tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
У Тарашныр

У Тарашныр () — Тарашныр шӹргӹ тӹрӹштӹ, Пӹнгель ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 5 уштыш. Сола лӹм «у» (новый) дӓ «тарашныр» (разъединенное поле) шамаквлӓ гӹц лин.
Истори.
Архивный данныйвлӓ семӹнь сола 1880-шӹ ин шачын. Сек пӹтӓри ти вӓрӹштӹ Тошты Тарашныр гӹц ванжышы мары кресӓнь ӹлӓш тӹнгӓлӹн. Сола халык мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Солашты садвлӓ дӓ чельньӹквлӓ ылыныт. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓлен. 1929-шӹ ин «Тӹлзӹ» ("Луна") лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Пӹтӓришӹ колхоз вуйлатышы С.Яковлев лин. Кого Вырсышты сола гӹц 45 эдем кредӓлӹн, луаткӓндӓкшӹнжӹ коленӹт, коклы шӹмӹтӹн токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц ст. лейтенант Георгий Михайлович Смирнов, ефрейтор Трифон Андреевич Никифоров, рядовой Агафия Константиновна Тихомирова дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1897-шӹ и - 31 кудывичӹ (70 пӱэргӹ дӓ 83 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 41 кудывичӹ, 180 эдем;
1919-шӹ и — 45 кудывичӹ, 188 эдем (79 пӱэргӹ дӓ 109 ӹдӹрӓмӓш);
1926-шы и — 194 эдем;
2001-шӹ и — 49 кудывичӹ, 85 эдем (40 пӱэргӹ дӓ 45 ӹдӹрӓмӓш).
Цермӹшал

Цермышал () ― Изи Йынгы ӓнгӹр шалахай сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 4 уштыш. Солаштышы ӧлицӓвлӓ: Утялык, Опанаслык, Торешлык, Пекшуклык. Сола йӹр Ошкан оты, Кож лидӹ, Йӓнӓк лидӹ карем дон лидӹвлӓ улы. Сола лӹм «Цермыш»/ "Чермыш" (пӹтӓришӹ ти вӓрӹш ӹлӓш толшы пӱэргӹ лӹм) дӓ «ал» (сола) шамаквлӓ гӹц лин. XVIII-XX-шы курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ ти сола тенгеок "село Христорождественское, Чермышево тож, "село Старое Чермышево, околодок "Старое Чермышево", "деревня Старое Чермышево" маналтын.
Истори.
Архив документвлӓштӹ пӹтӓришӹ гӓнӓ Цермышал гишӓн 1654-шӹ ин сирӹмӹ ылын. 1754-шӹ ин солашты «Христорождествеский» церкӹм чангымы. Тоштеммӹкӹжӹ, у кӹрпӹц церкӹм Йоласалеш чангенӹт. Халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым анжен. 1888-шӹ ин солашты Старо-Чермышевский церковно-приходской школ пачылтын. 1897-шӹ ин тӹштӹ 33 мары тыменьшӹ (26 ӹрвезӓш дӓ 7 ӹдӹрӓш) пӓлӹмӓшӹм погенӹт, 2 тымдышы пӓшӓлен, земство школлан и йӹде 75 тӓнгӓм пуэн. 1915-шӹ ин школ вуйлатышы йоласал священник Пётр Степанович Белокуров (1888-шӹ ин шачын) ылын, законоучитель — дьякон Тимофей Петрович Соловьёв, тымдышывлӓ — Всеволод Спиридонович Шорин дӓ Мария Никитична Смелова. Тӹ веремӓн 44 тетя школышты тыменьӹн (25 ӹрвезӓш дӓ 19 ӹдӹрӓш). 1920-шы и гӹц солашты мебельӹм ӹштӹшӹ «Эконом» пӓшӓ артель пӓшӓлен. Тӹштӹ 20 эдем труен. 1921-шӹ ин солашты I ступенян школ, лыдмы пӧрт ылыныт. 1929-шӹ ин «Искра» колхозым ӹштӹмӹ. Пытӓришӹ колхоз вуйлатышы А.С.Перов лин. Вырсышты Цермышал гӹц 96 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц вӹцлӹ кудытынжы коленӹт, а нӹрлӹ эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: лейтенант Семен Сергеевич Михайлов, мл. сержант Порфирий Никанорович Гаврилов, рядовой солдат Ольга Ивановна Харитонова дӓ молат. 1984-шӹ ин Изи Йынгы вӓреш кого пӱӓм пӱэнӹт. Тӹ веремӓнок сола гач асфальтым шӓрӹмӹ.
Ӹлӹзӹ шот.
1717-шӹ и — 40 кудывичӹ (114 пӱэргӹ, 108 ӹдӹрӓмӓш);
1795-шӹ и — 106 кудывичӹ (299 пӱэргӹ, 327 ӹдӹрӓмӓш);
1859-шӹ и - 63 кудывичӹ(133 пӱэргӹ дӓ 171 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 82 кудывичӹ (212 пӱэргӹ дӓ 201 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 84 кудывичӹ, 468 эдем;
1921-шӹ и - 83 кудывичӹ, 356 эдем (177 пӱэргӹ дӓ 179 ӹдӹрӓмӓш; нӹнӹ логӹц луатвӹц пӱэргӹ — рушынвлӓ, 162 пӱэргӹ дӓ 179 ӹдӹрӓмӓш — марынвлӓ);
1925-шӹ и — 414 эдем;
2001-шӹ и — 82 кудывичӹ, 183 эдем (77 пӱэргӹ дӓ 106 ӹдӹрӓмӓш).
Пертюк

Пертюк () — Кого Йынгыш шалахай монгыр гӹц йоген пырышы Когоӓнгӹр сага вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 6 уштыш. Сола лӹм ти вӓрӹш сек пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы «Пертюк» эдем лӹм гӹц лин. Анзыц сола Шудермар маналтын дӓ «Шуртӹр мары» - «марийцы с берега реки Суры» манмым анжыктен. XVI-XVIII курымвлӓн ти сола тенгеок «Большая Шудермара» лӹм донат пӓлӹмӹ ылын.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн архивный документвлӓштӹ 1717-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1889-шӹ ин солашты киндӹ лапка ылын. 1908-шӹ ин Пертюкышты тӹнгӓлтӹш земский училище пачылтын. 1914-шӹ ин тӹштӹ 128 тыменьшӹ пӓлӹмӓшӹм поген. Тымдышывлӓ Алексей Тимофеевич Атласкин, Анна Титовна Паршакова, Мария Якимовна Родионова ылыныт. 1929-шӹ ин Пертюк школышты Пертюк, Санук, Вӓрӓшӓнгӹр, Изик, Пиндыкал солавлӓ гӹц 100 тетя тыменьӹн. 1973-шы ин школышты 70 тыменьшӹ ылын. 1921-шӹ ин солашты I ступенян школ, лыдмы пӧрт ылыныт. 1930-шы ин Пертюкышты «Радио» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Варарак тӹдӹм «Ленин корны» манын лӹмденӹт. 1933-шы ин ӱ завод пӓшӓм ӹштен. Кого Вырсы фронтышты Пертюк гӹц 85 эдем кредӓлӹн, нӹрлӹ кымытынжы коленӹт, а нӹрлӹ коктынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц мл. сержант Павел Семёнович Николаев, рядовой Николай Иванович Пайгачкин, ефрейтор Михаил Матвеевич Исаев дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1795-шӹ и — 10 кудывичӹ; 
1859-шӹ и — 34 кудывичӹ (73 пӱэргӹ, 67 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и — 81 кудывичӹ (254 пӱэргӹ, 248 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 100 кудывичӹ, 617 эдем; 
1919-шӹ и — 110 кудывичӹ, 562 эдем (280 пӱэргӹ, 282 ӹдӹрӓмӓш); 
1926-шы и — 514 эдем; 
2001-шӹ и — 88 кудывичӹ, 197 эдем (74 пӱэргӹ, 123 ӹдӹрӓмӓш).
Мецкӓныр

Мецӓкныр () Когоӓнгӹр (перви Пекоза ӓнгӹр маналтын) лишннӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 3 уштыш. Сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Изи Мецӓкныр сир, Крупнян карем, Ова карем, Кого Мецӓкныр сир, Етке лидӹ, Сереван карем, Сад карем, Кушмар карем, Пивай лапата, Шайыл сирем. Тагынам перви сола лишнӹ цоклымы ошкы шалген. Сола лӹм «Мецак» (ти вӓрӹш пӹтаришӹ ӹлаш толшы мары лӹм) дӓ «ныр» шамаквлӓ гӹц лин дӓ «Мецӓкӹн ныржы» манмым анжыкта.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ Мецӓкныр гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1913-шы ин Мецӓкнырышты кок мардеж вӓкш ылын. 1930-шы ин солашты «Венера» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Иван Максимович Еропов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 25 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луатнӹлӹтӹнжӹ коленӹт, а луатик эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Рядовой Пантелей Прокопьевич Ильин Якшар Шӹдӹр орден доно пӓлемдӓлтӹн. 
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 22 кудывичӹ (44 пӱэргӹ, 65 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 20 кудывичӹ (55 пӱэргӹ, 40 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 23 кудывичӹ (66 пӱэргӹ, 68 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 25 кудывичӹ, 158 эдем; 
1919-шӹ и — 31 кудывичӹ, 167 эдем; 
1925-шӹ и — 137 эдем; 
1929-шӹ и — 32 кудывичӹ, 140 эдем (66 пӱэргӹ, 74 ӹдӹрӓмӓш); 
2001-шӹ и — 25 кудывичӹ, 67 эдем (28 пӱэргӹ, 39 ӹдӹрӓмӓш).
Мецӓкныр

