tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Madridu

Madridu on Ispuanien piälinnu da suurin linnu. Se on muan poliittine, ekonoumiekku- sego kul'tuurukeskus. Linnas eläy 3,273 miljonua hengie (2010). Se on Pireneiloin (Iberien) niemimuan keskiozas. Suuren Madridan (sie on mondu linnua) pinduala on 1,2 tuhattu km². Iče Madridan pinduala on 607 km², sie on 21 haldivollistu piirii. Madridas on raudutielöi, juamoi, yksi suurimbis muailman lendoazemois. 
Madridu on merkičykselline kul'tuurukeskus, kudamas on äijy kanzoinvälisty muziedu. Niilöin joukos ollah Muzei Prado, Sofija-kuningattaren taidokeskus, Tissen-Bornemisan Muzei.
Riimu

Riimu (it. "Roma") on Itualien piälinnu, Riiman muakunnan da Lacio -alovehen haldivolline keskus da muan suurin linnu. Se sijaiččou lähel Itualien päivänlaskupuolistu rannikkuo, Tiberjoven varres. Riimas eläy läs 2,9 miljounua eläjiä (kylmykuu 2015). Riiman linnan alovehen eläilugu on läs 4,2 miljounua (2015).
Riimas on mondu ylen merkittäviä histouriellistu rakendustu, mostu kui Colosseum libo Kolizei da muailman suurin uskondolline rakendus Pedrinkirikkö. Toizii tundiettuloi kohtii ollah Ispuanien pordahat, Pantheon da Forum Romanum. Riiman histourielline keskučču on Unescon muailmanperindökohtu. Vatikanan linnuvaldivo on iččenäine valdivo Riiman rajoin sydämes.
Histourii.
Riimu, kuduadu kučutah ”iguizekse linnakse”, on läs 3000 vuvven igähine, da sil on pitky histourii Riiman valdukunnan, katolizen kirikön, yhtistynnyön Itualien kuningaskunnan da nygözen Itualien tazavallan piälinnannu vuvves 1870 algajen.
Riimua sežo sanotah ”seiččemel mäil olijakse linnakse”. Enzimäi eländykohtat oldih Palatin -mäil, myöhembi rahvas ruvettih elämäh Kapitolii- da Kvirinal -lähimäil. Äijiä myöhembi rahvas ruvettih elämäh vie n'elläl Riimas olijal mäil.
Riimu on yksi vahnembis muailman linnois, Riiman valdukunnan ennevahnalline piälinnu. Vie antiekkuaijois (III vuozisada jälles Iisusan roindua) Riimua puaksuh sanottih ”Iguizekse linnakse”. Yhtekse enzimäzis nenga sanonuzis ristikanzois oli riimalaine runoilii Al'bii Tibull (I vuozisada enne Iisusan roindua). Riimua sanottih ”iguizekse linnakse” ennevahnallizen sivilizacien häviendän jällesgi.
Persudušmanku

Persudušmanku (, ) on monivuodine heinykazvi, kudai kuuluu jasnotkovien  (lat. Lamiáceae) pereheh da on dušmankoin roduu. Kai dušmankan lajit ollah duuhukkahat, sendäh ku enimis niilöis, persudušmankasgi, on äijy mentolua. Kazvi on kuulužu savunistuttajien keskes da sen kazvatandas rodih kogonaine tevolližus, semmite Ven’an Voronežan da Krasnoduaran alovehel.
Ulgonägö.
Persudušmankal on oigei oksakas juurikko hoikkazien hivuskarvazien juuriloinke. Sen varzi on oigei, 30-100 sentii piduhuttu, ondo, ”nelliseinäine”, varbakas, lehtikäs da pal’l’as libo harvazien lyhyzien karvazienke. Lehtet ollah n’okas terävät, lehten varren kohtas – syväimen muodozet, reunois – terävypiihizet. Kukkazet ollah pienet, valpahanfiolietovoit
Kazvandu.
Persudušmanku suvaiččou märgii da valgieloi kohtii. Istutetah sidä juuriloin palazien vuoh, kudamat ollah 6-10 sentii piduhuttu. Istuttua pidäy aijoi keviäl, muah 7-8 sentii syvevyöle. Voibi istuttuagi ligakuul da kylmykuul. 
Kukindu.
Persudušmanku rubieu kukkimah kezäkuun lopus da kukkiu syvyskuussah. 
Käyttö.
Persudušmankua, ku sen lehtilöis on äijy mentolua, käytetäh liečetiijos da rahvahan liečetiijos, sežo kosmetolougies da pertilöin verestämizes. Mentolua ližätäh monih voidieloih, kudamat avvutetah nahkutaudiloih, pannah sidä hammaspastoih, tuolleh se hävittäy pahan hajun suus. Sidä käytetäh monien syväinrohtuloin valmistajes, se kuuluu myös piäčakkovoidieloih da tiputuksih.
Persudušmankan lehtilöi kerätäh allus kukindua, huondespäiväl kuivan siän aigua. Liečetiijos ližätäh niilöi heinyčuajuloih, kudamat avvutetah vačan da sappitaudiloih, rauhoittumizeh. Sidä paiči persudušmankan lehtilöi da nuorii vezoi käytetäh mavustehennu.
Kodifialku

Kodifialku (, ) on yksi- libo kaksivuodine fialkoin pereheh kuului heinykazvi. 
Ulgonägö.
Kodifialkal on hoikku, pystöi kazvai vähäl oksakas juuri. Sen varzi on oksakas, ”kolmeseinäine”, pal’l’as libo vähäzel karvakas, ondo sydämes, 10-45 sentii pitky. Puaksuh juures lähtöy kazvamah mondu oigiedu libo muadu vaste leviejiä vartu. Lehtet kazvetah toine toizele peräh lehtivarres. Kukas on viizi kukanterästy. Ylähäzet kukanteräzet ollah keskimäzii suurembat da ollah muzavanfiolietovoit libo valpahanfiolietovoit. Kaksi keskimästy kukanterästy ollah samua värii libo valpahembat, libo keldazet. Alahaine kukanteräine on valgiettavu. 
Kazvandu.
Kodifialkua kazvau Jevroupas da Aazien lauhkielois alovehis. Muah niškoi kazvi ei ole čirčy, suvaiččou vaiku märgii kohtii. Istutetah sidä siemenil aijoi keviäl muah 1-2 sentin syvevyöle. Kuivan aigua kazvi pidäy valella. 
Kukindu.
Kodifialku rubieu kukkimah kuun peräs orahile mendyy da kukkiu enzimäzih halloissah. 
Käyttö.
Kodifialkua käytetäh rohtukazvinnu. Kerätäh da kuivatah lestittylöi kazvin varzii. Leikatah net kukindan aigua da kuivatah pihal pilvekses libo hyvin tuulatettavas pertis. Kuivattuloi kazviloi voibi pidiä ruokos puolentostu vuvven aigua. Net ollah kustu vedäjät da rygijes logua vedäjät. Kodifialkua istutetahgi dekoratiivizennu kazvinnu.
11. ligakuudu

11. ligakuudu - 284. vuvven päivy (285. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 81 päiviä.
Nukkul

