tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Пальма какаду

Пальма какаду () — какадувлӓн йиш группын шим шылдыран какадувлӓ (Microglossinae) лӹвӓл йыхыш пырышы какаду. йыд-ирвел Австрали дон Папуа-У Гвиней ошмаотывлӓштӹ ӹлӓ. Цилӓжӓт ик йиш пальма какаду дон шим шылдыран какаду веле улы. 
Пальма какадувлӓн сек изижӹ 55 см, сек когожы 60 см якте шот. Нелӹцшӹ 882–1040 (озыжы), 710–765 (ӓвӓжӹ) г якте лин кердеш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ латинлӓ «proboscis» (long thin nose) дон «-ger» (carry) дӓ «ater» (шим) шамаквлӓ гӹц лин.
Корелла

Корелла () — какадувлӓн йиш группын кореллавлӓ (Nymphicinae) лӹвӓл йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ какаду. Цилӓжӓт ик йиш корелла веле улы. Кытшы 32 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 73–102 г якте лин кердеш. 
Лӹмжӹ.
Какаду лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «νύμφη» (нимф) шамак гӹц лин.
Шлемӓн какаду

Шлемӓн какаду () — какадувлӓн йиш группын ошикӓ какадувлӓ лӹвӓл йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ какаду. Цилӓжӓт ик йиш шлемӓн какаду веле улы. Кытшы 35 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 210–340 г якте лин кердеш.
Ошикӓ какадувлӓ

Ошикӓ какадувлӓ () — какадувлӓн йиш группын "лачокла какадувлӓ" (Cacatuinae) лӹвӓл йыхыш пырышы Австралазиштӹ (Австрали, Соломон ошмаотывлӓ, Папуа-У Гвиней, Индонези дӓ Филиппинвлӓ) вӓшлиӓлтшӹ какадувлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ ошикӓ какаду улы.
Ошалгы-якшарикӓ какаду

Ошалгы-якшарикӓ какаду () — какадувлӓн йиш группын ошикӓ какадувлӓ лӹвӓл йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ какаду. Цилӓжӓт ик йиш ошалгы-якшарикӓ какаду веле улы. Кытшы 35 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 270–350 г якте лин кердеш.
Какаду-инка

Какаду-инка () — какадувлӓн йиш группын ошикӓ какадувлӓ лӹвӓл йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ покшал кӱкшӹц какаду. Цилӓжӓт ик йиш какаду-инка веле улы. Кытшы 35 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 270–350 г якте лин кердеш. 
Лӹмжӹм британ натуралист Benjamin Leadbeater (1760–1837) лӹмеш пумы.
Ошикӓ какаду

Ошикӓ какаду () — какадувлӓн йиш группын ошикӓ какадувлӓ лӹвӓл йыхыш пырышы Австралазиштӹ (Австрали, Соломон ошмаотывлӓ, Папуа-У Гвиней, Индонези дӓ Филиппинвлӓ) вӓшлиӓлтшӹ какадувлӓ. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ ошикӓ какаду улы.
Кого попугайвлӓ

Кого попугайвлӓ тенгеок лачокла попугайвлӓ () — Попугайвлӓ йыхыш пырышы Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Попугайвлӓ яратымы четлык (клетке) кек ылыт. Цилӓжӹ 158 тӹрлӹ попугай улы.
Несторвлӓ

Несторвлӓ () — У Зеланди попугайвлӓ йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ нестор улы.
Нестор

Нестор () — несторвлӓн йиш группыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ нестор улы.
Нелепситтакус

Нелепситтакус () — несторвлӓн йиш группыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ (яраш) попугайвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ елепситтакус улы.
Тымана попугай

Тымана попугай тенгеок какапо () — У Зеланди попугайвлӓ йиш группын тымана попугайвлӓ (Strigopidae) лӹвӓл йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд попугайвлӓ. Цилӓжӓт ик йиш тымана попугай веле улы. Кытшы 58–64 см лин кердеш. Попугайвлӓн сек нелӹц. Нелӹцшӹ 0.95–4 кг якте лин кердеш.
Лӹмжӹ.
Какапо лӹмӹн этимологижӹ маорилӓ «kākā» (попугай) дон «pō» (йыд) шамаквлӓ гӹц лин.
У Зеланди попугайвлӓ

У Зеланди попугайвлӓ () — Попугай йиш йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ У Зеланди попугайвлӓ улы.
Попугайвлӓ

Попугайвлӓ () — попугай ганьывлӓн йыхыш пырышы Америкышты, Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 350 тӹрлӹ попугай улы.
Жако

Жако тенгеок луды попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ жако улы. Кытшы 33 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 46–52 см. Нелӹцшӹ 400 г якте лин кердеш.
Якшар пачан жако

Якшар пачан жако () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ жако попугай. Кытшы 33 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 46–52 см, пачшы 8 см. Нелӹцшӹ 400 г якте шоэш.
Кӱрен пачан жако