Мецӓкныр () Когоӓнгӹр (перви Пекоза ӓнгӹр маналтын) лишннӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 3 уштыш. Сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Изи Мецӓкныр сир, Крупнян карем, Ова карем, Кого Мецӓкныр сир, Етке лидӹ, Сереван карем, Сад карем, Кушмар карем, Пивай лапата, Шайыл сирем. Тагынам перви сола лишнӹ цоклымы ошкы шалген. Сола лӹм «Мецак» (ти вӓрӹш пӹтаришӹ ӹлаш толшы мары лӹм) дӓ «ныр» шамаквлӓ гӹц лин дӓ «Мецӓкӹн ныржы» манмым анжыкта.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ Мецӓкныр гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1913-шы ин Мецӓкнырышты кок мардеж вӓкш ылын. 1930-шы ин солашты «Венера» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Иван Максимович Еропов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 25 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луатнӹлӹтӹнжӹ коленӹт, а луатик эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Рядовой Пантелей Прокопьевич Ильин Якшар Шӹдӹр орден доно пӓлемдӓлтӹн.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 22 кудывичӹ (44 пӱэргӹ, 65 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 20 кудывичӹ (55 пӱэргӹ, 40 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 23 кудывичӹ (66 пӱэргӹ, 68 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 25 кудывичӹ, 158 эдем;
1919-шӹ и — 31 кудывичӹ, 167 эдем;
1925-шӹ и — 137 эдем;
1929-шӹ и — 32 кудывичӹ, 140 эдем (66 пӱэргӹ, 74 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 25 кудывичӹ, 67 эдем (28 пӱэргӹ, 39 ӹдӹрӓмӓш).
Пальтикӓнӓнгӹр

Пальтикӓнӓнгӹр () — Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 8 уштыш. Сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Ондри карем, Ошнер лап, Кожла куп, Кожерлӓ. Сола лӹм тишкӹ сек пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы эдем лӹм «Пальтик» дӓ «ӓнгӹр» шамаквлӓ гӹц лин. Перви сола эче «Караева Первая», «Малая Янькина», «Пальтиканангер», «Алмандайкина» маналтын. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ Пальтикӓнӓнгӹр гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1892-шы ин солашты кӹрпӹц завод дӓ вӹд вӓкш ылыныт. 1930-шы ин сола халык Буденный лӹмӓн кохозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы П.И.Симолов ылын. Кого Вырсышты Пальтикӓнӓнгӹр гӹц 28 эдем кредӓлӹн, луатӹндекшӹнжӹ коленӹт, а ӹндекшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц Кого Вырсын II степенян дӓ боевой медальвлӓ дон пӓлемдӓлтшӹ рядовой Герман Андреевич Назаров, мл. сержант Ипполит иванович Симолов, ст. лейтенант Клавдий Иванович Яропольский дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 8 кудывичӹ (21 пӱэргӹ, 22 ӹдӹрӓмӓш); 
1898-шӹ и — 13 кудывичӹ (37 пӱэргӹ, 37 ӹдӹрӓмӓш); 
1919-шӹ и — 17 кудывичӹ, 90 эдем (48 пӱэргӹ, 42 ӹдӹрӓмӓш); 
1925-шӹ и — 91 эдем; 
1929-шӹ и — 23 кудывичӹ, 102 эдем (42 пӱэргӹ, 60 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 23 кудывичӹ, 60 эдем (21 пӱэргӹ, 36 ӹдӹрӓмӓш).
Панькансола

Панькан сола () — Цикмӓ-Микрӓк когогорнышты вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 2 уштыш. Сола гӹц мӹндӹрнӹ агыл Кого Йынгышкы шалахай монгыр гӹц йоген пырышы Ымбал ӓнгӹр йоген эртӓ. Панькан сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Батька карем, Шарды карем, Листер вуй. Сола лӹм ти вӓрӹш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы марын лӹм доно кӹлдӓлтӹн. Перви ти солам «Алмандаево» маныныт. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ документвлӓштӹ Панькан сола гишӓн 1717-шӹ ин срен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1930-шы ин 19-шӹ августын солашты «Кыралшы» колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышы Роман Николаевич Смиренский ылын. 1930-шы ивлӓн Актусола марывлӓ Панькан лишнӹш каремӹштӹ кӹрпӹц сарайым чангенӹт, тӹштӹ кӹрпӹцӹм ӹштенӹт дӓ тӹдӹн доно Йоласал райисполкомым чангенӹт. Кого Вырсышты Панькан гӹц 62 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы вӹзӹтӹнжӹ коленӹт, а кымлы шӹмӹтӹн токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: мл. лейтенант Николай Андреевич Евсеев, сержант Михаил Иванович Лобанов, рядовой Валериан Семёнович Седов дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1717-шӹ и — 15 кудывичӹ (41 пӱэргӹ, 37 ӹдӹрӓмӓш); 
1795-шӹ и — 47 кудывичӹ; 
1859-шӹ и — 42 кудывичӹ (99 пӱэргӹ, 120 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 59 кудывичӹ (131 пӱэргӹ, 130 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 52 кудывичӹ; 
1922-шы и — 59 кудывичӹ, 249 эдем (119 пӱэргӹ, 130 ӹдӹрӓмӓш); 
1925-шӹ и — 300 эдем; 
1929-шӹ и — 63 кудывичӹ, 328 эдем (153 пӱэргӹ, 175 ӹдӹрӓмӓш); 
2001-шӹ и — 66 кудывичӹ, 177 эдем (80 пӱэргӹ, 97 ӹдӹрӓмӓш).
Пырастай

Пырастай () — Кого Йынгы вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн гӹц 4 уштыш. Сола лӹм ти вӓрӹш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы эдем лӹм гӹц лин. Перви сола «деревня Карамышева Вторая» с околодками «Сиватыр сир» и «Васильсир» маналтын. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1717-шӹ ин сирен кодымы. Пырастай халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Солашты кок вӹд вӓкш пӓшӓм ӹштен. Коллективизаци жепӹн сола халык «Радио» колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы И.Ф.Шатров ылын. Кого Вырсышты Пырастай гӹц 47 эдем кредӓлӹн, коклы нӹлӹтӹнжӹ коленӹт, а коклы кымытын токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц сержант Петр Андреевич Имянов, рядовойвлӓ Зосим Иванович Иванов, Аркадий Тимофеевич Митянов дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1717-шӹ и — 33 кудывичӹ (79 пӱэргӹ, 128 ӹдӹрӓмӓш); 
1795-шӹ и — 107 кудывичӹ; 
1859-шӹ и — 42 кудывичӹ (123 пӱэргӹ, 108 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и — 52 кудывичӹ (137 пӱэргӹ, 134 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 53 кудывичӹ, 274 эдем; 
1919-шӹ и — 52 кудывичӹ, 220 эдем (100 пӱэргӹ, 120 ӹдӹрӓмӓш); 
1925-шӹ и — 216 эдем; 
1929-шӹ и — 52 кудывичӹ, 229 эдем (101 пӱэргӹ, 128 ӹдӹрӓмӓш); 
2001-шӹ и — 43 кудывичӹ, 92 эдем (41 пӱэргӹ, 51 ӹдӹрӓмӓш).
Изи Пистерлӓ

Изи Пистерлӓ () — Цикмӓ-Яштуга когогорнышты вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 1 уштыш. Сола лӹм «изи» (маленький) дӓ «пистер» (липняк) шамаквлӓ гӹц лин. Тошты документвлӓштӹ сола «Микрӓк» лӹм доно анжыкталтын. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн архив докуметвлӓштӹ 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, мӱкшӹм анжен, охотничӓйӓш каштын. 1929-шӹ ин Изи Пистерлӓштӹ дӓ Эпӓйӹштӹ «Пеледӹш» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы М.Я.Козлов ылын. Кого Вырсышты сола гӹц 12 эдем кредӓлӹн, кудытынжы коленӹт, а вес кудытшы токышты пӧртӹлӹнӹт. 
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 10 кудывичӹ (23 пӱэргӹ, 22 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и — 13 кудывичӹ (32 пӱэргӹ, 28 ӹдӹрӓмӓш); 
1907-шӹ и — 62 эдем; 
1919-шӹ и — 17 кудывичӹ, 71 эдем (35 пӱэргӹ, 36 ӹдӹрӓмӓш); 
2001-шӹ и — 10 кудывичӹ, 21 эдем (8 пӱэргӹ, 13 ӹдӹрӓмӓш).
Тодымваж

Тодымваж () — Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 7 уштыш, Пӧртныр якте 1 уштыш. Сола лӹм «тодык» (изгиб) да «важ» (родник, ручей) шамаквлӓ гӹц лин. 
Истори.
Солам XX курымын коклышы ивлӓштӹжӹ пашкуды солавлӓ гӹц тишкӹ ӹлӓш ванжышы мары кресӓньвлӓ ӹштенӹт. Коллективизаци жепӹн Тодымваж сола халык «Трактор» лӹмӓн колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Н.К.Плахин ылын. Кого Вырсы фронтышты ти сола гӹц 26 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луаткымытынжы коленӹт, вес луаткымытшы токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: мл. сержант Никандр Иванович Крайнов, ефрейтор Николай Порфирьевич Алёшкин, рядовой Степан Арсентьевич Саматаев дӓ молат. Сола гӹц мӹндӹрнӹ агыл кырык мары плодоварочный заводлан плантаци-питомникӹм ӹштӹмӹ ылын. Тӹштӹ изимӧрӹм, шаптырым, имӓн шаптырым, олмавувлӓм куштенӹт. 
Ӹлӹзӹ шот.
2001-шӹ и — 34 кудывичӹ, 84 эдем (41 пӱэргӹ, 43 ӹдӹрӓмӓш).
Вӹдсӹнзӓйӓл