Nukkul (, ) on monivuodine libo kaksivuodine heinykazvi, kudai kuuluu Jasnotkovien () pereheh. Erähät nukkulan lajit ollah kallehet rohtukazvit. 
Ulgonägö.
Kazvanuon kazvin piduhus on 30-200 sentii. Sen juuri on oigei. Kaikil nukkulan lajiloil on oigei ”nelliseinäine” varzi, toiči se on varbakas. Lehtet kazvetah lehten varres. Alahazet lehtet ollah ylähäzii suurembat, voijah olla 15 sentii pitkät. Kukkazet ollah pienet. 
Kazvandu.
Nukkulua kazvau Jevroupas, Keski-Aazies, Lähäzes Päivännouzus, Siberis. Kazvandupaikoinnu ollah jogiloin rannat, niityt, ahot, tyhjät muakohtat, murdopaikat kodiloin rinnal da raudutiepengeret, jyrkändehet da vahnat hiekanotandupaikat. Nukkul suvaiččou savi-hiekkastu da azoutan rikastu muadu. 
Jevroupas enimälleh kazvau Syväinnukkulua (), kudai tuodih sinne Aaziespäi da juurutettih jälgimäzen tuhanden aigua, ammuzis aijoishäi tiettih sen rohtuominažuzii. Kazvii piädykauti kazvatettih kodiloilluo. Keskiaijan vuozil joga manasteris da yliopistos oldih omat nukkulan istutekset. 
Kukindu.
Nukkul kukkiu kaiken kezän aigua. 
Rohtukazvi.
Kaksi nukkulan lajii – Syväinnukkul (lat. Leonurus cardiaca) da Karvunukkul () – ollah rohtukazvit. Kazvii kerätäh kukindan allus. Kerätes leikatah varren yläpuolet, 30-40 sentii pitkät. Ei pie leikata vaiku enämbiä 5 millimetrii järevyzii varziloi. Kuivattuu nukkulua voibi pidiä ruokos kolmen vuvven aigua. Nukkul on hyvä rauhoitusaineh da sidä käytetäh syväimen da suonien taudiloih.
Pedrinnybly

Pedrinnybly (, ) on monivuodine heinykazvi, kudai kuuluu Astroin pereheh. 
Ulgonägö.
Pedrinnybly on 50-150 sentii pitky. Sen juuri on pitky, kovattavu, kiemur da oksikas. Varzii kazvis on mondu, net ollah oigiet, ”čuppuloilleh”, varbakkahat yläpuoles, vähäzen karvakkahat libo pal’l’ahat. Lehtet kazvetah toine toizele peräh da ollah pitkäčyt jäičän muodohizet. Kukat kazvetah tukkunah da ollah keldastu värii. Kazvil on omaluaduine haju. 
Kazvandu.
Pedrinnybläžiköt ollah kodiloin rinnal, rikottuloil heinymualoil, čärižikkölöis, raudutiepengeril. 
Kukindu.
Pedrinnybly rubieu kukkimah tossuvuon istutettuu. Se kukkiu heinykuul- syvyskuul. Sen andimet kypsetäh elokuul-syvyskuul. 
Käyttö.
Muinazet jegiptalazet, persielazet da gretsielazet käytettih kazvii kuolluzien rungien balzamoičendas. Pedrinnyblän juurilois suajah vihandua mujuu. Erähis mualois kazvin lehtilöi käytetäh syömizien varustandas. Niilöi pannah saluatoin da konservoin majendamizekse, mavukse lik’ouroih da pastoksih. Pohjazet rahvas pandih pedrinnybliä iškiettylöin žiivattoin da elättilöin piäle, ku lihat ei hapattas. 
Rohtukazvi.
Pedrinnybly on rohtukazvi. Sen kukkii kerätäh kukindan allus, leikata niilöi pidäy ei enämbiä migu nelliä sentii. Kuivatah kukkazii hyvin tuulatettulois pertilöis libo kuivuandulaittehis, kudamis temperatuuru ei pidäs olla enämbiä 40 gruadussii. Kuivates šeluo kazvii pidäy hil’l’akkazin, ku kukkazet ei pakuttas. Kuivattuloi kukkazii voibi pidiä ruokos kolmen vuvven aigua. Pedrinnybliä käytetäh syöjien hävitändäh, semmite lapsil. Se on hyvä syöndyhimon da syömizensulatuksen parandamizeh, maksan da šuoliston taudiloih, astmah da revmatizmah.
Neisvinogruadu

Neisvinogruadu (, ) on monivuodine kazvi, kudai kuuluu vinogruadoin pereheh. Sidä on läs kymmendy eri lajii. Neisvinogruadua äijän kazvau Pohjas-Amierikas da Päivännouzu-Aazies. Ven’al sidä kazvatetah dekoratiivizennu kazvinnu.
Ulgonägö.
Neisvinogruadu on 10-15 metrii pitky liuanu. Sil ollah usat, kudamien vuoh kazvi tartuu karhakkoloih pindoih da eriluaduzih tugiloih. Tuolleh se kazvau yläh da kattau omal varrel da lehtilöil pystyoigieloi pindoi. Kazvin lehtet ollah šuarakkahat, jogahizes lehtes on viizi suurdu lehtivezua. Lehten varzi on 6-8 sentii pitky. Neisvinogruadan kukkazet ollah pienet da kazvetah tukulleh. Kazvin pienet andimet ollah muzavansinisty värii. Net ei olla syödävät. 
Kazvandu.
Neisvinogruadan roindumuannu on Pohjas-Amierikku. Karjalas ylen viluloin talviloin aigah se kylmäy. Se ylen terväh kazvau, mi on hyväkse dai pahakse. Hyvänny puolennu on se, ku lyhyös aijas se kattau suuren pinnan. Toizes puolespäi, ku et ruvenne kaččomah sidä da leikkuamah liigoi vezoi, se kattau kaiken, mih vai puuttunou. 
Käyttö.
Ven’al neisvinogruadua istutetah pystyoigieh vihoittamizeh niškoi. Sen vuoh voibi čomendua aidua, pimendiä avvonastu lebokodastu pihas, vardoija krinčoi, galdarii libo mansardua tuules da vihmas. Sidä paiči neisvinogruadažikko eistelöy guazoin, pölylöin da liijan hälyn piäzemisty huonuksih da lebokodazih. Räkkikezänny neisvinogruadan vihandu ”hursti” voi vardoija kodii liijas lämbiendäs.
Cinku

Cinku (, merkitäh Zn-merkil) on 30. elementu Mendelejevan alguainehien hiimiellizes sistiemallizes järjestykses. Cinkan atomnoumer on 30. Se on sistiemallizen järjestyksen 4. periodas, toizes joukos, sivujoukos.
Normaallizis ololois helpo aineh cinku on valpahansinis-valgei rapakko muutosmetallu.
Histouri.
Cinkan da vasken segasulateh oli tuttavu vie ennevahnazes Grecies, Jegiptas, Indies (VII vs), Kitais (XI vs). Vuonnu 1746 germuanilaine A. S. Marggraf sai puhtahan cinkan. Andreas Sigismung tarkah kirjutti omas tutkimustavas, kudaman mugah sit ruvettih valmistamah cinkua. Marggrafua puaksuh sanotah cinkan löydäjänny.
Nimen keksimine.
Liber Mineralium II kniigas Paracel’s enzimästy kerdua mainičči cinkua zincum- libo zinken-sanal. Tämä sana varmah on tulluh germuanien Zinke-sanas, midä merkiččöy «pii» (metallucinkan kristallat ollah nuagloin nägözet).
Gallium

Gallium (, merkitäh Ga-merkil) on 31. elementu Mendelejevan alguainehien hiimiellizes sistiemallizes järjestykses. Galliuman atomnoumer on 31. Se on sistiemallizen järjestyksen 4. periodas, 13. joukos. Kuuluu kebjielöin metalloin joukkoh.
Helpo aineh gallium on hobjankarvas-valgei (libo valpahanharmai) rapakko metallu.
Histouri.
D.I.Mendelejev ennusti galliuman olemistu. Vuonnu 1869 kun häi luadi alguainehien hiimiellisty sistiemallisty järjestysty, häi jätti tyhjiä paikkua kolmandeh joukkoh tiedämättömih elementoih niškoi – alumiinien da kremnien analogoih. Hyvin tutkittuloin susieduelementoin ominažuksien pohjal Mendelejev tarkah kuvaili galliuman fiiziellizii da hiimiellizii ominažuksii da ennusti avuamizen tutkimustabua – spektroskopia.
Vuonnu 1875 20. syyskuudu fransielaine tutkii Pol’ Emil’ Lekok de Buabodran sai helpon ainehen galliuman, tutki da nimitti sidä. Galluim latinan kielel on Gallia (Fransii).
Germanium

