tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Йымынтӓгӓ

 
Йымынтӓгӓ () 
Вӹлец анжалмаш.
Ялжы ыжарикӓ кӹтӹк, нержӹпиш кужы дӓ вӹцкӹж. Кӓпшӹ вӹлецӹн кӹрӓникӓ тамгаан, лӹвец ошикӓ. Сӹнзӓжӹ вӹлец шимӓкӓ, сагажок ош корны эртӓт. Кӓп кытшы 26-29 см, шылдырвлӓжӹн шӓрӹмӹжӹ 43-45 см дӓ нелӹцшӹ 70-180 г якте шоэш.
Мызымӧр

Мызымӧр () – шукы иӓш шудыла кушкыш, иктӓ 30 см кӱкшӹцӓн, вӹдӹлтӹш шудыла кушкеш да кытшы 1,5 м якте шоэш. Шӹжеш ти хана гӹц важвлӓм колта. 
Ӹлӹштӓшвлӓжӹ цудыриӓн, кым ӹлӹштӓш ик тӹнгӹштӹ . Пеледӹшвлӓжӹ ошывлӓ, изивлӓ, 3-10 изи пеледӹш ик тӹнгӹштӹ лин кердеш. Май –июньӹн пеледеш. Мӧржӹ якшаргы ӓль нарынзы цӹреӓн, кӧргӹштӹжӹ пингӹдӹ тонг. Мӧржӹ июль-августын кӱн шот. Мары Элышты дӓ Руш Федерацин мӱландӹвлӓжӹ мыч шӹренок вӓшлиӓлтеш.
Калянуж

Калянуж () — нужвлӓн (Urtica) йыхыш пырышы икиӓш кушкыш. Пиш когон пачка, кого нуж гӹц изирӓк дӓ шимӓкӓрӓк ӹлӹштӓшӓн.
Нуж

Нуж () — нужвлӓн йыхыш пырышы кушкыш. Вурдыжы дон ӹлӹштӓшвлӓжӹ пачкен йылатышы им-ан ылыт. Латинлӓ «йылатем» лиэш. Ти йыхыш цилӓжӹ 40-45 махань-шон йиш нуж пыра. Шӹренжок юалгырак климатан сӓндӓлӹквлӓштӹ кушкеш (Мӱлӓндӹн Йыдпел велнӹш пелӹштӹжӹ). 
Мары Элышты дӓ Руш Элышты шӹренжок кого нуж ("Urtica dioica") дон каля нуж ("Urtica urens") вӓшлиӓлтӹт. Шошым пышкыды нуж ӹлӹштӓшвлӓм салатыш пиштӓт, тенгеок лем дон соусым ӹштӓт.
Парсыншылдыр

Парсыншылдыр () — карпвлӓн йыхыш пырышы Европа дон Покшал Азин вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тыгыды кол. .
Лӧркӓ

Лӧркӓ () — лыдывлӓн (Anatidae) йыхын комбывлӓ гань ылышвлӓн (Anseriformes) группа гӹц ылшы кек. 
Озы лоркӓн кытшы 62 см, ӓвӓжӹн — 57 см, нелӹцӹштӹ 1—1,5 кг якте шоэш. Озыжын вуйжы дӓ шӱжӹ ыжаргы, онгжы шимӓкӓ-кӹрӓн, туп дон мӹшкӹр монгыржы - лудикӓ, тавыкын-тавыкын ала. Авӓжӹн цӹрежӹ кырӓникӓ, шимӓка ала пынвлӓм шӹренок цаклет. Шылдырыштышты симӓка пӹцӓлгы кымда корны кеӓ.
Марла лӹмӹм "Русско-марийский словарь биологических терминов" лӹмдер гӹц нӓлмӹ. Х. Ф. Балдаев, Й-О. 1983.
Леннон, Джон

Джо́н Ле́ннон (шачынжок Джон Уи́нстон Ле́ннон, вара Джон Уи́нстон О́но Ле́ннон-ыш вашталтымы; , 9 октябрь 1940, Ливерпуль, Кого Британи — 8 декабрь 1980, Нью-Йорк, АШУ) — легендыш сӓрнӓлтшӹ британ рок-музыкант, мырызы, поэт, композитор, артньык, сирӹзӹ. «The Beatles» рок-группылан не-гӹцӹм пиштӹшӹ, XX курымын.популяр артистшӹ. Мырымыжы гӹц пасна Леннон политикышыт ядмашвлӓштӓт ӹшкӹмжӹм активно анжыктен. Тӹдӹ «цилӓ эдемок ик ӓкӓн дӓ шу-мбелвлӓ гань лишӓшлӹк ылыт» идейы верц, вырсывлӓ ваштареш ылын. Тенге тӹдӹ хиппивлӓн кумирӹштӹ лин.
Пикассо, Пабло

Па́бло Дие́го Хосе́ Франси́ско де Па́ула Хуа́н Непомусе́но Мари́я де лос Реме́диос Сиприа́но де ла Санти́сима Тринида́д Марти́р Патри́сио Руи́с дӓ Пикассо́ (; (25.10.1881), (шачмы вӓржӹ Малага, Испани — (колен 08.04.1973), (колымы вӓржӹ Мужен), Франци) — испан артньык, скульптор, график, керамист дӓ дизайнер. Кубизм йогымашлан негӹцӹм пиштӹшӹ.
Шиллер, Фридрих

Иога́нн Кри́стоф Фри́дрих фон Ши́ллер (; 10 ноябрь 1759, Марбах-Неккаре- вӹлнӹ — 9 май 1805, Веймар) — немӹц поэт, философ, историк, кунст теоретик, драматург, сӹлнӹшаяштыш романтизм| йогымашын яргата фигурыжы, «Сусулан одын» авторжы, кыды Европа Унионын гимнжӹ лин.
Агрикола, Микаэль

Микаэль А́грикола (, 1510 кытлан (Перная) — 9 апрель 1557, (Уусикиркко, кӹзӹт Поляны (Выборг район, Ленинград область) — Суоми Суомишты Реформацим эртӓрӹшӹ, халыклан сотым кандышы, Библим финн йӹлмӹш сӓрӹзӹ.
Уильям (Кого Британин принц)

Уэльсӹн Уильям Принцшӹ (, 21 июнь 1982, Лондон), кужы лӹмжӹ Уильям Артур Филип Луис Маунтбеттен-Виндзор —Уэльсӹн Чарльз принцӹн дӓ тӹдӹн Уэльсӹн принцесса Дианан пӹтӓриш вӓтӹжӹн кого эргӹштӹ. Тене 29 апрельын Принц Уильям дон Кейт Миддлтонын сӱӓнӹштӹ лишӓшлык.
Глен, Марла

Марла Глен (; (03.01.1960), Чикаго) — американ мырызы.
1998 годшен Германиштӹ ылӓ. Европышты 1993 ин лӓкшӹ "Тидӹ Марла Глен" () альбомжы паштек пӓлӹмӹ лин.
Марк Твен

Марк Твен (, лачокла лӹмжӹ Сэ́мюэл Лэ́нгхорн Кле́менс (); 30 ноябрь 1835, Флорида когосолашты ( Миссури штатышты) — 21 апрель 1910, Реддинг (Коннектикут штатышты), Элмейрышты (Нью-Йорк штат) тайымы— ро-днӓ американ сирӹзӹ, журналист, ушемкымдем йенг. Тӹдӹ шукы жанрышты сирен — реализм, романтизм, юмор, сатира, философи фантастика, публицистика дӓ цилӓ жанрышток ӹшкӹмжӹм гуманист дон демократ семӹнь анжыктен. Сек пӓлӹмӹ пӓшӓжӹ Гекльберри Финнӹн ма-шоным ӹштӹл сӓрнӹмӹжӹ“». Эрнест Хемингуэй семӹнь, кӹзӹтшӹ американ литературын важвлӓжӹ Марк Твенӹн Гекльберри Финн гишӓн сирӹмӹ книгӓвлӓштӹ ылыт.
Хемингуэй, Эрнест Миллер

Эрнест Миллер Хемингуэй (; шачын 21.7.1899, Оук-Парк, шачмы вӓржӹ Иллинойс, АШУ — колен 2.7.1961, Кетчум, Айдахошты, АУШ) — американ сирӹзӹ, лауреат сӹлнӹшаяшты Нобель премин лауреатшы ( 1945). Хемингуэй ӹшке романвлӓ дон новеллывлӓжӹ доно кымдан пӓлӹмӹ лин. Сирӹзӹн стильжӹ XX курымаш сӹлнӹшаяшты келгӹ кишӓвлӓм коден.
Гарсиа Маркес, Габриэль

Габриэ́ль Хосе́ де ла Конко́рдиа «Габо» Гарси́а Ма́ркес Габриэль — лӹмжӹ, Гарсиа Маркес — фамилижӹ ( ( ɡaˈβɾjel ɡarˈsia ˈmarkes); 6 март 1927, Аракатака, Колумби) — рӧднӓ колумби сирӹзӹ-прозаик, журналист, книгӓ лыкшы дӓ ушемкымдемыштыш йенг; сӹлнӹшаяштыш Нобель премин лауреатшы (1982 и сӹлнӹшаяшты 1982. Сӹлнӹшаяшты «Магиӓн реализм» йогымаш верц шалгышыжы. Сек кымдан пӓлӹмӹ романжы (Cien años de soledad, 1967) Шудӹ иӓш ӹшкет ылмаш (роман).
Модиано, Патрик

Патрик Модиано (; 30 июль 1945, Булонь-Бийанкур) — кӹзӹтшӹ жепӓш француз сирӹзӹ дӓ сценарист. 2014-шӹ ин сӹлнӹшая Нобель премим нӓлӹн.
Милош, Чеслав

Че́слав Ми́лош ( []; 30 июнь 1911, , Литва — 14 август 2004, Краков, Польша) — поляк поэт, сӓрӹзӹ, эссеист. Сӹлнӹшӹашты Нобель премин лауреатшы 1980 и сӹлнӹшаяшты 1980.
Степь кучкыж

Степь кучкыж () — хир кеквлӓн йыхын вӓрӓш йишвлӓн ("Accipitridae") группыш пырышы кек.
Ош мызы

Ош мызы () — кӹдӹрвлӓн йишӹн цӹвӹлӓ кеквлӓн группыш пырышы кек. тундрышты, тайгашты дӓ шӹргӹвлӓштӹ ӹла.
Кӓпшӹ 35—38 см; нелӹцшӹ 400—700 г.
Ирмызы

Ирмызы (; ) — мызывлӓн йыхын (), фазанвлӓн группыш пырышы кеквлӓ.
Смит, Патти

Патри́ция Ли Смит (; 30 декабрь 1946, Чикаго) — американ мырызы, поэтесса. Патти Смит панк-рокын кӱмӓвӓэшӹжӹ шотлалтеш. 
Альбомвлӓжӹ
Войтун

Войтун ( ; алыкмарла "вуйдеҥге") — войтун йишвлӓн йыхыш пырышы кушкышвлӓ. Эдем кыташ вӓк пеледӹшӓн шуды. Мары Элышты цилӓ вӓреок вӓшлиӓлтеш, лӹмӹнок роэн лыкмы шӹргӹвлӓштӹ дӓ шӹргӹ тӹр мыч кушкеш. Войтун пиш шукы йиш лин кердеш.
Иртӓгӓ

 
Иртӓгӓ () — шарык йиш кок кӹчӓн ир вольык. Кӹдӓлӓш Ази дон Покшал Азиштӹ, тенгеок Сибирьӹн кечӹвӓлвелнӹжӹ ӹлӓ. Ир шарыквлӓ логӹц иртӓгӓ сек когоэш шотлалтеш. Кытшы 120—200 см, шӱдӹнг кӱкшӹцшӹ 90-120 см, нелӹцшӹ 65-180 кг якте шоэш.
Сиргек

Сиргек () Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы мырышы кек. 
Характеристикыжы.
Сиргекӹн кытшы 14,5 — 15,5 см, нелӹцшӹ 22 - 28 г, шылдырын шӓрӓлтӹмӹжӹ 26 - 32 см якте шоэш. Сиргек шӹнгӓвлӓм, шукшвлӓм, йӹлӹм, ӓнгӹремшӹм качкын ӹлӓ. Шӹжӹм кӹцкӹвлӓ дон мӧрӹмӓт качкеш. 
Ылӹмӹ вӓрвлӓжӹ.
Сиргек Европа кымдык ӹлӓ. Шӹренжок тӹдӹм кырыквлӓ лошты вӓшлиӓт, тӹ годымок йонган вӓрвлӓмӓт ярата. Тел гачеш Африкыш кеӓ. Ти кекӹм тенгеок Канадышты, Аляскышты, Гренландиштӹ дӓ Сибирьӹштӹ вӓшлиӓт.
Пӹжӓшӹжӹ.
Пыжӓшыжы плошка форманрак, кӱвлӓ лоштыш шелӹквлӓэш оптымы. Пӹжӓшӹштӹ 5 - 6 мыны. Шӹнзӹмӹ жепшӹ - 14 кечӹ нӓрӹ. Коктынат вара игӹвлӓштӹм иквӓреш 15 кечӹ нӓрӹ пукшат.
Якшарлыды

Якшарлыды () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы вӹд кек. Европышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кек, тенгеок Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Тел гачеш Азиш чонгештӓ.
Тӹнгӓ

Тӹнгӓ - кок шылдыран арашӹнгӓ гӹц когорак ылшы шӹнга, кыды мынывлӓжӹм вольыквлӓн кӓпӹштӹштӹ мынза . Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ йиш тӹнгӓ улы.
Ронгыж (кек)

Ронгыж (кек) () — караквлӓн (Corvidae) йыхыш пырышы кек.
Характеристикыжы.
Кытшы доно 30 см якте шоэш, пачыжы иктӓ 11 см, нелӹшӹ 125-190 грамм нӓрӹ. Шимӓкӓ - ошикӓ кек ылешӓт, кырык марла тидӹм ронгыж (сӧдӧй) маныт. Пач мычашыштыжы ошикӓ ялава вуйта кеӓ. Авӓ кекшӹ озы кек гӹц сотырак дӓ ош тамгавлаыж-ӓт чӹдӹрӓк. Ти кекӹм Европа, Ази, Скандинави дон Альп ывлӓ дорц Камчатка якте имӓн шӹргӹвлӓштӹ шӹренооок вӓшлиӓт.
Царамак

Царамак () — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы кого агыл яргата кек, Европын, Азин (Енисей якте) йонгатарак климатан вӓрвлӓштӹ ӹлӓ. Пиш когон пӹсӹ кек, юкланаш ярата, тӹшкӓвлӓм агыл, пушангы вуйвлӓм айыра, ара доно ак сӓрнӹ, ӹшкетшӹ ӓль мыжырын лиӓш ярата. Рационышкыжы шукшвлӓ, шӹнгӓвлӓ, тенгеок кӹцкӹ дон махань-шон мӧрвлӓ пырат. Телӹм Ази дон Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк эртӓрӓ.
Цӓнгӓ

Цӓнгӓ () — карак йишвлӓн йыхыш пырышы кек. Кытшы 34—39 см, нелӹцшӹ 175—280 г. Пын цӹрежӹ шимӹ гӹц вулны гань луды (вуй дон онгжы) якте. Сӹнзӓжӹ ошы вӓк. 
Ареалжы.
Евразин кымда территориштӹжӹ (Скандинавин йыдпелвелжӹ гӹц пасна) ӹлӓ, тенгеок Йыдпелвел Африкыштат вӓшлиӓлтеш. Шотшы доно 4—8 миллион мыжыр якте шоэш. Мары Элышты дӓ ареалын йыдпелвелнӹ ӹлӹшӹ цӓнгӓвлӓ тел гачеш кечӹвӓлвекӹ чонгештӓт.
Ош цӓрлӓнгӹ

Ош цӓрлӓнгӹ (тенгеок ош цӓрлӓн) () — кого куп кек.
Литван национальный кекешӹштӹ шотлалтеш. 
Характеристикыжы.
Цӓрлӓнгӹвлӓ логӹц сек кымдан пӓлӹмы –кек. Цӹрежӹ лоно ошы, шылдыр мычашыжы шимӹ, кужы якшар нерӓн, кужы шӱӓн, кужы вӹцкӹж якшарикӓ ялан. Ӓвӓ кеквл- озывлӓ гӹц когонжат ак айыртемӓлтеп, изиш изирӓк веле ылыт. Цӓрлӓнгӹн кӱкшӹцшӹ 100—125 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 155—200 см, кого кекӹн нелӹцшӹ 4 кг якте шоэш. Ош цӓрлангӹвлӓ 20 и нӓрӹ ӹлӓт. 
Ареалжы.
Ош цӓрлӓнгӹ Европа дон Азиштӹ кымдан пӓлӹмӹ кек. Европышты ареалжӹ Швеци дон Финлянди якте шоэш. Мары Элышты ти кек ӹлӓ?
Цӓцӓля

Цӓцӓля () — ("Fringillidae") йыхыш пырышы кеквлӓ. Цӓцӓля группыш пырышы шукы йиш кек улы.
Алагек

Алагек () — Алагек йишвлӓн группын карак йишвлӓн йыхыш пырышы кек .
Характеристикыжы.
Цӓнгӓ ганьырак кек. Пышкыды яргата пынан, вуйыштыжы кекркек гант пын, пачыжы мытыкшок агыл. Кӓпшӹ сарикӓ -ыжаргы, пачыжы яргата симсӓлгӹ . Кӓпӹш шошы кеквлӓн кӓпӹштӹ 15 см чкте дӓ пачышты 25—40 см. Нелӹцшӹ 150—200 г лошты лин кердеш.
Алык орави

 
Алык орави () — вуйштышы дӓ онгыштыш яргата сарикӓ пынан изи кек. Европа дон Азин йонгата вӓрвлӓштӹжӹ ӹшкӹмжӹм мелӹеок шижеш. Телвлӓ когонок ӱштӹ лит гӹнь, шокшырак в-арӹш ӹлӓш ванжа. У Зеландиш ти кекӹм эмигрант семӹнь нӓнгемӹ дӓ тӹштӹ ӹнде кымдан шӓрлен кен.
Ама

Ама () — лый йишвлӓн хир йӓнвлӓн йыхыш пырышы йӓн. Пел ӹлӹмӓшӹжӹм вӹдӹштӹ эртӓрӓ. 
Характеритсткыжы.
Яжон ӓйӹнӓлтшӹ кӓпшӹ 55—95 см, пачшы 26—55 см, нелӹцшӹ 6—10 кг якте шоэш. Лапавлӓжӹ кӹтӹквлӓ, ӓтм-ӓӓнвлӓ. Пачшы шӹлӓн, цуштыри, пышкыды ыгыл. Каваштын цӹрежӹ вӹлецӹнжӹ шимӓкӓ - кӹрӓн, лӹвец – сотикӓ кӹрӓн, кынамжы лудикӓ вӓк. Кавашты мижшӹ цуштыри, но пындашытаракшы пышкыды. Конституцижӹ доно ти йӓн вӹдӹштӹ иӓш мастар.
Амашкек

Амашкек () — изи шӹргӹ кек. 
Характеристикыжы.
Чыката кӓпӓн яргата пынан агыл, кӹтӹк пачан дӓ йӹргешкӹрӓк шылдыран изи кек. Кӓпшӹ 10—12 см, озывлӓн нелӹцӹштӹ 7—8 г, ӓвӓвлӓн - 6—7 г якте шоэш.
Амыжгек

Амыжгек () — изи мырышы кек. Цилӓжӹ 35 тӹрлӹ амыжгек улы. Кыды амыжгекшы пишок изи ылыт, кыдыжы шӹнгӹртӹш ганьы лин кердӹт. Цилӓнӓт ик цӹреӓн ылыт, кужикӓрӓк кӓпӓн, турарак лепкӓӓн, ташкалтышла кайшы пачан. Мырымышты годым амыж, кужы шуды ӓль мычашышты шӹнзӓт. Вӹд вӓрвлӓ докы лишнӹ лиӓш цаца, пӹжӓшӹжӹм шуды, амыж дӓ тӹшкӓ лошты опта. 
Ти лӹмӹм Русско-марийский словарь биологических терминов лӹмдер гӹц нӓлмӹ. Х. Ф. Балдаев. Йошкар-Ола, 1983.
Аргек

Аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы вӹд кек. Йогывлӓ вӹлнӹ ӹлшӹ лыдывлӓ логӹц сек изи. Пӹжӓшӹжӹм Евразин йонгата вӓрвлӓштӹжӹ опта, Мары Элышты тӹдӹ шӹренок вӓшлиӓлтеш. Кӓпшӹ 34—38 см, шылдыржын шӓрӓлтӹмӹжӹ 58—64 см, озы лыдывлӓн нелӹцӹштӹ 250—450 г, ӓвӓ лыдывлӓн 200—400 г якте лин кердеш.
Ӓрлӓн

Ӓрлӓн () — Ньымыштшывлӓ йыхын ӓрлӓн йишвлӓш пырышы изи йӓн. Кӹзӹт цилӓжӹ 19 йиш ӓрлӓн пӓлӹ.
Вӓргӹ

Вӓргӹ () — тупӹрдӓн вольыквлӓн дӓ тенгеок эдемӹн кыжвек лыкшы системын органжы.
Выльдырцан

Выльдырцан () — Мызывлӓн йыхыш пырышы изи ала цӹвӹ ганьырак кек. Кӓпшӹ 16—20 см, нелӹцшӹ 80—145 г.
Робин Гуд

Робин Гуд – Вальтер Скоттын романын персонажшы, кыды Шервурдын шӹргӹвлӓштӹ кӹдӓлӓш ивлӓн ӹлен, «пурым шанышы» йолдук, кыды паянвлӓм шолышт сӓрнен дӓ шолыштмыжым незервлӓлӓн пайылен. Сӓмӹрӹквлӓн яратымы персонажышты.
Роланд гишӓн мыры

Роланд гишӓн мыры ("фр. La Chanson de Roland") – (иктӓ 1100 ивлӓ) – кугезӹ француз шансон де гестевлӓ (chanson de geste) логӹц сек тошты. «Роландын мырыжым» ти жанр доно сирмӹмӹ пӓшӓвлӓ логӹц сек яжоэш штолалтеш. Ти мырын негӹцешӹжӹ Рӧднӓ Карл кугижӓн Пиренейӹштӹ басквлӓ дон мусульманвлӓ лоштыш 778 ин кредӓлмӓшӹн эпизодшы вазын.
Вӹдкыва

Вӹдкыва () — шалгышы вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Кок йиш вӹдкыва улы – кого вӹдкыва дӓ ялава вӹдкыва, кыдын шылдыр тӹр мычкыжы ялава гань ӓнгӹсӹр кишӓ кеӓ.
Лачплесис

Лачплесис (лат. Lāčplēsis, мӧскӓ кычышы) — герой шӱлӹшӓн эпос, кыдым Андрейс Пумпурс латыш фольклор негӹцеш сирен. Эпосын тӹнг персонажшӹ - Лачплесис, кыды туан халыкын виӓн ылмыжым, тышман ваштареш кредӓлмӓштӹ героизмжӹм анжыкта. 11 ноябрьын Латвиштӹ Лачплесисӹн кечӹжӹм кугижӓнӹш кечӹжӹ ылыеш дӓ тӹдӹм Ӓтямӱлӓндӹ верц кредӓлмӹ кечӹ семӹнь пӓлдӹртӓт. Ти кечӹн 1919 ин Латви Рига докыла талашышы Бермонтын армижӹм шин шӓлӓтен.
Калевала (эпос)

Калевала – финн халыкын эпосшы, кыдым халык лошты сӓрнӹшы –шайыштмашвлӓ гӹц Элиас Лӧннрот (1802 – 1884) иктӹшкӹ поген. Ти пӓшӓм тӹдӹ 1828-шӹ ин тӹгӓлӹн. «Калевалаш» пыртымы лыдышвлӓм халык лошты кантеле семеш мыренӹт дӓ нӹнӹн ӹшке ритм дон рифмышты улы. Сюжетвлӓ дон шайыштмашвлӓм иктӹшкӹ ушымашты Лӧннрот ӹшке фантазижӹм пиштен.
Калевипоэг

Калевипоэг ("Kalevipoeg") – эстон халыкын эпосшы. Тидӹм Фридрих Рейнхольд Крейцвальд халык поэзи негыцеш сирен. Эпосын тӹнг персонажшы – Калев дон Линдан эргӹштӹ, Калевипоэг, кыды халык геройын пӓшӓвлӓжӹм ӹштӓ. Погашыжы эпосым Фридрих Роберт Фельманн тӹнгӓлӹн. Тӹдӹн колымыжы паштек ти пӓшӓм Крейцвальд пакыла нӓнген. Тӹдӹ «Калевалан» немӹцлӓ сирӹмӹ версижӹ доно пӓлӹмӹ ылын. «Калевипоэгӹн» 1853-шы ин сирӹмӹ пӹтӓриш версижӹм цензура гишӓн пецӓтлӓш лиде. Кокшым, кужемдӹмӹм дӓ вашталтымы вариантым лаштыквлӓ доно 1857-1861 ивлӓ лошты лыкмы. Текстӹм иктор- эстонла дӓ немӹцлӓ пумы ылын. «Калевипоэгӹн» кымшы версижӹм Суомиштӹ, Куопио халашты пецӓтлен лыкмы.
Нибелунгын мырыжы

Нибелунгын мырыжы () —кӹдӓлӓш курымвлӓн (1200-шы ивлӓн) пӓлӹдӹмӹ автор доно сирӹмӹ герой эпос. 
Эпосын лӹмжӹ гишӓн.
Эпосым 18-курым годшен Nibelungenlied лӹм доно пӓлӹ ылеш. Тӹнӓм тидӹм тӧрлен сирӹмӹ ылын. Лӹмжӹм мырывлӓн остатка куплет гӹц нӓлмӹ, кышты тошты кӱшӹл немӹц доно сирӹмӹ: "hie hât daz mære ein ende: daz ist der Nibelunge liet", кӹзӹтшӹ немӹцлӓ тидӹ тенге лиэш: "hier ist die Geschichte zu Ende: das ist das Lied von den Nibelungen", а кырык марла тидӹм тенгерӓк келесӓш лиэш: "тенге ти мырын мычашыжы толеш, тидӹ Нибелунгын мырыжы ылын". Тишты «мыры» ("Lied") шамакым кычылтмы гӹнят, ти пӓшӓштӹ тӹдӹ мырым агыл, а весым анжыкта. Тидӹм «эпос» значени доно ынгылымыла. Ти эпосын кок версижӹ улы, коктыге 13-шӹ курымын сирӹмӹ ылыт.
Сага

Сага ("кугезӹ норвег saga") ышма гӹц ышмашкы шайыштмы традици дон кӹлдӓлтшӹ литература пӓшӓвлӓ. тӹштӹ викингвлӓн годшаш дӓ ир покшал курымвлӓн жепӓш Скандинавиштӹш халыквлӓн, шӹренжок Исланди дон Норвегин историштӹ гишӓн шайышталтеш. Сагывлӓн текствлӓм кугезӹ норвег йӹлмӹ доно сирӹмӹ. Сагывлӓм Исландиштӹ 12-14-шӹ курымвлӓн сирӹмӹ. Ти текствлӓм истори дон культурын историжӹм шӹмлӹмӓштӹ кычылтыт.
Вӹдӱшкӱж

Вӹдӱшкӱж () — Мыгыльонг йиш кеквлӓн йыхыш пырыш кек. Тупшы шимӓкӓ - сарикӓ пынан. Мӹшкӹржӹ кӹрӓникӓ. охыра сӱк цӹреӓн, кӹрӓникӓ тамгавлӓ улы. Тидӹ кеклӓн шуды лошты шӹлӹн кашташ дӓ цаклыдеок кодаш палша. Озы вӹдӱшкӱжвлӓ ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. Озы вӹдӱшкӱжӹн нелӹцшӹ 1 кг, кынамжы 1,9 кг якте, кытшы 70 см гӹц кӱкшӹрӓк. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹштӹ 31-34 см якте шоэш.
Мыгыльонг

 Мыгыльонг () — Мыгыльонг йиш кеквлӓн йыхыш пырышы кого куп кек. Еврази дон Африкышт ыӹлӓ. 
Характеристикыжы.
Кӱкшӹцшӹ 90-100 см, нелӹцшӹ 2 кг якте. Шылдырвлӓн шӓрӓлтӹмӹжӹ 175-195 см. Вуйжы ӓнгӹсӹр, кашар кӹзӹ гант якшарикӓ сарикӓ кужы нерӓн. Мыгыликӓ шӱан, тидӹжӹ кырык марла лӹмжӹмӓт анжыкта. Пынжы лудикӓ - ошикӓ. Анзыл онгыштыжы дӓ шӱштӹжӹ шимӓкӓ пынвлӓ улы. Мол пынжы симӓкӓ -лудикӓ.
Вӹлӹдӹрвӹ

 
Вӹлӹдӹрвӹ () — качкаш ярдымы понгы, Мары Элышты пиш шӹрен вӓшлиӓлтеш.
Вӹрзи

Вӹрзи () — вӹлецӹнжӹ цӹгакӹм ӓшӹндӓрӹктӹшӹ кек. 
Характеристикыжы.
Вӹрзи кытшы дон 18 см якте лин кердеш, шылдырым шӓрӓлтӹмӹжӹ — 40 см, шылдыр кытшы 17 см, пачшы 8 см.
Вӹтлӓнгӹ

Вӹтлӓнгӹ ӓль Вӹрлӓнгӹ () — вӹтлӓнгӹ йиш кеквлӓн йыхыш пырышы мырышы изи кек. Тел гачеш кечӹвӓл векӹлӓ чонгештӓ. Шӹренжок ти кек вӹд лишнӹ лиӓш цаца, пӹжӓшӹжӹм рокышты, кӱвлӓ дӓ пренявлӓ лошты, тенгеок пушӓнгӹ кӧргӹштӹш ыражвлӓэш опта. Вӹтлӓнгӹ рок мыч каштмыжы годым ак тӹргештӹл, кыргыжталеш.
Изивӧчӹж

Изивӧчӹж () — качкаш ярал якшар кӹцкӹм кандышы курым ыжар пӧчӹж тӹшкӓ. 
Мары Элышты Йылымбалны, купанрак вӓрвлӓштӹ дӓ шӹргӹштӹ кушкеш.
Имни

Имни () — тоны урдымы кого вольык. Эдем имним тӹжем ивлӓ доно кычылтеш. Пиш первижӹ ир имниӓт ылын ("Equus ferus"), но кӹзӹт якте тӹдӹ ӹлен шоктыде. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ пиш шукы йиш имни улы.
Йӓктӹ

Йӓктӹ () — Йӓктӹ йиш () йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ цилӓжӹ 105 - 125 йиш йӓктӹ улы.
Калявӓрӓш

Калявӓрӓш () — вӓрӓш йиш кеквлӓн йыхыш пырышы изи хир кек. Шӹренжок Покшал Европышты, тенгеок Мары Элыштат ӹлӓ. Пӹтартӹш ивлӓн хала тӹрвлӓштӹ шӹренок ти кекӹм ужат. Лӹмжок анжыкта, ти вӓрӓш шукыжымок калям качкын ӹлӓ. Кого калявӓрӓш кечӹштӹ 10 каля якте качкеш. Ти кек южышты ик вӓрӹштӹ шалгаш мастар, лӹмӹнок качкышым кычымыжы годым тенге ӹштӓ дӓ вара трӱкок кӱ гань улӹкӹ шынгалтеш.
Кӓдӹ

Кӓдӹ () — кӓдӹ йиш кеквлӓн йыхыш пырышы шӹренок вӓшлиӓлтшӹ кек. Эдем ӹшке докыжы пиш первиок эче тымден ылын, седӹндонат тенге манмы тонышы кӓдӹвлӓ шачыныт ("Columba livia" var. "domestica"). У материквлӓм пачмы годым эдем хадӹрвлӓ дон пайдажы гӹц пасна кӓдӹвлӓмӓт сагажы нӓнген, тенге нӹнӹ ӹнде мулӓндӹ кымдыкеш шӓрлен кенӹт. Кӓдӹвлӓ гӹц синантро́пвлӓ линӹт, кыдывлӓ халавлӓштӓт, солавлӓштӓт ӹлӓт.
Мӧскӓвӹлӹш

Мӧскӓвӹлӹш () —шудыла кушшы шукыиӓш кушкыш.
Ботаник характеристикыжы.
Вурдыжы 50—120 см кукшӹцӓш, тӧр шалгышы, ӱлнӹжӹ йӹргешкӹ, кушнӹрӓкшӹ лыкан, ӹлӹштӓшӓн, кынамжы шимӓка-якшар цӹреӓн, цуштыри, кушнӹрӓкшӹ укшвлӓэш шелӓлтеш дӓ ти укшвлӓ вурдын мычашыжы гӹц кӱкшӹрӓквлӓ ак кушеп.
Мӧскӓвыч

Мӧскӓвыч () — шӓлӓвуян кушкышвлӓн йыхыш пырышы шудыла кушкыш. Ти кушкышым кынамжы шӹмӓвыч доно яркалат. Мары Элышты цилӓ вӓреок кушкеш.
Каляиӓш

Каляиӓш () — лый йишвлӓн йыхыш пырышы изи хир йӓн. Цилӓ континентӹшток ӹлӓ.
Портретшӹ.
Каляиӓш хир йӓнвлӓ логӹц сек изиэш шотлалтеш. Кужырак, вӹцкӹжрӓк кӓпшӹ дӓ каваштыжы доно шимпачым (шим лыйым) ашӹндарӹктӓ. Пачыжы ик цӹреӓн дӓ мычашыштыжы шим тамга уке.
Хармс, Даниил Иванович

Даниил Хармс , лачокла фамилижӹ - Ювачёв, 30 декабрь 1905 и, Санкт-Петербург – 02 февраль 1942, Ленинград, руш сирӹзӹ, поэт.
Даниил Хармс кырык марла.
http://tsikma.wordpress.com/ (Мыльон)
Льыртык

Льыртык () — цӹгӓк йишвлӓн йыхыш пырышы изи кек. Европышты , Йыдпел Африкшыты вӓшлиӓлтеш. Тел гачеш Африкыш Сахара гӹц изиш улыкрӓк чонгештӓ. Кого партьывлӓштӹ йогы тӹрвлӓштӹ, алыквлӓштӹ, тура сир дон кырык неркӓвлӓштӹ дӓ порт лишнӓт пӹжӓшӹжӹм опта.
Ляркӓ

Ляркӓ () — цӹгӓк йишвлӓн йыхыш пырыш изи кек. Австрали дон Антарктида гӹц пасна, цилӓ материкышток вӓшлиӓлтеш. Тенгеок Мары Элыштат ти кекӹм шӹренок ужат.
Элтон Джон

Сэр Э́лтон Геркулес Джон (, лачокла лӹмжӹ Ре́джиналд Ке́ннет Дуайт (); 25 март 1947) — англ рок-мырызы, композитор дӓ пианист. Кӹзӹт якте 250 миллион пластинкым лыктын, карьерыжы 40 и гӹц шукырак шыпшылтеш.
Сасна

Сасна () — ирсаснан родняжы, кыдым эдем 7000 и первиок ӹшке тоныжы урдаш тӹнгӓлӹн. Тӹнгжӹм саснам Вадывел сандалӹквлӓштӹ, Ирвел Азиштӹ дӓ Океаништӹ урдат. Тӹ годымок эдем дорц шӹлшӹ тоны урдымы саснавлӓн йых улы, нӹнӹм рейзорбек маныт, кыдывлӓ Йыдвел Америкышты, Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтӹт. Эдем саснам качкышым дӓ каваштым нӓлӓш урда. Сасна партьышты ӹлӓш ярата. Игыжӹм "саснаигӹ" маныт. Кого саснавлӓм "ӓвӓ сасна" дон "озы сасна" маныт. Озы саснавлӓ яжон кушкышты манын, мыныштым шулыт.
Питьӹрвонгы

Питьӹрвонгы () — сары цӹреӓн понгы. Питьӹрвонгын вӹлвӓлжӹ кукшы, коэштӓтлтшӹ, тӹржӹ пӹтӹрен шӹндӹмӹ тӹрлецӓн вуйта. Кымда вуян агыл, шӹрен веле лу сантиметр гӹц кымдарак лин кердеш. Ялжы вуйжы гӹц ошырак. качкаш ярал понгы. Ти понгын марла вес лӹмвлажӹ улы.
Пирӹванды

 
Пирӹванды (), тидӹмок эче ("Rhamnus cathartica") лӹм доно пӓлӓт. Цилӓжы 24 йыхыш пырышы 560 йиш пирӹванды улы. А. А. Саваткован "Кырык мары лӹмдерӹштӹжӹ" ти лӹмӹм пирӹни кушкыш доно самынь иктеш лыкмы.
Туанвлӓ

Туанвлӓ - техень эдемвлӓ, кыдывлӓ йыхын вес эдемвлӓлӓн туан ылыт. Кырык марла туан ылмым анжыктышы техень шамаквлӓ улы:
Кечӹ (календарь)

Кечӹ – йыд-кечӹн соты жепшӹ. Ӓрняштӹ 7 кечӹ дӓ марла нӹнӹн ӹшке лӹмӹштӹ улы. Кечӹлӓн тӹлзӹштӹ ӹшке номерӹм пуат, тидӹ «дата» маналтеш. Ин сек кужы кечӹжӹ 22-23 июнь дӓ сек кӹтӹк 22-23 декабрьын.
Тӹлзӹ (календарь)

Тӹлзӹ жепӹм шотлымы период, кыды Тӹлзӹн Мӱлӓндӹ йӹр сӓрнӹмӹжӹ доно кӹлдӓлтӹн. Тӹлзӹштӹ 28 – 31 кечӹ лин кердеш. Астрономиштӹ таманяр тӹрлӹ тӹлзӹ улы. Ик иштӹ 12 тӹлзӹ. Февраль 28-29 кечӓн. Январь, март, май, июль, август, октябрь, декабрь 31 кечӓн ылыт. Апрель, июнь, сентябрь, ноябрь - 30 кечӓн.
Вивальди, Антонио

Анто́нио Лу́чо Вива́льди (); 4 март 1678, Венеци — 28 июль 1741, Вена) — итальян композитор, крипицӓзӹ, педагог, дирижёр. Барокко жепӓш кого лӹм. Сек кымдан пӓлӹмӹ композицижӹ - "Ин нӹл жепшӹ" маналаш. Тидӹ гӹц пасна хор музыкым сирен, нӹнӹ логӹц сек пӓлӹмӹжӹ Gloria (RV 589). Эчежӹ лу гӹц шукырак оперым сирен.
Таркан

Тарка́н Теве́толу (); 17 октябрь 1972, Альцай, Рейнланд-Пфальц, Германи), фанатвлӓжӹ лошты Тарка́н лӹм доно пӓлӹмӹ турок мырызы, мыры автор дӓ продюсер. Турциштӹ "«Поп-Музыкын Принцшӹ»" лӹм доно пӓлӹ, пиш популярный дӓ яратымы мырызы. 19 миллион дискым лыктын. 
Ажедмашвлӓ.
http://www.youtube.com/watch?v=zGooVJpVt7k
Суши

Су́ши — (, ) — япон халык качкыш, кыдым рис дӓ тангыж продуктвлӓ гӹц йӓмдӹлӓт.
Пирӹни

Пирӹни () — курым ыжаргы дӓ ӹлӹштӓшвлӓштӹм вилӹшӹ пирӹнивлӓ улы. Шӹренжок ӹлӹштӓшвлӓжӹн печкӓлтмешкӹштӹ тотлы пышан пеледӹшвлӓ доно пеледеш. Кӹцкӹжӹ качкаш ярдымы. Ти кушкышым кӹрӓш пиш нелӹ, кӹрӓт гӹнят тӹдӹ нилӓ кечӓш тӹнгӓлеш, седӹндонат лӹмжӓт ни доно кӹлдӓлтӹн.
Скотт, Вальтер

Сэр Ва́льтер Скотт (; 15 август 1771, Эдинбург — 21 сентябрь 1832, Эбботсфорд) — тунымбалны кымдан пӓлӹмӹ британ сирӹзӹ, поэт , историк, коллекционер, важвлӓжӹ доно шотланд ылеш. Адвокатеш тымень лӓктӹн. Шотланд халыкын культурыжым кымдан шӓрӹмӓштӹ кого рольым мадын. Туан халыкшын ӹшке шижмӓшӹжӹм понгштараш шукы пӓшӓм ӹштен. исторический романлан негӹцӹм пиштӹшеш шотлалтеш.
Неруда, Пабло

Па́бло Неру́да ( — псевдолӹмжӹ, шачынжок: Рика́рдо Элиэ́сер Нефтали́ Ре́йес Басоа́льто, ) (12 июль 1904—23 сентябрь 1973) — Чили поэт, дипломат дӓ политика йенг, Чили республикын сенаторжы. Сӹлнӹшаяштыш Нобель премин лауреатшы (1971).
Биографижӹ.
Пабло Неруда Покшал Чилиштӹш Парраль изи халашты шачын. Ӓтяжӹ Хосе дель Кармен Рейес Моралес, кӹртнигорнышты пӓшӓзӹ ылын. Ӓвӓжӹ, Роса Нефтали Басоальто Опасо, школышты тымдышы ылын, Паблон изи ылмыжы годымок эче шоды цер доно церлӓнен колен. Тидӹ пӓштек ӓтяжӹ вес вӓтӹм нӓлӹн. Вара семняштӹ Кечӹвӓлвел Чилиш Темуко халаш ӹлӓш ванжен.
Неруда лу иӓш годымок лыдышвлӓжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. Кок иштӹ тӹдӹ кымдан пӓлӹмӹ чили поэтесса Габриэла Мистраль доно пӓлӹмӹ лин, кыды изи поэтлӓн поэзиштӹ корным ажедшӹжӹ лин. 1920 ин сӓмӹрӹк «Сельва аустраль» журналышты Пабло Неруда псевдолӹм доно пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм пецӓтлен. Ӓтяжӹ поэтӹн лыдышвлӓм сирӹмӹ вӹкӹ пурын анжыде дӓ тӹдӹм шӹдештӓрӓш ӹнжӹ ли манын чех писатель Ян Неруда семӹнь псевдолӹмжӹм нӓлӹн. Варажы ти лӹмӹм курымжы кычылтын. 1921 ин Неруда Сантяго Пединститутыш тыменяш пырен. Шукыштат агыл «Айо мыры» лыдышыжы «Хувентуд» газетӹштӹ Чили Студентвлӓн Корпораци доно организуйымы сӹлнӹшая премим сӹнген нӓлӹн. Тидӹ тӹдӹн пӹтӓриш премижӹ ылын. 1923 ин ӹшке оксаэшӹжӹ Пабло Неруда «Вады жерӓвлӓн вӓшлимӹштӹ» пӹтӓриш лыдыш погемикшӹм пецӓтлен лыктын. Ти лыдышвлӓм халык ӹвӹртен вӓшлин, седӹндонат 1924 ин «Яратымаш гишӓн коклы лыдыш дӓ ик ойхан мыры» лыдыш книгӓм эче лыктын шокта. Тидӹ паштек Латин Америка кымдык тӹдӹ поэт семӹнь пӓлӹмӹ лин. Ти кок лыдыш погемикшӹм поэт модернизм йӧн доно сирен дӓ 1926 ин «Мычашдымы эдемӹн цацымашвлӓжӹ» книгӓштӹжӹ авангардизмӹш ванжен.
Харт

Харт (лат. aculeus) - кыды -тидӹ йӓнӹн, кӹшкӹн, капшангын дӓ кушкышын кашар дӓ пӹсӹ орган, кыды доно пышкылеш да пышкылмылан иктӓмахань ядым хартшы гач колта.
Хат

Хат – вӓр, кыды-тидӹ религивлӓн тымдӹмыштӹ семӹнь, сулыквлӓм ӹштӹшӹ эдем ясланаш тӹнгӓлеш. Христиан религи дон ислам семӹнь, сулыкан эдем курымжым тӹштӹ лиэш, будизмӹн тымдӹмӹжӹ семӹнь, эдем тӹш лач угӹц шачмыжы анзыц жепеш веле вӓрештеш.
Ницше, Фридрих Вильгельм

Фри́дрих Ви́льгельм Ни́цше ( шачын 15 октябрь, 1844, Ро-ккен (Röcken), Прусси — колен 25 август 1900, Веймар, Германи) — немӹц шанызы, философ, ышке философи тфмдфмашфжфм шанен лыкшы, кыды академический философи гӹ о-рдӹштӹрӓк ылеш, седӹндонат Ницшен шанымашвлӓжӹ докы соок кого интерес ылын. Ницше ӹшке философиштӹжӹ моральын, религин, культурын, ушемкымдемын дӓ политикыштыш ядмашвлӓ вӹкӹ ӹшке семӹньжӹ анжа. Пӓшӓвлӓжӹ афоризм йо-н доно сирӹмӹ ылытат, нӹнӹм ик семӹнь иетерпретируяш ак ли дӓ седӹндоно шукы Полемика полемикым лыктыт. 
Ницшен философиштӹжӹ тӹнг вӓрӹм кӱшӹл-эдем (суперэдем) (нем. Übermenschen) гишӓн шанымашвлӓ йӓшнӓт. Ницше дон тенгеок нигилизм гишӓн шанымашывлӓм кылдӓт. Ницше шукы эдемӹн шачмы теорижӹ гишӓнӓт шаныкала дӓ тӹдӹн анжалтышвлӓжӹ махань-шон инспирацивлӓм пуэнӹт.
Биографижӹ.
Ницше лӱтеран пастор Карл Людвиг Ницшен (1813—1849) йыхыштыжы шачын. Гимназиштӹ тӹменьмӹжӹ годым филологи дон музыкы док кого интересӹжӹ ылын. 1864-1869 ивлӓн Ницше изучал теологию и классическую филологию в Бонн университет дон Лейпциг университетӹштӹ теологи дон классик филологим тыменьӹн. Ти жепӹнок Шопенгауэр Шопэнгауэрӹн пӓшӓвлӓжӹ доно пӓлӹ лин дӓ философижӹм лишӹлеш шотлен. Ницшен виӓнгмӹлӓн Рихард Вагнер доно тӓнг ылмашат палшен. 23 иӓш Ницше Прусс армиш кен, кавалериштӹ служен, но шушыргымыкыжы демобилизуялтын.
Эйно Лейно

Э́йно Ле́йно (, лачокла лӹмжӹ А́рмас Э́йнар Леопо́льд Лӧннбо́м ; 6 июль 1878, (Палтамо (Paltamo), Суоми — 10 январь 1926, Туусула, Суоми) — финн поэт, прозаик, драматург дӓ сӓрӹзӹ, финн литература йӹлмӹ доно экспериментвлӓм ӹштӹлшӹ. Тӹдӹм тенгеок финн халык поэтеш шотлат. Эйно Лейно лыдышвлӓштӹжӹ "Калевалан" ритмжым кычылтын дӓ тӹ годымок финн поэзим уэмдӓш цацен, тидӹм ӹштӓш манын вес йӹлмӹвлӓ гӹц сӓрен. Шамаклан Дантен "Йымы кукшӹцӓш комедижӹм". Эйно Лейно тенгеок романвлӓмӓт сирен дӓ ӹшке жепӹнжӹ халыкланжы анзыкыла ажедшӹ журналист ылын.
Моррисон, Тони

Тони Моррисон (; шачмыкыжы Хлоя Арделия Уофорд, ; 18 февраль, 1931) — американ сирӹзӹ - 2019. Сӹлнӹшаян Нобель премин лауреатшы 1993.
Биографижӹ.
Лачокла лӹмжӹ Хлоя Энтони Уофорд (), Лоренӹштӹ, Огайо штатышты шачын. Изи годшенжок лыдаш яратен. Атяжӹ сварщик ылын, но Америкын негрвлӓн ӹлӹмӓш гишӓн шайышташ пиш яратен, изи Хлоя тидӹм пиш колыштын, варажы ӹшке романвлӓштӹжӹ сирен. 1949 ин Моррисон Ховард Университетӹш «англ йӹлмӹ дон литература» специальность доно тыменяш пырен.
Кристева, Юлия

Ю́лия Кри́стева (, болгар гӹц марла "Крыстева" манмыла; ; 24 июнь 1941, Сливен, Болгари) — француз Литература шӹмлӹзӹ, психоаналитик, сирӹзӹ, семиотик, философ дӓ оратор.
Биографижӹ.
Сливен халышты шачын (Болгари, 1960-шы ивлӓ годшен Франциштӹ ӹлӓ. Сирӹзӹ, критик Филипп Соллерсӹн, Тель Кель группым вуйлатышын вӓтӹжӹ. Кым тетян ӓвӓштӹ.
Эко, Умберто

Умбе́рто Э́ко (; 5 январь 1932, Алессандри, Итали) — итальян шӹнцӹзӹ -философ, историк-медиевист, семиотик, сӹлнӹшӓ критик, сирӹзӹ. 
Биографижӹ.
Умберто Эко Алессандриштӹ ( Турин лишнӹш Пьемонт изи халашты шачын). Ӓтяжӹ, Жулио Эко, бухгалтер ылын. Ӓвӓжӹн лӹмжӹ Джованна. Атяжӹ Умберто эргӹжӹм юристеш тымдынежӹ ылын, но тӹдӹжӹ Турин университетӹш тыменяш пырен дӓ кӹдӓлӓш курымвлӓн философим шӹмлӓш тӹнгӓлӹн. Дипломым 1954 ин нӓлӹн. Умберто Эко телевидеништӹ, «Эспрессо» () лӹмӓн кого газетӹн редакциштӹ, Милан, Флоренци дӓ Турин университетвлӓштӹ эстетика дон культурын теорижӹм тымден.
Кашарварня

Кашарварня – (лат. (index, digitus secundus tai digitus II ), кидӹштӹш коговарня паштек пӹтӓриш парня. Кашарварня кым лу гӹц ылеш, вес парнявлӓ доно тӓнгӓштӓрен, тӹдӹ куштылгынрак сӓрнӓ. Кашарварням жестикулируйымы годым шӹренок кычылтыт: кӱшкӹ лӱктӓлмӹ кашарварням анжыктымаш «1» -ӹм анжыкта, ти парня доно анжыкташ дӓ ажедӓш лиэш, ислам культурышты кашарварням кӱшкӹ лӱктӓл анжыктымаш сӹнгӹмӓшӹм анжыктен, анзыкы ӹрзӓл коговарня «тидӹм ӹштӓш ак ли» семӹнь келесӹмӹм анжыкта. Кынамжы ти парня доно ородырак ылмымат пӓлдӹртӓт.
Пӹтньӹк

Пӹтньӹк () — ароматан шудыла кушкыш, кыдын кӧргӹштӹжӹ шукы ментол улы. Качкыш йӓмдӹлӹмӹ индустриштӹ, косметикым ӹштӹмӓштӹ, фармокологиштӹ шӹрен кычылталтеш. Мары Элышты шукы вӓре вӓшлиӓлтшӹ кушкыш.
Алавирӹк

Алавирӹк () — тьыри ганьӹрак изи мырышы кек. Телӹм озы алавирӹкӹн вуйжы, шӱжӹ дӓ анзыл тупшы кӹрӓникӓ -лудалгы цӹреӓн. Онгжы соок нарынзы. Пач мычашышты ош пынан. Ӓвӓ алавирӹкӹн цӹрежӹ яргата агыл. Вуйышты кӹрӓникӓ, сек мычашыштыжок шимӓкӓ корнывлӓ. Тупшат кӹрӓн. Онгжы нарынзы, но озын гӹц цӹредӹмӹрӓк. Пӹшӓшӹжӹм Скандинави гӹц тӹнгӓлӹн, Сибирь якте опта, тел гачеш Вадывел Европыш дӓ эче шокшырак вӓрвлӓш: Турциш, Ираныш, Китайыш дӓ Корей дон Япониш кеӓ.
Алавӹтельӹ

Алавӹтельӹ () — нарынзы цӹреӓн кужы нерӓн, шимӹ дӓ ош пынан кого вӹтельӹ . Шӹренжок тангыж тӹрӹштӹ ӹлӹшӹ алавӹтельӹвлӓ (лат. Haematopodidae) вӓшлиӓлтӹт. Вадывел Европышты, Покшал Азиштӹ, на Камчаткышты дӓ Китайышты ӹлӓ. Тенгеок кор-гӹштӹш кого вӹдвлӓштӓт вӓшлиӓлтеш. Вӹтельӹ гань ылмыжы гишӓн марла тӹдӹм алавӹтельӹ маныт. Фӓрер ошмаотывлӓн национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Алангышуды

Алангышуды () — недӹшуды йыхыш пырышы 5-40 см кыташ шукиӓш кушкыш. Вурдыжы, ӹлӹштӓшвлӓжӹ дӓ пеледӹш тӹрвӹвлӓжӹ мижӓн ылыт. Пеледӹшвлӓжӹ щукы цӹреӓн лин кердеш. Апрель-майын пеледеш.
Алашиштӹ

Алашиштӹ () — Шиштӹ йиш йыхыш пырышы кек.
Алашоэ

 
Алашоэ, тенгеок Алалыды () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы кого йыргешкӹ вуян, мытык нерӓн дӓ шимӹ -ош контраст пынан вӹд кек.
Кӓрӓш

Кӓрӓш - мӱкшвлӓн шӹштӹ гӹц ӹштӹмы пӹжӓшӹштӹ, кышты ӹлӹмӹ гӹц пасна, тенгеок мӱм оптат. Мӱкш кӓрӓш куд лыкан призма форман ылеш.
Кӓзӓварня

Кӓзӓварня - () — эдемын дӓ кыды вольыкын вызымшы кид ӓль ялварняжы. Вес парнявлӓ дон тӓнгӓштӓрен, кӓзӓварня сек мытык.
Покшалварня

Покшалварня () — эдем ӓль кыды вольыкын кид ӓль ялжын покшал парняжы. Эдем кидӹштӹ покшалварня сек кужы. Шӓрӓлтӹмӹ коговарня дон покшалварня лоштыш кытым кырык марла шит маныт. Жестикулируйымы годым покшалварням анжыктымаш негативный пӓлӹкан ылеш.
Ындыр

Ындыр () — вӹд лишнӹ ньымыштшывлӓн группыш пырыш йӓн. Мары Элышты шӹренок вӓшлиалтеш. Кырык мары йӹлмыштӹш "ындыр" шамак, суасламары "хынтыре" шамак докы лишӹл.
Ӹвӹрӓ

Ӹвӹрӓ () — кок шылдыран шӹнгӓвлӓн группыш пырышы вӹр йушӹ изи шӹнгӓ. 
Кӹзӹт якте 500 йиш ӹвӹрӓ пӓлӹ. Ти шӹнгӓвлӓ Антарктида гӹц пасна цилӓ континетӹшток ӹлӓт.
Якшарсӹнзӓ

 
Якшарсӹнзӓ () — карпвлӓн (Cyprinidae) йыхыш пырышы кого агыл кол. Мары Элышты шӹренок вӓшлиӓлтеш. Европышты ти кол сӱкӓн, качкаш ярдымы колеш шотлалтеш.
Йӓргӹльӹ

Йӓргӹльӹ () — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы кек. Кытшы 49-60 см, нелӹцшӹ 500—750 г, шылдырын кытшы 36 — 43 см, шылдырын шӓрӓлтӹшӹжӹ 110—140 см. Ӓвӓ кеквлӓжӹ озывлӓ гӹц когораквлӓ.
Саваланер

Саваланер () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы кужы кымда нерӓн вӹдкек. Еврази дон Йыдпел Америкышты цилӓ вӓреок пӹжӓшӹжӹм опта. Тел гачеш шокшы вӓрвлӓш чонгештӓ.
Сӓвсӹль

Сӓвсӹль (). Шӹренжок сӓвсӹль йиш пеледӹшвла ӹшке цӹрештӹм вашталтылыт. Пеледӓш тӹнгӓлмӹштӹ годым ошикӓ-якшаргы ылыт, пеледмӹ мычашышты тӹ пеледӹшвлӓок симӓкӓ лин кердӹт. Сӓвсӹльвлӓм медицинышты первишен кычылтыт, кыды йишӹжӹ культивируйымы лин дӓ тенге нӹнӹм садывичӹштӓт куштат. Сӓвсӹль - мӱм кандышы кушкыш.
Шимшӱӓн тыкты

Шим шӱӓн тыкты () — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тыкты. Вес тыктывлӓ логӹц сек шӹрен вӓшлиӓлтеш. Шим шӱӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 58–77 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 100–130 см, нелӹцшӹ 2–3.4 kg кг якте шоэш.
Охыра

Охыра () — шуды йиш кушыкышвлӓн охыра йишвлӓн ("Alliaceae") йыхыш пырышы кокиӓш кушыкыш. Охыра диаметржӹ доно 15 см якте лин кердеш, шӹренжок сӱмжӹ сарикӓ-якшаргы, тӹ годымок ошы дӓ фиолет цӹреӓн лин кердеш.
Пӹзӹлмӹгож

Пӹзӹлмӹгож ( ) — курым ыжар пушӓнгӹвлӓн йыхын йӓктӹ йишвлӓн "(Pinaceae)" группыш пырышы кушкыш. Вес имӓн пушӓнгӹвлӓ доно тӓнгӓштӓрен, пӹзӹлмӹгожын эхельвлӓжӹ кӱшкӹлӓ кушкыт. Пӹзӹлмӹгож мебель ӹштӹмаштӹ дӓ пу пӹчкедӹмӹ индустриштӹ утла укшан ылмыжы гишӓн проблеман материалеш шотлалтеш, но косир ылмыжы гишӓн, декоративӓн пушӓнгӹ семӹнь шӹндӓт. Пӹтӓртӹш жепӹн шартял дӓ у и кож вӓреш шӹренок сӹлнештӓрӓт.
Коперник, Миколай

Микола́й Копе́рник (, , ; 19 февраль 1473, Торунь — 24 май 1543, Фромборк) — поляк астроном, математик, экономист, каноник.
Софокл

Софо́кл (, 496 -406 Христосын шачмыжы якте) — кымдан пӓлӹмӹ афин трагик.
Февральын 495 Хр. ш. я. ин Афины хала лишнӹ Колонышты шачын. Софиллын улан йых гӹц ылын, яжо тыменьмӓшӹм нӓлӹн.
Андерсен, Ганс Христиан

Ханс Кристиан Андерсен (дат. Hans Christian Andersen, 2 апрель 1805, Оденсе, Дани — 4 август 1875, Копенгаген) — датчан сирӹзӹ дӓ поэт.
Лыдаш.
https://web.archive.org/web/20110718132400/http://mariuver.info/mari/news/culture/2005/11/01.htm
Лафонтен, Жан де

Жан де Лафонте́н (; 8 июль 1621, Шато-Тьерри — 13 апрель 1695, Париж) — кымдан пӓлӹмӹ басньывлӓм сирӹшӹ француз сирӹзӹ.
Ӱнгӹ

Ӱнгӹ () — тымана йиш группыш пырышы хир кек.
Характеристикыжы.
Тыманавлӓ лошты сек коговлӓ гӹц иктыжӹ. Латинлӓ ти лӹмӹм "тыманавлӓн тыманашты" манын сӓрӓш лиэш. Шылдыр шӓрӓлтӹшӹжӹ 2 м дӓ нелӹцшӹ 4 м якте шоэш. Ӱнгӹм пӓлӓш нелӹ агыл, тӹдӹн вуйжы пын пӹлӹшӓн ылеш. Чонгештӹмӹжӹ годым шылдырвлӓжӹ юкымат ак лыкеп.
Ӱэ

Ӱэ () - Мары Элышты шӹренок вӓшлиӓлтшӹ пушӓнгӹ. Иквӓреш шукын кушшы ӱэм "ӱэлӓ" маныт. Ӱэ вӹдӓнрӓк дӓ лывргы вӓрӹм ярата.
Вимгӹ

Вимгӹ - нерв шӹртӹ, нейрон, вимгӹ системӹн функционируйышы иктӹжӹ.
Галкин, Иван Степанович

Иван Степанович Галкин - лӹмлӹ мары йӹлмӹ шӹмлӹзӹ, филологи шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы, профессор.
=Биографижӹ=
И. С. Галкин 16 сентябрьын 1930 У Ронгы кымдемӹн Рошня солаэш шачын. Ронгы кӹдӓлӓш школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Петроской университетӹштӹ финн-угр филологим тыменьӹн, кыдым пӹтӓрӹмӹкӹ Тарту университетӹн аспиратурышкыжы ванжен. 1956-шы и годшен МарНИИ-штӹ йӹлмӹ секторышты пӓшӓлен. Шукы жеп ти институтын директоржы ылын. 1972-шы ин Мары кугижӓнӹш университетӹм пачмыкы, тӹштӹ мары филологи кафедрын пӹтӓриш вуйлатышыжы ылын. 1991-шӹ ин доктор пӓшӓжӹм ӹшӹклен.
Абажйӓр

Абажйӓр - Вӹтлӓ дон Ӹрде йогывлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 13,7 га нӓлеш. Йӓрӹн этимологижӹ Абаша пуэргӹ лӹм дӓ йӓр шамак доно кӹлдӓлтӹн.
Арде (ӓнгӹр)

Арде - изи ӓнгