tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Усола вел солавлӓ

Усола вел солавлӓ. 
Усола сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Февраль

Февраль (лат.: "Februarius", латин йӹлмӹштӹш februare шамак гӹц, кыды кырык марла «итӹрӓйӓш» ылеш, Februa лӹмӓн итӹрӓйӹмӹ ритуал лӹмеш) — Григориан календарьын кокшы тӹлзӹжӹ. Цезарьын реформыжы якте, тошты Рим календарьышты тидӹ луаткокшы тӹлзӹ ылын. Тӹнӓм календарь март гыц тӹнгӓлӓлтӹн. Ти тӹлзӹ нӹл и вуй гӹц ӹшке шотшым вашталта: кым гӓнӓ тӹдӹ 28 кечӓн, нӹлӹмшӹ ижӹ 29-ӓн. 1930-шы ин Совет Ушемӹштӹ февраль гӹц 30 кечӓнӹм ӹштӹнештӹ ылын, но ти шанымашым ӧрдӹш шӹкӓлӹнӹт. Алык марынвлӓ ти тӹлзӹм пургыж маныт.
Финн-угор сирӹзӹвлӓн конгресс

Финн-угор сирӹзӹвлӓн конгресс — 2010-шӹ ин Финляндиштӹ, Оулу халашты лиэш.
Финн-угор писательвлӓн пӹтӓришӹ Конгресс 1989 ин Мары Элӹштӹ, Йошкар-Олашты, ылын. Тӹдӹн девизшӹ: «Писатели в борьбе за мир, прогресс и взаимопонимание между народами» – «Халыквлӓ лошты келшӹмӓш, тыр, иктӹ-весӹм ынгылымаш дӓ прогресс верц кредӓлмӓштӹ писательӹн вӓржӹ». Российӹн Писатель ушемӹм вуйлатышы Сергей Михалков форумым пачын. Литератур кӹлвлӓм виӓнгдӹмӹ гишӓн шая кен. Николай Рыбаков конгресслӓн негӹцӹм пиштен. Финн-угор писательвлӓн Ассоциацин пӹтӓришӹ президентеш венгр профессор Петер Домокошым айырымы.
Кокшы вӓшлимӓш 1991 ин Финляндиштӹ, Эспо халашты (Хельсинки лишнӹ), «Родной язык – моя Родина» – «Туан йӹлмӹ – мӹньӹн шачмы вӓрем» лӹм доно эртен. Тӹдӹн покровительжӹ Теллерво Койвисто, Финляндин президентӹн пелӓшӹжӹ, ылын.
«Родная речь, отечественная литература – сегодня» – «Туан шая, отечественный сӹлнӹ шая – тагачы» кымшы Конгресс Венгрин Эгере халашты 1993 ин эртен. Тӹшкӹ Венгрин президентшӹ Арпад Генц толын. Ти конгресс гӹц ИНФ лӹмӓн информационный вестник лӓктӓш тӹнгӓлӹн. Тенгеок Петер Домокошын инициатива доно «Иду к живому брату» финн-угор поэзи антологи венгр, руш дӓ национальный йӹлмӹвлӓ доно лӓктӹн.
Эстонин Лохусалу (Таллинн лишнӹ) халашты нӹлӹмшӹ вӓшлимӓш 1996 ин ылын. Тӹдӹн «Мосты» – «Кӹвервлӓ» лӹмжӹ сӓрӹмӹ пӓшӓн керӓллыкшым анжыктен. Арво Валтонын инициатива доно эстон дӓ национальный йӹлмӹвлӓ доно финн-угор поэтессывлӓн антологивлӓм лыкмаш тӹнгӓлӓлтӹн. Тенгеок Арво Валтоным финн-угор писательвлӓн Ассоциацим вуйлатышеш айырымы.
Вӹзӹмшӹ Конгрессӹм Коми Республикӹн тӹнг халажы Сыктывкар 1998 ин вӓшлин. Тӹштӹ «Финно-угорская литература: общность и своеобразие мышления» – «Финн-угр литератур: шанымашын иканьжы дӓ айыртемжӹ» лӹм доно пӓшӓ кен.
Кудымшы Конгресс 2000 ин «Литература. Школа. Будущее» – «Литература. Школа. Анзыклык.» девиз доно Мордовиштӹ, Саранск халашты, эртен. Шукы монгыран хытырымаш ылын, но тӹнг шанымаш: тагачшы нелӹ гӹц анзыкы лӓктӓш кӹчӓлмӹ корны.
«Финно-угорские литературы и языки в контексте глобализации» – «Финн-угр литературывлӓ дӓ йӹлмӹвлӓ глобализациштӹ» финн-угр писательвлӓн шӹмшӹ Конгресс 2002 ин Удмуртиштӹ, Ижевск халашты, эртен. Тӹштӹ кок семинар пӓшӓм ӹштен: «Развитие финно-угорских литератур и языков» дӓ «Юмор и самобытность финно-угорских народов».
«Фольклор. Эпос. Современная литература.» – «Фольклор. Эпос. Кӹзӹтшӹ литература.» лӹм доно кӓндӓкшӹмшӹ Конгресс Ханты-Мансийскиштӹ 2004 ин ылын. Участниквлӓ финн-угр халыквлӓн литературым перегӹмӹ дӓ виӓнгдӹмӹ ядмашвлӓм ланзыленӹт.
«Писатель – Литература – Читатель» – «Сирӹзӹ – Литература – Лыдшы» лӹм девиз ӹндекшӹмшӹ Конгресс 2006 ин Карелиштӹ, Петрозаводск халашты, эртен. Кыце лыдшы якте туан йӹлмӹ доно сирӹмӹ литературым шоктымыла, кыце шачмы ӹлмӹ доно книгӓвлӓм лыкмыла – погынымашын тӹнг темывлӓжӹ ылыныт, тенгеок туан йӹлмӹм тыменьмӹ ядмашвлӓм тӓрвӓтенӹт.
Лушы вӓшлимӓш Мары Элӹштӹ, Йошкар-Олашты, 2008 ин «Будущее финно-угорских литератур. Творчество молодых авторов» девиз доно эртӓрӓлтеш.
Хельтаи, Гашпар

Гашпар Хельтаи (Heltai Gáspár; 1500 (?)—1574) — Кыце реформaци туaн йӹлмӹ доно сирӹмӹ сӹлнӹшaям виӓнгдӓш пaлшен, тидӹм немӹцлӓ попышы Гaспaр Хелтaйын творчествыштыжы ужaш лиэш. Реформaци aгыл ылгецӹ, Хелтaй венгр йӹлмӹм моло тыменеш ылын вӓл? Тӹдӹ венгр йӹлмӓн хaлaшты свӓшеньӹк ылын дӓ Лӱтерӹн шaнымaшвлӓжӹм шӓрен. Тенге тӹдӹ 36 иӓшӹн венгр йӹлмӹм тыменяш тӹнгӓлеш. Хелтaй Колошвaрышты пӓшӓм ӹштен, церкӹштӹ службaвлӓ гӹц пaснa тӹдӹ типогрaфим пaчын. Хелтaй ӹшкежӓт сирен дӓ пецӓтлен шaлген. Тӹдӹн семӹнь текствлӓ эдемлӓн йӹрвӓш ӹлӹмӓшӹм ынгылaш пaлшaт. Тӹдӹ вольыквлӓ гишӓн ямaквлӓм, Бонфинӹн хроникӹм, кaтехезисӹм, молитвӓвлӓм, инквизицин преступленивлӓжӹ дӓ ӓрӓкӓ йӱмӓшӹн вредӓжӹ гишӓн шукы сирен.
Ти пӓшӓвлӓ шӹренжок сӓрӹмӹвлӓ ылыт, но молнaмшы гaньы лaтин гӹц aгыл, a немӹц йӹлмӹ гӹц. Сӓрӹмӹжӹ годым Г. Хелтaй оригинaл текст кӧргӹштӹ веле aк "шӹнзӹ", тӹдӹ текствлӓм венгр рокыш шӹндӓ дӓ венгр хaлыкын овуцaвлӓжӹ гишӓн сирӓ, предложенивлӓмӓт вaштaлтылеш. Седӹндонaт тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹ ӹлӹшӹвлӓ ылыт, туртaнг шӹцшывлӓ aгылеп.
Хелтaй ӹшке жепӹнжӹ юморист дӓ ушемкымдем критик сеӹнь пӓлӹ ылын, тидӹм шaмaклaн "Дворянин дон келтӹмӓш" (A немес емберрӧл éс aз ӧрдӧгрӧл) пӓшӓштӹ ужaш лиэш. техень сӱжетӓн пӓшӓ вес хaлыквлӓн сӹлнӹшaяштaт вӓшлиӓлтеш дӓ тӹштӹ дворянин гишӓн шaйыштaлтеш, кыды кудыложым виктӓрӓш келтӹмӓшӹм тӓрлӓ. Келтӹмӓшӹжӹ дворянинлӓн пaйдaм погaш пaлшaш сӧрӓ, но вӓрешӹжӹ тӹдӹм нӓлшӓшлык, мaм пӹтӓриш вaштaреш толшы келесӓ лиэш. Тидӹ пaштек келтӹмӓш хресӓнь эдемвлӓм пиш тулaш дӓ орлaндaрaш тӹнгӓлеш. Тӹ мӓгӓлӹн пӹтӓриш вaштaреш толшaт кaйын колтa. Тӹдӹжӹ изи ӹдӹрӓш ылеш. ӹдӹр хозaм ужын колтa дӓ шӹдӹ пaржы доно: "Келтӹмӓш тӹньӹм нӓнгеӓ ылгецӓт" - сӹгӹрӓл колтa. Дӓ тенге келтӹмӓш хозaге, вӓтӹге aдыш нӹнӹм нaмaл кеӓ.
Хелтaйын творчествыжым Рaблен доно тӓнгӓштӓрӓш лиэш. Aвтор рaбство вaштaреш ылын, но тиштӹ ик монгырым пӓлдӹртӹде aк ли- тӹнг шотыштыжы тӹдӹ лaч экономический монгырым веле aнжен, тӹдӹм эффективныеш шотлыде, эдемвлӓм орлaндaрымым тӹдӹ шотыш нӓлде. Хелтaй кыце ӹшке сирен дӓ тенгеок сӓрӹмӹ пӓшӓмӓт aктивно ӹштен. Шукы логӹц Йaнош Хуниaди гишӓн сирӹмӹжӹ кымдaн пӓлӹмӹ лин. 
Сирӹзӹ семӹнь Хелтaй кӹзӹтӓт лыдмы aвтор ылеш, тӹдӹн фaнтaзижӹ, сирӹмӹ дӓ шaйыштмы стильжӹ кӹзӹтшӹ лыдшылaнaт интеренсе ылыт.
Цветаева, Марина Ивановна