Germanium (, merkitäh Ge-merkil) on 32. elementu Mendelejevan alguainehien hiimiellizes sistiemallizes järjestykses. Galliuman atomnoumer on 32. Se on sistiemallizen järjestyksen 4. periodas, 14. joukos. 
Helpo aineh germanium on harmuanvalgei metallan kiillonke tyypilline puoliprovodniekku.
Histouri.
Vuonnu 1886 germuanilaine hiimiekku avai germaniuman, kun oli tutkinuh argirodittu-mineralua. Elementu sai oman nimen tiedomiehen kodimuan kunnivokse.
Luonnos germanium on sul’fidu- da rauduruvas, läs kaikis silikattois. 
Sidä käytetäh puoliprovodnikannu sähkötehniellizes tevolližukses tranzistorilois da toizis sähkökonehis. Vie germaniumua puaksuh käytetäh kuidu- da infraruskienoptikois.
Germanium on tärgei elementu elävih organizmoih. Sen yhtistehet vie tutkitah.
Erähät yhtistehet ollah myrkyllizii.
Orapihl’ai

Orapihl’ai (, ) on korgei tuhjo libo pieni puu, kudai kuuluu Rouzovoin pereheh. Orapihl’ai on lehtipuu da talvekse sen lehtet pakutah. Orapihl’uadu istutetah dekoratiivizennu da rohtukazvinnu. Sen andimet ollah syödävät.
Ulgonägö.
Orapihl’ai on 3-5 metrii korgevuttu, toiči kai 10-12 metrii. Puaksuh sil on mondu runguo da se kazvau tuhjožikonnu. Orapihl’uan koja on maksankarvaine libo harmai. Oksat ollah lujat, oigiet libo vähäzel kiemurdelijat, harvah kazvetah alahpäi. Monet orapihl’uan lajit ollah ogahakkahat. 
Kazvin lehtet ollah jäičänmuodozet, harvah pyöryžättävät, 1-12 sentii piduhuttu, pal’l’ahat libo vähäzel karvakkahat. Pitkis oksis lehtet ollah suurembat. Sygyzyl orapihl’uan lehtet ollah keldazet, kelduruspakot da purpurnoit. Monil lajiloil net ei muuteta omua värii, pakutah vihandoinnu libo muzavanruskiennu. 
Kukkazet roitah menijän vuvven lyhyzih bokkuoksien n’okkih. Net ollah valgiet, savus kazvajil lajiloil toiči ollah rouzovoit libo ruskiet. Orapihl’uan muarjat ollah pienet, 0,5-4 sentii. Kypsetäh syvyskuul-ligakuul. Net ollah kovazenke. Muarjoin väri rippuu kazvin lajis. Net voijah olla kelduruspakon-keldazet, ruskiet, kirjavankelduruspakot, harvah läs kogonah mustat. 
Kazvandu.
Orapihl’uadu enimyölleh kazvau Pohjazen muapuoliškon lauhkien ilmaston alovehis, enne kaikkie Pohjas-Amierikas da Jevruazies. Orapihl’ai kazvau yksinäh da luadiu tuhjožikot tuhjoloin keskeh, mečänreunoile, kuattuloin meččien kohtale da aholoile. Muah niškoi kazvi ei ole čirčy, yhtelläh parembi kazvau syvis, ei märris ojitettulois muavägevis mualois. Kazvi hyvin kestäy talviviluloi da suvaiččou valgiedu. 
Orapihl’uan puu.
Orapihl’uan puu on kova da luja, sendäh kazvi voi eliä hätken, 400 vuodessah. Orapihl’uan puudu käytetäh ruadobrujien varziloin da eriluaduzien kodivehkehien luadimizes. 
Rohtukazvi.
Vuozisuas XVI algajen orapihl’uadu käytetäh liečetiijos. Enne sidä nevvottih vaiku paskutaudiloih da dizenterieh. Vuozisuas XIX algajen kukkazis da lehtilöis keitettyy čuajuu ruvettih juomah veren puhtistamizekse, jo XX vuozisuas kazvin kukkazii da lehtilöi nevvotah syväimen da verisuoniloin taudiloih.
Tuomipihl’ai

Tuomipihl’ai (, ) on tuhjo libo pieni puu, kudai kuuluu Rouzovoin pereheh. Tuomipihl’ai on lehtipuu da talvekse sen lehtet pakutah.
Ulgonägö.
Tuomipihl’uan lehtet kazvetah toine toizele peräh, ollah prostoit, pyöryžät libo piduličat. Kazvetah lehtivarres. Lehtilöin reunu on hienozil libo suuril piilöil rouno. Yläpuolespäi net ollah muzavanvihandat, alapuolespäi valpahanvihandat. Sygyzyl net ollah keldazettavah ruskiet libo muzavanruskiet. Kazvin kukkazet ollah valgiet libo rouzovoit, kazvetah tukkunah. Tuomiphl’uan muarjat ollah sinizenmustat libo ruskienfiolietovoit harmuattavan kuorikerroksenke. Diametras net ollah 10 millimetrissäh. Net ollah syödävät, magiet da Keski-Ven’al kypsetäh heinykuul-elokuul. 
Kazvandu.
On 19 tuomipihl’uan eri lajii. Net kazvetah Pohjazen muapuoliškon lauhkien ilmaston alovehis: Pohjas-Amierikas, Pohjas-Afriekas, Keski- da Suvi-Jevroupas, Kavkuazal, Krimal, Japounies. Tuomipihl’ai helpoh harjavuu uuzih ololoih da terväh juurduu. Ven’al tädä reheväh kukkijua tuhjuo äijän istutetah saduloih da puustoloih. Tuomipihl’ai voi kazvua luonnonkazvinnugi, sen siemenii kannellah linnut. 
Käyttö.
Tuomipihl’uan muarjoi syvväh vereksilleh, niilöis on äijy A da C vitamiinua. Niilöis luajitah varen’n’ua, želetty, pastilua da viinua. Kuivattulois muarjois keitetäh kampottua da kiiselii. Muarjat annetah niilöile čoman värin.
Sendäh ku tuomipihl’uan muarjois on P vitamiinua, niilöi nevvotah syvvä da juvva niilöis luajittuu mehuu elähtynnyzile rahvahile, net lujendetah verisuonii, vastustetah syväininfarktua da suonivarikouzua. Tuomipihl’ai parandau undu da lujoittau rungua.
Orapihl’ailiipukku

Orapihl’ailiipukku (, ) on liipoilinduine, kudai kuuluu kazviliippoloin (lat. Pieridae) pereheh. Sidä hyvin tutah saduloin istuttajat da kazvattajat. Tämän liipukan toukat ollah fruktu- da muarjukazviloin syöjät Jevruazies da Pohjas-Amierikas. 
Ulgonägö.
Orapihl’ailiipukku on suurehko liipukku, 50-70 millimetrii. Se on valgei, sen sullat ollah mustis junozis – niilöis on ku gruaffine piirros rouno.
Leviendy.
Orapihl’ailiipukku toizih päiväl lendäjih liipukkoih verratunnu ei ole varačču, sidä helpoh voibi ottua käzih. Vikse sendäh Jevroupas sen lugu on ylen äijäl vähennyh. Enne tämä liipukku oli hyvä juablokkupuuloin syöjy, sendäh sidä hävitettih. Monis mualois tämän täh se hävii. Anglies, ezimerkikse, jälgimäzen orapihl’ailiipukan tavattih vuvvennu 1925. 
Leviendy Karjalas.
Karjalas lendäjiä orapihl’ailiipukkua voibi nähtä kezäkuul da heinykuul. Nämmä liipukat puaksuh kerävytäh parviloih niittylöil da silmykaivoloil da rumah imietäh vetty niilöis. Karjalas orapihl’ailiipukku rodivuu da rubieu kehittymäh orapihl’uas, pihl’uas, tuomes. Toukat eletäh joukkoloilleh. Kezän lopus luajitah pezä lehtis, se pyzyy kiini siimoin vuoh. Talvi vietetäh sit da keviäl lähtietäh iäre pezäspäi. Ezmäi ruvetah syömäh lehtenkandazii, sit lehtii, avavumattomii halvazii, kukkazii. Oraskuun lopus- kezäkuun allus net kuorivutah.
Kelduviheldäi

Kelduviheldäi libo kuhankiehuttai (, ) on kirjavu lindu, ainavo kelduviheldäjien pereheh kuului, kuduadu on Pohjazen muapuoliškon lauhkien ilmaston alovehil. Karjalas kelduviheldäi on muuttolindu. 
Lindu tunnetah sežo nimel "kuhankiehuttaja" vähimikse Korbisellän paginluavus.
Ulgonägö.
Kelduviheldäi eigo ole pieni, eigo liijakse suuri lindu; sen piduhus on 22-25 cm da paino 68-84 g. Se on šn’uakan suuruine. Ižäččy on äijiä kirjavembi emäččyy. Sil enimälleh ollah kirjavankeldazet sullat. Siivet da händy ollah mustat. N’okku on rouzovoinmaksankarvaine. Emäččylöil keldazes väris tuači on harmuan- libo keldazenvihandu väri. Siivet da händy ollah muzavanruskiet. Ryndähäs da bokis piduzin ollah muzavat sulgujunozet. N’okku emäčyl on muzavanruskiehko. 
Leviendy.
Kelduviheldäjiä on Jevroupas da Aazies päivännouzupuoleh päi Jenisei-jogessah. Karjalas kulduviheldäjiä ei ole äijiä. Sidä on suvipiirilöis da loitombakse Karhumäin piirii se ei lennä. Karjalah talven jälles kelduviheldäi tulou myöhä, oraskuun jälgipäivinny libo heinykuun allus. Eloittuu lehtimeččih da harvendettuloih segameččih. 
Pezoitundu.
Karjalas kelduviheldäi rubieu pezoittumah kezäkuun puolivälis- heinykuul. Sendäh ku kelduviheldäjän lugu Karjalas ei ole suuri, äijät linnut muga ei ni luajita puarua. Kelduviheldäjäl on omaluaduine pezä. Se on lujah kiini oksis da rippuu niilöis ku liedžuverko rouno. Peziä luajitah emäččy dai ižäččy. Emä haudou 3-5 jäiččiä, puaksumbah 4. Jäičät ollah valgiet, vähäzen rouzovoit. 
Syöndy.
Kelduviheldäi syöy enne kaikkie kaikenmoizii selgyrangattomii meččyelättilöi, enimälleh böbökkiä da niilöin toukkua. Sygyzyl nämmä linnut puaksuh syvväh muarjua.
Sagarvo

Sagarvo (, ) on pedoelätti, kudai kuuluu kuničoin pereheh. Sagarvo eläy vies dai muan piäl. 
Ulgonägö.
Sagarvol on piduličču ruho da lyhyöt käbälät, sormien välis ollah leviet välinahkazet. Elätin piä ei ole suuri, lačakko, lyhyzien odva nägyjien korvienke. Sagarvol on pitky, lihakas, ruhon kohtas sangiehko da lačču händy, kudai on elätile ohjavorattahannu uidajes da čukeldajes. Elätin karvu on muzavanruskei libo maksankarvaine. Bokis väri on valpahembi, vačan kohtas – hobjaine. Aiguzen sagarvon ruhon piduhus on 60-127 sentii, hännän piduhus – 32-59 sentii, paino – 4-10 kiluo. 
Taba.
Sagarvo enimyölleh liikkuu hämärän aigah. Se on hyvin harjavunnuh elämäh vies. Elätti hyvin uidau da čukeldau. Uidau sagarvo ylen terväh. 
Leviendy.
Karjalas sagarvuo on kaikkiel, yhtelläh enämbi sidä on päivännouzun piirilöis: Puudogan, Karhumäin da Kondupohjan, kus erähis jogiloin kohtis on 1,5-2,5 elättii 10 kilometrin puduhizen rannan kohtah. 
Sagarvo suvaiččou kalakkahii 10-20 metrii da enämbälgi levevyzii jogiloi, kudamil on talven aigua jiädymättömii koskiloi, da pienien lambiloin da jogiloin libo ojazien yhtytändykohtii. 
Sagarvo ei ole liijakse harjavunnuh elämäh yhtes kohtas, sendäh se puaksuh matkailou yhtes jovespäi libo lammispäi toizeh. Tämä tapahtuu enimälleh sygyzyn lopus da talven allus, toizel aigua elätti liikkuu enimälleh saman vezistön rajois. Päiväs se voi liikkuo kymmenessäh kilometrii. 
Syöndy.
Sagarvo syöy enne kaikkie kalua, kudamua häi hyvin maltau suaja vies. Puaksumbah se tabuau ahvendu, särgii, haugii, matikkua da harjustu. Kalan ližäkse se syöy šlöpöidy, ruakkua da vie vien lähäl pezoittujii linduloi, niilöin poigazii da jäiččii, pienii jyrzijöi da böbökkii. 
Kiimuaigu.
Karjalas sagarvol kiimuaigu on kaksi kerdua vuvves, ezmäine – talven lopus-keviän allus, toine – kezäl. Emä kandau 2-5 poigastu, puolivuodessah net ollah yhtes emänke. 
Mečästys.
Sagarvo on kallis mečästyselätti. Sil on čoma da ylen luja turki. Karjalas sagarvon meččuičendah on omat rajoitukset, meččuija sidä suau luvan suaduu. Annettuloin lubien luguu pietäh silmäl.
12. ligakuudu

12. ligakuudu - 285. vuvven päivy (286. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 80 päiviä.
Vozn’esenn’u

Vozn’esenn’u – Jumalan Nouzendu Taivahah (, grek. Ἁνάληψις τοῦ Κυρίου, ) – tapahtumine da uvven zavietan historii, Iisusan Hristosan Nouzendu taivahah, se nygöi on merkitty mustettavakse da uskalmokse Tulendua muale tostu kerdua. Nygöi se on kaikil pravoslavnoloil tundiettavu pruazniekku, täyzi nimi sen on:
Nouzendu Taivahah meijän Jumalua Spuassua Iisussua Hristossua, kudai pietäh 40(nelländelkymmenendel) päiväl jalles ÄijiäPäiviä, se on ainos nellänpiän.
14. ligakuudu

14. ligakuudu - 287. vuvven päivy (288. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 78 päiviä.
Rohtuvalerjuanu

Rohtuvalerjuanu (, ) on monivuodine heinykazvi, kudai kuuluu valerjuanoin pereheh. Se on rohtukazvi, lieččijes käytetäh kazvin juurii. 
Ulgonägö.
Kazvi on 1,5 metrii korgevuttu. Sen juurikko on lyhyt da sangei, sit lähtietäh kazvamah hoikat juuruzet. Kazvin juuriloil on vägevy da hyväletulii haju. Kazvin varzi on oigei. Midä lähembä kukkazii se on, sidä oksakkahembi on. Kazvin kukkazet ollah duuhukkahat, pienet, 4 sentissäh diametras, valpahanfiolietovoit libo rouzovoit.
Kazvandu.
Rohtuvalerjuanan roindumuannu on Välimeren rannikko. Sidä kazvau lauhkien ilmaston alovehil da subtropiekois. Ven’al sidä on joga Jevroupan ozas. Rohtuvalerjuanu parembi kazvau märris kohtis, suodunuzil da alangoniittylöil, turbehsuoloil, jogiloin rannoil, tuhjožikkolois da aholoil. 
Kylvetäh kazvii siemenil aijoi keviäl. Enzimäzenny vuon kazvetah juurdu lähäl olijat lehtet, kukkimah kazvi rubieu vaiku tossu vuon da kukkiu läs kaiken kezän. Kazvii voibi kazvattua juurin palazisgi. Juuret sih niškoi kaivetah syvyskuun allus, suvialovehil – ligakuul. 
Käyttö.
Kuivattuloi kazvin juuriloi käytetäh rauhoitusainehennu, unettomuoh, verisuonien ahtistuksih, korgieh verenpainoh.
Ruskei höydöipuu

Ruskei höydöipuu (, ) on oksakas tuhjo libo pienehkö puu, kudai kuuluu Adoksovien (lat. Adoxaceae) pereheh höydöipuun suvun lajiloih. Karjalakse sidä vie sanotah ruskei kalinpuu. Kazvin muarjat ollah syödävät. Niilöi da kuordu käytetäh tiedo- da rahvahan liečetiijos. 
Ulgonägö.
Ruskei höydöipuu on nellässäh metrii korgevuttu. Se voi kazvua enämbän 50 vuottu. Sen lehtet kazvetah lehtivarrespäi. Net ollah jäičänmuodozet libo piduličat, 6-12 sentii piduhuttu. Niilöin reunat ollah piihizet. Kazvin kukat kazvetah ”šuarakkahannu vastannu”, kudai on 6-10 sentii diametras. Kukat ollah valgiet libo rouzovoinvalgiet. Muarjat ezmäi ollah vihandat, sit romoruskiet da kypsät – läpettäjänmustat. Net ollah mehevät, ga niilöil on kargiehko magu. Jälles enzimäzii pakkazii kargevus häviey libo lievenöy. 
Kukindu.
Ruskei höydöipuu kukkiu oraskuun lopus -heinykuun allus 10-14 (15-25) päivän aigah. Muarjat kypsetäh elokuul-syvyskuul. 
Kazvandu.
Ruskei höydöipuu ei ole čirčy muah da ilmastoh niškoi. Se kazvau terväh, on pakkazii da kuivua keziä kestäi. Yhtelläh enämbän ruskiedu höydöipuudu kazvau Jevroupan da Aazien lauhkien ilmaston alovehil. Ven’al sidä ei kazva vaiku juuri Pohjazes. Kazvi suvaiččou valgiedu, ga voi kestiä pilvestygi. Pilvekses tavan mugah kazvih ei rodei muarjua. 
Käyttö.
Ruskei höydöipuu on rohtukazvi. Kerätäh da kuivatah sen kuordu da muarjoi. Kuordu kiškotah puun rungos da oksis keviäl, kuni kazvis vie ei ole lehtenkandu työndynyh. Silloi kuori parembi lähtöy. Kerätyy sidä vähäzel ahavoijah, sit kuivatah avvonazel ilmal libo kuivuandulaittehis 50-60 gruadusis lämmiä. Pidiä ruokos sidä voibi nelläh vuodessah. Käytetäh sidä verdy azettajannu. Kazvin vereksii da kuivattuloi muarjoi käytetäh vitamiinuainehennu da tervehytty lujendajannu. Sidä paiči net ollah kustu vedäjät, niidy nevvotah vačantaudiloih da kylmändäh. 
Kazvii käytetäh vie mujuainehennu. Sen muarjat annetah langale ruskien värin, kuori – mustanvihandan . 
Kazvin muarjois luajitah mehuu, viinua, kiiselii. Niilöi pannah piirualoin syväimekse da mavukse lihasyömizih. Muarjois on äijy pektinua, sendäh niidy käytetäh marmeluadan valmistamizes. Muarjoin mehus luajitah uksussua.
19. ligakuudu

19. ligakuudu - 292. vuvven päivy (293. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 73 päiviä.
Tuija

Tuija (, ) on havvupuu, kudai kuuluu kiparisoin pereheh. Sidä enne kaikkie istutetah dekoratiivizennu kazvinnu. 
Ulgonägö.
Tuija on ainos vihandu pieni puu libo tuhjo. Se harvah kazvau 11 metrii korgevimakse. Toiči luonnos kazvetah 70 metrii pitkät tuijat, niilöin rungo diametras sit on kuuzi metrii. Tuijan havvu on nieglanmuodoine, pehmei, valpahanvihandu. Ijäkkähembien kazviloin lehtet ollah muzavanvihandat, suomuksenmuodozet. 
Kazvandu.
Jevrouppah tuijua tuodih Päivännouzun Aazies libo Amierikas. Tuijan kazvatandu ei ole jygei. Se on savvun da viluloin kestäi. Erähät tuijan lajit hyvin kestetäh pakkaziigi. Talviaijakse sidä voibi kattua kuuzen oksil.
Käyttö.
Tuijua istutetah pihale nägöalan čomenduksekse. Sidä käytetäh myös kujoloin, dorogupielien čomendajes da elävien puuaidoin luadijes. 
Tuijua käytetäh liečetiijos. Tuijas luajitun voin hajun iččeh hengähtämine da voin ližiämine pezevyjes avvuttau rauhoittuo, ližiäy vägie, kirmevytty da hyviä mieldy. Rahvahan liečetiijos tädä voidu käytetäh syömizensulatuksen elimien ruavon parandamizeh, počkien kylmändysvigoih da kustuvedäjänny ainehennu.
Tuomi

Tuomi (, ) on ei korgei puu, toiči tuhjonmuodozennu kazvai, kudai kuuluu Rouzovoin pereheh.
Ulgonägö.
Tuomi on 0,6-10 metrii pitky puu. Sen ladvu on pitkähkö da tuuhei. Lehtet kazvetah toine toizele peräh, ollah jäičän- libo ellipsanmuodozet, pal’l’ahat, hoikat, n’okas terävät. Lehten varret ollah 1-2 sentii pitkät. Tuomen kukkazet ollah valgiet, harvah rouzovoit. Kazvetah pitkinny tuuhieloinnu kistilöinny, net ollah 8-12 sentii pitkät. Tuomen kukkazil on vägevy haju. Kypsien muarjoin väri on mustu, sydämes – vihandu. Muarjat kypsetäh heinykuul-elokuul.
Kukindu.
Tuomi rubieu kukkimah aijoi keviäl, oraskuul-kezäkuul. Kukkiu čomasti da tuuhieh, sendäh sidä istutetah dekoratiivizennu puunnu. Yhtelläh muarjua puuh rodieu ei joga vuottu, sille vijannu ollah myöhäzet keväthallat da kaikenmoizet syöjät.
Kazvandu.
Tuomie kazvau Pohjas-Afriekas, Jevroupas, Aazies. Ven’al sidä kazvau kaikkiel. Kazvi suvaiččou kostieloi muldumualoi, kudamis pohjuviet ollah lähäl muapindua. Enimyölleh tuomie kazvau jogiloin rannoil, jogiloin lähäl olijois mečis da tuhjožikkolois, meččyaholoil, hiekkumualoil. 
Käyttö
Tuomie käytetäh tervehytty parandajes. Kerätäh da kuivatah tuomen kypsii muarjoi, kuordu, lehtilöi da kukkazii. Kuordu kiškotah aijoi keviäl. Kuivattuu sidä voibi pidiä ruokos viijen vuvven aigah, muarjoi – 3-5 vuvven aigah, kukkazii – vuvven aigah. Muarjat pätäh paskutaudiloih, niilöil on bakteerieloin hävittämizen da vitamiinoin ližiämizen, tervehytty lujendamizen da kylmändysty vastustajien ominažuksii. Net parandetah šuoliston da vačan ruaduo. Tuomen kuori on higeh iškii, žuaruu alendai, kustu vedäi. Lehtet pätäh vitamiinoin vähyöh, kukkazet – leikkalmuksien liečindäh. 
Tuomen muarjoi syvväh vereksilleh, survottuloinnu zuaharinke. Niilöis keitetäh viinua. Tuomen mehul mujutetah pastoksii da viinua. Survottuloin kuivattuloin muarjoin jauhuo pannah piirualoin syväimekse, keitetäh sit kiiselii.
Pokrovu

Pokrovu (, grek. Αγία Σκεπη) – on kallis pravoslavnoi pruazniekku, kuduan päivät ei muututa- Venän pravoslavnoloi tradicieloi myöte pruazniekkua pruaznuijah 1(14). ligakuudu: Griekkalazien pravoslaviedy myö pruaznuijah 1 da 28. ligakuudu, uuzien vuozien laskendua myö ilmai sidä ozua , kudai kuuluu (Jerusalimskoih pravoslavnoih kirikköh, Afon), kuduat nygöigi pietäh Jumalan Palveluksii vahnua aigua myöte.
Ven'an Pravoslavnoi kirikkö myös pruaznuiččou muga, kui Jerusaliman kirikkö, Afon.
Pruazniekan merkikse tuli Ilmestymine Bogorodicua Jurodivoil Andreil Konstantinopoläs Vlahernoiskois hruamas, kus piettih vardoittavannu Jumalan Muaman Riizua.
16. ligakuudu

