihail Mihailovič Prišvinan lesken Valerija Dmitrijevanke. Kezäl vuvvennu 1965 Pahomovan kučul Valerija Dmitrijevna Prišvina kävyi Karjalah. Häi tahtoi parembi ellendiä ”pöllättämättömien linduloin muadu”, kus hänen ukko sai innostustu kirjutusruadoh.
Maija Pahomova oli palkittu Nevvostoliiton Tiedoakadiemien Preziidiuman sego Karjalan Korgeviman nevvoston da Ministroin nevvoston kunnivokirjoil da medaliloil. Pahomova kuului Ven’an kirjuttajien liittoh, oli Karjalan kul’tuurualan kunnivoitettu ruadai.