Мари́на Ива́новна Цвета́ева (26 сентябрь 1892, Москва — 31 август 1941, Алабуга, Татарстан) — руш поэт, прозаик, сӓрӹзӹ, XX-шы курымаш руш поэтвлӓ логӹц ик когожы.
Тетя дӓ сӓмӹрӹк годшаш ивлӓжӹ.
Марина Цветаева 26-шы сентябрьын 1892-шы ин Москвашты шачын. Атяжӹ, Иван Владимирович, Москва университетӹн профессоржы, пӓлӹмӹ филолог дӓ кунствлӓм шӹмлӹзӹ ылын. Университет паштек Румянцевӹн музей дон Цевер Кунствлӓн музейлӓн негӹзӹм пиштӹшӹ лин. Ӓвӓжӹ, важвлӓжӹ доно поляк-немӹц йых гӹцӹн ылшы Мария Мейн, пианистка ылын, кыдым шакташ Антон Рубинштейн доны тыменьӹн. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм Марина кудиӓш ылмыжы годымок сирӓш тӹнгӓлӹн дӓ тидӹжӹм рушла гӹц пасна французла дӓ немӹцлӓ сирен. Маринан ашнымашты (воспитаништӹ) ӓвӓжӹ кого рольым мадын, ӹдӹржӹм тӹдӹ музыкантеш ужнежӹ ылын. Ӓвӓжӹ шоды цер доно (туберкулез) доно церлӓнен дӓ 1906-шы ин колен. Тенге Марина дон Анастасия шыжаржы доно ӓтяжӹ сага шалген кодыт. Тетя годшаш ивлӓжӹ Марина Москва дон Тарусышты эртӓрен. Тидӹ гӹц анзыцракшы, ӓважӹм паремдӓш цацымы годым, тӹдӹ Италиштӹ. Швейцариштӹ дӓ Германиштӹ ӹлен. Тӹнгӓлтӹш классвлӓм Москвашты тыменьӹн, варажы Лозанна (Швейцари) дон Фрайбургыштыш (Германи) пансионвлӓштӹ тыменьӹн. Луаткудиӓш ылмыжы годым Парижӹштӹш Сорбонн университетӹштӹ тошты француз литература гишӓн курсым колыштын.
Поэзим сирӓш тӹнгӓлмӹжӹ:.
1910-шы ин Марина ӹшке оксаэшӹжӹ «Вады альбом» (Вечерний альбом) лыдыш погемикшӹм лыктеш.
Цепель

Цепель ― Шур йогы дон Арпӹнгель ӓнгӹр лоштышы сек кӱкшӹ вӓреш иктӓ кок тӹжем и перви (ӓнят, анзыцыракат) тамахань финн-угр халык Цепель лӹмӓн крепостьым (кӓрмӓнӹм) чанген шӹнден. Тишкӹ толын лӓкмӹкӹштӹ, кырык марынвлӓӓт тӹдӹм тӹнг халаштылан айырен нӓлӹт. Археологвлӓн ынгылдарымы семӹнь тиштӹ ӹлӹшӹ халык ананьинский культурым кычен. Ти вӓр Шурдӹнг доны ылеш.
Цепель стратеги рольым мадын: ти кӱкшӹ кырык вӹлец Шур дон Йыл вес сир мӱлӓндӹштӹ кымдыкеш кайын колта. Тӹнӓм Йыл Кырык сир гӹц палнырак йоген, тӹдӹн тошты йогым вӓржӹм Кукшыйыл маныныт, рушлажы Луков ӓль Лукоянов затон, кӹзӹт ӹнде вӹд пындашты лин шӹнзӹн. Тенге Цепель гӹц Йылыш Шур ӓнгӹр дон Мелепка йӓр (Хмелевский затон) мычкы лӓктӹнӹт. Ваштареш икманяр остров лин, ӱлнӹшӹжӹ Черемисский маналтын. Цепель гӹц иктӓ кым уштышаш вӓрӹштӹ Арпӹнгель сирӹштӹ кырык марынвлӓн Кого Йымыштын “резиденци” лин, кырык марынвлӓ тиш цилӓ вецӹн кымалаш, цӧклӓш каштыныт.
Марковы гӹц мӹндӹрнӹ агыл Когорны дон Йыл лошты ананьинский культура жепӓш Орланер лин. Н.Оглобин сирӹмӹ семӹнь, “отсюда контровали все движение как по воде, так и по суше”. Сэмэнӓнгӹрӹштӹ нӹнӹн ӹшкӹмӹштӹн пристин лин.
Орланер рушлажы “Чертово городище” маналтеш. Ма ӧрӹктӓрӓ, техеньок лӹмӓн вӓрвлӓ Ветлуга хала лишнӹ дӓ Татарстанышты Елабуга лишнӹ линӹт.
Ӹшке Цепель шамакшым тенге ынгылдараш лиэш, хантвлӓн йӹлмӹштӹ тӹдӹ “качы вӹдӓн ӓнгӹр” манмым анжыкта. Цепельӹн курымжы 1523-шы ин кӹрӹлтеш. Тидӹ гишӓн Н.Демидовын “Исторический очерк Васильсурского уезда” книгӓштӹжӹ теве кыце сирӹмӹ: “Основание города относится к XVI столетию, когда в 1523 году в Казани произошло изменническое умертвшление русских купцов, равно предательское умертвшление государева посла Василия Юрьевича Поджогина, царь Василий Иванович с большим войском отправился в поход на Казань в том же году. Сам царь остался в Н.Новгороде, послав воевод на казанские земли. Они опустошили эти земли и, дойдя до устья Суры, основали город, которому дали в честь великого князя имя Васильев-Новгород, впоследствии его стали называть Васильгородом, Васильсурском или просто Василем.
Цигӓнсола

Цигӓнсола — Шур сола советӹш пырышы сола. Макарсирӹш 2 уштыш.
Цикмӓ (журнал)

Цикмӓ лӹмӓн марла культура дон сӹлнӹшая журнал 1995-шы и годшен Хельсинкишты лӓктеш. 2010-шы ин интернет версиш ванжен.
= Ажедмӓшвлӓ =
http://tsikma.wordpress.com/
Цицерон

Марк Туллий Цицерон (лат.: "Marcus Tullius Cicerō"; 3 январь 106 и Х.ш.я., Арпинум — 7 декабрь 43 и Х.ш.я. Формиа) — Кугезӹ Рим политик, философ, йӹлмӹ мастар оратор.
Че Гевара, Эрнесто