Кӱрен пачан жако () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ жако попугай. Кытшы 28–33 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 275–375 г якте лин кердеш.
Фиджи лори

Фиджи лори тенгеок Фигис () — Psittaculidae йиш группыш пырышы вадывел Фиджиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӓт ик йиш фигис веле улы. Кытшы 20 см лин кердеш.
Йӹлгӹжикӓ лори

Йӹлгӹжикӓ лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы вадывел Папуа-У Гвинейиштӹ дон Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ йӹлгӹжикӓ лори улы. Кытшы 31–32 см лин кердеш.
Лорикет

Лорикет () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралазиштӹ (Австрали, Соломон ошмаотывлӓ, Папуа-У Гвиней, Индонези дӓ Филиппинвлӓ), Уоллеси, Микронези дӓ Меланези ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ лорикет улы.
Гиацинт ара

Гиацинт ара () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразилишӹ, Боливишӹ дӓ Парагвайышты) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 100 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 120-140 см, нелӹцшӹ 1.2–1.7 кг якте лин кердеш.
Анд кырык попугай

Анд кырык попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумбиштӹ, Эквадорышты дӓ Перушты) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 35 см лин кердеш.
Якшар пачан попугай

Якшар пачан попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӹ 24 тӹрлӹ якшар пачан попугай улы. Кытшы 22–30 см лин кердеш.
Кӹжгӹ нерӓн ара

Кӹжгӹ нерӓн ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ ринхопситта ара попугай. Кытшы 38 см лин кердеш.
Ринхопситта

Ринхопситта () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ ринхопситта улы. Кытшы 38–45 см лин кердеш. 
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «rhynchos» (нер) дон «psitta» (попугай) шамаквлӓ гӹц лин.
Сарикӓ пӹлӹшӓн попугай

Сарикӓ пӹлӹшӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумбиштӹ дӓ Эквадорышты) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӓт ик йиш сарикӓ пӹлӹшӓн попугай веле улы. Кытшы 42 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 285 г якте лин кердеш.
Симсӹ ара

Симсӹ ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӓт ик йиш симсӹ ара веле улы. Кытшы 56 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 288 г якте лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «kuanos» (симсӹ) дон «psitta» (попугай) шамаквлӓ гӹц лин.
Якшар мӹшкӹрӓн ара

Якшар мӹшкӹрӓн ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӓт ик йиш якшар мӹшкӹрӓн ара веле улы. Кытшы 46 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 300 г якте лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «orthos» (прямо) дон «psitta» (попугай) шамаквлӓ гӹц лин.
Кӹтӹкӹн пачан папугай

Кӹтӹкӹн пачан папугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумбиштӹ, Боливишӹ, Эквадорышты дӓ Перушты) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш кӹтӹкӹн пачан папугай веле улы. Кытшы 24 см лин кердеш.
Симсӹ мӹшкӹрӓн попугай

Симсӹ мӹшкӹрӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Бразилишӹ дон Аргентинышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш симсӹ мӹшкӹрӓн попугай веле улы. Кытшы 28 см лин кердеш.
Каролин попугай

Каролин попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Йыдпел Америкышты (Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӓт ик йиш каролин попугай веле улы. Кытшы 32 см лин кердеш.
Якшар ӹнгӹжӓӓн ара

Якшар ӹнгӹжӓӓн ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Венесуэлышты, Гайанышты, Боливишӹ дӓ Бразилишӹ) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӓт ик йиш карлик ара веле улы. Кытшы 30–35 см лин кердеш.
Гваруба

Гваруба () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӓт ик йиш карлик ара веле улы. Кытшы 34 см лин кердеш.
Патагони попугай

Патагони попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Аргентинышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӓт ик йиш Патагони попугай веле улы. Кытшы 45 см лин кердеш.
Шим вуян аратинга

Шим вуян попугай тенгеок шим вуян аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Боливишӹ, Бразилишӹ, Парагвайышты дӓ Аргентинышты) вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Цилӓжӓт ик йиш "Nandayus" веле улы. Кытшы 32–37 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 140 г якте лин кердеш.
Сарикӓ мӹшкӹрӓн амазон

Сарикӓ мӹшкӹрӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Боливишӹ дӓ Бразилишӹ) вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Цилӓжӓт ик йиш сарикӓ мӹшкӹрӓн амазон веле улы. Кытшы 27 см лин кердеш. 
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «xanthos» (сар) дон «ops» (цӹре) шамаквлӓ гӹц лин.
Сӹлнештӓрӹмӹ попугай

Сӹлнештӓрӹмӹ попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразилишӹ, Аргентинышты дӓ Парагвайышты ) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш сӹлнештӓрӹмӹ попугай веле улы. Кытшы 22 см лин кердеш.
Ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай

Ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан ара попугай. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай улы. Кытшы 23 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 150–170 г якте лин кердеш.
Кужы шылдыран попугайвлӓ

Кужы шылдыран попугайвлӓ () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ кужы шылдыран попугай улы. Кытшы 22 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 120 г якте лин кердеш.
Амазон

Амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 31 тӹрлӹ амазон улы. Кытшы 25–45 см лин кердеш.
Амазонка

 
Амазонка (испанла дон португалла Amazonas) — Кечӹвӓлвел Америкын йогыжы. Кужыцшы 6,437 км уштыш. Йыл вӹлнӹ техень сӓндӓлӹквлӓ вӓрлӓнӓт: Бразили, Колумби, Перу.
Ошикӓ-якшарикӓ изи попугай

Ошикӓ-якшарикӓ изи попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш ошикӓ-якшарикӓ изи попугай веле улы. Кытшы 19 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 45 г якте лин кердеш.
Шуды изи попугай

Шуды изи попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ шуды изи попугай улы. Кытшы 20–22 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 40–60 г якте лин кердеш.
Рок попугай

Рок попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ рок попугай улы. Кытшы 25–30 см лин кердеш.
Барнард попугай

Барнард попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш Барнард попугай веле улы. Кытшы 33–37 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 121–126 г якте лин кердеш.
Тӹргештӹлшӹ попугай

Тӹргештӹлшӹ попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ тӹргештӹлшӹ попугай улы.
Шуран попугай

Шуран попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Каледоништӹ дон Луайоте ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ шуран попугай улы. Кытшы 32 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 100–150 г якте лин кердеш.
Цӹгӓк статян попугай

Цӹгӓк статян попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Тасмаништӹ дон Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш цӹгӓк статян попугай веле улы. Кытшы 25 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 46–76 г якте лин кердеш.
Лӹмжӹм британ орнитолог Джон Лэтэм (John Latham, 1740 — 1837) лӹмеш пумы.
Якшар мӹшкӹрӓн кымда пачан попугай

Якшар мӹшкӹрӓн кымда пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ якшар мышкырӓн кымда пачан попугай улы. Кытшы 28–35 (озыжы) 26–32 (ӓвӓжӹ) см лин кердеш. Нелӹцшӹ 70–100 г якте лин кердеш.
Лӹмжӹм австрал орнитолог Альфред Джон Норт (Alfred John North, 1855 – 1917) лӹмеш пумы.
Тьолгыжшы попугай

Тьолгыжшы попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Фиджиштӹ дон Тонгышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ тьолгыжшы попугай улы. Кытшы 45 см лин кердеш.
Кымда пачан попугай

Кымда пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кымда пачан попугай улы. Кытшы 26–30 см лин кердеш.
Якшар калпакан попугай

Якшар калпакан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш якшар калпакан попугай веле улы. Кытшы 34–38 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 105–125 г якте лин кердеш.
Волаан попугай

Волаан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ волаан попугай улы. Кытшы 14–24 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 34–120 г якте лин кердеш.
Якшарикӓ лоривлӓ

Якшарикӓ лоривлӓ () — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ якшарикӓ лори улы. Кытшы 24–31 см лин кердеш.
Якшарикӓ лори

Якшарикӓ лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 31 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 30–300 г якте лин кердеш.
Ош тупан лори

Ош тупан лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ дон Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӓт ик йиш ош тупан лори веле улы. Кытшы 25 см лин кердеш.
Ишкӹ пачан лорикетвлӓ

Ишкӹ пачан лорикетвлӓ () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралазиштӹ (Австрали, Папуа-У Гвиней дӓ Индонези) вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ ишкӹ пачан лорикет улы. Кытшы 19–22 см лин кердеш.
Кымда пачан лори

Кымда пачан лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ кымда пачан лори улы. Кытшы 26–31 см лин кердеш.
Ӹдӹр лори

Ӹдӹр лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Фиджиштӹ, Самоышты дӓ Француз Полинезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ ӹдӹр лори улы.
Мускус лорикетвлӓ

Мускус лорикетвлӓ тенгеок глоссопситта () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ мускус лорикет улы. Кытшы 15–22 см лин кердеш.
Мускус лорикет

Мускус лорикет () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Мускус лорикетвлӓн сек когожы улы. Кытшы 22 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 60–90 г якте лин кердеш.
Изи мускус лорикет

Изи мускус лорикет () — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Мускус лорикетвлӓн сек изижӹ улы. Кытшы 15 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 30–53 г якте лин кердеш.
Косир лори

Косир лори () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Гебридвлӓ, У Британи, У Ирланди, Папуа-У Гвиней, У Каледони, Соломон, Индонези дӓ Фиджи ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ косир лори улы.
У Гвиней кырык лори

