tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Уусикаупунки

У́усикаупунки ( — у хала, тошты рушла лӹмжӹ — Ништа́дт швед. Nystad, сӓрен тенгеок — у хала) — Финляндиштӹ муниципалитет дӓ сек тошты халавлӓ ло гӹц иктӹжӹ.
1617 ин шведсий кугижӓн Густав II вуйлатымы доно хала шачын. Уусикаупунки — тангыж порт, Архипелагский тангыж сир тӹрӹштӹ вӓрлӓнен.
1721 ин Ништадтышты Швеци дон Российӹ лошты Ништадтский мирный договор сирӓлтӹн.
Муниципалитетӹн площадьшы — 1 932 км². Тангыжеш дӓ сир лаштыквлӓэш 2/3 территори лиэш. Ӹлӹзӹ шот - 16,2 тыс. эдем (2006).
Тангыж гач кашшы кок паром Швеци доно кӹлӹм кычат. Уусикаупунки тенгеок туристический хала ылеш.
Ӹзӓк-шоляк халавлӓ.
Великий Новгород, Российӹ
Тенгеок анжы.
Ништадтский мир
Уусикарлепӱӱ

Уусикарлепӱӱ () , Нӱкарлебӱ () — Финляндиштӹ изи хала. Ӹлӹзӹ шот - 7500 эдем, 90 % халыкшым финн шведвлӓ ӹштӓт. Нюкарлебю ӹшке статусшым 1620 ин нӓлӹн.
Крусианелла

Крусианелла ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Сиклофиллум

Сиклофиллум ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Эрнодеа

Эрнодеа ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Мичелла

Мичелла ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Науклеа

Науклеа ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Нертера

Нертера ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Олденланди

Олденланди ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Олденландиопсис

Олденландиопсис ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Офиориза

Офиориза ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Педери

Педери ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Паликуреа

Паликуреа ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Паветта

Паветта ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Пентас

Пентас ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Портланди

Портланди ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Психотри

Психотри ( ) — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш. 800 - 1500 тӹрлӹ кож йиш улы.
Улвила

У́лвила (, ) — Вадывел Финлянди губерништӹ Сатакунта провинциштӹ хала, Пори хала дорц мӹндӹрнӓт агыл. Финляндин куд сек тошты хала ло гӹцшӹ иктӹ
Истори.
Хала 1365 ин вӓрлӓнен дӓ Вадывел Финляндиштӹ Турку паштек кокшы выжалышы хала ылеш. 1558 ин Пори хала шачмы годшен Улвила изин-олен ӹшке значенижӹм ямда.
Халашты св. Олаф лӹмеш церкӹ улы.
Хаапавеси

Ха́апавеси () — Оулу губерништӹ Йыдпелвел Остроботни провинциштӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 7 395 эдем (2010); площадь - 1 873,38 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 36,57 км² нӓлеш. Халык плотность — 7,04 эдем /км².
Мармарис

 
Мармарис (турокла Marmaris ) — Турцин, кечӹвӓл Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 76.820 (пӱэргӹ: 41.982; ӹдӹрӓмӓш: 34.838) эдем ӹлен.
Ортаджа

 
Ортаджа (турокла Ortaca ) — Турцин, кечӹвӓл Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40.649 (пӱэргӹ: 20.490; ӹдӹрӓмӓш: 20.159) эдем ӹлен.
Суоненйоки

Cу́оненйоки () — Финляндиштӹ йыдпелвел Саво провинциштӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 7 598 эдем (2010), площадь 862,35 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр - 148,77 км². Халык плотность — 10,65 эдем/км².
Ажедмӓшвлӓ.
Викискладышты Суоненйоки темы доно медиафайлвлӓ улы
www.suonenjoki.fi (сайт) (фин.)
Даламан

 
Даламан (турокла Dalaman ) — Турцин, вадывел Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 32.367 (пӱэргӹ: 16.565; ӹдӹрӓмӓш: 15.802) эдем ӹлен.
Датча

 
Датча (турокла Datça ) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.008 (пӱэргӹ: 8.342; ӹдӹрӓмӓш: 7.666) эдем ӹлен.
Ула

 
Ула (турокла Ula ) — Турцин, покшал Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.219 (пӱэргӹ: 12.205; ӹдӹрӓмӓш: 12.014) эдем ӹлен. 
Линквлӓ.
Милас

 
Милас (турокла Milas ) — Турцин, йыд-вадывел Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 123.501 (пӱэргӹ: 62.270; ӹдӹрӓмӓш: 61.231) эдем ӹлен.
Каваклыдере

 
Каваклыдере (турокла Kavaklıdere ) — Турцин, йыдвел Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.169 (пӱэргӹ: 5.607; ӹдӹрӓмӓш: 5.562) эдем ӹлен. 
Линквлӓ.
Ятаган

 
Ятаган (турокла Yatağan ) — Турцин, йыдвел Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 46.103 (пӱэргӹ: 23.065; ӹдӹрӓмӓш: 23.038) эдем ӹлен.
Малазгирт

 
Малазгирт (турокла Malazgirt ) — Турцин, ирвел Муш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 60.086 (пӱэргӹ: 31.404; ӹдӹрӓмӓш: 28.682) эдем ӹлен. 
Линквлӓ.
Буланык

 
Буланык (турокла Bulanık ) — Турцин, ирвел Муш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 84.430 (пӱэргӹ: 43.428; ӹдӹрӓмӓш: 41.002) эдем ӹлен.
Варто

 
Варто (турокла Varto ) — Турцин, йыд-вадывел Муш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.986 (пӱэргӹ: 17.119; ӹдӹрӓмӓш: 16.867) эдем ӹлен.
Коркут

 
Коркут (турокла Korkut ) — Турцин, кечӹвӓл Муш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 26.856 (пӱэргӹ: 13.586; ӹдӹрӓмӓш: 13.270) эдем ӹлен.
Хаскӧй

 
Хаскӧй (турокла Hasköy ) — Турцин, кечӹвӓл Муш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.134 (пӱэргӹ: 14.982; ӹдӹрӓмӓш: 15.152) эдем ӹлен.
Деринкую

 
Деринкую (турокла Derinkuyu ) — Турцин, кечӹвӓл Невшехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.118 (пӱэргӹ: 10.968; ӹдӹрӓмӓш: 11.150) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «дерин» ('deep') дон «кую» ('well') шамаквлӓ гӹц лин.
Сомеро

Со́меро () — Лачокла Финлянди провинциштӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 9 340 эдем (2010), кымдец 697,69 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 29,78 км² нӓлеш. Халык плотность — 13,98 эдем/км².
Ӱргӱп

 
Ӱргӱп (турокла Ürgüp ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Невшехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.909 (пӱэргӹ: 16.612; ӹдӹрӓмӓш: 17.297) эдем ӹлен.
Уэльсвлӓ

Mary Jones • Уильям Джонс • Kelly Jones • Бертран Рассел • Gwyneth Jones • Эньюрин Бивен • Оуайн Глиндур
William Rees • Gareth Edwards • Ruth Jones • Дэвид Ллойд Джордж • Родри Морган • Ричард Бартон • Кэтрин Зета-Джонс]] 
Уэльсвлӓ — Уэльс ( Кого Британиштӹ) ӹлӹшӹ кельт халык, ӹшкӹмӹштӹм нӹнӹ "кимрвлӓ" маныт. Ти халык лӹм доно Англиштӹ Камбри область лӹмжӹм намалеш. Уэльсвлӓн шотышты 16 миллион якте шоэш, кыдывлӓ логӹц кым миллионжы Уэльсӹштӹ ӹлӓ.
Козаклы

Козаклы (турокла Kozaklı ) — Турцин, йыдвел Невшехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.090 (пӱэргӹ: 7.890; ӹдӹрӓмӓш: 8.200) эдем ӹлен.
Раума

Ра́ума (, ) — вадывел Финляндиштӹ хала, Ботнический заливӹн сир тӹрӹштӹжӹ.
Ӹлӹзӹ шот - 39,7 тӹжем эдем (2009).
Хала статусым 17 май 1442 ин нӓлӹн.
Аджыгӧл

 
Аджыгӧл (турокла Acıgöl ) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Невшехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21.475 (пӱэргӹ: 10.769; ӹдӹрӓмӓш: 10.706) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «аджы» ('bitter') дон «гӧль» ('йӓр') шамаквлӓ гӹц лин.
Хаджыбекташ

 
Хаджыбекташ (турокла Hacıbektaş ) — Турцин, вадывел Невшехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.532 (пӱэргӹ: 6.115; ӹдӹрӓмӓш: 6.417) эдем ӹлен.
Гӱлшехир

 
Гӱлшехир (турокла Gülşehir ) — Турцин, вадывел Невшехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.654 (пӱэргӹ: 12.338; ӹдӹрӓмӓш: 13.316) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱль» ('rose') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Раахе