16. ligakuudu - 289. vuvven päivy (290. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 76 päiviä.
Jevangelii

Jevangelii (gretsikse εὐαγγέλιον, "euangelion" 'hyvä sanomu') tarkoittau:
17. ligakuudu

17. ligakuudu - 290. vuvven päivy (291. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenduaruan mugah. Vuvven loppussah on 75 päiviä.
Nikosii

Nikosii on Kipran Tazavallan sego Pohjazen Kipran turkilaizen tazavallan piälinnu. Se on Kipran suaren keskiozas. Nikosies on 276 tuhattu eläjiä (2012). Kanzoinväline lendoazemu on salvattu vuvves 1974 algajen, sen tilois on yhtistynyöt kanzukunnat -järjestön toimisto.
Vuvven 2004 tiedoloin mugah linnan griekkalaizes ozas eli 270 tuhattu hengie, turkilaizes ozas – 84893 hengie. Nikosii on ainavo muailmas juattu piälinnu.
Nikosii on kauppu- sego tevolližuskeskus. Linnas on 2 nygyaigastu kauppukeskustu, laukkoi, syömälkohtii, iloituskohtii. Nikosies kehitetäh tekstiili-, nahku-, savi-, plastiekku-, syömistevolližuttu. Linnan rinnal ollah vaskikaivokset. Nikosies on Kipran yliopisto da vie 5 yliopistuo.
Vil’nussu

Vil’nussu on Litvan piälinnu, kus on Vil’nusan linnan ičehallindo. Sie eläy 622 543 hengie (2016), 18% kogo muan eläjis, Vil’nussu on yksi suurimbis Baltien mualois Riijan jälles. Linnas eläy 63,2% litvalastu, 16,5 % pol’šalastu, 12% ven’alastu (2011).
Vil’nussu on Litvan peräliidehes, kus Vil’nä-jogi laskeh Vilijä-jogeh. Vil’nussu - linnaspäi Valgoven’an rajakohtassah on 33 km. Vil’nussu on Litvan suurin poliitiekku-, ekonoumiekku- sego kul’tuurukeskus.
Valletta

Valletta on Mal’tan Tazavallan piälinnu, valdivon ekonoumiekku- sego poliitiekkukeskus. Linnu sai oman nimen Mal’tan ritarikundah suuren kuulunuon Žan Parizo de la Valletan kunnivokse. Häi perusti Valletta –linnan da puolisti sidä turkilaizis. Valletta –linnas eläy 5719 hengie (vai 0,7 % kogo muan eläjis), yhtelaigua linnan ymbäristös eläy läs 394 tuhattu hengie.
Kišin’ov

Kišin’ov on Molduavien piälinnu, Dnestran sivujoven Bik – nimizel jovel olii suuri ekonoumiekku- sego kul’tuurukeskus. Kišin’ov –linnal on linnanhaldivosto -stuatussu. Enzikerdua Kišin’ovua muanittih vuonnu 1436. Linnu –stuatusan se sai vuonnu 1818, konzu rubei kuulumah Ven’an valdukundah, linnanhaldivosto –stuatusan Kišin’ov sai vuonnu 1995.
26. ligakuudu

26. ligakuudu - 299. vuvven päivy (300. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 66 päiviä.
27. ligakuudu

27. ligakuudu - 300. vuvven päivy (301. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 65 päiviä.
Podgorica

Podgorica on Černogourien piälinnu. Sie eläy 150,9 tuhattu (2011) hengie - n’elläs oza kogo muan eläjis. Podgorica on Skadarjärven rannoil olijal lagevol, Morača -joven rannoil, linnaspäi Adrienmeressah on 30 km. 
Podgorica on Černogourien muan tärgei poliittine, ekonoumiekku- sego kul'tuurukeskus. Sie ollah raudutieazemu, kanzoinväline lendoazemu, yliopisto. Linnas voi nähtä vuonnu 1879 hävitetyn turkielazien linnan jälgii. Toizii histouriellizii rakenduksii hävitettih Toizen muailman voinan aigah.
Varšavu

Varšavu on Pol'šan piälinnu da muan suurin linnu. Linnu ilmoitettih muan tovellizekse piälinnakse vuvvennu 1596, konzu Vavel'an tulipalon jälles kuningas Sigizmund III muutti rezidensien sinne. Täh šeikkah huolimattah, piälinnu -stuatussu oli tovestettu muan piäzakonas myöhembi, vuvvennu 1791. Linnas poikki virduau Visla -jogi.
Lissabon

Lissabon on Portugalin piälinnu, suurin linnu sego piäportu. Lissabon on yksi vahnembis muailman linnois da vahnin Päivänlasku-Jevroupan linnu. Se on äijiä vuozisadua vahnembi Londonua, Parižua. 
Lissabonas on Välimerenilmasto, sie ollah lämmät talvet – talvikuus tuhukuussah keskilämbötila on 15 gruadussua lämmiä (päiväl) da 8 gruadussua lämmiä (yöl). Tavan mugah kezä kestäy läs kuuttu kuudu – oraskuus ligakuussah, sulakuusgi ilmu voi lämmetä 25 gruadusassah.
Buharestu

Buharestu on Rumiinien piälinnu, muan tärgevin ekonoumiekku- da kul'tuurukeskus. Buharestas da sen ymbäristös eläy enämbi 1,8 miljonua hengie. Tämä linnu on yksi suurembis Balkan -niemimuan linnois.
Belgrad

Belgrad on Serbien suurin da piälinnu. Se on yksi ennevahnallizembis Jevroupan linnois. Singidunum -nimizen linnan perustettih kel’tat III vuozisual enne Iisusan roindua. Myöhembi sie ižändöittih riimalazet, vizantielazet, avaarat, sluavilazet da toizet rahvahat. Belgrad -nimie enzikerdua muanittih vuonnu 878. Vuonnu 1403 se ilmoitettih Serbien piälinnakse. Turkielazien valloituksen jälles Belgrad oli Osmanien valdukunnan ozannu. Vuonnu 1815 uvvessah sai Serbien piälinnu -stuatusan, vuozinnu 1918-2003 linnu oli Jugosluavien piälinnannu, vuozinnu 2003-2006 – Serbien da Černogourien piälinnannu.
Jekaterinan kirikkö (Petroskoi)

 
Jekaterinan kirikkö () on pravoslavnoi, arhitekturnoi mustokirikkö Petroskpoin linnan. Sijoittihes Vol´noin uulučal Kalmižiman ogruadas. 
Historii.
Rakendettu kirikkö on 1877-1878 vuozil, staroobrädckoil kalmižimal. Kirikkö on merkitty 100 vozi päivil Petroskoin zavodal, nimi on annettu imperatrican Jekaterinan II Kirikön rahoitus on tulluh Petroskoin upcis: N.F Pikin, M.A. Pospelov, Mesčanin F.L. Čehonin, I.F Stogov – Peterburžskoi mecenuattu suatti lahjakse kogo rakennuksen parret, häi oli Solomennoin zavodan ižändy. Lahjai vie vaskes luitut Kirikön utvarit. 3000 rubl´ua žertvuičči toizen gildien kupcu Jegor Konstantinjvič Savuškin.
1930 vuvves kirikkö kuului Oloneckoin da Petroskoin Jepiskopan. 
1941 vuvvel – kirikkö pandih kiini. !945 vuvvel myös avavui da oli annettu Petroskoin pravoslavnoloil rahvahil.
Yöl 13 päivy oraskuudu 2012 vuvvel tapahtui tulipalo, kudaai polti kellojallat da seinät. Ikonat da muut kirikön vehkehet
Uskojazet rahvas piästettih tules. Kirikkö myös oli uvvessah nostettu da remontat pietty.
6 päivy talvikuudu 2013 vuvvel myös algai vastailla pravoslavnoloi rahvahii, kuduat nygöigi sluužitah Jumalal.
Kirikkö Jumalan vastuandah näh (Petroskoi)