У Гвиней кырык лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Гвиней ошмаотын кырыквлӓштӹ, Индонези дон Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӓт ик йиш У Гвиней кырык лори веле улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Лори-гуа

Лори-гуа () — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Гвиней ошмаотштыш, Индонези дон Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лори-гуа улы.
Коэлӓ пынан попугайчик

Коэлӓ пынан попугайчик () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӓт ик йиш коэлӓ пынан попугайчик веле улы. Кытшы 18 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 30–40 г якте лин кердеш.
Айырлаш лидӹмӹ попугай

Айырлаш лидӹмӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Африкышты дон Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ, кӹтӹк пачан изи яратымы четлык (клетке) попугай. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ айырлаш лидӹмӹ попугай улы. Кытшы 13–17 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 40–60 г якте лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «αγάπη» (яратымаш) дон «όρνις» (кек) шамаквлӓ гӹц лин.
Кечӹшӹ попугай

Кечӹшӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Инди, Шри-Ланка, Филиппинвлӓ, Индонези дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 13 тӹрлӹ кечӹшӹ попугай улы. Кытшы 10–16 см лин кердеш.
Филиппин кӹжгӹ нерӓн попугай

Филиппин кӹжгӹ нерӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш Филиппин кӹжгӹ нерӓн попугай веле улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Кугижӓ попугай

Кугижӓ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ, Папуа-У Гвиней ‎‎дӓ Индонези ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кугижӓ попугай улы. Кытшы 35–43 см лин кердеш.
Австрали кугижӓ попугай

Австрали кугижӓ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кугижӓ попугай. Кытшы 43–43 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 195–285 г якте лин кердеш.
Папуа кугижӓ попугай

Папуа кугижӓ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Вадывел У Гвинейиштӹ дон Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кугижӓ попугай. Кытшы 36 см лин кердеш.
Малуку кугижӓ попугай

Малуку кугижӓ попугай тенгеок Амбоин кугижӓ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезин Вадывел У Гвинейиштӹ дон Малуку ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кугижӓ попугай. Кытшы 35–40 см лин кердеш.
Якшар шылдыран попугайвлӓ

Якшар шылдыран попугайвлӓ () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ якшар шылдыран попугай улы. Кытшы 32 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 120–210 г якте лин кердеш.
Якшар шылдыран попугай

Якшар шылдыран попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ дон Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 32 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 120–210 г якте лин кердеш.
Тимор якшар шылдыран попугай

Тимор якшар шылдыран попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ дон Ирвел Тиморышты вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Паян попугай

Паян попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ паян попугай улы. Кытшы 34–46 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 110–120 г якте лин кердеш.
Ракет пачан попугай

Ракет пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓ дон Индонезиштӹ ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ ракет пачан попугай улы.
Шиштӹ изи попугай

Шиштӹ изи попугай () — Psittaculidae йиш группын Шиштӹ изи попугайвлӓ лӹвӓл йиш группыш пырышы Индонези дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ шиштӹ изи попугай улы. Кытшы 8–10 см лин кердеш. 
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «mikros» (изи) дон «psitta» (попугай) шамаквлӓ гӹц лин.
Симсӹ вуян ара

Симсӹ вуян ара () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Перушты, Боливишӹ дӓ Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 40–42 см лин кердеш.
Аратинга

Аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӹ 24 тӹрлӹ шиштӹ изи попугай улы.
Орави попугайвлӓ

Орави попугайвлӓ () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ орави попугай улы. Кытшы 10–15 см лин кердеш.
Кырык попугайвлӓ

Кырык попугайвлӓ () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кырык попугай улы. Кытшы 18–20 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 45 г якте лин кердеш.
Кырык попугай

Кырык попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Аргентинышты, Боливишӹ, Чилишӹ дӓ Перушты) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 18 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 45 г якте лин кердеш.
Кӹрӓн калпакан кырык попугай

Кӹрӓн калпакан кырык попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Аргентинышты, Боливишӹ дӓ Чилишӹ) вӓшлиӓлтшӹ кырык попугай. Кытшы 20 см лин кердеш.
Пион попугай

Пион попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ кырык попугай улы.
Ыжар орави попугай

Ыжар орави попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ ыжар орави попугай улы.
Вӓрӓш вуян попугай

Вӓрӓш вуян попугай тенгеок Веерный попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш вӓрӓш вуян попугайвеле улы. Кытшы 33 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 190–280 г якте лин кердеш.
Кӹжгӹ нерӓн попугайвлӓ

Кӹжгӹ нерӓн попугайвлӓ () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кӹжгӹ нерӓн попугай улы. Кытшы 16–18 см, нелӹцшӹ 50–60 г якте лин кердеш.
Кучкыж попугайвлӓ

Кучкыж попугайвлӓ () — Попугайвлӓ йыхыш пырышы У Гвиней дӓ Инди океан ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ кучкыж попугай улы.
Цуштыривуян попугай