Раахе (; Финлянди ирӹкӹм нӓлмешкӹ Брагестад, ) — Финляндиштӹ Оулу губерништӹ хала, Ботнический заливӹн сир тӹрӹштӹжӹ. Ӹлӹзӹ шот - 22,4 тӹжем эдем (2007).
Брагестад 1649 ин граф Пером Браге палшымы доно вӓрлӓнен. Пӹтӓри хала пун ылын, дӓ кӹзӹтӓт тӹдӹн исторический центр — лу сек тошты пун финн халавлӓ ло гӹц иктӹжӹ. 1810 ин цилӓ нӓнгешӹ пожар паштек Брагестад вес пачаш у план мычкы строялтын.
Раахышты Финляндин международный порт вӓрлӓнӓ, кышты нефтяной терминалат улы. Тиштӹ тенгеок «Раутаруукки» металлургический завод улы, кыды российӹн «Северсталь» доно цат кӹлӹм кыча.
Аванос

 
 
Аванос (турокла Avanos ) — Турцин, ирвел Невшехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.230 (пӱэргӹ: 17.276; ӹдӹрӓмӓш: 17.954) эдем ӹлен.
Чифтлик

 
Чифтлик (турокла Çiftlik ) — Турцин, йыд-вадывел Нигде илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.637 (пӱэргӹ: 14.990; ӹдӹрӓмӓш: 14.647) эдем ӹлен.
Чамарды

 
Чамарды (турокла Çamardı ) — Турцин, ирвел Нигде илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.417 (пӱэргӹ: 8.141; ӹдӹрӓмӓш: 8.276) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чам» ('йӓктӹ') дон «арды» ('rear of' ; «арт» 'rear') шамаквлӓ гӹц лин.
Улукышла

 
Улукышла (турокла Ulukışla ) — Турцин, кечӹвӓл Нигде илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.133 (пӱэргӹ: 11.999; ӹдӹрӓмӓш: 12.134) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «улу» ('кого') дон «кышла» ('winter-land, place of spending the winter') шамаквлӓ гӹц лин.
Алтунхисар

Алтунхисар (турокла Altunhisar ) — Турцин, вадывел Нигде илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.748 (пӱэргӹ: 7.703; ӹдӹрӓмӓш: 8.045) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «алтун» ('шӧртньӹ') дон «хисар» ('кӓрмӓн') шамаквлӓ гӹц лин.
Бор

 
Бор (турокла Bor ) — Турцин, вадывел Нигде илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 59.139 (пӱэргӹ: 29.256; ӹдӹрӓмӓш: 29.883) эдем ӹлен.
Паркано

Па́ркано () — Финляндиштӹ Пирканмаа провинциштӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 6 990 эдем (2010), кымдец - 909,76 км², кыды ло гӹц 57,5 км² вӹдӓн вӓр нӓлеш. Халык плотность — 8,20 эдем/км².
Ажедмӓшвлӓ.
Викискладышты Паркано темы доно медиафайлвлӓ улы
www.parkano.fi (сайт) (фин.)
Чаталпынар

 
Чаталпынар (турокла Çatalpınar ) — Турцин, покшал Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 177.707 (пӱэргӹ: 87.956; ӹдӹрӓмӓш: 89.751) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чатал» ('bifurcated') дон «пынар» ('вӹдсӹнзӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Гӱргентепе

 
Гӱргентепе (турокла Gürgentepe ) — Турцин, покшал Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 17.040 (пӱэргӹ: 8.448; ӹдӹрӓмӓш: 8.592) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱрген» ('hornbeam') дон «тепе» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Кабаташ

 
Кабаташ (турокла Kabataş ) — Турцин, покшал Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 12.543 (пӱэргӹ: 6.154; ӹдӹрӓмӓш: 6.389) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «каба» ('rough') дон «таш» ('кӱ') шамаквлӓ гӹц лин.
Чамаш

 
Чамаш (турокла Çamaş ) — Турцин, покшал Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 10.534 (пӱэргӹ: 5.227; ӹдӹрӓмӓш: 5.307) эдем ӹлен.
Вая

Вая - Угарман область Шӓрӓнгӓ кымдемӹштӹ Вӹтлӓ йогыш йоген пырышы ӓнгӹр.
Вӓкш вӹлвӓл кырык

Вӓкш вӹлвӓл кырык - Усола вел Изиӓнгӹр сола лишнӹш карем.
Кого ӓнгӹр ымбал

Кого ӓнгӹр ымбал - Куилӓнсола вел Кӓтӓ Шошмар сола лишнӹш ныр.
Йыван Кырла

Йыван Кырла тӹдок Иванов, Кирилл Иванович, тӹдок Мустафа — поэт, киноактёр. 1909 ин 16 мартын Шернур кымдемӹштӹ Купсолаэш шачын. 03 июльын 1937-шӹ ин Уралышты колен. Пӹтӓриш юкан «Ӹлӹмӓшӹшкӹ путёвка» лӹмӓн фильмӹштӹ Мустафан рольжым мадын. Тӹштӹ тӹдӹ Ой, лый мадеш, лый мадеш мырым алык марла мыра. 
Кого Октябрь революци сынгымыкы, атяжы комбедышты пашален, паянвла ваштареш ылын. 1921 ин атяжым кулаквла пуштыт. Тылыкеш кодшы, Совет власть жепын Йыван Кырла ышке корныжым мон: шымиаш школым пытарымыкыжы, Азаныштыш госрабфакыш тыменяш пырен. Азанышты 1926 и гыц 1929 и якте тыменьын.
1929—1931 ивлан Йыван Кырля Москваштыш кинематографи техникумыш ванжа. А 1931 ин тылык тетявлан вуйлатышышты Мустафан рольжым «Ӹлӹмӓшӹшкӹ путёвка» («"Путёвка в жизнь"») кинофильмышты пиш яжон мадеш, да тылец вара тыды цила тунымбалны палымы лин. 
Кинематографи техникумым тымень пытарымыкы, Йыван Кырла Москваэш ылаш кодеш. Тыды «Восток-фильм» студишты пашам ыштен, 1934 ин «Наместник Будды» киношты снимаялтын.
Йыван Кырла — поэт-лирик, ышке ылымашыжым, шум шижмашыжым лыдышвлаштыжы анжыктен. Тенге тыды социализмым стройымы жепым улы кымлжы доно мактен.
Сернур школышты тыменьмыжы годымок (1927 ин) Йыван Кырля сылны шамакан литературым пиш яратен, тыдын шумжым айыртемынок поэзии шыпшын. Вара ышкеат лыдышвлам сираш тынгалын. 1931 ин «Ма ударный ылына» лыдыш сборникым Олык Ипай доно иквареш пецатлен лыктыт, 1932 ин — «Революцин юкшы доно мынь мыралтем ывыртем» лыдыш сборник, 1935 ин — «Шачмы кечы» лыдыш сборник. Цила сборниквлажым Москвашты пецатлалт лактыт.
22 иаш цилалан палымы эдем лин гынят, 28 и теммыкы, ылымаш гыц ордыжеш шагал кодын, а эче куд ишты совсемок ылымашым шуэн коден.
1937 ин Йыван Кырля Йошкар-Олашкы мынгеш толеш, Мары государственный театрышты пашам ышташ тынгалеш. Семня ылымашыжат пыжлен, ватыжы доно — Тамара Мельникова — айырлен.
Апрель тылзын 1937 ин Йыван Кырля «Онар» ресторанышты ылын. Тышты шиэдалмашыш участник семынь попазен. Шиэдалмыжы гишан тыдылан «За хулиганство» статьям пуэн кердыт ылын. Акситешыжы, аракам йумы велдык тыды юкын шамаквлам хытырен, кыдывлам ты вереман шайышташ ак яры ылын, седындон икманяр кечышты, йыдым, тыдын докы НКВД гыц эдемвла толыныт да контрреволюционный националистический организацин членжы семынь кычен кеныт. Йыван Кырлялан 10 им пуэныт, тыды 10 им Белобалтлагерьышты эртарышышлык ылын.
Кызытшы кечывла якте 111 страницан «дела» «на врага народа» документ перегалт кодын.
Лагерьышты Йыван Кырля мӱлӓндӹм капаен, шыргым йорен, угольым роэн. 3 июльын 1943 ин Йыван Кырля сталин лагереш колен.
Эренгер (роман)

Эренгер - Шкетанын романжы.
Ажедмӓшвлӓ.
http://www.mari-el.name/library/shketan.pdf
Маарианхамина

Маарианхамина тенгеок Мариехамн (, ) — Аландский острововын тӹнг хала, Финляндиш пыра. Архипелаг тангыжын ик сек тӹнг портшы. Мариехамнышты министрвлӓн Кабинет дӓ Аландский острововлӓн парламент, халашты архипелагын пелӹ утла ӹлӹзӹ ӹлӓ. Мариехамн — швед йӹлмӓн хала (швед йӹлмӹ 91 % халыклан туан йӹлмӹ ылеш).
Хала ӹшке лӹмжӹм Российӹ император Александр II вӓтӹжӹ, Мария Александровна, лӹмеш нӓлӹн. Мариехамн 1861 ин шачын. Веремӓ эртен, хала шӓрлен дӓ ӹшке докыжы Йомала территорим ушен. Хала сир лаштыкышты вӓрлӓнӓ дӓ тӹдӹн кок портшы улы — вадывел дӓ ирвел сир тӹрвлӓштӹ. Вадывел порт (Västerhamn) кого международный ӓкӓн ылеш.
Халашты Аландский островын кок газетшӓт лӓктеш (Ålandstidningen и Nya Åland), икманяр радиостанци ровотая дӓ халан телевизионный канал (TV Åland).
Мариехамнышты икманяр строени вӓрлӓнӓ, кыдылан проектӹм финн архитектор Ларс Сонк (Lars Sonck) ӹштен: Мариехамнан церкӹ (1927), Аландский Морской Колледжӹн тӹнг зданижӹ (1927), хала муниципалитетӹн зданижӹ (1939).
Кӓнгӹж веремӓн халаш шукы турист толеш, тенгеок гостиницы, ресторан и барвлӓ улы.
Ажедмӓшвлӓ.
Официал сайт (швед.)
Мариехамнан карта
Мариехамнан карта дӓ йӹр ылшы мӱлӓндӹн
Мариехамн. Достопримечательностьвлӓм анжымы корны (рус.)
Ловииса

Ловииса (, ) — Финляндиштӹ хала, Финский заливӹн сир тӹрӹштӹжӹ.
Ловийса Коувола, Лапинъярви, Мюрскюля, Порвоо и Пюхтяа муниципалитетвлӓ доно кӹлӹм кыча. Ловийса дон Лапинъярви иквӓреш субпровинцим ӹштӓт (фин. Loviisan seutukunta). 2010-шы иэш Ловийса хала муниципалитет докы Перная, Лильендал дӓ Руотсинпюхтяа муниципалитетвлӓ ушненӹт.
Ушнымы паштек халашты ӹлӹзӹ шот - 15 565 эдем (2010), площадь - 1 751,58 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 25,83 км² нӓлеш, а 906,13 км² - сир тӹрӹштӹш вӹд.
Хала кок йӹлмӓн: 56 % халык финн йӹлмӹ доно шайыштеш, 43 % — швед.
Кӧргӹштӹ.
1 Истори
2 Экономика
3 Достопримечательностьвлӓ
4 Интересные фактвлӓ
4.1 Лӹмлӹ эдемвлӓ
5 Ӹзӓк-шоляк халавлӓ
6 Примечанивлӓ
7 Ажедмӓшвлӓ
Истори.
Хала 1745 ин пограничный крепость семӹнь вӓрлӓнен (Швеци дон Российӹ лоштышы цикеш). Ӹшке лӹмжӹм хала 1752 ин нӓлӹн.
XVIII курымышты хала пеледӓш тӹнгӓлӹн дӓ кӱкшӹцӹм нӓлӹн. Тенге гӹнят, цилӓ тошты халам 1855 ин сӹмӹрен шумы.
Экономика.
Ловийсашты морской выжалышы порт Валко улы.
Хястхолмен островышты кокты ло гӹц иктӹжӹ финн атомный электростанци вӓрлӓнӓ — АЭС Ловийса (фин.)
Достопримечательностьвлӓ.
Ловиисӹштӹ Росен дӓ Унгерн бастионвлӓ перегӓлт кодыныт. Нӹнӹ ло доно Кугижӓ корны эртен.
Ловисский заливӹш пырымы годым островышты Свартхольм швед крепостьын руинывлӓжӹ кодыныт. Крепостьыш кӓнгӹжӹм вӓрештӓш лиэш. Ловиисан покшал пристаньжы дорц островыш расписани доно катер каштеш.
Интересный фактвлӓ.
1858 ин Ловийса лӹмеш Петербургышты Ловизский переулок Выборгский покашты лӹмдӓлтӹн.
Примечанивлӓ.
↑ Loviisan liitos onnistui kolmannella kerralla, 12.6.2008 (фин.)
↑ Kuntien asukasluvut kuukausittain aakkosjärjestyksessä 31.1.2010. Väestörekisterikeskus
↑ Ловийсашты у реактор гишӓн шанат
Ажедмӓшвлӓ.
Ловиисашты Росен дӓ Унгерн бастионвлӓ
Лоймаа

Ло́ймаа () — Лачокла Финлянди провинциштӹ хала дӓ коммуна (), Вадывел Финлянди губерни
Географи.
Лоймаа Финляндин кечӹвӓл-вадывел лаштыкыштыжы вӓрлӓнен, Турку дорц 66 уштышышты йыдпелвел-ирвелӹшкӹлӓ. Халашкы тенгеок йӹр ылшы сола районвлӓ пырат. Хала кымдец - 852 км². Ӹлӹзӹ шот — 17.115 эдем (1 декабрь 2008 и). Халык плотность - 20,2 чел./км². Лоймаа хала гач Лоймийоки ӓнгӹр йога.
Истори.
Лоймаа XIV курым гӹц поздан шачде. Пӹтӓриш сирӹмӓш 1439 и шотлалтеш. Покшал курымвлӓн входило Сакатунта регионыш пырен. ХХ курым тӹнгӓлтӹш яктеӓт Лоймаа ӹлӹзӹвлӓн тӹнг пӓшӓштӹ сола хозяйство ылын. 1876 ин хала докы кӹртнигорным кандымы ылын. 1969 ин Лоймаа хала кӱкшӹцӓн лин.
Аккуш

 
Аккуш (турокла Akkuş ) — Турцин, вадывел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 30.018 (пӱэргӹ: 15.313; ӹдӹрӓмӓш: 14.705) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «куш» ('кек') шамаквлӓ гӹц лин.
Чайбашы

 
Чайбашы (турокла Çaybaşı ) — Турцин, вадывел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 14.207 (пӱэргӹ: 7.088; ӹдӹрӓмӓш: 7.119) эдем ӹлен.
Икиздже

 
Икиздже () — Турцин, вадывел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 20.543 (пӱэргӹ: 10.381; ӹдӹрӓмӓш: 10.162) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «икиз» ('twin') дон «-дже» (suffix: 'similar of') шамаквлӓ гӹц лин.
Ӱнье

 
Ӱнье (турокла Ünye ) — Турцин, йыд-вадывел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 114.408 (пӱэргӹ: 56.596; ӹдӹрӓмӓш: 57.812) эдем ӹлен.
Кумру

 
Кумру (турокла Kumru ) — Турцин, вадывел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 32.311 (пӱэргӹ: 16.187; ӹдӹрӓмӓш: 16.124) эдем ӹлен.
Корган

 
Корган (турокла Korgan ) — Турцин, вадывел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 33.267 (пӱэргӹ: 16.882; ӹдӹрӓмӓш: 16.385) эдем ӹлен.
Фатса

 
Фатса (турокла Fatsa ) — Турцин, йыдвел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 100.303 (пӱэргӹ: 50.259; ӹдӹрӓмӓш: 50.044) эдем ӹлен.
Першембе

 
Першембе (турокла Perşembe ) — Турцин, йыдвел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 32.894 (пӱэргӹ: 16.509; ӹдӹрӓмӓш: 16.385) эдем ӹлен.
Улубей (Орду)

 
Улубей (турокла Ulubey ) — Турцин, ирвел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 18.263 (пӱэргӹ: 8.971; ӹдӹрӓмӓш: 9.292) эдем ӹлен.
Айбасты

 
Айбасты (турокла Aybastı ) — Турцин, кечӹвӓл Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 24.935 (пӱэргӹ: 12.344; ӹдӹрӓмӓш: 12.591) эдем ӹлен.
Гӧлькӧй

 
 
Гӧлькӧй (турокла Gölköy ) — Турцин, кечӹвӓл Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 34.554 (пӱэргӹ: 17.184; ӹдӹрӓмӓш: 17.370) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӧль» ('йӓр ') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Гӱльялы

 
Гӱльялы (турокла Gülyalı ) — Турцин, йыд-ирвел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 8.128 (пӱэргӹ: 4.021; ӹдӹрӓмӓш: 4.107) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱль» ('rose') дон «ялы» ('тангыж тӹрӹштӹш пӧрт') шамаквлӓ гӹц лин.
Кабадӱз

 
Кабадӱз (турокла Kabadüz ) — Турцин, ирвел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 8.780 (пӱэргӹ: 4.496; ӹдӹрӓмӓш: 4.284) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «каба» ('rough') дон «дӱз» ('flat area, plain') шамаквлӓ гӹц лин.
Месудие

 
Месудие (турокла Mesudiye ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 12.889 (пӱэргӹ: 6.428; ӹдӹрӓмӓш: 6.461) эдем ӹлен.
Топраккале

 
Топраккале (турокла Toprakkale ) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Османие илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.582 (пӱэргӹ: 6.885; ӹдӹрӓмӓш: 6.697) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «топрак» ('soil') дон «кале» ('кӓрмӓн ') шамаквлӓ гӹц лин.
Сумбас

 
Сумбас (турокла Sumbas ) — Турцин, йыд-вадывел Османие илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.911 (пӱэргӹ: 7.996; ӹдӹрӓмӓш: 7.915) эдем ӹлен.
Кадирли

 
Кадирли (турокла Kadirli ) — Турцин, йыд-вадывел Османие илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 113.236 (пӱэргӹ: 56.094; ӹдӹрӓмӓш: 57.142) эдем ӹлен.
Дӱзичи

 
Дӱзичи (турокла Düziçi ) — Турцин, йыдвел Османие илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 76.273 (пӱэргӹ: 38.106; ӹдӹрӓмӓш: 38.167) эдем ӹлен.
Бахче

 
Бахче (турокла Bahçe ) — Турцин, ирвел Османие илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21.212 (пӱэргӹ: 10.668; ӹдӹрӓмӓш: 10.544) эдем ӹлен.
Хасанбейли

 
Хасанбейли (турокла Hasanbeyli ) — Турцин, ирвел Османие илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.079 (пӱэргӹ: 2.552; ӹдӹрӓмӓш: 2.527) эдем ӹлен.
Чаели

 
 
Чаели (турокла Çayeli ) — Турцин, покшал-йыдвел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 42.282 (пӱэргӹ: 21.029; ӹдӹрӓмӓш: 21.253) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чай» ('чӓй') дон «эль» ('эл' ; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Чӓй (кушкыш)

Чӓй ( ) — "Theaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Хемшин

 
Хемшин (турокла Hemşin ) — Турцин, покшал Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 2.474 (пӱэргӹ: 1.172; ӹдӹрӓмӓш: 1.302) эдем ӹлен.
Чамлыхемшин

 
Чамлыхемшин (турокла Çamlıhemşin ) — Турцин, покшал Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.747 (пӱэргӹ: 3.276; ӹдӹрӓмӓш: 3.471) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чамлы» («чам» 'йӓктӹ') дон «Хемшин» ('Хемшин') шамаквлӓ гӹц лин.
Фындыклы

 
Фындыклы (турокла Fındıklı ) — Турцин, ирвел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.801 (пӱэргӹ: 7.770; ӹдӹрӓмӓш: 8.031) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «фындык» ('Corylus') дон «-лы» (suffix: 'having of') шамаквлӓ гӹц лин.
Ардешен

 
Ардешен (турокла Ardeşen ) — Турцин, ирвел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 39.001 (пӱэргӹ: 19.183; ӹдӹрӓмӓш: 19.818) эдем ӹлен.
Пазар (Ризе)

Пазар (турокла Pazar ) — Турцин, йыдвел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.203 (пӱэргӹ: 14.703; ӹдӹрӓмӓш: 15.500) эдем ӹлен.
Икиздере

 
Икиздере (турокла İkizdere ) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.504 (пӱэргӹ: 3.331; ӹдӹрӓмӓш: 3.173) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «икиз» ('twin') дон «дере» ('little river') шамаквлӓ гӹц лин.
Гӱнейсу

 
Гӱнейсу (турокла Güneysu ) — Турцин, покшал-вадывел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.585 (пӱэргӹ: 6.697; ӹдӹрӓмӓш: 6.888) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱней» ('кечӹвӓл') дон «су» ('вӹд') шамаквлӓ гӹц лин.
Калкандере

 
Калкандере (турокла Kalkandere ) — Турцин, вадывел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.086 (пӱэргӹ: 6.464; ӹдӹрӓмӓш: 6.622) эдем ӹлен.
Ийидере

 
Ийидере (турокла İyidere ) — Турцин, йыд-вадывел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.944 (пӱэргӹ: 4.333; ӹдӹрӓмӓш: 4.611) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ийи» ('good') дон «дере» ('little river') шамаквлӓ гӹц лин.
Дерепазары

 
Дерепазары (турокла Derepazarı ) — Турцин, йыд-вадывел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.660 (пӱэргӹ: 4.238; ӹдӹрӓмӓш: 4.422) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «дере» ('little river') дон «пазар» ('пазар' ; «пазары» 'пазаржы') шамаквлӓ гӹц лин.
Карасу

 
Карасу (турокла Karasu ) — Турцин, йыдвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 53.275 (пӱэргӹ: 26.500; ӹдӹрӓмӓш: 26.775) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «су» ('вӹд') шамаквлӓ гӹц лин.
Боцона

Боцона - Кугилӓнсола вел Кӓтӓ Шошмар сола лишнӹш ныр.
Лаппеэнранта

Ла́ппеэнра́нта (, — Ви́льманстра́нд) — Финляндин кечӹвӓлвел-ирвел лаштыкышты хала .
Лаппеэнранта — кого (кӱкшӹц доно Финляндиштӹ луатикшӹ) хала, кыды Российӹн цикшӹ гӹц мӹндӹрнӓт агыл. Лаппеэнранта гӹц Выборга якте 60 уштыш, Санкт-Петербург якте - 220 уштыш. Лаппеэнранта Сайма йӓрӹн кечӹвӓлвел сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Тидӹ Кечӹвӓлвел Карелин экономический дӓ культурный центржы. Ӹлӹзӹ шот - 59,1 тӹжем эдем (2006).
Вантаа

Ва́нтаа ( ӓkm Ванда ) — Финляндиштӹ Уусимаа провинциштӹ хала дӓ муниципалитет, Финн мӱлӓндӹш пырышы вӹд лаштык гӹц мӹндӹрнӹ агыл. Финляндиштӹ кого халавлӓ ло гӹц 4-ӹ вӓрӹм нӓлеш, цилӓжӹ 190 тӹжем ӹлӹзӹ. Хельсинки, Финляндин столицыжы гӹц йыдпелвелнӹ вӓрлӓнӓ. Вес пашкуды хала-муниципалитетвлӓ — Эспоо вадывелнӹ, Нурмиярви, Керава дӓ Туусула йыдпелвелнӹ, Сипоо ирвелнӹ. Хельсинки, Эспоо, Вантаа дӓ Кауниайнен иквӓреш Кого Хельсинким ӹштӓт. Халан администраци вуйлатымы центр Тиккурила халашты вӓрлӓнӓ. Тӹштӹ Финляндин сек кого аэропортшы — Хельсинки-Вантаа.
Артюк нер

Артюк нер - Виловат вел Кого Цӓкнӓ йӓр дон Кого йӓр лоштыш нер. Йыл лывӓкӹ лин.
Речфлот (шӹргӹ)

Речфлот - Кӹлемар кымдем Йуксӓр вел Кого Йӓнчӓш сола лишнӹш шӹргӹ.
Вааса

Ва́за, ӓкрӓм годшы лӹм — Финляндин вадывелнӹшӹ хала дӓ муниципалитет Ботни провинциш пырышы вӹд лаштык. Балти тырышты варлана, (молнамшы Ваза губернин вуйхалыжы. Кого Финлянди лужавуйкымдем жепын тенгеок Николайстад () ӓль Николайштадт лӹм доно пӓлӹмӹ ылын.
Ӹлӹзӹ шот.
(июль 2007) ин Ваасышты 57 501 эдем. Остроботни провинцин администраци центыреш шотлалтеш, швед иктӓ 25 % ӹлӹшӹлӓн туан йӹлмӹ семеш шотлалтеш. 
Истори.
1606 ин хала уставым нӓлӹн, кынам Карла IX вуйлатышы ылын дӓ Васа Кугижа Кудвичы (Ваза) лӹм доно лӹмдӓлтӹн. Халам 1808—1809 ивлӓн, вырсы жепӹн, руш войскавлӓ доно нӓлмӹ ылын. 
Хала лӹм.
Шукы и мыч Вааса лӹмжӹм таманяр гӓнӓ вашталтен, седӹ шукы статян сирӹмӹ гишӓн, йӹлмӹ ваштатмашвлӓ дӓ политикы гишӓн. Сек пӹтӓриок хала "Mustasaari" ( «Шим ошмаоты») ӓль "Mussor" (сола лӹм негӹцеш, кыдын вӓреш ти халам ӹштӹмы ылын 1606 ин ), но таманяр иштӹ ти хала лӹмӹм "Wasa" (Васа) швед кугижӓ династи лӹмеш лӹмдӹмӹ ылын.
1855 и якте Васа лӹм доно пӓлӹмӹ ылын. руш император Николай I, кыды Финляндин кого лужавуй (князь) титулым намалын, колымы лӹм доно 1855 ин, Николайштадт аль Николайстадт ("Nikolaistadt" немӹцлӓ, "Nikolaistad" шведлӓ, дӓ "Nikolainkaupunki" финлӓ), но сойтокат, тошты лӹм, кыды швед кугижӓвлӓн Ваза йых, со ти лӹмӹм кычылтыныт, (айыртемӓлтӹн тошты "Вазы" лӹм гӹц — "Gamla Wasa", тӹдӹм "У Ваза" — "Nya Wasa" лӹмден маныныт). 1917 и гӹц тӹнгӓлӹн, шведлӓ "Ваза" дӓ финлӓ "Вааса" лӹмдӓлтӹн. 1930 и гӹц тӹнгӓлӹн, финлӓ попышы ӹлӹзӹ халашты лин шукыракат, финн лӹм сек тӹнг лин. Ти и гӹц тӹнгалын 1989 и и якте руш йӹлмӹ картывлӓштӹ хала лӹм "Васа" сирӓлтӹн, а варарак финн йӹлмӹ докыла лишӹлӹн сирӓлтӓш тӹнгӓлӹн. 
Географи.
Хала Ботни провинциш пырышы вӹд лаштык, Балтик тангыж тӹрӹштӹ, Кваркенск иксӓн сек ӓнгӹсӹр вӓрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Ти вӓр гӹц Швеци якте цилӓжӓт 80 уштыш веле.
Куусанкоски