Вӹдсӹнзӓйӓл () — Усола гӹц 2 уштышышты вӓрлӓнӓ. Сола сага техень нырвлӓ дӓ каремвлӓ улы: Ӱлвел лык карем, Васкан карем, Лидӹвуй карем, Ошкы карем, Саран кырык, Кыва ныр пач. Сола лӹм «вӹдсӹнзӓ» (родник) дӓ «йӓл» (сола) шамаквлӓ гӹц лин. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен, каваштым ӹштен. 1921-шӹ ин солашты лыдмы пӧрт ылын. Коллективизаци жепӹн Вӹдсӹнзӓйӓлӹштӹ «Правда» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Валентин Иванович Кириллов ылын. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 64 эдем кредӓлӹн, кымлы иктӹнжӹ коленӹт, кымлы кымытынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц лейтенант Ион Алексеевич Анисимов, рядовойвлӓ Николай Николаевич Ильин, Клавдия Гавриловна Малышева дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио попаш тӹнгӓлӹн, 1952-шы и гӹц телефон ровотая, 1959-шӹ ин тыл йылаш тӹнгӓлӹн, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. 
Ӹлӹзӹ шот.
1795-шӹ и — 27 кудывичӹ; 
1859-шӹ и — 23 кудывичӹ (41 пӱэргӹ, 54 ӹдӹрӓмӓш); 
1889-шӹ и — 25 кудывичӹ (72 пӱэргӹ, 80 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 32 кудывичӹ (95 пӱэргӹ, 90 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 42 кудывичӹ, 237 эдем; 
1919-шӹ и — 41 кудывичӹ (105 пӱэргӹ, 121 ӹдӹрӓмӓш); 
1925-шӹ и — 244 эдем; 
1929-шӹ и — 50 кудывичӹ, 263 эдем (139 пӱэргӹ, 124 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 61 кудывичӹ, 193 эдем (110 пӱэргӹ, 83 ӹдӹрӓмӓш).
Изиӓнгӹр

Изиӓнгӹр () ― Когоӓнгӹрӹн (перви Пекоза маналтын) тура вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ, кок монгыр гӹцӹнӓт Изиӓнгӹр йоген пырымы вӓрӹштӹ. Усола гӹцӹн 4 уштыш. Солашты Анан карем, Важынӓнгӹр карем, Оринӓн сирем, Эстык нер каремвлӓ, Ониквал вӹдсӹнзӓ улы. Сола лӹм «изи» дӓ «ӓнгӹр» шамаквлӓ гӹц лин дӓ «изи ӓнгӹр сагашы сола» манмым анжыкта. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен. 1913-шы ин Изиӓнгӹрӹштӹ ик вӹд вӓкш дӓ кок мардеж вӓкш ылыныт. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓлен. 1929-шӹ ин «Красная звезды» колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышывлӓжӹ Никита Васильевич Оников дӓ Михаил Филиппович Микирянов ылыныт. Кого Вырсышты Изиӓнгӹр гӹц 91 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц кудлу кымытынжы коленӹт, коклы кӓндӓкшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Василий Алексеевич Вассанов, Алексей Фёдорович Колумбаев, Зоя Васильевна Синичкина, сержант Николай Сергеевич Яковлев дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио увертӓрӓш тӹнгӓлӹн, 1952-шы ин телефоным пыртенӹт, 1959-шӹ ин тыл чӱктӓлтӹн, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизорвлӓ лӓктӹнӹт. Варарак вӹд пычым шыпшмы. 
Ӹлӹзӹ шот.
1795-шӹ и — 15 кудывичӹ; 
1859-шӹ и — 21 кудывичӹ (77 пӱэргӹ, 69 ӹдӹрӓмӓш); 
1889-шӹ и — 38 кудывичӹ (102 пӱэргӹ, 94 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 49 кудывичӹ (127 пӱэргӹ, 121 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 56 кудывичӹ, 288 эдем; 
1919-шӹ и — 56 кудывичӹ, 302 эдем; 
1925-шӹ и — 300 эдем; 
1929-шӹ и — 50 кудывичӹ (123 пӱэргӹ, 164 ӹдӹрӓмӓш); 
2001-шӹ и — 45 кудывичӹ, 97 эдем (45 пӱэргӹ, 52 ӹдӹрӓмӓш).
Когоныр

Когоныр () Когоӓнгӹрӹн (перви Пекоза маналтын) вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 5 уштыш. Сола лишнӹ техень карем, вӹдсӹнзӓ дӓ нырвлӓ улы: Кӱ Керемет ныр (Цоклымы вӓр, Оты), Ошай карем, Когилӓн карем, Пакты карем, Капан карем, Конюх нер, Урналь ӓнгӹр, Улсола вал, Колсады лап. Сола лӹм «кого» дӓ «ныр» шамаквлӓ гӹц лин. 
истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин пӓлдӹртен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен. 1913-шы ин Когонырышты кок мардеж вӓкш пӓшӓм ӹштен. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт ылын. 1931-шӹ ин апрель тӹлзӹн Когонырышты «МАО-лан 10 и» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Александр Осипович Осипов ылын. Кого Вырсышты сола гӹц 24 эдем кредӓлӹн, кӓндӓкшӹнжӹ коленӹт, луаткудытынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц рядовой Кузьма Васильевич Мидяков, мл. лейтенант Гаврил Яковлевич Соловцов, рядовойвлӓ Никита Семёнович Яковлев, Василий Иванович Скворцов дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизорвлӓ лӓктӹнӹт. Варарак вӹд пычым шыпшыныт. 
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 14 кудывичӹ (30 пӱэргӹ, 29 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и — 19 кудывичӹ (50 пӱэргӹ, 41 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 19 кудывичӹ, 110 эдем; 
1919-шӹ и — 19 кудывичӹ, 101 эдем;
1925-шӹ и — 91 эдем; 
1929-шӹ и — 22 кудывичӹ, 101 эдем;
1948-шӹ и — 26 кудывичӹ; 
2001-шӹ и — 23 кудывичӹ, 57 эдем (25 пӱэргӹ, 32 ӹдӹрӓмӓш).
Родюк

Родюк () — Усола гӹц ик уштышышты вӓрлӓнӓ. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ эдем лӹм доно кӹлдӓлтӹн. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ Родюк гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Кого Вырсышты Родюк гӹц 12 эдем кредӓлӹн, кудытынжы коленыӹ, вес кудытшы токышты пӧртӹлӹнӹт. 
Нӹнӹ логӹц рядовойвлӓ Егор Васильевич Аняшкин, Мария Григорьевна Иванова, ст. сержант Виктор Петрович Аникин дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио попаш тӹнгӓлӹн, 1971-шӹ ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшмы дӓ асфальтым шӓрӹмӹ. 
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 11 кудывичӹ (21 пӱэргӹ, 24 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 9 кудывичӹ (15 пӱэргӹ, 18 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 8 кудывичӹ (18 пӱэргӹ, 20 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 7 кудывичӹ, 37 эдем;
1919-шӹ и — 9 кудывичӹ; 
1925-шӹ и — 37 эдем; 
2001-шӹ и — 5 кудывичӹ, 7 эдем (3 пӱэргӹ, 4 ӹдӹрӓмӓш).
Тӹрӹнь Йӓктерлӓ

Тӹрӹнь Йӓктерлӓ () Когоӓнгӹр (перви Пекоза маналтын) лишнӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 1 уштыш. Сола лишнӹ Пикузан лидӹ, Йӓктӹн лидӹ, Тум карем, Кого карем, Салди карем, Пархашан лапата, Коритӓн лапата, Ахматан нер, Тосак нер каремвлӓ улы. Сола лӹм «тӹрӹнь» (косо, наклонно) дӓ «йӓктерлӓ» (сосняк) шамаквлӓ гӹц лин. 
истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен. 1901-шӹ ин Тӹрӹнь Йӓктерлӓштӹ церковно-приходской школым пачмы. Тӹштӹ 27 тетя (22 ӹрвезӓш дӓ 5 ӹдӹрӓш) тыменьӹнӹт. Законоучитель священник Петр Викторович Гурьев, а учитель Матвей Алексеев ылыныт. 1914-шӹ ин школышты 70 тетя пӓлӹмӓшӹм поген, тымдышывлӓ Вера Александровна Аристовская дӓ Иван Яковлевич Гаранин ылыныт. 1913-шы ин солашты нӹл мардеж вӓкш пӓшӓм ӹштен. 1921-шӹ ин Тӹрӹнь Йӓктерлӓштӹ лыдмы пӧрт ылын. 1922-шы ин солашты 5 мардеж вӓкш пӓшӓлен. 1920-1930-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹш школ пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин январь тӹлзӹн солашты «Совнарком» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Филипп Харитонович Харитонов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 48 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы шӹмӹтӹнжӹ коленӹт, а коклы иктӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Александра Андреевна Иванова, Иван Васильевич Мельников, сержант Ануфрий Михайлович Ларьков дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон ровотаяш тӹнгӓлӹнӹт, 1952-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшмы.
Кокласола