Цуштыривуян попугай () — кучкыж попугайвлӓ йиш группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш цуштыривуян попугай веле улы. Кытшы 46 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 680–800 г якте лин кердеш.
Ваза попугай

Ваза попугай () — кучкыж попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мадагаскар дон вадывел Инди океан ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ ваза попугай улы. Кытшы 35–50 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 480 г якте лин кердеш.
Кеа

Кеа () — У Зеланди попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ хир нестор попугай. Кытшы 48 см, нелӹцшӹ 0.8–1 кг якте лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ маорилӓ «kea» шамак гӹц лин.
Нестор-кака

Нестор-кака тенгеок У Зеланди кака () — У Зеланди попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Йыдпел У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ нестор попугай. Кытшы 45 см, нелӹцшӹ 390–560 г якте лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ маорилӓ «kākā» (попугай) шамак гӹц лин.
Норфолк кака

Норфолк кака () — У Зеланди попугайвлӓ йиш группыш пырышы Норфолк ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ потухший нестор попугай. Кытшы 40 см якте лин кердеш.
Чатем кака

Чатем кака () — У Зеланди попугайвлӓ йиш группыш пырышы Чатем ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ потухший нестор попугай.
Йыд попугай

Йыд попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ рок попугай. Кытшы 22–25 см якте лин кердеш.
Ирвел рок попугай

Ирвел рок попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ рок попугай. Кытшы 29–32 см, нелӹцшӹ 68–83 г якте лин кердеш.
Вадывел рок попугай

Вадывел рок попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ рок попугай.
У Каледони шуран попугай

У Каледони шуран попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Каледоништӹ вӓшлиӓлтшӹ шуран попугай. Кытшы 32 см, нелӹцшӹ 100–150 г якте лин кердеш.
Луайоте шуран попугай

Луайоте шуран попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Луайоте ошмаотывлӓштӹ (Увеа) вӓшлиӓлтшӹ шуран попугай.
Розелла

Розелла () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ розелла попугай улы. Кытшы 26–37 см лин кердеш.
Розеллывлӓ

Розеллывлӓ () — Попугайвлӓ йишӹн Psittaculidae йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 41 тӹрлӹ попугай улы.
Ара (кек)

Ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ ара улы. Арывлӓн сек изижӹ 46–51 см, сек когожы 90–95 см якте шот. Нелӹцшӹ 285–1708 г якте лин кердеш.
Шуды изи попугайвлӓ

Шуды изи попугайвлӓ () — Попугайвлӓ йишӹн розеллывлӓ йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ попугай улы.
Лачокла розеллывлӓ

"Лачокла розеллывлӓ"" () — Попугайвлӓ йишӹн розеллывлӓ йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 35–40 тӹрлӹ попугай улы.
Лори попугайвлӓ

Лори попугайвлӓ () — Попугайвлӓ йишӹн Psittaculidae йыхыш пырышы Австралазиштӹ (Австрали, Соломон ошмаотывлӓ, Папуа-У Гвиней, Индонези дӓ Филиппинвлӓ) вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 67 тӹрлӹ попугай улы.
Лори (попугай)

Лоривлӓ () — Попугайвлӓ йишӹн Psittaculidae йыхыш пырышы Австралазиштӹ (Австрали, Соломон ошмаотывлӓ, Папуа-У Гвиней, Индонези дӓ Филиппинвлӓ) вӓшлиӓлтшӹ лори попугай кеквлӓ. Цилӓжӹ 61 тӹрлӹ попугай улы.
Орави ганьывлӓ

Орави ганьывлӓ тенгеок оравивлӓ гань ылшывлӓ () — попугай дон оравивлӓ (Psittacopasserae) йыхыш пырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 000 тӹрлӹ оравивлӓ гань ылшы кек улы. 
Орави ганьывлӓн сек изижӹ 6.5 см ("Myiornis ecaudatus"), сек когожы 64 см "Corvus crassirostris" (пачан 120 см райская птица) якте шот. Нелӹцшӹ 4.2 г ("M. ecaudatus"), 1.5 кг ("C. crassirostris") якте лин кердеш. 
Классификаци.
Орави ганьывлӓ отрядын кымыт подотряджы улы:
 ├─ Acanthisitti — У Зеланди крапивник
 ├─ Tyranni — Тиран ганьывлӓ
 └─ Passeri — Мырышы кеквлӓ
Попугай дон оравивлӓ

Попугай дон оравивлӓ () — Eufalconimorphae йыхыш пырышы кеквлӓ. 
Классификаци.
 └─ Australaves
 ├─ Cariamiformes
 └─ Eufalconimorphae
 ├─ Falconiformes (= Falconidae, калявӓрӓш)
 └─ Psittacopasserae
 ├─ Psittaciformes — Попугай ганьывлӓ
 └─ Passeriformes — Орави ганьывлӓ
Ур