 
Kirikkö Jumalan vastuandah näh () on pravaslavnoi arhitekturnoi mustokirikkö Petroskois sijoittihes Solomennois dioritovoil kallivol Lodmozeckoin salmin rannal.
Historii.
Kirikkö, kudual on annettu Jumalan Sretennän nimi oli rakendettu Peterburskoin kupcan Konovalovan rahoil.
1781 vuvvel allattih kirikön rakendamine, se oli valmis 1786 vuvvel. Kiriköl annettih nimi Apostoloin Pedrun da Puavilan nimilöih näh. Alus 1790 vuottu kirikkö paloi, a 1794 vuvvel oli uvvessah nostettu. Solomennoin kirikkö sluaviihes sil, ku sie oldih pandu tallel valgiet holščovoit riizat. Yksi niis oli ommeltu carevna-Sofijan käzil, a toizet oli valmistettu carican- Praskovja F'odorovnan käzil (P'otr mučoin sizär). Vie sie oldih tallel stuulat, kudualoil istui cuari P'otr da oldih net 
altaris, kudualoil istuttih sluužijat buat'uškat.
1906 vuvvel myös oli tulipalo, seiččie vuottu kirikkyö uvvessah rakendettih, Maraševan projektan vuoh da kuului se Oloneckoin jeparhieh.
1931 vuvvel kirikkö oli pandu kiini. Jälles myös arhitektoran N.V Kuspakan da F.V Jefremovan- inzenieran projektua myö oli nostettu uvvesah kirikkö, kudai oli osvätittu 2003 vuvvel.
28. ligakuudu

28. ligakuudu - 301. vuvven päivy (302. päivy kargavusvuon) grigorianskoin kalenderin mugah. Vuvven loppussah on 64 päiviä.
Kudžoi

Kudžoi () – syöjien kudžoloin riävyt. 
Nämmä syöjät kerävytäh 3 kastah: emä, ižä da ruodajatkudžoit.
Emät da ižät ollah siivienke, ruodokdžoit – siivittäh. Syöjien usazet ollah pahkazil: emä da ruodokudžoloil 0n 11-12 pahkastu, ižäkudžoloil -12-13, erähil on 4-6 vie voibi olla 10 pahkastu.
Kudžoit eletäh perehilleh pezis, kudualoi sanotah kudžoloinpezikse.
Niidy luaitah mual, puuloin jiänöksil, kivilöin al, vie voijah erähät kerätä pezä eriluaduzis palazis.
Niilöin keskes on ruadamattomii kudžoloi, kuduat eletäh vierahis pezis. 
Ollah vie kudžoit ižändät, kuduat eletäh käskyläzienke, Erähät vie eletäh ristikanzoin kodilois.
Syvväh kudžoit kazviksien mehuu, jäičienaigua enimyölleh syvväh
pin'oloi da toizii syöii. Erähät syvväh siemenii da sienii. Eletäh kaikkie mieruo myö, a Antarktiidas niidy ei ole.
Väzipuu

Väzipuu libo d’alai, libo ulmus (, ) on väzipuuloin pereheh kuului puu. 
Ulgonägö.
Väzipuu on aiga suuri puu. Se voi kazvua 40 metrissäh, sit puun rungo diametras on kaksi metrii. Erähät väzipuun lajit ollah pienembät, tuhjoloin jyttymät. Talvekse väzipuun lehtet langetah iäre. Net langetah aijembah migu äijis toizis puulois. Puun lehtet kazvetah toine toizele peräh da ollat prostoit. Väzipuun ladvu on tuuhei da enimälleh ei ole läbinägyi, sendäh puus rodieu hyvä pilves. Puun kukkazet ollah pienet da ei olla čomat kaččuo. Monil lajiloil net roitah puuh vie enne lehtilöin puhkenendua. Sendäh siemenetgi kypsetäh aijoi, Piiterin kohtal – kezäkuus, Kavkuazal – sulakuul-oraskuul. Net ollah tuulen kannettavat da terväh juurrutah märgäh muah. 
Kazvandu.
Väzipuun igälangu on 80-120 vuottu, erähät kazvetah 400 vuodessah. Kazvandan enzivuon puuhut on 10-15 sentii, sit joga vuottu se kazvau 30-40 sentil da rodieu ylen oksakkahakse. Vuvven 40-60 ijäs vuvven aigah väzipuu kazvau jo läs 20 sentil, sit kazvandu yläh hillenöy. 
Käyttö.
Väzipuun nuoret vezat da koja ollah hyvä syömine žiivatoile. Väzipuudu äijän istutetah linnoih da kylih – pihoile, puustoloih da saduloih, tielöin reunoile. Väzipuu hyvin kestäy oksien leikkavuksen da sen jälles hätken aigua pidäy luajittuu muoduo. Väzipuun kojua käytetäh mujuloin suandah. 
Väzipuu on märgiä kestäi da happanendua vastustai. Sidä puun ominažuttu maltettih käyttiä Keskiaijan Jevroupas, kus sydämespäi kaiverdettulois puun rungolois luajittih vezibutket. Väzipuudu käytettih myös Londonan enzimäzen sillan tugipaččahien luadijes. Puu yhtelläh hävittäy vies happanendan vastustusominažuot, konzu sil roih kosketustu muanke.
Väzipuudu käytetäh pertilomuloin luadijes, puuseppyruadolois da mašinoin rakendamizes.
Syvyshehku

Syvyshehku libo daalii, libo georgiinu (, ) on Astroin pereheh kuului monivuodine kazvi. Syvyshehkua on 42 eri lajii. Niilöin kukkazet ollah aiga suuret da kirjavat. Oman latinankielizen nimen kukku sai kuulužas ruoččilazes kazvitiedoilijas Anders Dal’as, Karl Linnein opastujas. Ven’ankieline nimi georgiinu on annettu sežo kuulužan kazvitiedolijan, muantiedoilijan da etnogruafan Iogann Georgin mugah.
Ulgonägö.
Syvyshehkan varzi on oigei, šuarakas, silei libo vähäzel karvaine, ondo. Se voi olla 2,5 metrii pitky. Kazvin lehtet ollah prostoit, puarakkai kazvajat, 10-40 sentii pitkät. Juuret ollah sangieččazet. Joga vuottu kazvin muan piäl kazvai oza kuolou, muah jiäy vai juuri. Kazvin kukat ollah suuret da čomat, värii myöte eriluaduzet. Syvyshehku kukkiu hätken.
Kazvandu.
Enimälleh georgiinua kazvau Meksikan, Gvatemalan da Kolumbien mägižikkömualois. Meksikkua pietäh tämän kazvin roindumuannu. Ylen ammui tämän kazvin juuriloi syödih muinas-actekat. Jevroupashäi sen magu ei roinnuh mieldy myöte, ga kukkazen čomuoh sie miellyttih da ruvettih sidä istuttamah.
Kazvanduolot.
Syvyshehku ei ole čirčy kazvanduololoih niškoi. Se voi juurduo da kazvua ihan pilvežäh kohtah. Yhtelläh tämä vaikuttau sit kukkazien suuruoh da värih. Ku oldas čomat kukkazet hätkembän, syvyshehkua pidäy istuttua puolipilvežäh kohtah. Vie yksi kazvatanduolo on novvettavu – mua ei pidäs olla liijakse märgy, eiga kazvin juuret hapatah. Sendäh alangomualoih syvyshehkua ei pie istuttua.
Vikšjärvi

Vikšjärvi ( libo ) on eländykohtu Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Käppäsellän kyläkunnas.
Rahvahan lugumiäry.
Vuvvennu 1905 täs eli 409 hengie.
Käppäselgy (kylä)

Käppäselgy on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Käppäsellän kyläkunnas.
Se sijaiččou lähäl Käppäsellän pos’olkua.
Lehtiniemi

Lehtiniemi on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Käppäsellän kyläkunnas.
Se sijaiččou Uunitsan jovensuus.
Sofokles