Кокласола () Когоӓнгӹр (перви Пекоза маналтын) вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Усола якте 3 уштыш. Сола кок сирӓн ылеш (Изи Кокласола, Кого Кокласола), нӹнӹм карем айырен шалга. Сола лишнӹ техень карем дон нырвлӓ улы: Кого карем, Шол карем, Пӱӓ карем, Йогор карем, Олмаву карем, Шапыл карем, Воротанер, Олмавунеркӓ, Кужынер, Ортюшканер, Егрушанер, Кожервуй, Вӹдсӹнзӓлидӹ, Пӹсмӓн ӓнгӹр, Полдыреня, Шӹргӹныр. Сола лӹм «кокла» (чащоба, мелкий лес) дӓ «сола» (деревня) шамаквлӓ гӹц лин. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1921-шӹ ин Кокласолашты тӹнгӓлтӹш школ дӓ лыдмы пӧрт ылыныт. 1930-шы ин солашты колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Валериан Захарович Алексеев ылын. 1933-шы ин солашты «Мари» промартель ылын. Тӹштӹ 67 эдем пӓшӓлен. Нӹнӹ пум йӓмдӹленӹт, пу хӓдӹрвлӓм (тирӹм, аравам...) ӹштенӹт дӓ выжаленӹт. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 49 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы коктынжы коленӹт, коклы шӹмӹтӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Анатолий Иванович Матюков, Андрей Филиппович Хлебников дӓ молат. 1948-шӹ ин Кокласолашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт. 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшыныт. 
Ӹлӹзӹ шот.
1795-шӹ и — 27 кудывичӹ; 
1859-шӹ и — 30 кудывичӹ (82 пӱэргӹ, 85 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 42 кудывичӹ (115 пӱэргӹ, 118 ӹдӹрӓмӓш);
1890-шы и — 51 кудывичӹ;
1897-шӹ и — 44 кудывичӹ, 216 эдем (111 пӱэргӹ, 105 ӹдӹрӓмӓш); 
1923-шы и — 44 кудывичӹ; 
1925-шӹ и — 223 эдем; 
1929-шӹ и — 47 кудывичӹ, 227 эдем (110 пӱэргӹ, 117 ӹдӹрӓмӓш); 
1943-шы и — 44 кудывичӹ, 166 эдем ; 
2001-шӹ и — 39 кудывичӹ, 110 эдем (38 пӱэргӹ, 72 ӹдӹрӓмӓш).
Кӱшӹргӹ

Кӱшӹргӹ, Эсӓнсола () — лач Усола сагаок вӓрлӓнӓ дӓ тӹдӹн доно ик солаэш шотлалтыт. «Кушӹргӹ» - «кого шӹргӹ» манмым анжыкта. Эсӓнсола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ мары лӹм «Эсӓн» дӓ «сола» шамаквлӓ гӹц лин. Сола лишнӹ кок карем улы: Титека карем дӓ Захар карем. 
Истори.
Сола гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ 1785-шӹ ин сирен кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1921-шӹ ин Кушӹргӹштӹ лыдмы пӧрт пӓшӓм ӹштен. 1922-шы ин 4 мардеж вӓкш ылын. 1930-шы ин Усола дӓ Кушӹргӹ халык «Смычка» колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Г.В.Петухов ылын. Кого Вырсышты ти сола гӹц 77 эдем кредӓлӹн, кымлы кудытынжы коленӹт, а нӹллӹ иктӹнжӹ мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц рядовой Александр Михайлович Суворов, ефрейтор Степан Гаврилович Кильдяков, лейтенант Геннадий Игнатьевич Иванов дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓм ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшмы, асфальтым шӓрӹмӹ. 
Ӹлӹзӹ шот.
1795-шӹ и — 28 кудывичӹ; 
1859-шӹ и - 57 кудывичӹ (107 пӱэргӹ, 125 ӹдӹрӓмӓш); 
1889-шӹ и — 66 кудывичӹ (180 пӱэргӹ, 176 ӹдӹрӓмӓш); 
1890-шы и — 73 кудывичӹ;
1897-шӹ и — 77 кудывичӹ, 316 эдем (159 пӱэргӹ, 157 ӹдӹрӓмӓш); 
1921-шӹ и — 63 кудывичӹ, 242 эдем (101 пӱэргӹ, 141 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 79 кудывичӹ, 361 эдем (191 пӱэргӹ, 170 ӹдӹрӓмӓш); 
2001-шӹ и — 81 кудывичӹ, 221 эдем (95 пӱэргӹ, 126 ӹдӹрӓмӓш).
Мишкӓнсола

Мишкӓн сола () ― Когоӓнгӹрӹн (перви Пекоза маналтын) вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 3 уштыш. Сола лишнӹ техень карем дон нырвлӓ улы: Тум карем, Йӓктӹ карем, Алдай карем, Ахматай ныр, Тарас карем, Тарас неркӓ, Трантыр нер. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ мары лӹм «Мишка» дӓ «сола» шамаквлӓ гӹц лин. 
Истори.
Мишкӓн гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм пидӹн. 1889-шӹ ин сола кресӓнь Василий Якимович Филипповын лапкажы ылын. Тӹштӹ чӓй, сыкыр, песок, табак, савыц дӓ эче шукы хӓдӹр выжалалтын. 1898-шӹ ин ик мардеж вӓкш,1913-шы ин 3 вӓкш ылын. 1931-шӹ ин Мишкӓнӹштӹ «Красное поле» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹндӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Яков Михайлов ылын. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 33 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц 17 эдемжӹ колен, 16 салтак токышты пӧртӹлӹнӹт. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизорвлӓ лӓктӹнӹт. Варарак вӹд пычым шыпшмы. 
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 20 кудывичӹ (62 пӱэргӹ, 57 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 28 кудывичӹ; 
1890-шы и — 26 кудывичӹ;
1897-шӹ и — 24 кудывичӹ (58 пӱэргӹ, 72 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 26 кудывичӹ, 119 эдем; 
1919-шӹ и — 42 кудывичӹ, 131 эдем; 
1925-шӹ и — 141 эдем; 
1929-шӹ и — 28 кудывичӹ, 145 эдем (73 пӱэргӹ, 72 ӹдӹрӓмӓш); 
2001-шӹ и — 29 кудывичӹ, 72 эдем (30 пӱэргӹ, 42 ӹдӹрӓмӓш).
Октябрьсир

Октябрьский посёлкы Цикмӓ-Виловат когогорнын вургымла монгырыштыжы вӓрлӓнӓ. Цикмӓ якте 5 уштыш. Октябрьский сола администрацин тӹнг солажы ылеш. 
Истори.
Посёлкым пашкуды солавлӓ гӹц ти вӓрӹш ӹлӓш толшывлӓ 1961-шӹ ин ӹштенӹт. 1970-шы ивлӓ тӹнгӓлтӹшӹштӹ тиштӹ «Горномарийский» совхозым пачмы. 1982-шы ин Октябрьский центр лин. 1990-шы ин тиштӹ медпункт, 1992-шы и гӹц школ пӓшӓм ӹштӓт. Пӹтӓришӹ школ вуйлатышы Римма Михайловна Зубкова ылын. 1993-шы ин клубым чангымы, но 1999-шӹ ин тӹдӹ йылен. Солашты вӹд дӓ газ пычым шыпшмы, лапкавлӓ улы. 
Ӹлӹзӹ шот.
2001-шӹ и — 98 кудывичӹ, 319 эдем (156 пӱэргӹ, 163 ӹдӹрӓмӓш).
Шайыл Пӧртныр

Шайыл Пӧртныр () ― Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 5 уштыш. Сола лӹм «шайыл» (задний) дӓ «пӧртныр» (двор в поле) шамаквлӓ гӹц лин. Перви ти солам эче «Ямолина Первая» маныныт. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Южшы олма садым куштенӹт, мӱкшӹм анженӹт. 1921-шӹ ин Шайыл Пӧртнырышты лыдмы пӧрт ылын. 1929-шӹ ин сола халык «Трактор» лӹмӓн колхозым ӹштен. Кого Вырсы фронтышты ти сола гӹц 60 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц кымлы кок эдемжӹ колен, а коклы кӓндӓкшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: ефрейтор Филипп Егорович Горбунов, сержантвлӓ Арсений Георгиевич Герасимов, Леонид Михайлович Дмитриев, Василий Максимович Тораев дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 64 кудывичӹ (143 пӱэргӹ, 185 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и — 72 кудывичӹ (201 пӱэргӹ, 196 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 90 кудывичӹ, 457 эдем; 
1919-шӹ и — 92 кудывичӹ, 456 эдем (211 пӱэргӹ, 245 ӹдӹрӓмӓш); 
1925-шӹ и — 426 эдем; 
1929-шӹ и — 90 кудывичӹ, 455 эдем (195 пӱэргӹ, 260 ӹдӹрӓмӓш); 
2001-шӹ и — 59 кудывичӹ, 161 эдем (74 пӱэргӹ, 87 ӹдӹрӓмӓш).
Эпӓй