Ку́усанкоски () — муниципалитета Коувола хала муниципалитетӹн район, кыды Финляндиштӹ Кюменлааксо провинциштӹ вӓрлӓнӓ. 2009 и якте — пасна хала.
Районын кымдецшӹ - 128,53 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 14,75 км² нӓлеш.
Ӹлӹзӹ шот - 19 739 эдем (2008). Халык плотность — 173,5 эдем/км².
2009 и гӹц Куусанкоски хала Аньяланкоски, Элимяки, Яала, Валкеала и Коувола пашкуды общинывлӓ доно ик Коувола муниципалитетӹш ушнен.
Ажедмӓшвлӓ.
Викискладышты Куусанкоски темы доно медиафайлвлӓ улы.
Курикка

Ку́рикка () — Финляндиштӹ Кечӹвӓлвел Финлянди губерништӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 14 599 эдем (2010). Хала кымдец - 913,53 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 7,81 км² нӓлеш. Халык плотность — 16,12 эдем/км².
Ажедмӓшвлӓ.
Викискладышты Курикка темы доно медиафайлвлӓ улы
www.kurikka.fi (сайт) (фин.)
Кухмо

Кухмо (, 1937 и якте — Кухмониеми) — Финляндиштӹ хала дӓ муниципалитет (1865 и гӹц), Кайнуу провинцин лаштыкшы. Руш цик дорцын 120 уштышышты вӓрлӓнӓ.
Совет-финн вырсы годым (1939—-1940) Кухмом 48 гӓнӓ бомбардируенӹт дӓ кредӓлмӓшвлӓ хала доцын 10 уштышышты эртенӹт. Вырсы паштек хала цик вашталтде.
1970-шы и годшен Кухмошты и йыде кӓнгӹж камерный музыка фестиваль эртӓ.
Кристиинанкаупунки

Кристи́нестад (, — Кри́стиинанкаупунки) — Финляндиштӹ Похьянмаа провинциштӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 7 160 эдем (2010). Хала кымдец - 1 678,99 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 14,66 км² нӓлеш дӓ тангыж — 981,79 км². Халык плотность — 10,49 эдем/км².
Ажедмӓшвлӓ.
Викискладышты Кристиненстад темы доно медиафайлвлӓ улы&lt;br&gt;
www.kristinestad.fi (сайт) (швед.) (фин.)
Киурувеси

Ки́урувеси () — Финляндиштӹ Йыдпелвел Саво провинциштӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 9 168 эдем (2010). Хала кымдец - 1 422,91 кымдец, кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 94,79 кымдец нӓлеш. Халык потность — 6,90 эдем/кымдецеш.
Ажедмӓшвлӓ.
Викискладышты Киурувеси тема доно медиафайлвлӓ улы
www.kiuruvesi.fi (сайт) (фин.)
Китеэ

Китеэ (, ) ― Финляндиштӹ хала.
Китеэ Ирвел Финляндиштӹ вӓрлӓнӓ дӓ Йыдпелвел Карел регионын лаштыкшы ылеш. Ӹлӹзӹ шот — 10 024 эдем (2003); муниципалитетӹн кымдецшӹ — 1141,75 км², кыды ло гӹц 276,87 км² (почти 25 %) — вӹдӓн вӓр. Халык плотность — 8,8 эдем км²-еш.
Муниципалитет финн йӹлмӓн ылеш. Швед йӹлмӓн документвлӓштӹ муниципалитет Кидес семӹнь пӓлӹ (швед. Kides).
Финляндиштӹ дӓ вес сӓндӓлӹквлӓштӓт лӹмлӹ Тарья Турунен, симфонический рокым дӓ симфонический металым мадшы, дӓ Nightwish музыкальный группа – Китеэ хала гӹц ылеш.
Примечанивлӓ.
Китеэ сирӹмӹ — Финн-рушла транскрипци семӹнь.
Ажедмӓшвлӓ.
Официал веб-сайт
Хенрик Габриэль Портан

Хенрик Габриэль Портан (1739-1804) — ивлӓн ӹлен. Турку университетышты ровотаен. Фин гуманитари исследованивлӓлӓн негӹцӹм пачын.
Кауниайнен

Кауниайнен (, ) — Финляндиштӹ хала, Хельсинки, Эспоо дӓ Вантаа халавлӓ доно столичный регионыш пыра.
Аки Каурисмяки

Аки Каурисмӓки 
Лӹмлӹ кинорежиссёр, 1957 ин апрельӹн Ориматтила халашты, Финляндиштӹ шачын. Ленинград ковбойвлӓ Америкыш кыдалыт кино паштек шукылан пӓлӹмӹ лин. 
Пӓшӓлӹмӹжӹ.
Жан-Пьер Мельвиль, Райнер Вернер Фасбиндер дӓ Робер Брессон Аки Каурисмӓкин пӓшӓлӹмӓшӹшкӹжӹ кого кишӓм коденӹт. Каурисмӓкин шукы киноштыжок лиӓлтмӓш Хельсинки халашты кеӓ.
Каскинен

Каскинен (фин. Kaskinen, швед. Kaskö) — Финляндиштӹ сек изи хала. Ӹлӹзӹ шот - 1500 эдем, Ботнический заливӹштӹ порт. Вадывелӹштӹ вӓрлӓнӓ, Тампере дорц 150 уштыш йыдпелвел-вадывелӹшкӹлӓ.
Халашты целлюлозныый комбинат улы.
Каяани

Ка́яани (фин. Kajaani, швед. Kajana) — финн хала Оулу кымдемӹштӹ. Халам Каяани йогы лӹмеш маныныт.
Аньяланкоски

А́ньяланко́ски (фин. Anjalankoski) — Коувола хала муниципалитетӹн районжы, кыды Финляндиштӹ Кӱменлааксо провинциштӹ вӓрлӓнӓ. 2009 и якте — пасна хала. 2009 и гӹц Аньяланкоски хала Куусанкоски, Элимӓки, Яала, Валкеала дӓ Коувола пашкуды коммунывлӓ доно ик Коувола муниципалитетӹш ушнен.
Феризли

 
Феризли (турокла Ferizli ) — Турцин, йыдвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.157 (пӱэргӹ: 12.302; ӹдӹрӓмӓш: 11.855) эдем ӹлен.
Арифие

 
Арифие (турокла Arifiye ) — Турцин, вадывел Сакарья илӹн дӓ Адапазары халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 37.290 (пӱэргӹ: 18.975; ӹдӹрӓмӓш: 18.315) эдем ӹлен.
Эренлер

 
Эренлер (турокла Erenler ) — Турцин, вадывел Сакарья илӹн дӓ Адапазары халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 72.621 (пӱэргӹ: 36.366; ӹдӹрӓмӓш: 36.255) эдем ӹлен. 
Линквлӓ.
Сердиван

 
Сердиван (турокла Serdivan ) — Турцин, вадывел Сакарья илӹн дӓ Адапазары халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 75.602 (пӱэргӹ: 38.212; ӹдӹрӓмӓш: 37.390) эдем ӹлен.
Кайнарджа

 
Кайнарджа (турокла Kaynarca ) — Турцин, йыд-вадывел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 23.376 (пӱэргӹ: 11.843; ӹдӹрӓмӓш: 11.533) эдем ӹлен.
Сӧгӱтлӱ

 
Сӧгӱтлӱ (турокла Söğütlü ) — Турцин, йыдвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.193 (пӱэргӹ: 7.131; ӹдӹрӓмӓш: 7.062) эдем ӹлен.
Хендек

 
Хендек (турокла Hendek ) — Турцин, ирвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 74.607 (пӱэргӹ: 37.394; ӹдӹрӓмӓш: 37.213) эдем ӹлен.
Акязы

 
Акязы (турокла Akyazı ) — Турцин, ирвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 83.747 (пӱэргӹ: 41.712; ӹдӹрӓмӓш: 42.035) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «язы» ('unmanned countryside') шамаквлӓ гӹц лин.
Коджаали

 
Коджаали (турокла Kocaali ) — Турцин, йыд-ирвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.622 (пӱэргӹ: 12.189; ӹдӹрӓмӓш: 12.433) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «коджа» ('кого') дон «Али» ('a male personal name') шамаквлӓ гӹц лин.
Карапӱрчек

 
Карапӱрчек (турокла Karapürçek ) — Турцин, кечӹвӓл Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.548 (пӱэргӹ: 6.337; ӹдӹрӓмӓш: 6.211) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «пӱрчек» ('lovelock') шамаквлӓ гӹц лин.
Гейве