Sofokles on afinalaine dramaturgu, tragiedieloin kirjuttai. Häi Eshilan da Jevrepidanke yhtes on yksi kolmes suures da piälimäzes antiekan tragiedieloin kirjuttajas.
Rodivundu.
Sofokles rodivui vuvvennu 495 enne meijän aijanluguu Kolon-kohtas, Afinoin lähäl. Omas roindukohtas häi kirjutti sit Edip Kolonas -tragiedies. Sofokles oli elokkahaspäi perehespäi da sai hyvän opastuksen. 
Ruado.
Miehen piäruavonnu oli tragiedieloin kirjutandu Afinan teatrah niškoi. Enzimäine nelliozaine ozutelmu, kudai oli pandu lavale vuvvennu 469 enne meijän aijanluguu, toi Sofoklesale voiton Eshilanke kilbailtes da avai dorogan toizile voittoloile, kudamii tuliel aigua Sofokles sai toizien tragiekkoin kel kilbailtes. Arvostelijan Aristofan Vizantiiskoin mugah Sofoklesan kirjutettuu tragiediedu oli 123, niilöin joukos Antigonagi. 
Uuttu ozutelmah.
Sofokles toi äijän uuttu ozutelmah. Häi ližäi akt’ouroi, heidy rodih kolme, lyhendi horien ozat, luadi parembakse dekoraciet, maskat da ozutusvehkehistö. Tragiediet hänen hyvyös roittih nelliozazet, dekoratsiet mualatut. Uvvistuksien vuoh häi luadi ozutukses liikkui da kaččojile mieleh painui. 
Säilynyöt ozutelmat.
Kaikkiedah on säilynyh kogonah kaheksa dramaturgan ozutelmua, niilöin joukos Ajaks, Antigona, Edip-cuari, Elektra, Filoktet, Edip Kolonas, da äijis ozutelmois on säilynyh vaiku palazii. 
Taba.
Sofokles oli vessel da paginakas ristikanzu, ei kieldävynnyh iloloin piendäs. Hänen lähimäzinny ystävinny oldih Perikl da kuulužu histourien tutkii Gerodot. 
Kuolendu.
Sofokles kuoli, konzu hänel meni 90 vuozi, vuvvennu 405 enne meijän aijanluguu Afinois. Linnalazet luajittih hänele verhanannandupačas da joga vuottu kunnivoittih kui urhoidu. Sofoklesan poigah Iofon sežo rodih Afinoin tragiekakse.
Nikolaus Kopernikus

Nikolaus Kopernikus (pols. Mikołaj Kopernik, germ. Niklas Koppernigk, ; 19. tuhukuudu 1473, Torun’ - 24. oraskuudu 1543, Frombork) oli pol’šalaine tiähtientiijustelii, matemuatiekku, konehmuasteri, ekonomistu. Händy tundietah muailman geliotsentrizen sistieman kirjuttajannu, kudai rodih enzimäzen tiedorevol’utsien allunnu. 
Rodivundu.
Kopernikus rodivui kauppumiehien pereheh Torun’as da aijoi jäi orboikse. Händy kazvatti diädö muaman puoles. Paiči Nikolausua, perehes oli vie kolme lastu. Vie tässäh kiistelläh tutkijan kanzas. Kopernikusan muamah oli nemsu, tuatan kanzua ei tietä. Tietois on vaiku se, ku häi oli rodivunnuh Krakovah. Kopernikushäi kirjutti latinakse libo nemsoin kielel, ni yhty hänen kirjutettuu dokumentua pol’šan kielel ei löytty. 
Opastundu.
Vuvvennu 1491 Kopernikus piäzi opastumah Krakovan yliopistoh, kus opastui rakkahal matemuatiekkua, liečetieduo da jumalansanua, yhtelläh enimälleh händy kiinnosti tiähtientiedo. Yliopiston loppiettuu häi ei suannuh nimittumua tiedoarvonimie, sendäh perehes piätettih, ku häi jatkau jumalansanan opastundua. Vuvvennu 1497 Kopernikus ajoi Itualieh da piäzi opastumah Bolonskoih yliopistoh. Sie paiči jumalansanua, oigevustieduo da muinaskielii, hänel oli mahto tutkie tiähtientieduo. Vuvvennu 1500 häi lähti iäre yliopistospäi, muga ei ni suannuh diplomua da ajoi Riimah. Sit ajoi Paduanskoih yliopistoh, kus jatkoi liečetiijon opastundua. Vuvvennu 1503 häi loppi opastundan, sai diploman da kanounizen oigevuon douhturin arvonimen. 
Tiedoruado.
Jo 1500 vuozien aigah uuzi tiähtien sistiemu selgieh oli mieles tutkijal. Häi rubei kirjuttamah kniigua, kudamas uudeh luaduh sellitti muailmua. Tutkijan piälimäine ruado oli Taivahallizien objektoin liikundas -tutkimus, kudamua häi kirjutti läs 40 vuottu. Se oli painettu Nyrnbergas vuvvennu 1543. 
Muudu ruaduo.
Kopernikus paiči tutkimuksii ruadoi muudugi ruaduo. Hänen projektan mugah Pol’šas otettih käyttöh uuzi raududengoin sistiemu, Frombork-linnas häi rakendi gidromašinan, kudai andoi vetty kaikkih kodiloih. Liäkärinny olles häi vuvvennu 1519 oli kulgijan ruttotavvin vastustamizen ruadolois.
Kuolendu.
Kopernikus kuoli 24. oraskuudu 1543 vuvvel 70 vuvven ijäs insul’tah.
1543

Ken kuoli sinä vuon.
24. oraskuudu Nikolaus Kopernikus - pol’šalaine tiähtientiijustelii
Proletarku

Proletarku () on pos’olku Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Käppäsellän kyläkunnas.
Se sijaiččou lähäl Käppäsellän raudutieazetuskohtua.
Uunitsa

Uunitsa on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Käppäsellän kyläkunnas.
Se sijaiččou samannimizen joven suus. Uunitsa-jogi laskehes Oniegujärven Uunitsan lahteh. 
Histourii.
Kylä muanittih v. 1859: Bel’ajev P’otr Aleksandrovič vuvvennu 1859 avai kyläs meččyruadozavodan.
Vuvvennu 1873 kyläs oli 18 pihua. Rahvahan lugumiäry: 67 miesty,70 nastu. Kaikkiedah oli 137 hengie.
Vuvvennu 1905 kyläs eli 163 hengie. Uunitsas oli 26 hebuo, 51 lehmiä da 37 muudu žiivattua.
Nähtävykset.
Vuvvennu 2011 kyläh rakendettih kirikkö ().
Infrastruktuuru.
Kyläs jo ei ole poštua (poštua tuvvah poštumašinal), školua. Täs ruadau 2 laukkua.
Šaidoma

Šaidoma on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Käppäsellän kyläkunnas.
Se sijaiččou Šaidomozeron koillisrannal.
Rahvahan lugumiäry.
Vuvvennu 1905 kyläs eli 159 hengie.
Ulitina Novinka

Ulitina Novinka on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris. Se on Novinkan kyläkunnan haldivolline keskus. 
Kylä sijaiččou 13 kilometrin piäs Kondupohjaspäi.
Kyläs ruadau alguškola, lapsienpäivykodi, feršalipunktu, kluubu, žiivatankazvatandukompleksu.
Vuvvennu 2006 tänne rakendettih kirikkö.
Rahvahan lugumiäry.
Vuvvennu 1905 kyläs eli 274 hengie.
Gorka

Gorka on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Novinkan kyläkunnas.
Kylä sijaiččou lahten rannal Oniegujärven koillisozas.
Kyläs on kirikkö (se rakendettih v. 1846 – 1848). Se on pahas kunnos.
Rahvahan lugumiäry.
Vuvvennu 1905 kyläs eli 244 hengie.
Kulmus

Kulmus () on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Novinkan kyläkunnas.
Se sijaiččou lahten rannal Oniegujärven luodehozas.
Rahvahan lugumiäry.
Vuvvennu 1905 kyläs eli 168 hengie.
Podgornaja

Podgornaja on kylä Karjalan tazavallas Kondupohjan piiris Novinkan kyläkunnas.