Эпӓй (рушла деревня Эпаево) ― Цикмӓ-Яштуга когогорны лишнӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 4 уштыш. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ эдем лӹм гӹц лин. Перви сола эче Палатайкино маналтын. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин пӓлемден кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1903-шы ин Михаил Александровын томаштыжы лапка ылын. Тӹшты чӓй, песок, табак, шавынь, кол, ситцӹ дӓ шукы вес хӓдӹр выжалалтын. 1930-шы ин Эпӓй дӓ Изи Пистерлӓ сола халык «Пеледӹш» колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹм М.Я.Козлов вуйлатен. Кого Вырсышты ти сола гӹц 19 эдем кредӓлӹн, луаткоктынжы коленӹт, а 7 эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц лейтенант Леонтий Егорович Исаев, ст. сержант Семён Михайлович Гордеев, рядовой Михаил Ильич Эшмяков дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 12 кудывичӹ (35 пӱэргӹ, 37 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и — 20 кудывичӹ (45 пӱэргӹ, 46 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 23 кудывичӹ, 74 эдем; 
1919-шӹ и — 18 кудывичӹ, 69 эдем (35 пӱэргӹ, 34 ӹдӹрӓмӓш); 
1925-шӹ и — 76 эдем; 
2001-шӹ и — 12 кудывичӹ, 22 эдем (9 пӱэргӹ, 13 ӹдӹрӓмӓш).
Мӓмӹке

Мӓмӹке () ― Изи Йынгы вургымла монгырышты вӓрлӓнӓ. Картук якте 1 уштыш. Сола лишнӹ техень карем дон лидӹвлӓ улы: Еропи карем, Кӹне карем, Кужылидӹ карем, Тореш карем. Сола лӹм ти вӓрӹш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы мары лӹм (Мӓмӹк) гӹц лин. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1898-шӹ ин солашты кӹрпӹц часовня ылын. 1931-шӹ ин сола халык ОГПУ лӹмӓн колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Константин Егорович Ефремов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 19 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц 10 эдем колен, а ӹндекшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Фока Алексеевич Балдаев, Иван Егорович Долгов, сержант Поликарп Алексеевич Мямикеев дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1795-шӹ и — 9 кудывичӹ; 
1859-шӹ и — 6 кудывичӹ (22 пӱэргӹ, 18 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и — 12 кудывичӹ (20 пӱэргӹ, 16 ӹдӹрӓмӓш); 
1923-шӹ и — 19 кудывичӹ, 102 эдем; 
1929-шӹ и — 20 кудывичӹ, 103 эдем (53 пӱэргӹ, 50 ӹдӹрӓмӓш); 
2001-шӹ и — 20 кудывичӹ, 59 эдем (27 пӱэргӹ, 32 ӹдӹрӓмӓш).
Келегарем

Келегарем () — Изи Йынгы (ӓнгӹр) вургымла велнӹ вӓрлӓнӓ. Картук якте пел уштыш. Сола лишнӹ техень карем дон лидӹвлӓ улы: Петрам карем, Олмаву сир, Окша карем, Тютю лидӹ, Опан карем, Мыртекнер. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ мары лӹм (Келе)дӓ «карем» (овраг) шамаквлӓ гӹц лин. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Ӹдӹрӓмӓшвлӓ ӹштӹ дон вочыгачым ӹштенӹт. 1913-шы ин солашты кок мардеш вӓкш ылын. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин сола халык «Агроном» лӹмӓн колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Ефим Семёнович Белопасов ылын. Кого Вырсышты ти сола гӹц 27 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луаткуд эдем колен, а луатиктӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Федот Яковлевич Белопасов, Иван Николаевич Серебряков, Павел Герасимович Сиваев дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1795-шӹ и — 5 кудывичӹ; 
1859-шӹ и — 10 кудывичӹ, 50 эдем (22 пӱэргӹ, 28 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и — 12 кудывичӹ (36 пӱэргӹ, 40 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 13 кудывичӹ, 82 эдем; 
1919-шӹ и — 12 кудывичӹ, 94 эдем (53 пӱэргӹ, 41 ӹдӹрӓмӓш); 
1925-шӹ и — 95 эдем; 
1929-шӹ и — 20 кудывичӹ, 111 эдем (55 пӱэргӹ, 56 ӹдӹрӓмӓш); 
2001-шӹ и — 21 кудывичӹ, 65 эдем (31 пӱэргӹ, 34 ӹдӹрӓмӓш).
Тявӓк

Тявӓк () — Цикмӓ-Яштуга когогорны лишнӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 3 уштыш. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ эдем лӹм доно кӹлдӓлтӹн. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1929-шӹ ин Тявӓк халык «Пӓшӓ» лӹмӓн колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы К.С.Роюков ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 12 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц 7 эдемжӹ колен, а вӹзӹтӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: сержант Герман Степанович Роюков, мл. сержант Порфирий Никифорович Армянов дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1795-шӹ и — 5 кудывичӹ; 
1859-шӹ и — 22 кудывичӹ (35 пӱэргӹ, 47 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и — 12 кудывичӹ (29 пӱэргӹ, 34 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 13 кудывичӹ, 86 эдем; 
1919-шӹ и — 15 кудывичӹ, 78 эдем (36 пӱэргӹ, 42 ӹдӹрӓмӓш); 
1925-шӹ и — 58 эдем; 
1929-шӹ и — 13 кудывичӹ, 72 эдем (32 пӱэргӹ, 40 ӹдӹрӓмӓш); 
2001-шӹ и — 11 кудывичӹ, 27 эдем (12 пӱэргӹ, 15 ӹдӹрӓмӓш).
Йӓктерлӓ

Йӓктерлӓ () ― Изи Йынгы ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнен. 1975-шӹ ин, остатка вӹц кудывичӹ гӹц халык Октябрьскийӹш ӹлӓш ванжымыкы, сола пӹтен. Сола лӹм «йӓктерлӓ» (сосняк) шамак гӹц лин. 
Истори.
Сола гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ 1659-шӹ ин пӓлдӹртен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1911-шӹ ин Йӓктерлӓштӹ тӹнгӓлтӹш земский учильище пачылтын. 1914-шӹ ин тӹштӹ 36 тетя тыменьӹн. Тымдышы Антонина Рождественская ылын. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт дӓ тӹнгӓлтӹш школ пӓшӓм ӹштенӹт. 
Ӹлӹзӹ шот.
1678-шӹ и — 3 кудывичӹ (24 пӱэргӹ); 
1717-шӹ и — 4 кудывичӹ (20 пӱэргӹ); 
1795-шӹ и — 34 кудывичӹ (40 пӱэргӹ, 85 ӹдӹрӓмӓш); 
1859-шӹ и — 30 кудывичӹ (79 пӱэргӹ, 83 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и — 29 кудывичӹ (110 пӱэргӹ, 70 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 34 кудывичӹ, 183 эдем; 
1919-шӹ и — 35 кудывичӹ, 211 эдем (103 пӱэргӹ, 108 ӹдӹрӓмӓш); 
1925-шӹ и — 186 эдем; 
1929-шӹ и — 41 кудывичӹ, 200 эдем; 
1952-шӹ и — 24 кудывичӹ.
Болоньӓсир

Болонихӓ (рушла деревня Болониха) ― Изи Йынгы ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Октябрьский якте 3 уштыш. Сола лӹм «Болона» (нарост на дереве) мыскылымы фамили доно кӹлдӓлтӹн. 
Истори.
Сола XVII курым мычашты шачын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1893-шы ин солашты кым мардеж вӓкш ылын. 1876-шы дӓ 1783-шы ин кок ӱ заводым пачмы. 1922-шы ин 2 мардеж вӓкш пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин Болонихӓштӹ «У корны» лӹмӓн колхозым пачмы. Кого Вырсышты сола гӹц 72 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц кымлы ӹндекшӹнжӹ коленӹт, а кымлы кым эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовой Василий Фёдорович Сомихин, капитан Геннадий Андрианович Дунин, мл. лейтенант Константин Александрович Горбунов дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1646-шы и — 7 кудывичӹ (11 пӱэргӹ); 
1717-шӹ и — 7 кудывичӹ (47 пӱэргӹ, 48 ӹдӹрӓмӓш); 
1795-шӹ и — 43 кудывичӹ (101 пӱэргӹ, 134 ӹдӹрӓмӓш); 
1859-шӹ и — 46 кудывичӹ (105 пӱэргӹ, 121 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и — 50 кудывичӹ (130 пӱэргӹ, 140 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 53 кудывичӹ, 247 эдем; 
1919-шӹ и — 60 кудывичӹ, 290 эдем (128 пӱэргӹ, 162 ӹдӹрӓмӓш); 
1925-шӹ и — 289 эдем; 
1929-шӹ и — 71 кудывичӹ, 314 эдем; 
1940-шӹ и — 79 кудывичӹ, 358 эдем; 
2001-шӹ и — 67 кудывичӹ, 75 эдем (37 пӱэргӹ, 38 ӹдӹрӓмӓш).
Гавреньӓсир