 
Гейве (турокла Geyve ) — Турцин, кечӹвӓл Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 46.629 (пӱэргӹ: 23.230; ӹдӹрӓмӓш: 23.399) эдем ӹлен.
Иерей

Иере́й ("греклӓ Ἱερεύς" — "цӧкӹм пушы", "карт"), Руш церкӹштӹ — сек ӱл статусан свӓшеньӹкӹн лӹмжӹ. Шамакын этимологижӹ грек йӹлмӹ гӹц, марла тидӹ цӧкӹм пушым анжыкта.
Имам

Има́м ( — "вуйлаташ") — исламышты мечеть доно вуйлатышы ӧрт эдем. Имам — тенгеок «весӹвлӓлӓн пример» семӹнь лин кердеш. Молитвӓм лыдмы годым имамым айырат, кыды ти йымы ыдылмы процесс верц вӓшештӓ. Молитвӓ лыдмы годым вуйлатышым айырымашты тӹдӹн иготшым анжат, 8 иӓш ылеш гӹнь тӹдӹ вуйлатышеш айырымы лин кердеш.
Турциштӹ имамым мечеть кымдемӹн эдемвлӓжӹ айырат, ислам кушӹл органвлӓ тӹдӹм ярыктат. Имам Йымы йылавлӓ доно кӹлдалтшӹ йори школым тымень пӹтӓрӹшӹ лишӓшлык. Ти школ паштек кадий дон муфтий вӓрым нӓлӓш йӧн лиэш. Имам вуешӹжӹ ош тюрбаным дӓ ош шокшан выргемӹм чиӓ.
Икебана

Икеба́на тенгеок икэбана ( аль "икэбана", «икэ» — ӹлӹмӓш, «бана» — пеледӹшвлӓ, кырык марла тидӹ «ӹлӹшӹ пеледӹшвлӓ» лиэш) — Япоништӹ ӹлӹшӹ, кӹрмӹ пеледӹшвлӓ дон укшвлӓ гӹц композицивлӓм ӹштӹмӓш. Ти композицивлӓ пӧрт ӓль кӹдеж доно гармоништӹ лишӓшлык ылыт. Проста, но тӹ годымок цӹревлӓм шотыш нӓлмӓш да яжо цӹре тот икебана негӹцеш вазыныт. 
Истори.
Икебана Японишты XV курымын шачын дӓ пӹтӓрижӹ йымы ыдылмы церемони доно кӹлдӓлтӹн, ти пеледӹш композицивлӓм йымывлӓлӓн цокеш пумы.
Тюрбан

Тюрбан.
Тюрбан — пӱэргӹн дӓ ӹдӹрӓмӓшӹн вуйыш чимӹ матери лаштык, кыдым вуй йӹр пӹтӹрен шӹндӓт, Йыдпелвел Африкышты, Аравийский полуостровышты, Индиштӹ, Российышты дӓ Азиштӹ кымдан шӓрлен. Шӹренок тюрбаным тюбетейкы, фескы ӓль калпак вӹлӓн пӹтӹрӓл шӹндӓт. Тидӹлӓн иктӓ 6-8 метр кеӓ, но кыдыланжы 20 метырат кычылталтеш.Тюрбанын цӹрежӹ символикы доно сарастаралтеш: шим тюрбанвлӓм талибвлӓ, жаргым — Меккыш толшы паломниквлӓ ӓль сеидвлӓ ӹштӓт. 
Тюрбан (перс.) — чалма, ирвел мусульман халыкын вуйыш чимӹ хӓдӹр; фескы, тюбетейки ӓль ик цӹреӓн куштылгы матери гӹц шалга.
Тюбетейкы

Тюбетейкы — крӱгӓ ӓль нӹлоголан, кашар оголан ӓль ляпцӓкӓ, пӱэргӹн ӓль ӹдӹрӓмӓшӹн куштылгы калпак, кыдым тӧрӧк вуйыш чиӓт, тюрк шамак тобе/тюбе гӹц лӹмӹм нӓлӹн, мычашым ӓль кӱкшӹцӹм анжыкта. Бисер, тӹрлӹмӹ доно цеверемдӹмӹ ылеш. Кыды тюрк йӹлмӹштӹжӹ "такыя" маналтеш. Кӹзӹт Центральный Ази, примереш Узбекистан, Казахстан, Киргизи, Туркменистан халавлӓ дӓ солавлӓштӹ) ӓль шонгырак эдемвлӓ намалыштыт, тенгеок Башкиришты дӓ Татарстанышты. Когонок тюбетейкы 1960-шы ивлӓн СССРышты пӓлӹмӹ ылын, тӹнӓм тӹдӹм шукын намалыштыныт, айыртемӹнок тетявлӓ, национальность шотыш нӓлӓлтде.
Фескы

Фескы.
Фескы ӓль фес — Осман империштӹ, Йыдпелвел Африкышты вуйыш чимӹ хӓдӹр;якшар ӓль шим цӹреӓн миж калпак, кловой ӓль шим, парсын, ши ӓль шӧртньӹ кисть доно пӹтӹрӓл шӹндӹмӹ ылыт.
Тина Тӧрнер

Тина Тӧрнер (; шачынжок Анна Мэй Баллок (), ш. 26 ноябрь 1939, Натбуш, Теннесси, АУШ) — американ мырызы, мырывлӓн автор, актриса. Грэмми премин 8 гӓнӓ лауреатшы. Рок-н-роллын Кугижӓтаржы титул титулым намалеш. 
Тина тӱнымбалны лун сек яжон танцуйышывлӓ лошты иктӹжӹ. Журнал Роллинг Стоун журнал тӹдӹм кӹзӹтшӹ жепӓш сек яжо мырызвлӓ логӹц иктешӹжӹ шотла.
Месса

Ме́сса (, лат. "missa") — Католик Церкӹн (Католицизм) латин овуца семӹнь эртӓрӹмӹ тӹнг литургижӹ. Месса тӹнгӓлтӹш овуца, Шамак Литурги, Евхаристи Литурги дӓ мычаш овуцавлӓ гӹц шалга. Евхаристи Литургим лыдмы дӓ мырымы годым, церкӹн тымдымыжы семӹнь, кого вашталтмаш лиэш: киндӹ дон пӹрцӓш ӓрӓкӓ Иисус Христосын Кӓп дон Вӹрӹшкӹжӹ сӓрнӓлтӹт.
Пипи

Пипи — (руш.ива, ветла́, раки́та, лоза́, лози́на, ве́рба () — тӹшкӓ, шошым толмым анжыкта, пеледеш: укшвлӓштӹ ӹлӹштӓшвлӓ анзыц ши цӹреӓн, пышкыды мижӓн пӓртнявлӓ лӓктӹт. Ти пяртнявлӓ гишӓн пипи халык лошты кого ӓкӓн ылеш.
Ӹжӹвӹр

Ӹжӹвӹр — яргата, изирӓк ӹжӹвӹр йых кек, йыдпелвел полушариштӹ икпоратка климатан вӓрвлӓштӹ вӓрлӓнӓ. Европышты, Азиштӹ, Енисей гӹц ирвелнӹ, Россий территориштӹ пӹжӓшвлӓм опта. Пӹсӹ, шумышы кек, ӹлӹштӓшӓн укшвлӓ вӹлнӹ шукыжымок шӹнзӓ. Шкетӹм ӓль мыжырым вӓшлиӓш лиэш, но парьтым агыл. Качкеш: шӹнгӓвлӓм, шукшвлӓм,кӹцкӹвлӓм. Телеш шокшы вӓрвлӓш: Азиш, Африкыш, Сахарын кечӹвӓлвелӹш чонгештӓ.
Мечеть

Мече́ть ( — «кымалмы вӓр») — мусульманвлӓн аллахлан кымалмы вӓрӹштӹ.
Костёл

Костёл (полякла:kościół), (ош рушла:касьцёл), (чехла:kostel), (словакла:kostol) — «церкӹ», «кӓрмӓн») — полякла, украинлӓ, ош рушла, чехлӓ да словакла христиан церкӹм анжыкта.
Тӹ годымок полякла, словакла, украинлӓ дӓ ош рушла православи церкӹ гишӓн попымы годым «костёл» шамакым ак кычылтеп. Ти шамакым католиквлӓн церкӹштӹ доно кӹлдӓт.
Кирха

Ки́рха аль ки́рка — германизм, шӹренжок лӱтеранвлӓн йымылан ыдылмы вӓрӹштӹм, церкӹштӹм тенге маныт.
Коджатепе мечеть

Коджатепе мечеть (турокла Kocatepe Camii ) — Турциштӹ Анкара илӹн сек кого мечетьшӹ.
Мечеть лӹмӹн этимологижӹ «коджа» ('кого') дон «тепе» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Сӱлеймание мечеть

Сӱлеймание мечеть (турокла Süleymaniye Camii ) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1550 - 1557 ивлӓн) мечетьшӹ. Стамбул илӹн 2-шы сек кого мечетьшӹ.
Аллах