Ур () — Ньымыштшывлӓ йыхын урвлӓ йишвлӓш пырышы Европышты дӓ йыдпел Азиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ изи йӓн. Кытшы 19–23 см, пачшы 15–20 см, нелӹцшӹ 250–340 кг лин кердеш.
Лый йишвлӓ

Лый йишвлӓ () — лый ганьывлӓ (Musteloidea) группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ покшал дӓ изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 59 тӹрлӹ йӓн улы. Лый йишвлӓн сек изижӹ 11 см (каляиӓш), сек когожы 1.7 см (Бразили ама). 
Классификацижӹ.
Лый йишвлӓн кокты лӹвӓл йишжы улы: Mustelinae (Подсемейство Куньи) дон Lutrinae (Подсемейство Выдровые).
Лый ганьывлӓ

Лый ганьывлӓ тенгеок лый гань йӓнвлӓ () — пи ганьывлӓ группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ покшал дӓ изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 86 тӹрлӹ йӓн улы.
Пи ганьывлӓ

Пи ганьывлӓ тенгеок пи гань йӓнвлӓ () — шӹл качшывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого, покшал дӓ изи йӓнвлӓ.
Мӧскӓ ганьывлӓ

Мӧскӓ ганьывлӓ тенгеок мӧскӓ гань йӓнвлӓ () — пи ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого, покшал дӓ изи йӓнвлӓ.
Шӹл качшывлӓ

Шӹл качшывлӓ тенгеок шӹл качшы йӓнвлӓ () — Mammalia группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого, покшал дӓ изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 280 тӹрлӹ шӹл качшы йӓн улы. Шӹл качшывлӓн сек изижӹ 11 см (каляиӓш), сек когожы 6,5 м (южный морской слон). 
Лӹмӹн этимологижӹ латинлӓ «caro {родительный падеж: carnis}» (шӹл) дон «vorare» (пожирать, проглатывать) шамаквлӓ гӹц лин.
Классификацижӹ.
 ├─ Feliformia — Коти ганьывлӓ
 ├─ †Stenoplesictoidea
 ├─ †Stenoplesictidae — 
 └─ †Percrocutidae — Перкрокутиды
 ├─ †Nimravidae — Нимравиды, псевдо-саблезубые кошки
 ├─ Nandiniidae — Нандиниевые 
 ├─ Feloidea — Лачокла коти ганьывлӓ
 ├─ Prionodontidae — Азиатские линзанги 
 ├─ †Barbourofelidae — Барбурофелиды
 └─ Felidae — Коти йишвлӓ
 └─ Viverroidea — Виверра ганьывлӓ
 ├─ Viverridae — Виверровые 
 └─ Herpestoidea — Мангуст ганьывлӓ
 ├─ Hyaenidae — Гиеновые 
 ├─ Eupleridae — Мадагаскарские виверры 
 └─ Herpestidae — Мангуст йишвлӓ
 └─ Caniformia — Пи ганьывлӓ
 ├─ †Amphicyonidae — Амфиционвлӓ
 ├─ Canidae — Пи йишвлӓ
 └─ Arctoidea — Мӧскӓ ганьывлӓ
 ├─ Ursoidea — Лачокла мӧскӓ ганьывлӓ
 ├─ †Hemicyonidae 
 └─ Ursidae — Мӧскӓ йишвлӓ
 ├─ Musteloidea — Лый ганьывлӓ
 ├─ Ailuridae — Изи панда йишвлӓ
 ├─ Mephitidae — Скунс йишвлӓ
 ├─ Mustelidae — Лый йишвлӓ
 └─ Procyonidae — Енот йишвлӓ
 └─ Pinnipedia — Ластоногие
 ├─ †Enaliarctidae — Эналиаркт йишвлӓ
 ├─ Odobenidae — Морж йишвлӓ
 ├─ Otariidae — Ушастые тюлени
 └─ Phocidae — Настоящие тюлени
Цӓрӓгек

Цӓрӓгеквлӓ тенгеок цӓрӓгалявлӓ () — Mammalia группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы (70%) дӓ ӓзӓлык (30%) качшы чонгештӹлмӓш изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 1 240 тӹрлӹ цӓрӓгек улы. 
Цӓрӓгеквлӓн сек изижӹн ("Craseonycteris thonglongyai") кытышты 29–34 мм, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 15 см, нелӹцӹштӹ 2–2.6 г; сек когожын ("Acerodon jubatus") кытышты 29 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.5–1.7 м, нелӹцӹштӹ 0.7–1.2 кг.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «χείρ» (кид) дон «πτερόν» (шылдыр) шамаквлӓ гӹц лин.
Классификация.
Цӓрӓгеквлӓ отрядын кымыт подотряджы улы:
 ├─ Megachiroptera — Кого цӓрӓгеквлӓ тенгеок ӓзӓлык качшы цӓрӓгеквлӓ 
 └─ Microchiroptera — Изи цӓрӓгеквлӓ тенгеок капшангы качшы цӓрӓгеквлӓ
Черепаха