Гавренихӓ () ― Изи Йынгы ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Октябрьский гӹц 1 уштыш. Сола лӹм «Гаврень»/»Гавриил» руш пӱэргӹ лӹм гӹц лин. 
Истори.
Сола XVII курымын шачын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1921-шӹ ин Гавренихӓштӹ тӹнгӓлтӹш школ дӓ лыдмы пӧрт пӓшӓм ӹштенӹт. 1922-шы ин мардеж вӓкш ылын. 1930-шы ин солашты «Факел» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Кого Вырсышты ти сола гӹц 40 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луатӹднекшӹнжӹ коленӹт, а коклы иктӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовой Михаил Степанович Васин, сержант Галина Михайловна Громова, рядовой Петр Лукьянович Гурьянов дӓ молат. 1973-1974-шӹ тыменьмӹ ин Гавренихӓ тӹнгӓлтӹш школышты 6 тетя пӓлӹмӓшӹм поген. 
Ӹлӹзӹ шот.
1646-шӹ и — 4 кудывичӹ (9 пӱэргӹ); 
1717-шӹ и — 5 кудывичӹ (28 пӱэргӹ, 31 ӹдӹрӓмӓш); 
1795-шӹ и — 20 кудывичӹ (48 пӱэргӹ, 48 ӹдӹрӓмӓш); 
1859-шӹ и — 24 кудывичӹ (58 пӱэргӹ, 75 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и — 24 кудывичӹ (71 пӱэргӹ, 70 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 26 кудывичӹ, 151 эдем; 
1919-шӹ и — 28 кудывичӹ, 170 эдем (82 пӱэргӹ, 88 ӹдӹрӓмӓш);
1925-шӹ и — 161 эдем; 
1929-шӹ и — 40 кудывичӹ, 188 эдем; 
2001-шӹ и — 29 кудывичӹ (20 пӧртшӹ охыр), 16 эдем (4 пӱэргӹ, 12 ӹдӹрӓмӓш).
Цартак

Цартак () ― Изи Йынгын тура вургымла монгырыштыжы вӓрлӓнӓ. Картук гӹц 3 уштыш. Солам келгӹ карем Кого дӓ Изи сиреш пайыла. Сола покшалны кӱ часовня шалга. Цартак лишнӹ техень карем дон лидӹвлӓ улы: Лидӹ вуй, Пытивичӹ, Крикӓнсир, Туаткал карем, Тетя карем, Роман пичӹ, Ваштар карем, Лото карем, Ивок карем, Марьи карем, Митри карем, Ӓпшӓткуды нер, Лудырак карем, Ондрок ныр, Вати карем, Кож карем, Ышкал карем, Тошты вӓр, Ӱэ карем, Кукшар вуй. 1930-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹш якте сола лишнӹ «Кугилӓн сирем» дӓ «Кого сир» цоклымы вӓрвлӓ ылыныт, тенгеок «Ошкы доныш вӹдваж» лӹмӓн вӹдсӹнзӓ. Сола лӹм ти вӓреш пӹтӓришӹ пӧртӹм чангышы мары лӹм гӹц лин. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1893-шы ин солашты мардеж вӓкш дӓ вӹд вӓкш, кӹрпӹц завод ылыныт. Цартакышты цепошкам ӹштӹшӹ мастарвлӓӓт ылыныт. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин Цартакышты «Социализмышкы корны» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Парфен Ермолаевич Илдаркин ылын. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 41 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы иктӹнжӹ коленӹт, а коклы эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовой Григорий Фёдорович Демидов, Дмитрий Васильевич Фёдоров дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 23 кудывичӹ (62 пӱэргӹ, 76 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и — 32 кудывичӹ, 143 эдем (67 пӱэргӹ, 76 ӹдӹрӓмӓш); 
1919-шӹ и — 35 кудывичӹ, 180 эдем (94 пӱэргӹ, 86 ӹдӹрӓмӓш); 
1925-шӹ и — 146 эдем; 
1929-шӹ и — 38 кудывичӹ, 167 эдем (87 пӱэргӹ, 80 ӹдӹрӓмӓш); 
2001-шӹ и — 30 кудывичӹ, 82 эдем (35 пӱэргӹ, 47 ӹдӹрӓмӓш).
Сыра

Сыра — алкоголян йӱмӹ. Сырам руэш шӹндӓт дӓ кузыктат, вуйыш кузыжы манын, ымыла доно шолтат. Тӱнымбалны йумӹвлӓ логӹц вӹд дон чӓй паштек кымшы вӓрӹштӹ ылеш. Сырам Христосым хӹрестӹмӹ анзыцок эче эдемвлӓ шолташ тыменьӹнӹт.
Донгхой

Донгхой (арабла Đồng Hới ) — Вьетнам халажы дӓ Куангбинь Логон регионын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 108 000 эдем ӹлен.
Балти тангыж

Балти тангыж - (, , , , , , , )  — Евразин материк кӧргӹштӹш тангыжшы. Йыдпелвел Европышты вӓрлӓнӓ. Атланти океанын вӹд системышкыжы пыра. Руш Элын, Эстонин, Латвин, Литван, Польшын, Германин, Данин, Швецин да Финляндин сирвлӓжӹм мышкеш.
Россий

Россий () — Европыштыш дӓ Азийыштыш сӓндӓлӹк. Ӹлӹзӹ шот: 143 030 106 нарӹ, кымдецшӹ: 110 993 км². Вуйхалажы — Москва. Официальный Руш йӹлмӹ тидӹ Россий.
Куритиба

Куритиба () — Бразилиштыш вуйхалажы. Халан территорижӹ: 430.9 км². 2008-шы ин тӹштӹ 1 828 092 (метропол: 3,261,168) эдем ӹлен.
Лагерлӧф, Сельма

 Сӹлнӹшая Нобель преми (1909)
Се́льма Отти́лия Луви́са Ла́герлӧф (; 20 ноябрь 1858, Морбакка, Вӓрмланд — 16 март 1940, тӹшток) — швед ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ. Тӹдӹ ӹдӹрӓмӓшвлӓ логӹц сек пӹтӓри Нобель премим нӓлӹн. Цилӓжӹ ти премим кым ӹдӹрӓмӓшлӓн пумы, тӹдӹ гӹц пасна Нобеле (1909) Мария Кӱри дон Берта Зуттнер нӓлӹнӹт.
Шудалмы шаявлӓ

Шудалмы шаявлӓ - нормируйымы агыл лексикышты кычылтмы ӱл стилян шаявлӓ. Цилӓ йӹлмӹшток шудалмы шаявлӓ дон фразывлӓ улы. 
Кырык мары йӹлмӹштӹ техеньвлӓ вӓшлиӓлтӹт:
Петюка

Петюка, тенгеок "петьонга", "питюнга" - кырык мары тетя мадыш.
Петюкам пӹркем панды гӹц ӹштӓт. Кӹжгӹцжӹ иктӓ 2-3 сантиметр нӓрӹ. Кытшы - 5 см нарӹ. Ик мычашыжым кашартен шӹндӓт, весӹжӹ - ножовкы дон пӹчмӹ паштек тӧрок кодеш. Тӧр мычаш дон петюкам кӹрпӹц вӹлӓн шӹндӓт. Тӹ кӹрпӹц йӹржӹ нӹл оголан вӓрӹм рокеш панды дон ыдырен шӹндӓт. Тӹ ыдырен анжыктымы вӓр лӹмжӹ "момоца" ыльы векӓт, агыл вӓл? Ам ӓшӹндӓрӹ... Мадшывлӓжӹ эче цаткыды пӹркем пандывлӓм, иктӓ метр кытла, сагашты канденӹт. Мадыш анзыц ик оролым айырат. Кыце айырат? Кужы пандым кидвлӓштӹм вашталтен ик мычаш гӹц вес мычаш якте кычен лыктыт дӓ кун кидешжӹ панды пӹтӓ - тӹдӹ оролышы. Вес рвезӓшвлӓжӹ церот доно пандывлӓштӹм мӹндӹрцрӓк шуэн петюкам кӹрпӹц вӹлвец шин лыкташ цацат. Яжон попазымыкжы петюкаэт пиш мӹндӹркӹ чонгештӓ. Тӹнӓм оролыжы петюка паштек кыргыжеш дӓ "Пе-е-е-етю-ю-ю-юка-а-а-а!!!" - сасла. Ти веремӓнок шин колтыш рвезӓшетжӓт "момоца" шайык кыргыжшашлык ылын (икта 5-7 метӹрӹштӹ тӹшӓк тореш канавам ыдырат ыльы). Тӹ канава шайык шомыкжы шалгалаш дӓ кӓнӓлтӓш лиэш. Силаэт кодын гӹнь дӓ веремӓэтжӓт улы гӹнь - мӹнгеш кыргыжын кердӓт дӓ эче петюкам лывшалташ церотыш шагалаш. Яжон ат чуч гӹнь петюкаэт мӹндӹркӹ ак чонгештӹ, оролыжы тӹдӹм пӹсӹрӓкӹн хватяат мӹнгеш кӹрпӹц вӹлӓн пыртен шӹндӓ. Варажы пиш чӹнь тӹ церотышкок тӹнь анзыцет кыргыж шоаш цаца. Пӹтӓри толеш гӹнь - оролы вашталеш. Ӹнде тӹнь оролет... Кынамжы петюка кӹрпӹц гӹц вел кенвазеш дӓ "момоца" кӧргешок кодеш. Тӹнӓмжӓт оролы вашталтеш. Эчэ, яжон ат чуч гӹнь, петюкаэт иктӓ пелметӹреш вел момоца лишӓн кодеш. Тидӹжӹ когонок худа агыл - кыргыжтеок вычен кердӓт. Сойток иктӓ мастар рвезӓш церотжы шомык петюкаэтӹм мӹндӹркӹрӓк лывшал колта. Тӹнӓм вел цилӓ вычен шалгышы "какляка кидвлӓэт" иквӓреш кыргыжын кердӹт дӓ эчеат мӹнгеш "лыпшалмы" церотыш, оролы анзыц поспеят гӹнь, - шагалыт...
Йӱвӓскӱлӓ