Алла́х (араб. الله‎ Звук [ʔalˤːɑːh], букв. «Бог»[1][2][3][4][5]) — арабское слово, означающее Единого и единственного Бога, творца мира и господина Судного дня. В исламе — Бог, пославший к людям своего заключительного посланника (расуль) Мухаммада. В Доисламской Аравии Аллах был высшим Божеством и Творцом всего сущего[6]. Краткая форма символа веры ислама (араб. -шахады) гласит: «Нет иного божества, кроме Аллаха, и Мухаммад — посланник Аллаха
Эски мечеть

Эски мечеть (турокла Eski Cami ) — Турциштӹ Эдирне илӹн сек кого мечетьшӹ.
Мечеть лӹмӹн этимологижӹ «эски» ('тошты') шамак гӹц лин.
Симсӹ мечеть

Симсӹ мечеть тенгеок Султанахмет мечеть (турокла Sultan Ahmet Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1609-1616 ивлӓн) дӓ сек кого мечетьшӹ.
Лӓлели мечеть

Лӓлели мечеть (турокла Laleli Camii ) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1760-1763 ивлӓн) мечетьшӹ.
Нуруосмание мечеть

Нуруосмание мечеть (турокла Nuruosmaniye Camii ) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1748-1755 ин) мечетьшӹ.
Фируз Ага мечеть

Фируз Ага мечеть (турокла Firuz Ağa Camii ) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1491 ин) мечетьшӹ.
Фатих мечеть

Нусретие мечеть (турокла Fatih Camii ) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1463 - 1771 ивлӓн) мечетьшӹ.
Михримах Султан мечеть

Михримах Султан мечеть (турокла Mihrimah Sultan Camii ) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1562 - 1565 ивлӓн) мечетьшӹ.
Сапанджа

 
Сапанджа (турокла Sapanca ) — Турцин, ирвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 36.916 (пӱэргӹ: 18.579; ӹдӹрӓмӓш: 18.337) эдем ӹлен.
Памукова

Памукова (турокла Pamukova ) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 26.757 (пӱэргӹ: 13.321; ӹдӹрӓмӓш: 13.436) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «памук» ('cotton') дон «ова» ('plain, lowland') шамаквлӓ гӹц лин.
Тараклы

 
Тараклы (турокла Taraklı ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.693 (пӱэргӹ: 3.833; ӹдӹрӓмӓш: 3.860) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «тарак» ('comb') дон «-лы» (suffix: 'having of') шамаквлӓ гӹц лин.
Бафра

Бафра (турокла Bafra ) — Турцин, йыдвел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 144.465 (пӱэргӹ: 70.655; ӹдӹрӓмӓш: 73.810) эдем ӹлен.
Везиркӧпрӱ

Везиркӧпрӱ (турокла Vezirköprü ) — Турцин, вадывел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 105.447 (пӱэргӹ: 52.031; ӹдӹрӓмӓш: 53.416) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «везир» ('везир') дон «кӧпрӱ» ('кӹвер') шамаквлӓ гӹц лин.
Алачам

 
Алачам (турокла Alaçam ) — Турцин, йыд-вадывел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 29.949 (пӱэргӹ: 14.679; ӹдӹрӓмӓш: 15.270) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ала» ('ала') дон «чам» ('йӓктӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Якакент

 
Якакент (турокла Yakakent ) — Турцин, йыд-вадывел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 9.425 (пӱэргӹ: 4.590; ӹдӹрӓмӓш: 4.835) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «яка» ('против стороне ...') дон «кент» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Хавза

 
Хавза (турокла Havza ) — Турцин, кечӹвӓл Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 45.188 (пӱэргӹ: 22.209; ӹдӹрӓмӓш: 22.979) эдем ӹлен. 
Линквлӓ.
Ладик

 
Ладик (турокла Ladik ) — Турцин, йыд-вадывел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 17.849 (пӱэргӹ: 8.751; ӹдӹрӓмӓш: 9.098) эдем ӹлен.
Ладик йӓр

Ладик йӓр (турокла Ladik Gölü ) — Турцин, Самсун илӹн Ладик районын лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 870 ге.
Асарджык

 
Асарджык (турокла Asarcık ) — Турцин, йыд-вадывел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 18.867 (пӱэргӹ: 9.318; ӹдӹрӓмӓш: 9.549) эдем ӹлен.
Айваджык (Самсун)

 
Айваджык (турокла Ayvacık ) — Турцин, йыд-вадывел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 24.211 (пӱэргӹ: 12.091; ӹдӹрӓмӓш: 12.120) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «айва» ('айва') дон «-джык» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Айваджык (Чанаккале)

 
Айваджык (турокла Ayvacık ) — Турцин, кечӹвӓл Чанаккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шы ин тӹштӹ 30.409 (пӱэргӹ: 15.347; ӹдӹрӓмӓш: 15.062) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «айва» ('айва') дон «-джык» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Ондокузмайыс

 
Ондокузмайыс (турокла Ondokuzmayıs ) — Турцин, йыдвел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 24.338 (пӱэргӹ: 11.989; ӹдӹрӓмӓш: 12.349) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «он докуз» ('19') дон «майыс» ('май') шамаквлӓ гӹц лин.
Терме

 
Терме (турокла Terme ) — Турцин, ирвел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 74.912 (пӱэргӹ: 36.918; ӹдӹрӓмӓш: 37.994) эдем ӹлен. 
Линквлӓ.
Синагога

Синаго́га (, «погынымаш»; , "бейт кне́сет" — «погынымаш пӧрт»; , "шул" — «школ»). Синагога иудаизмӹм виӓнгдӹмӓштӹ дӓ еврейвлӓн ӹлӹмӓшӹштӹштӹ пиш кого рольым мадын. Синагога йымылан ыдылмы вӓр веле агыл, тенгеок школ семӹнят ӹштӓ.
Салыпазары

 
Салыпазары (турокла Salıpazarı ) — Турцин, ирвел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 20.393 (пӱэргӹ: 10.177; ӹдӹрӓмӓш: 10.216) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «салы» ('Tuesday') дон «пазар» ('пазар' «пазары» 'пазаржы' ) шамаквлӓ гӹц лин.
Чаршамба

 
Чаршамба (турокла Çarşamba ) — Турцин, ирвел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 137.362 (пӱэргӹ: 68.039; ӹдӹрӓмӓш: 69.323) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чаршамба» ('Wednesday') шамак гӹц лин.
Кавак

 
Кавак (турокла Kavak ) — Турцин, покшал Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 20.940 (пӱэргӹ: 10.228; ӹдӹрӓмӓш: 10.712) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кавак» ('poplar') шамак гӹц лин.
Атакум

 
Атакум (турокла Atakum ) — Турцин, покшал Самсун илӹн дӓ Самсун халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 123.904 (пӱэргӹ: 61.493; ӹдӹрӓмӓш: 62.411) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Ата» ('Ататӱрк') дон «кум» ('sand') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ.
Джаник

 
Джаник (турокла Canik ) — Турцин, покшал Самсун илӹн дӓ Самсун халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 91.052 (пӱэргӹ: 46.061; ӹдӹрӓмӓш: 44.991) эдем ӹлен.
Илкадым

 
Илкадым (турокла İlkadım ) — Турцин, покшал Самсун илӹн дӓ Самсун халан центр районжы ("илчежӹ"). Вадывелнӹ Атакум, йыдвелнӹ Шим тангыж ирвелнӹ Джаник, кечывӓлвелнӹ Кавак доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 315.089 (пӱэргӹ: 156.252; ӹдӹрӓмӓш: 158.837) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «илк» ('пӹтӓришӹ') дон «адым» ('step') шамаквлӓ гӹц лин.
Теккекӧй

 
Теккекӧй (турокла Tekkeköy ) — Турцин, покшал Самсун илӹн дӓ Самсун халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 49.302 (пӱэргӹ: 24.534; ӹдӹрӓмӓш: 24.768) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «текке» ('Ханака') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Кангал

 
Кангал (турокла Kangal ) — Турцин, кечӹвӓл Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 25.907 (пӱэргӹ: 13.043; ӹдӹрӓмӓш: 12.864) эдем ӹлен.
Эль Греко

Доми́никос Теотоко́пулос, кымданжок Эль Гре́ко лӹм доно палӹ (, тенгеок Доминико, Доменико да Теотокопули вариантвлӓ вӓшлиӓлтӹт; , кырык марла «Грек» лиэш; 1541—1614) — испан артньык. Шачынжок — грек, шачмы варжӹКрит ошмаоты.
Эль Греко паштекшӹ тыменьшӹвлӓм кодыде, седӹндонат тӹдӹн мастарлыкшым колымыжы паштек лач 300 иштӹ веле ӓклӓш тӹнгалӹнӹт. Сӓмӹрӹк ылмыжы годым Эль Греко иконвлӓм сирӓш тыменьӹн. 26 иашӹн тӹдӹ Венециш кен, кышты Тицианын школышкыжы тыменяш пырен. 1576 ин Эль Греко Испаниш кен дӓ Испанин Филипп II кугижӓн кудвичӹштӹжӹ артньык семӹнь пӓшӓлен. Таманяр жепӹштӹ тӹдӹ Толедош — Испанин тошты вуйхалашкыжы ӹлӓш ванжен, кышты колымыжы якте ӹлен. Эль Греко ирӹкӹм яратышы дӓ ӹшкӹмжӹм шотеш пиштӹктӹшӹ эдем, ӹшке йиш стиль доно вазышы артньык ылын. Картинвлӓштӹжӹ соок "Грек" лӹмӹм шӹнден. 
Эль Греко 7 апрельын 1614 ин колен. Толедошты Санто Домингос Эль Антигуо Монастирӹштӹ тайымы.
Гӱрӱн

 
Гӱрӱн (турокла Gürün ) — Турцин, кечӹвӓл Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 21.283 (пӱэргӹ: 10.746; ӹдӹрӓмӓш: 10.537) эдем ӹлен.
Игбовлӓ

 
Игбовлӓ (игбола Ndị Igbọ ) — кечӹвӓл-ирвел Нигериӹштӹ ӹлӹшӹ халык. Игбовлӓвлӓн шотышты 15–30 млн. нӓрӹ.
Игалавлӓ

 
Игалавлӓ (игалала ? ) — кечӹвӓл-ирвел Нигериӹштӹ ӹлӹшӹ халык. Игалавлӓн шотышты 2 млн. нӓрӹ.
Иджовлӓ

 
Иджовлӓ (иджола ? ) — кечӹвӓл-ирвел Нигериӹштӹ ӹлӹшӹ халык. Иджовлӓн шотышты 15 млн. нӓрӹ.
Игбиравлӓ

Игбиравлӓ тенгеок Эбиравлӓ (игбирала ? ) — кечӹвӓл Нигериӹштӹ ӹлӹшӹ халык. Игбиравлӓн шотышты 1,4 млн. нӓрӹ.
Лӱтер, Мартин

Ма́ртин Лӱтер тенгеок (Мартин Лютер) ( ; 10 ноябрь 1483, Айслебен, Саксони — 18 февраль 1546, тӹшток) — христиан религин йымы шаям намалшы, теолог, Реформацин инициаторжы, Библим немӹц йӹлмӹш сӓрӹзӹ. Лӹмешӹжӹ протестанизмӹн ик укшланжы лӱтеранствылан лӹмӹм пумы.
Исоковлӓ

Исоковлӓ (исокола ? ) — кечӹвӓл Нигериӹштӹ (Дельта штат) ӹлӹшӹ халык. Исоковлӓн шотышты 532 тӹжем нӓрӹ.
Итсекиривлӓ

Итсекиривлӓ (итсекирила Ndị Igbọ ) — кечӹвӓл Нигериӹштӹ (Дельта штат) ӹлӹшӹ халык. Итсекиривлӓн шотышты 800 тӹжем – 1 млн. нӓрӹ.
Урхобовлӓ

 
Урхобовлӓ (урхобола ? ) — кечӹвӓл Нигериӹштӹ (Дельта штат) ӹлӹшӹ халык. Урхобовлӓн шотышты 1 млн. нӓрӹ.
Библи

Би́бли ( — шукым анжыктышы шот — «книгӓ, сирӹмаш») — христианвлӓн валгыды тествлӓштӹ, кыдывлӓТошты Согонь дон У Согонь гӹц шалгат дӓ иктӹш погымы ылыт. Тошты Согонь (Танах) иудейвлӓлӓнӓт валгыды текстеш шотлалтеш.
Тошты Согонь кугезӹ еврей йӹлмӹ (библи иврит) доно сирӹмӹ, лач кыды-тидӹ лаштыкшым веле арамей йӹлмӹ доно сирӹмӹ. У Согонь кугезӹ греклӓ — койнелӓ сирӹмӹ. Кырык марлашкы эче цилӓ Библим сӓрӹмӹ агыл.
Аннангвлӓ

Аннангвлӓ (аннангла ? ) — кечӹвӓл-ирвел Нигериӹштӹ (Аква-Ибом штат) ӹлӹшӹ халык. Аннангвлӓн шотышты 1,545 млн. нӓрӹ.
Экетвлӓ

Экетвлӓ (экетла ? ) — кечӹвӓл-ирвел Нигериӹштӹ (Аква-Ибом штат, Экет хала) ӹлӹшӹ халык. Экетвлӓн шотышты 1 млн. нӓрӹ.
Оронвлӓ

Оронвлӓ (оронла Oro Ukpabang ) — кечӹвӓл-ирвел Нигериӹштӹ (Аква-Ибом штат) ӹлӹшӹ халык. Оронвлӓн шотышты 250 тӹжем нӓрӹ.
Йорубавлӓ

 
Йорубавлӓ (йорубала Àwọn ọmọ Yorùbá ) — кечӹвӓл-вадывел Нигериӹштӹ ӹлӹшӹ халык. Йорубавлӓн шотышты 30 млн. нӓрӹ.
Хаусавлӓ

 
Хаусавлӓ (хаусала Hausawa ) — йыдвел Нигериӹштӹ дӓ кечӹвӓл-ирвел Нигер ӹлӹшӹ халык. Хаусавлӓн шотышты 30-35 млн. нӓрӹ.
Коран

Кора́н ( — "аль-К̣ур’а̄н ") — мусульманвлӓн валгыды книгӓштӹ. «Коран» араб йӹлмӹ гӹц лин дӓ «юкын лыдмашым», «тымдымашым» анжыкта. 
Кораным Мухаммедӹн шаявлӓжӹ гӹц сахаб тыменьшӹвлӓжӹ сиренӹт. Кораным Джабраил лӹмӓн суксы Мухаммедлӓн шайыштын дӓ тидӹ 23 и нӓрӹ шыпшылтын. Пӹтӓриш тымдымаш шаявлӓм Мухаммед 40 иӓш ылмыжы годым колын, тидӹ Виӓн йыд (Рамадан) тӹлзӹн лиӓлтӹн.
Фульбевлӓ

 
Фульбевлӓ тенгеок Фуланивлӓ (фульбела sg: Pullo pl: Fulɓe ) — Вадывел Африкышты (Гвиней, Камерун, Нигери, Сенегал, Покшал Африка Республика, Буркина Фасо, Бенин, Мали, Нигер, Гамби, Гвиней-Бисау, Гана, Чад, Сьерра-Леоне, Мавритани дӓ Суданышты) ӹлӹшӹ мусульман халык. Фульбевлӓн шотышты 27 млн. нӓрӹ.
Дивриги

 
Дивриги (турокла Divriği ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 16.713 (пӱэргӹ: 8.541; ӹдӹрӓмӓш: 8.172) эдем ӹлен.
Имранлы

 
Имранлы (турокла İmranlı ) — Турцин, ирвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 7.483 (пӱэргӹ: 3.782; ӹдӹрӓмӓш: 3.701) эдем ӹлен.
Сушехри

 
Сушехри (турокла Suşehri ) — Турцин, йыд-ирвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 28.044 (пӱэргӹ: 14.020; ӹдӹрӓмӓш: 14.024) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «су» ('вӹд') дон «шехир» ('хала' «шехири» → «шехри» 'халажы') шамаквлӓ гӹц лин.
Талмуд

Талму́д (, «тымдымаш, тыменьмӓш») — иудаизмӹн йымы ыдылмы, этика дон прававлӓ гишӓн сирӹмӹ шукы томан шанымашвлӓ дон правилывлӓ, кышкы Мишна дон Гемара пырат.
Акынджылар

 
Акынджылар (турокла Akıncılar ) — Турцин, йыд-ирвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 5.226 (пӱэргӹ: 2.645; ӹдӹрӓмӓш: 2.581) эдем ӹлен.
Гӧлова

 
Гӧлова (турокла Gölova ) — Турцин, йыд-ирвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 3.586 (пӱэргӹ: 1.814; ӹдӹрӓмӓш: 1.772) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӧл» ('йӓр') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Хафик

 
Хафик (турокла Hafik ) — Турцин, йыдвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 8.895 (пӱэргӹ: 4.484; ӹдӹрӓмӓш: 4.411) эдем ӹлен.
Йылдызели

 
Йылдызели (турокла Yıldızeli ) — Турцин, йыд-вадывел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 47.228 (пӱэргӹ: 23.822; ӹдӹрӓмӓш: 23.406) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йылдыз» ('star') дон «эль» ('эл' ; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Шаркышла

 
Шаркышла (турокла Şarkışla) — Турцин, вадывел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 41.031 (пӱэргӹ: 20.451; ӹдӹрӓмӓш: 20.580) эдем ӹлен.
Гемерек

 
Гемерек (турокла Gemerek ) — Турцин, вадывел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 28.718 (пӱэргӹ: 14.276; ӹдӹрӓмӓш: 14.442) эдем ӹлен.
Улаш

 
Улаш (турокла Ulaş ) — Турцин, покшал Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 10.902 (пӱэргӹ: 5.545; ӹдӹрӓмӓш: 5.357) эдем ӹлен.
Доганшар

 
Доганшар (турокла Doğanşar ) — Турцин, йыдвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 2.939 (пӱэргӹ: 1.407; ӹдӹрӓмӓш: 1.532) эдем ӹлен.