Эрне́сто Че Гева́ра (исп.: "Ernesto Che Guevara", [ˈtʃe ɡeˈβaɾa], кужырак лӹмжӹ — Эрнесто Гевара, "Ernesto Guevara "; 14 июнь 1928, Росарио, Аргентина — 9 октябрь 1967, Ла-Игера, Боливии) — латин-американ революционер, Кубыштыш революцинкоманданте 1959. Латин-американ континент гӹц пасна, тенгеок Конго Республикышты ӹштен. Че лӹмжӹм Кубыштыш ваштареш шалгышывлӓ пуэнӹт. Аргентиныштыш индеецвлӓн шаяшты "che" тӓнгӹм анжыкта.
Черемис

Черемис — сола Мордовиштыш Ковылкино районышты.
Черемисиново

Череми́синово — хала сӹнӓн когосола Курск областьышты. Черемисиновский районын административ центржы Курск область.
Тим йогы (Дон йогын бассенжӹ) сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Автокорны доно Курск якте 86 уштыш, кӹртникорны доно 86. Курск гӹц йыдвел-ирвелнӹрак ылеш. 2008-шӹ ин Черемисиновышты 3846 эдем ӹлен.
Черемиска

Черемиска — сола Угарман областьын Лысково районышты. Почта индекс: 606212. 
Ти лӹм донок ик сола Коми Республикышты, Пермь крайышты, Екатеринбург областьышты улы.
Черемиское-Черемиска

Черемисское-Черемиска — Угарман областын Ветлуга районышты сола. Кынам сола шачын, доукментвлӓштӹ ак пуалт. Техень лӹм донок Угарман областьышты Урень дӓ Воскресенск районвлӓштӹ солавлӓ улы. Якшар Бакы районышты Черемиское болото лӹмӓн куп улы. Ти топонимвлӓ марынвлӓн ӹлӹмӹ варвлӓштӹ доно кӹлдӓлтӹнӹт.
Четкарёв, Ксенофонт Архипович

Ксенофонт Архипович Четкарев (02 январь, 1910 — 1956) — Пӓлӹмӹ фольклорист, сӹлнӹшая шӹмлӹзӹ, филологи шӹнцӹмӓшвлӓн кандидатшы.
Лужавуй Акпарс гишӓн сирен.
Шабдар Осып

Шабдар Осып, Иосиф Архипович Шабдаров (27.03.1898 — 07.11.1937) — алык мары поэт. 
Нӹл алык мары поэт логӹц Рая Бартенс Осып Шабдар гишӓн кымдаракын дӓ келгӹнрӓк сирӓ. Автобиографи гӹц пасна ”Шабдар дон В.А.Мухин”, ”Шабдар дон Н.С.Мухин”, ”Шабдар дон Олык Ипай”, ”Шабдар дон Чавайн” мычашвлӓ улы. Шабдарын ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓнӓт шукыракым сирӹмӹ, тӹштӹ махань атмосферӹштӹ 1930-шы ивлӓн мары сирӹзӹвлӓ ӹленӹт, кыце икӹжӓк-иктӹштӹ вӹкӹ анженӹт, пӓлен нӓлӹнӓ.
Шамаклан, журналист Айзенворт, кыды Шабдарын пашкудыжы ылын, кыце ти семня ӹлӓ, кӱвлӓ тӹшкӹ каштыт, кыце сирӹзӹн вӓтӹжӹ чиӓ, тидӹ паштек тӹшлен дӓ иктешлӓ: ”Шабдарын пӓшӓдӓржӹ доно техень ӹлӹмӓшӹм дӓ техень шергӓш выргемвлӓм нӓлӓш ак ли, тӹдӹлӓн тагышец окса вес вӓр гӹцӓт толеш дӓ лин кердеш, тӹдӹм националистический организацивлӓ финансируят.”
Шабдарын колымыжы паштек Айзенворт тӹдӹн должностьшым Мары Пединститутышты нӓлӹн дӓ литературым тымден. 1942-шы ин тӹдӹм фронтышкы нӓлӹнӹт, тӹ инок Сталинградышты колен.
Кыце критик дон поэт икӹжӓк-иктӹштӹ доно ик йӹлмӹм мон ак кердеп, тидӹм В.А. Мухин дон Шабдар лоштыш кӹл гӹцӹн пӓлен нӓлӹнӓ. Пӹтӓришӹжӹ литература критик ылын дӓ кокшын лыдышвлӓжӹм утла льыскыдеш шотлен, критикуен, седӹндонат Шабдар Мухин вӹкӹ соок шӹдӓн ылын дӓ шамаклан 22.04.1937-шӹ ин ”Правдашкы” сирӹмӹ сирмӓшӹштӹжӹ В.А. Мухинӹм троцкист дӓ националист лӹм доно лӹмден, сирен колтен.
В. А. Мухин гӹц пасна Шабдарын поэзижӹм Олык Ипаят критикуен, тӹдӹн лыдышвлӓжӹм “есенинство” лӹм доно лӹмдӓ,кыдым хулиганизм дон декаденство доно кӹлдӹмӓн. Келесӓш келеш, Шабдар Есенинӹн поэзижӹм лишӹлеш шотлен дӓ лӹмӹнок ямаш тӹнгӓлшӹ солавлӓ гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓжӹм яратен.
Олык Ипай, Шабдарым критикуен гӹнят, тӹдӹн поэзижӹм шотеш пиштен. Тенге тӹдӹ 1931-шӹ ин Москвашты Кинематографи институтышты тыменьмӹжӹ годым Гарри Казаков дон коктын Суомин посольствышкыжы толыт дӓ кид доно сирӹмӹ лыдыш тетрадьым тӹшӓк кодат, тидӹм Финн-Угр Ушемӹшкӹ колташ ядыт.
Ти тетрадь кӹзӹтӓт ти Ушемӹн архивӹштӹжӹ Хельсинкиштӹ перегӓлтеш, тӹштӹ цилӓжӹ 22 лыдыш, нӹнӹ логӹц 17 Шабдарын лыдышвлӓжӹ: ”Тӓнгемлӓн”, ”Мӹньӹн мырем”, ”Мӓмнӓн ӹлӹмӓш”, ”Кӱслемлӓн”, ”Ямшы шӹжвӹк”, ”Вадеш”, ”Туан сӓндӓлӹкемлӓн”, ”Ечӹ мыры”, ”Корныгешӹ”, ”У и кечӹ”, ”Пӧрттӱ”, ”Шошым вӹд”, ”Кӓнгӹж ирок”, ”Кӓнгӹж йыдым”, ”Йыдым”, ”Пеледӹш”, ”Эй, тумерет-цеверет”. Шабдар пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм 20 иӓшӹн сирен. Лыдшы тиштӹ ”Кӱслемлӓн” лыдышыжы доно пӓлӹмӹ лин кердеш:
Шадт Булат

Шадт Булат, Булатов Шаймурат Минлигалиевич (25 декабрь 1909, Янахмат сола, Башкортостанын Шаран район — 17 март 1943 и, фронтышты колен) — мары поэт. 
1926-шы ин шӹмиӓш школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ тӹдӹ Цикмӓ педтехникумыш тыменяш пырен. Техникумым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Цикмӓштӹ рабфакышты кырык мары йӹлмӹм тымден. Варажы журналист пӓшӓш ушна, Йоласал районын «Большевик корны»газетӹн вӓшештӹшӹ редактор ылын. 1938-шӹ ин Йошкар Олаштыш Мары Тымдымаш институтыш тыменяш пырен. Тӹдӹм пӹтӓрӓ да «Ырвезӹ коммунист» газет редакцишты пӓшӓм ӹштен. 1942-шӹ ин Шадт Булатым армиш нӓлӹт, ротын замполитшӹ ылын да Мӧскӓ хала верц кредӓлмӓштӹ 17.03.1943 ин колен.
Сӹлнӹшаяшкы корныжы.
Шадт Булат изижӹ годшен сӹлнӹшаям яратен, халык мырывлӓ дон ямаквлӓм колышташ яратен, шукы лыдын. Башкириштӹ ашкиришты–шачын гӹнят, Кырык сирӹштӹ тыменьӹнӓт, пӹтӓрижок лыдышвлӓжӹм кырык марла сирен, Йошкар Олаш ванжымыкыжы веле алык марла сирӓш тӹнгӓлӹн.
Шактенваж