Йӱвӓскӱлӓ ― Финляндиштӹш хала, Покшал Финлянди регионын вуйхалажы, Пӓйӓнне йӓрӹн йыдвел сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Халашты университет улы. Йӱвӓскӱлӓштӹ 133 448 ӹлӹзӹ.
Хӓмеэнлинна

Хӓмеэнли́нна (, шведлӓ: Та́вастеху́с ) — Финлянди хала, Канта-Хӓме провинциштӹш хала. Ылӹзӹ шот: 47 899 эдем.
http://www.hameenlinna.fi/ www.hameenlinna.fi
Алайӓрви

А́лайӓрви () — Финляндин Кечӹвӓлвел Остроботништӹ хала. Муниципалитетӹн кымдецшӹ 1056,75 км².
Ылӹзӹ шот.
2012-шы ин халашты 10 268 эдем ӹлен.
Алавус

А́лавус () — Финляндин Кечӹвӓлвел Остроботништӹ хала. Муниципалитетӹн кымдецшӹ 842,73 км², кыды гӹц 52,31 км вӹд кымдец йӓшнӓ.
Ылӹзӹ шот.
2012-шы ин халашты 9247 эдем ӹлен.
Экономика.
Алавусышты 8,1 % пӓшӓдӹмӹ, пӓшӓм ӹштӹшӹвлӓ - 71 %. Муниципалитетӹштӹ 600 фирмы нӓрӹ.
Нӓрпиӧ

Нӓрпиӧ () — Финляндин Кечӹвӓлвел Остроботништӹ хала. Муниципалитетӹн кымдецшӹ 2334,17 км², кыды гӹц 7,96 км² вӹд кымдец дӓ тангыж 1349,05 км² йӓшнӓт. 
Ӹлӹзӹ шот.
2012-шы ин халашты 9 383 эдем ӹлен. 87 % нарӹ швед йӹлмӓнвлӓ, молыжы финнлӓ ӓль вес йӹлмӹлӓ попышывлӓ.
Экономика.
Халам Финляндиштӹ кавштавичӹ кушкышвлӓш культвируйышы центр семӹнь пӓлӓт. Халашты ыжар продукцим лыкшы шукы фирмы улы.
Хала изи гӹнят, Суомиштӹ куштымы помидор гӹц 60 %-жым дӓ охырец гыц 35 %-жым тиштӹ куштат. Теплицӹ кымдец цилӓжӹ муниципалитетӹштӹ 77 га йӓшнӓ. 1200 эдем нӓрӹ теплицӹ кудыло пӓшӓм ӹштӓт.
Ӱӓрня

Ӱӓрня — тошты овуца доно кӹлдӓлтшӹ айо, кыдын тӹнг элементжӹ меленӓм качмаш доно кӹлдӓлтӹн. Ти айом марынвлӓ гӹц пасна вес халыквлӓӓт айат. Кыце кырык дӓ кожла марынвлӓ Ӱӓрням эртӓрӓт?
Сонимакы

Сонимакы (, ) — мальва йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кокиӓш пеледӹшӓн шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 80–250 см лин кердеш. 
Мары Элышты, лӹмӹнок Кырык сирӹштӹ цилӓ вӓреок вӓшлиӓлтеш. Цӹрежӹ доно ошы, якшаргы, ошикӓ-якшаргы дӓ сары лин кердеш.
Саркантопсис

Саркантопсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ саркантопсис улы.
Комоксвлӓ

Комоксвлӓ (комокслӓ "Qʼómox̣ʷs" тенгеок "ɬəʔamɛn" ; англла "Comox, Comox-Sliammon, Komox, Komoks") — салиш группыш пырышы комокс йӹлмӹлӓ попышы вадывел Канадышты ӹлӹшӹ халык. Комоксвлӓ цилажӹ 850 (1983) нарӹн ылыт.
Деневлӓ

Деневлӓ (на-денелӓ "Dene"; англла "Dene") — йыдвел атабаск группыш пырышы на-дене йӹлмӹвлӓ попышы Канадышты ӹлӹшӹ халык. Деневлӓ цилажӹ 11.130 (2006) нарӹн ылыт.
Сахтувлӓ

Сахтувлӓ (сахтулӓ "ᓴᑋᕲᒼᑯᑎᑊᓀ Sahtúgot’ine ᑲᑊᗱᑯᑎᑊᓀ K’áshogot’ine ᗰᑋᑯᑎᑊᓀ Shihgot’ine" ; англла "Sahtu Dene, Sahtu people, North Slavey, Northern Slavey") — йыдвел атабаск группыш пырышы на-дене йӹлмӹвлӓ попышы Канадышты ӹлӹшӹ дене халык. Сахтувлӓ цилажӹ .235 (2006) нарӹн ылыт.
Денетавлӓ

Денетавлӓ тенгеок Слейвивлӓ (денеталӓ "ᑌᓀ ᒐ Dene Thaʼ" ; англла "Dene Tha [Alberta], Dene Dháa, Dehcho [Northwest Territories], South Slavey, Southern Slavey, Slavey proper, Dene, Etchaottine") — йыдвел атабаск группыш пырышы на-дене йӹлмӹвлӓ попышы Канадышты ӹлӹшӹ дене халык. Денетавлӓ цилажӹ 2.320 (2006) нарӹн ылыт.
Тлӹнчонвлӓ

Тлӹнчонвлӓ (тлӹнчонлӓ "Tłı̨chǫ, Tłı̨chǫ gotʼı̨ı̨̀, Tłı̨chǫ done " ; англла "Tlicho, Dogrib, Dogrib Indians") — йыдвел атабаск группыш пырышы на-дене йӹлмӹвлӓ попышы Канадышты ӹлӹшӹ дене халык. Тлӹнчонвлӓ цилажӹ 2.640 (2006) нарӹн ылыт.
И

И (календарь)&lt;br&gt;
И Мӱлӓндӹн Кечӹ (астрономи) йӹр сӓрнӹмӹжӹ доно кӹлдӓлтӹн. И шамак календарьыштыш им анжыкта, кыдым кӹзӹт грегориан календарь семӹнь шотлат. Иштӹ 365 кечӹ (календарь), кыргыжшы и 366 кечӓн. И 12 тӹлзеш пайылалтеш, кыдывлӓн кытышты 28-31 кечӓн лин кердӹт.
Йӓмсӓ

Йӓмсӓ (фин. Jӓmsӓ) – Пӓйӓнне йӓр тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Финляндиштӹшӹ хала. Халашты 22803 эдем ӹлӓ (2010 и). Кымдецшӹ — 1824, 12 км².
Йӓмсӓнкоски

Йӓмсӓнкоски () — Йӓмсӓ халан районжы, 2009 и якте пасна хала ылын. 2008 ин халашты 7 351 эдем ӹлен, кымдецшӹ 448, 56 км² ылын.
Йӓрвенпӓӓ

Йӓрвенпӓӓ (, ) — Уусимаа провинциш пырышы Финляндиштӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот — 38 тӹжем. Хельсинки якте 37 уштыш. Хала лӹм «йӓр мычаш» манмым анжыкта, малан манаш гӹнь хала Туусуланйӓрви йӓр мычашты вӓрлӓнӓ. 1951 и якте Туусула пашкуды халан чӓстьшӹ ылын. 1967 ин пасна хала лин. Кымдецшӹ 40 км² нӓрӹ.
Йӓрвенпӓӓштӹ 1904 и гӹц 1957 ин колымешкӹжӹ композитор Ян Сибелиус ӹлен. Кӹзӹт тӹдӹн ӹлӹмӹ пӧртшӹ музей ылеш. Тенгеок ти халашты композитор Йонас Кокконен, писатель Юхани Ахо, художник Ээро Ярнефельт ӹленӹт.
Канкаанпӓӓ

Канкаанпӓӓ () — Сатакунта провинциш пырышы Финляндиштӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот — 12 131 эдем (2011 и). Кымдец — 704,94 км² .
Каннус

Каннус () — йыдпелвел-вадывел Финляндиштӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот — 5 717 эдем (2011 и). Кымдец — 470,65 км².
Карьяа

Карьяа (фин. Karjaa, швед. Karis) – Уусимаа провинциш пырышы Финляндиштӹшӹ хала. 1 январь 2009 и гӹц Раасепори ушымы коммуныш пыра. Ӹлӹзӹ шот — 9 155 эдем (2008 и). Кымдец — 214,76 км².
Каухайоки

Каухайоки () ― йыдпелвел-вадывел Финляндиштӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот - 14 281 эдем (2011 и). Кымдец — 1 315,56 км².
Руш-финн вырсы годым ти халашты Финляндин Парламентшӹ вӓрлӓнен.
Каухава

Каухава () — Финляндин йыдпелвел-вадывелнӹжӹ вӓрлӓнӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот — 17 326 эдем (2011 и). Кымдец — 1 313,74 км².
Кокемӓки

Кокемӓки (, ) — Финляндиштӹшӹ Сатакунта провинциш пырышы хала. Ӹлӹзӹ шот — 7 988 эдем (2010 и). Кымдец — 531,34 км².
Кансанши

Кансанши () — Замбин Йыдпелвел-Вадывел провинциштӹжӹ вӓрлӓнӹшӹ хала. Халык тӹнг шотышты вӹргеньӹ шахтывлӓштӹ пӓшӓлӓ. Ӹлӹзӹ шот — 55 954 эдем (2012 и).
Ю (Швеции)