Черепахывлӓ () — Reptilia (Пресмыкающиеся) группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 327 тӹрлӹ черепаха улы. 
Черепахывлӓн сек изижӹн ("Homopus signatus") кытышты 8 см, нелӹцӹштӹ 140 г; сек когожын ("Dermochelys coriacea") кытышты 200 см, нелӹцӹштӹ 900 кг.
Крокодилвлӓ

Крокодилвлӓ () — Reptilia (Пресмыкающиеся) группыш пырышы тропиквлӓштӹ (Африкышты, Азиштӹ, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты) вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 327 тӹрлӹ крокодил улы. 
Крокодилвлӓн сек изижӹн ("Paleosuchus palpebrosus") кытышты 1.2–1.4 м, нелӹцӹштӹ 6–7 кг; сек когожын ("Crocodylus porosus") кытышты 6.7 м, нелӹцӹштӹ 2 000 кг.
Той шӓкшӓльӹ

Той шӓкшӓльӹ (; алыкмарла "тойшыҥшале") — той шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Европышты дон Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 45–57,5 см лин кердеш.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ латинлӓ «anguis» (кӹшкӹ) дон «fragilis» (хрупкий) шамаквлӓ гӹц лин.
Шӓкшӓльӹ

Шӓкшӓльӹвлӓ () — Squamata (Чешуйчатые) группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 5907 тӹрлӹ шӓкшӓльӹ улы. 
Шӓкшӓльӹвлӓн сек изижӹн ("Sphaerodactylus ariasae") кытышты 16–18 мм, сек когожын (Комодо варан "Varanus komodoensis") кытышты 3 м, нелӹцӹштӹ 70 кг.
Классификацижӹ.
 └─ Сӱмӓнвлӓ (Squamata)
 └─ икшӹ клада 
 ├─ Dibamidae – Слӧпӧй шӓкшӓльӹ йишвлӓ
 └─ Gekkota – Геккон ганьывлӓ
 └─ кокшы клада 
 ├─ Scincomorpha – Сцинк ганьывлӓ
 └─ лӹмдӹмӹ 
 ├─ Lacertoidea – Лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓ
 └─ Toxicofera – 
 ├─ Iguania – Игуана ганьывлӓ
 └─ Anguimorpha – Той шӓкшӓльӹ ганьывлӓ
 ├─ Anguidae – Той шӓкшӓльӹ йишвлӓ
 └─ Pythonomorpha – 
 ├─ Platynota – 
 ├─ Shinisauria – Шинизавр ганьывлӓ
 └─ Varanoidea – Варан ганьывлӓ
 ├─ Mosasauroidea † – Мозазавр йишвлӓ
 ├─ Helodermatidae – Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓ
 ├─ Lanthanotidae – Пӹлӹшдӹмӹ варан йишвлӓ
 └─ Varanidae – Варан йишвлӓ
 └─ Ophidia / Serpentes – Кӹшкӹвлӓ
Squamata

Сӱмӓнвлӓ () — Reptilia (Пресмыкающиеся) группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ сӱмӓн йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 9000 тӹрлӹ сӱмӓн йӓн улы. 
Сӱмӓнвлӓн сек изижӹн (геккон "Sphaerodactylus ariasae") кытышты 16–18 мм, сек когожын (анаконда "Eunectes murinus") кытышты 5.21 м якте веле. 
Классификация.
 ├─ Lacertilia — Шӓкшӓльӹвлӓ
 └─ Serpentes — Кӹшкӹвлӓ
Reptilia

Пресмыкающиеся () — нӹл яланвлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 10000 тӹрлӹ Reptilia улы. 
Рептиливлӓн сек изижӹн (геккон "Sphaerodactylus ariasae") кытышты 16–18 мм, сек когожын ("Crocodylus porosus") кытышты 6.7 м, нелӹцӹштӹ 2 000 кг.
Классификаци.
 ├─ Crocodilia — Крокодилвлӓ 
 ├─ Rhynchocephalia — Клювоголовые
 ├─ Testudines — Черепахывлӓ 
 └─ Squamata — Сӱмӓнвлӓ
 ├─ Lacertilia — Шӓкшӓльӹвлӓ
 └─ Serpentes — Кӹшкӹвлӓ
Покшал Австрали пандашан агама

Покшал Австрали пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы покшал Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пандашан агама шӓкшӓльӹ. Пандашан агаман кытышты 250 мм, пачшы 300 мм лин кердеш.
Агама

Агама йишвлӓ () — Iguania группыш пырышы Африкышты, Азиштӹ, Австралиштӹ дӓ кечӹвӓл Европышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ йиш. Цилӓжӹ 300 (тенгеок 418) тӹрлӹ агама улы. Агамавлӓн сек изижӹ ("Phrynocephalus") 8 см, сек когожы ("Hydrosaurus") 1 м.
Пандашан агама

Пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы покшал Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ агама шӓкшӓльӹ. Цилӓжӹ 7-8 тӹрлӹ пандашан агама улы. Пандашан агамавлӓн озыжы 40–60 см, ӓвӓжӹ 30–51 см якте шот.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «pogon» (пандаш) дӓ латинлӓ «vittatus» (полосатый) дон «cephalus» (вуй) шамаквлӓ гӹц лин.
Ирвел Австрали пандашан агама

Ирвел Австрали пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пандашан агама шӓкшӓльӹ. Пандашан агаман озыжы 60 см, ӓвӓжӹ 50 см якте шот.
Ранкин пандашан агама

Ранкин пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы йыд-ирвел Австралиштӹ (Квинсленд) вӓшлиӓлтшӹ пандашан агама шӓкшӓльӹ. Пандашан агаман кытышты 30 см лин кердеш.
Лӹмжӹм австрали натуралист Генри Лоусон (Henry Lawson, 1867 – 1922) лӹмеш пумы.
Вадывел Австрали пандашан агама

Вадывел Австрали пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы вадывел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пандашан агама шӓкшӓльӹ. Пандашан агаман кытышты 38 см лин кердеш.
Комбы ганьывлӓ

Комбы ганьывлӓ тенгеок комбывлӓ гань ылшывлӓ () — цӹвӹ дон комбывлӓ (Galloanserae) йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ комбывлӓ гань ылшы кек (комбы, лыды, йӱксӹ) улы. Комбы ганьывлӓн сек изижӹн нелӹцшӹ 200–300 г (аргек), сек когожы 13 кг (эхелян йӱксӹ) якте лин кердеш. 
Классификаци.
Комбы ганьывлӓ отрядын кымыт йишжы улы:
 ├─ Anhimidae — Паламедейвлӓ
 ├─ Anseranatidae — 
 └─ Anatidae — Лыды йишвлӓ
Гульд амадина

Гульд амадина () — Estrildidae йиш группыш пырышы йыдпел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай амадина мырышы кек. Кытшы 130–140 мм лин кердеш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Британ натуралист Джон Гульдын вӓтӹжӹ Элизабет Гульд лӹмеш пумы.
Попугай амадина

Попугай амадина () — Estrildidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, У Гвиней ошмаотывлӓштӹ дӓ йыдпел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 12–13 тӹрлӹ попугай амадина улы. 
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «ερυθρός» (якшар) дон «ουρά» (пач) шамаквлӓ гӹц лин.
Фиджи попугай амадина

Фиджи попугай амадина () — Estrildidae йиш группыш пырышы йыдпел Фиджиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай амадина мырышы кек. Кытшы 10 см, нелӹцшӹ 9–11,5 г якте лин кердеш.
Якшар вуян попугай амадина

Якшар вуян попугай амадина () — Estrildidae йиш группыш пырышы йыдпел У Каледоништӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай амадина мырышы кек. Кытшы 12 см якте лин кердеш.
Кугижӓ попугай амадина

Кугижӓ попугай амадина () — Estrildidae йиш группыш пырышы йыдпел Вануату ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай амадина мырышы кек. Кытшы 11 см якте лин кердеш.
Амадина

Амадина () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ амадина улы. Кытшы 12–14 см якте лин кердеш.
Якшар вуян амадина

Якшар вуян амадина () — Estrildidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл Африкышты вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Кытшы 14 см якте лин кердеш.
Астрильд

Астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты дӓ Азиштӹ (Сауд Арави дон Йемен) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 17 тӹрлӹ астрильд улы. Кытшы 10–12 см якте лин кердеш.
Арави астрильд

Арави астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Азиштӹ (Сауд Арави дон Йемен) вӓшлиӓлтшӹ астрильд мырышы кек. Кытшы 10 см лин кердеш.
Шим калпакан астрильд

Шим калпакан астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты (Ангола, Бурунди, Камерун, Конго, Конго Демократи Республика, Экваториаль Гвиней, Габон, Кени, Руанда дӓ Уганда) вӓшлиӓлтшӹ астрильд мырышы кек. Кытшы 10,5 см лин кердеш.
Сарикӓ мӹшкӹрӓн астрильд

Сарикӓ мӹшкӹрӓн астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты (Ангола, Кечӹвӓлвел Африка Республика, Зимбабве, Лесото дӓ Мозамбик) вӓшлиӓлтшӹ астрильд мырышы кек. Кытшы 9–10 см лин кердеш.
Кандт астрильд

Кандт астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ астрильд мырышы кек.
Якшар пачан астрильд

Якшар пачан астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ астрильд мырышы кек. Кытшы 10 см лин кердеш.