Шактенваж — сола Кырык сирӹштӹ, Виловат велнӹ.
Шапки

 
Шапки () — дон топольвлӓн йыхышкы пырышы ӹлӹштӓшӓн пушӓнгӹ, тӹдӹ пӹсӹн кушкеш дӓ изи мардежешӓт вӓк, ӹлӹштӓшвлӓжӹ цӹтӹрӓт. Шапки Мары Элышты цилӓ вӓреoк кушкеш, тӹдӹм Евразин юалгы дӓ ӱштӹрӓк вӓрвлӓштӹжӹ вӓшлиӓш лиэш.
Биологи картин.
Шапки 35 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 1 м кӹжгӹцӓн лин кердеш. 80-90 и, кынамжы 150 и якте ӹлӓ. Пӹсӹн кушкеш гӹнят, шӹренок церлӓнӓ. Шонгы шапки пушӓнгӹвлӓ шоэн веле вӓшлиӓлтӹт. Важержӹ (алык марла: вожара) келгӹ рокышты, пиш шукы важ анавлӓм (а.марла вож одар) колта. 
Нӧргӹ шапкивлӓн каргыжышты яклака, сотикӓ-ыжаргы ӓль ыжарикӓ-лудикӓ. Кушмыжы семӹнь шимемеш дӓ лудыри лиэш. Пужы ыжарикӓ цӹреӓн.
Ылӹштӓшвлӓжӹ церот доно вӓрлӓнӓт, йӹргешкӹ ӓль ромб форманвлӓ, кытышты 3-7 см якте шоэш, мычашышты шӹренжок кашаргы, тӹрвлӓштӹ тыгыдын пӹчкеден шӹндӹмӹ гань, ӹлӹштӓш шӓржы пын форман. Шапки ӹлӹштӓшвлӓ шӹжӹм сары дон якшар цӹреӓн лит.
Пеледӹшвлӹ изивлӓ, яргатавлӓ агылеп дӓ кечӹшӹ ялавашкы погымывлӓ. Пуэргӹ ялававлӓжӹ якшарикӓ ылыт, кытышты доно 15 см якте шот, ӹдӹрӓмӓш ялaвавлӓжӹ ыжарикӓвлӓ, вӹцкӹжрӓквлӓ. Шапки ӹлӹштӓшвлӓн печкӓлтмешкӹ пеледеш.
Кӹцкӹжӹ – пиш изи вуян, нӱшмӱвлӓжӹ пышкыды пынанвлӓ.
Кушмы вӓрвлӓжӹ.
Евразин юалгы дӓ ӱштӹрӓк вӓрвлӓштӹжӹ цилӓ вӓреок вӓшлиӓлтеш. Ти вӓрвлӓжӹ шӹргӹ дон тундрын вӓшлиӓлтмӹ дӓ шӹргӹ-степь зонышты ылыт. Шапки лӹмӹнок лывыргырак рокым ярата, вӹд тӹрӹштӹ, шӹргӹ лошты, кынамжы ошмаан вӓрвлӓштӓт, ромы шӹргӹштӹ, каремвлӓштӹ, купан дӓ кырыкан вӓрвлӓштӹ кушкеш.
Шапкилӓ

Шапкилӓ — сола Кырык сирӹштӹ, Паратмар якте 1, Виловат якте 5 уштыш ӧрдӹштӹ, Кого Йынгы ӓнгӹр сирӹштӹ. Солашты техень пӓлӹмӹ эдемвлӓ шачыныт: Шурыштыш Педтехникумым тымень лӓкшӹ Васкин Венедикт Петрович — рушла-кырык марла лӹмдерӹн (1941) авторжы, фронтышты колен, 1943-шы ин Сталинӹм Тегераныш нӓнгешӹ эскадрилиштӹш лётчик, подполковник Трифон Григорьевич Якутов (1923—1990). 2001-шӹ ин солашты 124 эдем ӹлен.
Шартял ӓршӓш

 
Шартял ӓршӓш — тидӹм эче адвент ӓршӓш маныт, кож укшвлӓ гӹц ӹштӓлтеш (тидӹм вадывел сӓндалӹквлаштӹ ӹлӹшӹ кырык марынвлӓ «кранц» лӹм доно пӓлӓт). Ти ӓршӓшеш нӹл сартам шӹндӓт, венок форман ылеш дӓ тӹдӹн доно эдемвлӓ Шартял якте ӹшке пӧрт кӧргӹвлӓштӹм сӹлнештӓрӓт. Сартавлӓ тӹштӹ улат, ти лранцым ак сӓкӓлтеп, а стӧл вӹкӹ ӓль окня анзыкы пиштӓт. Нӹл сарта нӹл адвент рушӓрням анжыктат. Пӹтӓриш адвент рушӓрнян ик сартам чӱктӓт, кокшын коктым дӓ теге пакыла.
Шартял ӓршӓшӹм Шартял доно кӹлдӓлтшӹ айошкы Гамбургыштыш теолог Иоганн Хинрих Вихерн пыртен, кыды токыжы незер йыхвлӓ гӹц ылшы тетявлӓм кушташ нӓлӹн ылын. Адвент жепӹн тетявлӓ ӹшке анжышышышты гӹц «Кынам Шартял толеш?» манын со ядыштыныт дӓ тенге тетявлӓ Шартял якте маняр кодын, пӓлӹштӹ манын, Вихерн 1839-шӹ ин пу арава гӹц ӓршӓшӹм ӹштен дӓ тӹшӓк луаткок изи дӓ нӹл кого сартам шӹнден. Ирок йӹде ти ӓршӓшӹштӹ ик изи сартам, а рушӓрня йӹде кого ош сартам чӱктен. 
Шартял ӓршӓшӹштӹ техень символвлӓм моаш лиэш: сек пӹтӓрижок сартавлӓн шотын шукемӓшӹм Христосын шачмыжын лишеммӹжӹ «ӹлӹмӓшӹн сотыжы» доно кӹлденӹт. Варажы ӓршӓш йӹргешкӹ ылешӓт, тидӹ мӱлӓндӹм анжыкта манаш тӹнгӓлмӹ. сартавлӓжӹ мӱлӓндӹн нӹл монгыржым анжыктат, кож укшвлӓ - мӱлӓндӹн ыжаргы ылмыжым. Сартавлӓн сотыштӹ кечӹн сотыжы семӹнь ылыт аль тӹ соты, кыды Шартялым сотемдӓрен колта, вес сем-ньжӹ тидӹ ӹшке Христос ылеш.
Католиквлӓ Шартял ӓршӓшӹм кым фиолет дӓ ик ошака-якшар цӹреӓн сартавла доно сӹлнештӓрӓт. Ошака-якшаргыжым кымшы адвент рушӓрнян чӱктӓт.
Шевченко, Тарас Григорьевич

Тара́с Григо́рьевич Шевче́нко (укр.: "Тара́с Григо́рович Шевче́нко"; 25 февраль (9 март) 1814, Моринцы сола, Киев губерня, кӹзӹт Черкассы областьышты — 26 февраль (10 март) 1861, Санкт-Петербург) — рӧднӓ украин поэт дон прозаик, артньык. Шевченко украин сӹлнӹшая дон кӹзӹтшӹ украин литература йӹлмӹлӓн негӹцӹм пиштен. Тарас Шевченко колымыжы паштек украин халыкын интеллигенцим куштымашты кого фигура лин, тӹдӹн лӹмжӹ кӹзӹтӓт когон шотен пиштӓлтеш.
Раротонга ала кӓдӹ

Раротонга ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кук (Раротонга дӓ Атиу) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20–24 см якте шоэш.
Кук ошмаотывлӓ

Кук ошмаотывлӓ (англла Cook Islands; кук маорилӓ Kūki 'Āirani) — Шӹпӓн океанышты ошмаотывлӓ дӓ У Зеланди кугижӓнӹшӹн ассоциированный кугижӓншӹжӹ. Территорижӹ 240 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 14 974 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Аваруа.
Ошалгы-якшар калпакан ала кӓдӹ

Ошалгы-якшар калпакан ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 22 см якте шоэш.
Луизиада ошмаотывлӓ

Луизиада ошмаотывлӓ (англла Louisiade Archipelago) — Папуа пел ошмаотын ирвелнӹштӹ Папуа-У Гвиней кугижӓнӹшӹн ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 1790 км².
Ош логерӓн ала кӓдӹ

Ош логерӓн ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 23,5–26 см якте шоэш.
Мариана ала кӓдӹ

Мариана ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Мариана дӓ Гуам ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 24 см якте шоэш.
Сарикӓ логерӓн ала кӓдӹ

Сарикӓ логерӓн ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ 
Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Якшар логерӓн ала кӓдӹ

Якшар логерӓн ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Цӹвӹ кӓдӹвлӓ

Цӹвӹ кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ, Индонезиштӹ ‎‎дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 23 тӹрлӹ цӹвӹ кӓдӹ улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ латин «gallus» (цӹвӹ) дон «columba» (кӓдӹ) шамаквлӓ гӹц лин.
Луды онган цӹвӹ кӓдӹ

Луды онган цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Чендравасих иксӓ

Чендравасих иксӓ (индонезилӓ Teluk Cenderawasih; тошты лӹмжӹ Геелвинк иксӓ Geelvink) — Индонезиштӹ Чендравасих пел ошмаотын ирвелнӹштӹ кого иксӓ. 
Ошмаотывлӓжӹ.
Вадывел Папуа провинци:
Папуа провинци:
Палау цӹвӹ кӓдӹ

Палау цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Палау (Бабелтуап дӓ Ангаур) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Минданао цӹвӹ кӓдӹ

Минданао цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 29 см, нелӹцшӹ 184–204 г якте шоэш.
Якшар шылдыран цӹвӹ кӓдӹ

Якшар шылдыран цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ Туамоту ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. 
Кытшы 23.5–26 см, нелӹцшӹ 105–122 г якте шоэш. 
Кӹзӹт цилӓжӹ 100–120 якшар шылдыран цӹвӹ кӓдӹ пӓлӹ.
Ветар цӹвӹ кӓдӹ

Ветар цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ (Ветар) дӓ Ирвел Тиморышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Ветар

Ветар (индонезилӓ Pulau Wetar) — Индонезиштӹ Барат-Дая ‎‎дӓ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 3600 км². 2010-шы ин тӹштӹ 6127 эдем ӹлен.
Банда ошмаотывлӓ

Банда ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Banda) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 180 км². 2010-шы ин тӹштӹ 15.000 эдем ӹлен.
Буру

Буру (индонезилӓ Pulau Buru) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 9,505 км². 2010-шы ин тӹштӹ 161 828 эдем ӹлен.
Танимбар

Танимбар ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Tanimbar) — Индонезиштӹ Изи Зонда дӓ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 5430 км². 2010-шы ин тӹштӹ 61 000 эдем ӹлен.
Сапаруа

Сапаруа (индонезилӓ Pulau Saparua) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 161 км². 2010-шы ин тӹштӹ 32 475 эдем ӹлен.
Кей ошмаотывлӓ

Кей ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Kei, Kepulauan Kai) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 1438 км².
Серам ошмаоты

Серам ошмаоты (индонезилӓ Pulau Seram) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 17 100 км². 2010-шы ин тӹштӹ 434 113 эдем ӹлен.
Д'Антркасто ошмаотывлӓ

Д'Антркасто ошмаотывлӓ (англла D'Entrecasteaux Islands) — вадывел Шӹпӓн океанышты Папуа-У Гвиней кугижӓнӹшӹн ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 3100 км². 
Ошмаотывлӓжӹ.
Санароа, Добу, Уагипа, Некумара, Куаиопе дӓ Амфлетт ошмаотывлӓ кого агыл.
Ош онган цӹвӹ кӓдӹ

Ош онган цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ (Йапен), Папуа-У Гвинейиштӹ (Бисмарк) дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25 см якте шоэш.
Негрос цӹвӹ кӓдӹ

Негрос цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Негрос дӓ Панай ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25 см якте шоэш.
Ош лепкӓн цӹвӹ кӓдӹ

Ош лепкӓн цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Микронезиштӹ Понпеи дӓ Трук ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26 см якте шоэш.
Лусон цӹвӹ кӓдӹ

Лусон цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28–30 см, нелӹцшӹ 200 г якте шоэш.
Сулу цӹвӹ кӓдӹ

Сулу цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Сулу ошмаотывлӓштӹ (Тави-Тави) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Миндоро цӹвӹ кӓдӹ

Миндоро цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Миндоро ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш. 
Кӹзӹт цилӓжӹ 50–250 Миндоро цӹвӹ кӓдӹ пӓлӹ.
Маркиз цӹвӹ кӓдӹ

Маркиз цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ Маркиз ошмаотывлӓштӹ (Хатуту дӓ Фату-Хуку) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. 
Кӹзӹт цилӓжӹ 1 500 Маркиз цӹвӹ кӓдӹ пӓлӹ.
Хьюон иксӓ

Хьюон иксӓ (англла Huon Gulf) — Папуа-У Гвинейиштӹ Хьюон пел ошмаотыын кечӹвӓлвелнӹштӹ иксӓ. 
Лӹмжӹм француз Шӹпӓн океанын мореплавателя ‎‎дӓ исследователя Жан-Мишеля Юон (Хьюон) де Кермадек (Jean-Michel Huon de Kermadec, 1748 – 1793) лӹмеш пумы.
Хьюон пел ошмаоты

Хьюон пел ошмаоты (англла Huon Peninsula) — Папуа-У Гвинейиштӹ Папуа ошмаотын ирвелнӹштӹ пел ошмаоты. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз Шӹпӓн океанын мореплавателя ‎‎дӓ исследователя Жан-Мишеля Юон (Хьюон) де Кермадек (Jean-Michel Huon de Kermadec, 1748 – 1793) лӹмеш пумы.
Флай йогы

 
Флай йогы (англла Fly River) — покшал У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) йогы. Кужыцшы 1050 км, бассейнжӹ 76 000 км² уштыш. Папуа-У Гвинейӹштӹ кого йогывлӓ логӹц 2-шы вӓрӹм нӓлеш.
Хьюон йогы

 
Хьюон йогы (англла Huon River) — Тасмани ошмаотын кечӹвӓлвелнӹштӹ йогы. Кужыцшы 174 км уштыш. Тасмаништӹ кого йогывлӓ логӹц 4-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз Шӹпӓн океанын мореплавателя ‎‎дӓ исследователя Жан-Мишеля Юон (Хьюон) де Кермадек (Jean-Michel Huon de Kermadec, 1748 – 1793) лӹмеш пумы.
Сарикӓ онган цӹвӹ кӓдӹ

Сарикӓ онган цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 22–24 см якте шоэш.
Санта-Крус цӹвӹ кӓдӹ

Санта-Крус цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Соломон Санта-Крус ошмаотывлӓ (Тинакула дӓ Утупуа) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 23 см якте шоэш.
Самоа цӹвӹ кӓдӹ

Самоа цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Уоллис дӓ Футуна, [[Фиджи], [[Тонга]], [[Самоа]] дӓ [[Американ Самоа]] ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ [[Цӹвӹ кӓдӹвлӓ|кӓдӹ]]. Кытшы 30 см якте шоэш. 
Лӹвӓл йишвлӓ.
[[Категори:Кӓдӹвлӓ]]
Сулавеси цӹвӹ кӓдӹ

Сулавеси цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Сулавеси ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 35 см якте шоэш.
Ош логерӓн цӹвӹ кӓдӹ

Ош логерӓн цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мариана (Гуам, Рота, Агихан, Тиниан, Сайпан) дӓ Яп ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26 см, нелӹцшӹ 58.5–140 г якте шоэш.
Танна цӹвӹ кӓдӹ

Танна цӹвӹ кӓдӹ ( †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Вануатун Танна ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 27 см якте шоэш.
Кого нерӓн цӹвӹ кӓдӹ

Кого нерӓн цӹвӹ кӓдӹ ( †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ (Макира) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26 см якте шоэш.
Кого цӹвӹ кӓдӹ

Кого цӹвӹ кӓдӹ ( †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кук (Мангаиа) дӓ Маркиз ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Норфолк цӹвӹ кӓдӹ

Норфолк цӹвӹ кӓдӹ ( †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Норфолк ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 200 г якте шоэш.
У Каледони цӹвӹ кӓдӹ

У Каледони цӹвӹ кӓдӹ ( †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Каледоништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Зонда ошмаотывлӓ

Зонда ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Sunda; сундала Kapuloan Sunda) — Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ Малайзи, Бруней, Индонези дӓ Ирвел Тимор кугижӓнӹшвлӓн ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 1 700 000 км².
Кого Зонда ошмаотывлӓ

Кого Зонда ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Sunda Besar; сундала Kapuloan Sunda Gedé) — кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ Малайзи, Бруней дӓ Индонези кугижӓнӹшвлӓн Зонда ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 1 500 000 км².
Изи Зонда ошмаотывлӓ

Изи Зонда ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepalauan Nusa Tenggara, Kepulauan Sunda Kecil; порт. Pequenas Ilhas da Sonda) — кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ Индонези дӓ Ирвел Тимор кугижӓнӹшвлӓн Зонда ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 87 000 км². 2010-шы ин тӹштӹ 14 000 000 эдем ӹлен.
Суматра

Суматра (индонезилӓ Sumatra; малай. Sumatera; ачех. Ruja, Sumatra) — Индонезиштӹ Кого Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого кудымшы ошмаотыжы. Территорижӹ 480,847.74 км². 2010-шы ин тӹштӹ 50 365 538 эдем ӹлен.
Ява

Ява (индонезилӓ Jawa; явала Jawa) — Индонезиштӹ Кого Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого 13-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 138 794 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 143 000 000 эдем ӹлен.
Сулавеси

Сулавеси (индонезилӓ Sulawesi; тошты лӹмжӹ Целебес Celebes) — Индонезиштӹ Сулавеси тангыжын кечӹвӓлвелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Кого Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого 11-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 174 600 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 18 455 058 эдем ӹлен.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «sula» (ошмаоты) дон «besi» (кӹртни) шамаквлӓ гӹц лин.
Калимантан

Калимантан (индонезилӓ Kalimantan) тенгеок Борнео (малайла Borneo) — Малайзи, Бруней дӓ Индонези кугижӓнӹшвлӓн Кого Зонда ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 3-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 743 330 км². 2010-шы ин тӹштӹ 19 804 064 эдем ӹлен.
Бали

Бали (индонезилӓ Bali) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 5 780 06 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 4 225 384 эдем ӹлен.
Ломбок

Ломбок (индонезилӓ Lombok) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 4,514.11 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 3 311 044 эдем ӹлен.
Сумбава

Сумбава (индонезилӓ Sumbawa) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого 57-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 15,214.13 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 1 391 340 эдем ӹлен.
Сумба

Сумба (индонезилӓ Pulau Sumba) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого 73-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 11,153 км². 2010-шы ин тӹштӹ 685,186 эдем ӹлен.
Флорес ошмаоты

Флорес (индонезилӓ Pulau Flores) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого 60-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 13,540 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 831 000 эдем ӹлен.
Барат-Дая

Барат-Дая ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Barat Daya) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 4000 км².
Тимор

Тимор (индонезилӓ Pulau Timor; тетум. Timor) — Азин кечӹвӓл-ирвелнӹштӹ Индонези дон Ирвел Тимор кугижӓнӹшвлӓн Зонда ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 44-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 30,777 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 3 182 693 эдем ӹлен.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ малай «тимур» (ирвел) шамак гӹц лин.
Ямдена

Ямдена (индонезилӓ Yamdena) — Индонезиштӹ Танимбар ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 2981 км².
Оби ошмаоты

Оби ошмаоты тенгеок Обира (индонезилӓ Pulau Obi, Obira) — Индонезиштӹ Оби ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого 44-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 2,542 км². 2010-шы ин тӹштӹ 29 642 эдем ӹлен.
Лусон

Лусон (тагалогла Luzon, англла Luzon) — Филиппинвлӓн сек кого ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 15-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 109 965 км². 2015-шы ин тӹштӹ 53 336 134 эдем ӹлен.
Минданао

Минданао (тагалогла Mindanao, англла Mindanao) — Филиппинвлӓн Сулавеси тангыжын йыдпелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ сек кого кокшы ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 19-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 104 530 км². 2010-шы ин тӹштӹ 21 968 174 эдем ӹлен.
Негрос

Негрос (тагалогла Negros, англла Negros) — Филиппинвлӓн сек кого нӹлӹмшӹ ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 63-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 13,328.4 км². 2015-шы ин тӹштӹ 4 414 131 эдем ӹлен.
Самар

Самар (таг., вар., англла Samar) — Филиппинвлӓн сек кого кымшы ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 63-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 13,079 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 783 690 эдем ӹлен.
Палаван

Палаван (таг., англла Palawan) — Филиппинвлӓн сек кого вӹзӹмшӹ ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 64-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 12,189 км². 2010-шы ин тӹштӹ 430 000 эдем ӹлен.
Панай

Панай (таг., англла Panay) — Филиппинвлӓн сек кого кудымшы ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 65-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 12,011 км². 2015-шы ин тӹштӹ 4 477 247 эдем ӹлен.
Миндоро

Миндоро (таг., англла Mindoro) — Филиппинвлӓн сек кого шӹмшӹ ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 74-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 10,571.8 км². 2015-шы ин тӹштӹ 1 331 473 эдем ӹлен.
Лейте

Лейте (таг., англла Leyte) — Филиппинвлӓн сек кого кӓндӓкшӹмшӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 7,367.6 км². 2015-шы ин тӹштӹ 2 388 518 эдем ӹлен.
Себу

Себу (таг., англла Cebu, себ. Sugbo) — Филиппинвлӓн сек кого ӹндекшӹмшӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 4468 км². 2015-шы ин тӹштӹ 4 632 359 эдем ӹлен.
Бохоль

Бохоль (таг., англла Bohol) — Филиппинвлӓн сек кого лушы ошмаотыжы. Территорижӹ 3269 км². 2015-шы ин тӹштӹ 1 313 560 эдем ӹлен.
Масбате

Масбате (таг., англла Masbate) — Филиппинвлӓн сек кого луатикшӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 3,268 км². 2010-шы ин тӹштӹ 555 573 эдем ӹлен.
Катандуанес

Катандуанес (таг., англла Catanduanes) — Филиппинвлӓн сек кого луаткокшы ошмаотыжы. Территорижӹ 1,492.16 км². 2015-шы ин тӹштӹ 260 964 эдем ӹлен.
Басилан

Басилан (таг., англла Basilan) — Филиппинвлӓн сек кого луаткымшы ошмаотыжы. Территорижӹ 1,145.29 км². 2010-шы ин тӹштӹ 293 322 эдем ӹлен.
Мариндуке

Мариндуке (таг., англла Marinduque) — Филиппинвлӓн сек кого луатнӹлӹмшӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 952.58 км². 2015-шы ин тӹштӹ 234 521 эдем ӹлен.
Бусуанга

Бусуанга (таг., англла Busuanga) — Филиппинвлӓн сек кого луатвӹзӹмшӹ ошмаотыжы ‎‎дӓ Каламиан ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 890 км². 2015-шӹ ин тӹштӹ 73 849 эдем ӹлен.
Холо

Холо (таг., англла Jolo) — Филиппинвлӓн сек кого луаткудымшы ошмаотыжы. Территорижӹ 869 км². 2010-шы ин тӹштӹ 447 700 эдем ӹлен.
Таблас

Таблас (таг., англла Tablas) — Филиппинвлӓн сек кого луатшӹмшӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 839.156 км². 2015-шӹ ин тӹштӹ 164 012 эдем ӹлен.
Динагат ошмаоты

Динагат ошмаоты (таг., англла Dinagat Island) — Филиппинвлӓн сек кого 18-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 802.12 км². 2000-шы ин тӹштӹ 106 951 эдем ӹлен.
Динагат ошмаотывлӓ

Динагат ошмаотывлӓ (таг. Kapuluang Dinagat, англла Dinagat Islands) — Филиппинвлӓн ошмаотывлӓжӹ дӓ провинцижӹ. Территорижӹ 1,036.34 км². 2010-шы ин тӹштӹ 126,803эдем ӹлен.
Полильо

Полильо (таг., англла Polillo) — Филиппинвлӓн сек кого 19-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 628.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 64,802 эдем ӹлен.
Тави-Тави

Тави-Тави (таг., англла Tawi-Tawi) — Филиппинвлӓн сек кого 20-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 1,087.40 км². 2010-шы ин тӹштӹ 390 715 эдем ӹлен.
Сулу ошмаотывлӓ

Сулу ошмаотывлӓ (англла Sulu Archipelago) — Филиппинвлӓн Сулавеси тангыжын йыдпелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 4,068 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 378 162 эдем ӹлен.
Раджа-Ампат ошмаотывлӓ

Раджа-Ампат ошмаотывлӓ (индон. Kepulauan Raja Ampat) — Индонезиштӹ Папуа ошмаотыштыш Чендравасих пел ошмаотын йыд-вадывелнӹштӹ ошмаотывлӓ. Территорижӹ 46.108 км². 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ малай «raja» (кугижӓ) дон «ampat» (нӹл) шамаквлӓ гӹц лин.
Мисоол

Мисоол (индон. Pulau Misool) — Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн нӹл кого ошмаоты гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 2034 км².
Салавати

Салавати (индон. Pulau Salawati) — Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн нӹл кого ошмаоты гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 1623 км².
Батанта

Батанта (индон. Pulau Batanta) — Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн нӹл кого ошмаоты гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 453 км². 2010-шы ин тӹштӹ 434 113 эдем ӹлен.
Вайгео

Вайгео (индон. Pulau Waigeo) — Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн нӹл кого ошмаоты гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 3155 км².
Симсӹ кӓдӹвлӓ

Симсӹ кӓдӹвлӓ тенгеок Симсӹ кӹцкӹ кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскар дӓ Африкын Инди океаныштыш ошмаотывлӓштӹ (Комор ошмаотывлӓ, Сейшел ошмаотывлӓ, Маврикий) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 5–7 тӹрлӹ симсӹ кӓдӹ улы.
Маскарен ошмаотывлӓ

Маскарен ошмаотывлӓ (англла Mascarene Islands, французла Mascareignes) — Мадагаскарын ирвелнӹштӹ Инди океаништӹ ошмаотывлӓ. Территорижӹ 4523 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 2 111 000 эдем ӹлен.
Маврикий

Маврикий (англла Mauritius, французла Maurice; официал лӹмжӹ — Маврикий Республика Republic of Mauritius, République de Maurice) — Африкын ирвелнӹштӹ Инди океаништӹ ошмаоты кугижӓнӹш дӓ Маскарен ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. 2014-шӹ ин тӹштӹ 1 261 208 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 2,040 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Порт-Луи.
Родригес ошмаоты

Родригес ошмаоты (англла Rodrigues Island, французла Île Rodrigues) — Африкын ирвелнӹштӹ Инди океаништӹ Маврикий дӓ Маскарен ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 108 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 41 669 эдем ӹлен.
Реюньон

Реюньон (французла Île Rodrigues) — Мадагаскарын ирвелнӹштӹ Инди океаништӹ Маскарен ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ дӓ Францин тангыж шайылныш регионжы. Территорижӹ 2,511 км². 203-шы ин тӹштӹ 840 974 эдем ӹлен.
Сейшелвлӓ

Сейшелвлӓ тенгеок Сейшел ошмаотывлӓ (французла Seychelles, англла Seychelles, сейш. Sesel; официал лӹмжӹ — Сейшел Республика République des Seychelles, Republic of Seychelles, Repiblik Sesel) — Африкын ирвелнӹштӹ Мадагаскарын йыдпелнӹштӹ Инди океаништӹ ошмаоты кугижӓнӹш. Территорижӹ 459 км². 2012-шы ин тӹштӹ 92 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Виктори.
Ошмаотывлӓжӹ.
Анжалаш: Сейшел ошмаотывлӓ
Сейшел ошмаотывлӓ

Сейшел ошмаотывлӓ — Инди океаништӹ Сейшелвлӓ кугижӓнӹшӹн ошмаотывлӓжӹ. Цилӓжӹ 155 ошмаоты дӓ атолл улы. Территорижӹ 459 км². 
Ошмаотывлӓжӹ.
Inner Islands.
Внутренние Сейшельские острова (Outer Islands) :
Outer Islands.
Внешние Сейшельские острова (Outer Islands) :
Мадагаскар симсӹ кӓдӹ

Мадагаскар симсӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25–28 см якте шоэш.
Комор симсӹ кӓдӹ

Комор симсӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Комор‎ дӓ Сейшел‎ ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Сейшел симсӹ кӓдӹ

Сейшел симсӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Сейшел‎ (Праслен, Маэ, Фелисите дӓ Силуэт) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25 см якте шоэш.
Маврикий симсӹ кӓдӹ

Маврикий симсӹ кӓдӹ ( †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Маврикий ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Родригес симсӹ кӓдӹ

Родригес симсӹ кӓдӹ ( †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Родригес‎ ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Дюси

Дюси (англла Ducie Island) — ӹлӹдӹмӹ Питкэрн ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 3.9 км².
Оэно

Оэно (англла Oeno Island) — ӹлӹдӹмӹ Питкэрн ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 20 км².
Океани

Океани (англла Oceania) — Ази континентӹн кечӹвӓл-ирвелнӹштӹ дӓ Шӹпӓн океанын вадывелнӹштӹ ошмаотывлӓ дӓ Мӱлӓндӹн географи дон геополитика регионжы. Территорижӹ 8,525,989 км². 2010-шы ин тӹштӹ 36 659 000 эдем ӹлен. 
Океани регионын 3-4 лӹвӓл регионжы улы: тӹнг регионвлӓ (Меланези, Микронези дӓ Полинези) дон южгынам Австралази.
Полинези

Полинези (англла Polynesia) — Шӹпӓн океанын вадывелнӹштӹ изи ошмаотывлӓ дӓ Океани регионын лӹвӓл регионжы. Территорижӹ 2700 км². 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «πολύς» (шукы) дон «νῆσος» (ошмаоты) шамаквлӓ гӹц лин.
Австралази

Австралази (англла Australasia) — Шӹпӓн океанын кечӹвӓл-вадывелнӹштӹ ошмаотывлӓ дӓ Океани регионын лӹвӓл регионжы.
Инди океан

Инди океан — Мӱлӓндӹн сек кого кымшы океанжы. Инди океан сирӹштӹ Африка, Ази дӓ Австрали континентвлӓ вӓрлӓнӓт. Кымдецшӹ 76,17 миллион км². 
 Индонези
 Австрали
 Ашмор дӓ Картье (Австрали)
Атланти океан

Атланти океан (англла Atlantic Ocean) — Мӱлӓндӹн сек кого кокшы океанжы. Атланти океан сирӹштӹ Европа, Африка дӓ Америка континентвлӓ вӓрлӓнӓт. Кымдецшӹ 91,6 миллион км².
Океан

Океан (англла ocean) — континентвлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ Мӱлӓндӹн сек кого вӹд объектжы. Океанвлӓ тангыж гӹц когорак улы. Кӹзӹт цилӓжӹ вӹзӹт океан пӓлӹ. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек кого океанеш Шӹпӓн океан шотлалтеш.
Континент

Континент — океанвлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ Мӱлӓндӹн сек кого мӱлӓндӹ объектжы. Кӹзӹт цилӓжӹ 3-7 континент пӓлӹ. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек кого континентеш Ази шотлалтеш.
Мӱлӓндӹ (планета)

Мӱлӓндӹ (символ: ; ) — Кечӹ системын кымшы планетыжы. Кымдецшӹ цилӓжӹ 510 072 000 км²; вӹддӹмӹ кукшы вӓр 148 940 000 км², вӹдӓн вӓр 361 132 000 км².
Мӱлӓндӹ (кукшы вӓр)

Мӱлӓндӹ — Мӱлӓндӹн кукшы вӓржӹ, шӹренжок континент дон ошмаотывлӓжӹ. Кымдецшӹ 148 940 000 км².
Кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹвлӓ

Кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ улы.
Ыжар кӓдӹвлӓ

Ыжар кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 29 тӹрлӹ ыжар кӓдӹ улы. 
Ыжар кӓдӹвлӓн сек изижӹн (изи ыжар кӓдӹ) кытышты 22 см, сек когожын (кого ыжар кӓдӹ) кытышты 35 см якте лин кердеш.
Аметист кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ

Аметист кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 27 см якте шоэш.
Минданао кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ

Минданао кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Минданао дӓ Басилан ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Тави-Тави кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ

Тави-Тави кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Сулу (Тави-Тави дӓ Санга-Санга) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26 см якте шоэш.
Ош пӹлӹшӓн кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ

Ош пӹлӹшӓн кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25 см якте шоэш.
Малакка пел ошмаоты

Малакка пел ошмаоты (малай. Tanah Melayu, тай. แหลมมลายู) тенгеок Малай пел ошмаоты (малай. Semenanjung Tanah Melayu, тай. คาบสมุทรมลายู) — кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ кого пел ошмаоты. Территорижӹ 190 000 км².
Кӹрӓн вуян ыжар кӓдӹ

Кӹрӓн вуян ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 27 см якте шоэш.
Изи ыжар кӓдӹ

Изи ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Малакка, Суматра дӓ Борнео ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 22 см якте шоэш.
Тукан

Тукан йишвлӓ () — шиштӹ ганьывлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӹцкӹ качшы кого нерӓн кеквлӓ. Цилӓжӹ 46 тӹрлӹ тукан улы. 
Туканвлӓн сек изижӹн ("Pteroglossus inscriptus") кытышты 29 см, нелӹцшӹ 130 г; сек когожын ("Ramphastos toco") кытышты 63 см, нелӹцшӹ 680 г якте лин кердеш.
Тылан Мӱлӓндӹ (ошмаоты)

Тылан Мӱлӓндӹ тенгеок Исла-Гранде (исп. Isla Grande de Tierra del Fuego ) — Атланти океанӹштӹ Чили дон Аргентина кугижӓнӹшвлӓн ошмаотыжы дӓ Тылан Мӱлӓндӹ ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 47 992 км². Тӹштӹ 133 902 эдем ӹлен.
Тылан кыткы

Тылан кыткывлӓ () — кыткывлӓн йыхыш пырышы Америкышты дӓ Европышты ӹлӹшӹ вӓшлиӓлтшӹ кыткывлӓ. Цилӓжӹ 200 тӹрлӹ тылан кыткы улы.
Тылан кӓзӓля

Тылан кӓзӓля () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты, Колумби дӓ Венесуэла дон Тринидад ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ кӓзӓля. Кытшы 9,5 см, нелӹцшӹ 12 г якте шоэш. 
Пӹжӓшӹштӹ 3 ыжарикӓ ош мыны якте лин кердеш.
Тылан барбус

Тылан барбус () — карпвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Кытшы 6–8 см лин кердеш, шӹренжок 14 см якте веле.
Суматра барбус

Суматра барбус () — карпвлӓн йыхыш пырышы Малакка пел ошмаоты, Суматра дӓ Борнео ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Кытшы 7–10 см лин кердеш, шӹренжок 13 см якте веле.
Шим барбус

Шим барбус () — карпвлӓн йыхыш пырышы Шри-Ланкышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Кытшы 6–8 см лин кердеш.
Шӧртньӹ кол

Шӧртньӹ кол () — карпвлӓн йыхыш пырышы ирвел Азиштӹ ӹлӹшӹ яратымы аквариум карас.
Шӧртньӹ карас

Шӧртньӹ карас () — карпвлӓн йыхыш пырышы Европышты ӹлӹшӹ карас. Кытшы 15 см, нелӹцшӹ 1.5 кг якте шоэш.
Ши карас

Ши карас () — карпвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты ӹлӹшӹ карас. Кытшы 10–35 см, нелӹцшӹ 2 кг якте шоэш.
Карас

Карасвлӓ () — карпвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты ӹлӹшӹ колвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ карас улы.
Япони карас

Япони карас () — карпвлӓн йыхыш пырышы Япоништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ карас.
Хольмберг, Хенрик Йохан

Хенрик Йохан Хольмберг (финнлӓ дон шведлӓ "Henrik Johan Holmberg", немӹцлӓ "Heinrich Johann Holmberg"; 3-шы январь 1818-шӹ и, Кӧӧкари – 23-шӹ декабрь 1864-шӹ и, Уусимаа) — финн натуралист, геолог (минералог) дӓ алютик дон тлингит дӓ вес Аляскын культурывлӓн этнографжы, Аваук пуштмын ("руш промышленниквлӓн алютиквлӓм пуштмыжы") пӹтӓришӹ рекордержӹ.
Ошалгы-якшар шӱӓн ыжар кӓдӹ

Ошалгы-якшар шӱӓн ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Мьянма, Таиланд, Сингапур, Вьетнам, Малайзи, Индонези дӓ Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Корнан пачан ыжар кӓдӹ

Корнан пачан ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Инди субконтинент дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25,5–30 см, якте шоэш.
Шри-Ланка ыжар кӓдӹ

Шри-Ланка ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Шри-Ланкышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Пармы

Пармы йишвлӓ ( ; алыкмарла "пормо") — кок шылдыран шӹнгӓвлӓн группыш пырышы кого шӹнгӓвлӓ. Цилӓжӹ 4 500 тӹрлӹ пармы улы.
Ломыж пармы

Ломыж пармы тенгеок ломыжвармы ( ; алыкмарла "ломыжпормо") — кок шылдыран шӹнгӓвлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ пармы. Кытшы 13.5–15 мм лин кердеш.
Кого пармы

Кого пармы ( ; алыкмарла "кугу пормо") — кок шылдыран шӹнгӓвлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ пармы. Кытшы 10–24 мм лин кердеш.
Имни пармы

Имни пармы ( ; алыкмарла "имне пормо") — кок шылдыран шӹнгӓвлӓн группыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пармы.
Луды лепкӓн ыжар кӓдӹ

Луды лепкӓн ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индиштӹ Вадывел Гатвлӓ кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Андаман ыжар кӓдӹ

Андаман ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индиштӹ Андаман ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Ломыж вуян ыжар кӓдӹ

Ломыж вуян ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Китай, Мьянма, Таиланд, Лаос дӓ Вьетнамышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Филиппин ыжар кӓдӹ

Филиппин ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Буру ыжар кӓдӹ

Буру ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ кечӹвӓлвел Малуку ошмаотывлӓштӹ (Буру) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Пӹжӓшӹштӹ 2 ош мыны якте лин кердеш.
Кӹжгӹ нерӓн ыжар кӓдӹ

Кӹжгӹ нерӓн ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Инди субконтинент дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26 см якте шоэш.
Лыды пачан ыжар кӓдӹ

Лыды пачан ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Галапагос ошмаотывлӓ

Галапагос ошмаотывлӓ (исп. "Islas Galápagos"; официал лӹмжӹ "Archipiélago de Colón") — Шӹпӓн ошмаотын ирвелнӹштӹ Эквадор кугижӓнӹшӹн ошмаотывлӓжӹ. Кымдецшӹ 8010 км². 2010-шы ин тӹштӹ 25 124 эдем ӹлен.
Исабела (ошмаоты)

Исабела ошмаоты (исп. "Isla Isabela") — Галапагос ошмаотывлӓ гӹц сек когожы. Кымдецшӹ 4588,12 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2200 эдем ӹлен.
Санта-Крус (Галапагос ошмаотывлӓ)

Санта-Крус ошмаоты (исп. "Isla Santa Cruz") — Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 985,55 км². 2010-шы ин тӹштӹ 12 000 эдем ӹлен.
Сан-Сальвадор (Галапагос ошмаотывлӓ)

Сан-Сальвадор ошмаоты (исп. "Isla San Salvador/Santiago") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 584,65 км².
Фернандина

Фернандина ошмаоты (исп. "Isla Fernandina") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 642,48 км².
Сан-Кристобаль (Галапагос ошмаотывлӓ)

Сан-Кристобаль ошмаоты (исп. "Isla San Cristóbal") — Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 730 км². 2010-шы ин тӹштӹ 8400 эдем ӹлен.
Флореана

Флореана ошмаоты тенгеок Санта-Мари (исп. "Isla Floreana/Santa María") — Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 640 км².
Марчена (ошмаоты)

Марчена ошмаоты (исп. "Isla Marchena") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 129,96 км².
Эспаньола (Галапагос ошмаотывлӓ)

Эспаньола ошмаоты (исп. "Isla Española") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 60,48 км².
Пинта (ошмаоты)

Пинта ошмаоты (исп. "Isla Pinta") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 59,40 км².
Бальтра

Бальтра ошмаоты (исп. "Isla Baltra") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 27 км².
Санта-Фе (ошмаоты)

Санта-Фе ошмаоты (исп. "Isla Santa Fe") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 24,13 км².
Пинсон

Пинсон ошмаоты (исп. "Isla Pinzón") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 18,15 км².
Геновеса

Геновеса ошмаоты (исп. "Isla Genovesa") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 14,10 км².
Рабида

Рабида ошмаоты (исп. "Isla Rábida") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 4,99 км².
Сеймур-Норте

Сеймур-Норте ошмаоты (исп. "Isla Seymour Norte") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,9 км².
Вольф (Галапагос ошмаотывлӓ)

Вольф ошмаоты (исп. "Isla Wolf") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,34 км².
Тортуга (Галапагос ошмаотывлӓ)

Тортуга ошмаоты (исп. "Isla Tortuga") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,29 км².
Бартоломе (ошмаоты)

Бартоломе ошмаоты (исп. "Isla Bartolomé") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,24 км².
Дарвин (ошмаоты)

Дарвин ошмаоты (исп. "Isla Darwin") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,06 км².
Сумба ыжар кӓдӹ

Сумба ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Сумба ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Талауд

Талауд ошмаотывлӓ (индон. Kepulauan Talaud) — Индонезиштӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 1025,76км². 2010-шы ин тӹштӹ 83 434 эдем ӹлен.
Сангихе

Сангихе ошмаотывлӓ тенгеок Сангир ошмаотывлӓ (индон. Kepulauan Sangir, Kepulauan Sangihe) — Индонезиштӹ Сулавеси тангыжын ирвелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 1056 км². 2010-шы ин тӹштӹ 189 676 эдем ӹлен.
Бангай

Бангай ошмаотывлӓ (индон. Kepulauan Banggai) — Индонезиштӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 3165 км². 2010-шы ин тӹштӹ 171 685 эдем ӹлен.
Муна ошмаоты

Муна ошмаоты (индон. Pulau Muna) — Индонезиштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 2889 км². 2010-шы ин тӹштӹ 268 140 эдем ӹлен.
Бутон ошмаоты

Бутон ошмаоты (индон. Pulau Buton) — Индонезиштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 4408 км². 2010-шы ин тӹштӹ 447 408 эдем ӹлен.
Кабаена

Кабаена ошмаоты (индон. Pulau Kabaena) — Индонезиштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 873 км². 2010-шы ин тӹштӹ 26 535 эдем ӹлен.
Вавонии

Вавонии ошмаоты (индон. Pulau Wawonii) — Индонезиштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 715 км². 2010-шы ин тӹштӹ 28 944 эдем ӹлен.
Мадура

Мадура ошмаоты (индон. Pulau Madura) — Индонезиштӹ Кого Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 5,025.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 3 622 763 эдем ӹлен.
Алор

Алор ошмаоты (индон. Pulau Alor) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1839 км². 2010-шы ин тӹштӹ 145 299 эдем ӹлен.
Сулавеси пӹцӓлгӹ кӓдӹ

Сулавеси пӹцӓлгӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Сулавеси ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кого кӓдӹ. Кытшы 47 см якте шоэш.