Ю (, юж картышты Йо) — Веттерн йӓр тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Вестергётланд провинциштӹшӹ изирӓк швед хала. Ӹлӹзӹ шот — 8 809 эдем (2009 и). 
Ю хала статусым эче 1413 инок нӓлӹн. Швецин у закон семӹнь хала статусым 10 000 эдемӓн ӹлӹмӹ вӓрлӓн веле пуат, но Ю кӹзӹтӓт халаэш шотлалтеш. Халашты тӹнг шотышты пу томавлӓ. Ю Экшё да Нура халавлӓ дон «Кым пу хала» лӹмӓн туристический маршрутыш пырат ().
Кристинехамн

Кристиненхамн () — Швециштӹшӹ хала, Верманд лен Кристинехамн коммунын вуйхалажы. Ӹлӹзӹ шот — 17 836 эдем. Кристиненхамн 1642 ин хала лин.
Кунгсбакка

Кунгсбакка () — Швециштӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот — 17 184 эдем. Хала гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ эче XV курымынок сирен кодымы ылын. 1846 ин тӹштӹ пожар ылын, шукы пӧрт йылен. XIX курым мычашты Кунгсбакка изи хала ылын, 1888 ин тӹдӹ гач кӹртнигорным пиштӹмӹкӹ, халашты эдем шот кушкаш тӹнгӓлӹн.
Айзенворт Анатолий

Айзенворт Анатолий (Деревяшкин Анатолий Карпович)1910 ин 6 мартын Советский район Шуарсолаэш тымдышывлӓн йишеш шачын. Оршанка кокшы ступенян школ паштек Азан халаштышы Восточно-педагогический институтыш тыменяш пырен. 1931 ин тӹдӹм тымень пӹтӓрен. МарНИИ-штӹ пӓшӓлен, мары йӹлмӹ дӓ сӹлнӹшаям шӹмлен. «Марий коммуна», «Марийская правда» газетвлӓ дон кӹлӹм кычен шалген. 1937 и гӹц Н.К.Крупская лӹмеш Марпединститутышты мары сӹлнӹшая курсым виден. Сӹлнӹшая пӓшӓжӹм 1926 ин тӹнгӓлӹн. Анзыц руш йӹлмӹ дон лыдышвлӓм сирен. 30-шы ивлӓн мары сола гишӓн шукы шайыштмаш шачын. 1935-1937 ивлӓн «Вӹц лӱддӹмӹ» («Пятеро смелых») тетявлӓлӓн повестьӹм сирен. 1942 и тӹнгӓлтӹшӹн Деревяшкинӹм Якшар Армиш нӓлӹнӹт. 1942 ин 25 декабрьын тӹдӹ Сталинград верц кредӓлмӓштӹ колен. Волгоград кымдемӹштӹш Клычково сола лишнӹ тайымы. Повестьшӹм сирен пӹтӓрӹде.
Алдиар Крисам

Алдиар Крисам (Смирнов Хрисанф Николаевич) Мары Эл республикӹн Моркы районыштышы Осипсолаэш 1903 ин 4 мартын хресань йишеш шачын. Нужда ылынытат, сола школышты веле тыменьӹн, вара ӹшке семӹньжӹ пӓлӹмӓшӹм поген. 1920 ин комсомолыш пырен. Сӓмӹрӹквлӓн движенин активист 1921 ин Пӹтаришӹ мары областной конференциштӹ ылын. 1925 ин тӹдӹм Моркы кантком РЛКСМ-ын секретареш айыренӹт. Коллективизаци пӓшӓ гӹц ӧрдӹжеш кодде, шачмы кымдемӹштӹжӹ икманяр сельхозартельӹм пачын. Комсомол пӓшӓм виктӓрӹмӹжӹ годым икманяр агитационный брошюрым сирен. 1933 и гӹц 1937 и якте Крисам Алдияр «Марий коммуна» газет редакциштӹ пӓшӓлен. 
Сирӓш селькор семӹнь 1920-шы ивлӓн тӹнгӓлӹн. Вара шайыштмашвлӓм, очерквлӓм сирен. «Йӓрӓ кӹшкӓр» шайыштмашыштыжы Крисам Алдиар солаштышы у пӓшӓзӹ эдемӹм анжыкташ цацен. Революционный романтика творчествыштыжы кого вӓрӹм йӓшнен. Статьья дӓ фельетонвлӓжӹм тӹдӹ Аяр, Аяр Ялпай псевдонимвлӓ дон сирен. Юж источникӹштӹ 1937 ин Крисам Алдияр «Патыр» лӹмӓн романым сирен пӹтӓрӓ ылын манын сирӹмӹ. Но 34 иӓш литератор-журналистӹм репресси жепӹн 1937 ин шӹжӹм кычен кеӓт дӓ 10 иэш казематыш шӹндӓт. Романын рукописьшӹ перегӓлт кодде. Реабилитаци документвлӓ семынь, Крисам Алдиар 1939 ин октябрьын Улан-Удэ тюрьмӓ больницеш колен.
Анисимов Эврик

Анисимов Эврик Васильевич 1938 ин 21 июльын Моркы район Волаксолаэш шачын. Шӹмиӓш школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Весшӱргӹ кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн. 1956 ин Н.К.Крупская лӹмеш МГПИ-ш истори дӓ филологи факультетӹш тыменяш пырен. Дипломым нӓлмӹкӹ, 12 и сола школышты пӓшӓлен. Тымдышы, завуч, школ вуйлатышы ылын. 1973 ин журналист пӓшӓш ванжен. «Марий коммуна» газетӹштӹ труен. Сӹлнӹшая пӓшӓжӹм 1953 ин тӹнгӓлӹн. Лач тӹ ин 3 февральын лӓкшӹ «Марий коммуна» газетеш тымдышы ӓтяжӹ сирӓш шӱдӹмӹ «Телӹм ирок» пӹтӓриш лыдышыжы пецӓтлӓлтӹн. Вара автор В.Колумб дӓ А.Степанов доно пӓлӹмӹ лин. Тӹнг шотышты Эврик Анисимов пӧртӱ, шачмы кымдемжӹ, сола пӓшӓзӹвлӓ гишӓн сирен. Лыдышвлӓжӹм «Рвезе коммунист» редакциш колтен миэн. Институтыушты тыменьмӹжӹ годым сӓмӹрӹк поэт сӹлнӹшая кружокын активиствлӓ логӹц иктӹжӹ ылын, у тӓнгвлӓм воен — Семен Николаевым, Алексей Александровым дӓ молымат. Тӹ жепӹн институтышты творческий ӹлӹмӓш шолын шалген, Эврик Анисимов дӓ молы сӓмӹрӹк сирӹзӹвлӓ вуйта иктӹ-весӹштӹ дон тӓнгӓшен сиренӹт. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ шӹренок газетвлӓштӹ, «Ончыко» журналышты лӓктӹнӹт, радио донат йонгалтаралтыныт. «Ӹлӹмӓш ви» пӹтӓришӹ лыдыш сборникшӹ 1968 ин лӓктӹн. Э.Анисимов тетявлӓлӓнӓт сирен. «Мары коммуныш» пӓшӓлӓш ванжымыкыжы, газет материал сирӓш шукы веремӓжӹ кеӓш тӹнгӓлӹн. Цилӓжӹ Эврик Анисимов шӹм поэтический сборникӹм лыктын. Пасна вӓрӹм поэзиштӹжӹ нелӹ вырсы жеп дӓ вырсы паштекшӹ тетя жеп гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓ нӓлӹт. «Сола покшалны» (1977) сборник лач ти темым ӓвӓлтӓ. Ти книгӓ гӹц шукы лыдышыжок руш йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ ылыт, нӹнӹ «Опаленное утро» (1988) лӹмӓн пасна изданиш пырталтыныт. Эврик Анисимовын сек яжо лыдышвлӓэшӹжӹ мары композиторвлӓ семӹм пиштенӹт.
Скара

Скара () – Швецин вадывелнӹжӹ Вестергётланд провинциштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала. Халам ӹштӹмӹ и — 988. Ӹлӹзӹ шот - 18 518 эдем.
Лулео

Лулео () — Швецин йыдпелвел-ирвелнӹжӹ вӓрлӓнӹшӹ хала дӓ порт. Ӹлӹзӹ шот — 57 679 эдем (2008 и). Халам ӹштӹмӹ и — 1621. 1887 ин халашты кого пожар ылын, дӓ шукы пӧртшок йылен кен. Седӹндон тӹдӹм угӹц чангаш вӓрештӹн.
Алингсос

Алингсос () — Швециштӹшӹ хала, Вестра-Гёталанд ленын Алингсос коммуныжын вуйхалажы. Ӹлӹзӹ шот — 22 919 эдем. Севеон ӓнгӹр тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Алингсос Кальмар вырсы паштек чангалтын, 1619 ин хала статусым нӓлӹн.
Арбуга

Арбуга () — Швециштӹшӹ хала, Вестманланд ленын Арбуг коммуныжын вуйхалажы. Ӹлӹзӹ шот — 10 369 эдем (2005 и). Арбуг хала гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ эче XIII курымынок сирен кодымы. Хала лӹм кок шамак гӹц лин: Ar "ӓнгӹр" да bughi "ӓйӹк".
Буу

Буу () — Швециштӹшӹ хала, Стокгольм гӹц мӹндӹрнӹ агыл вӓрлӓнӓ. Ӹлӹзӹ шот - 21 776 эдем.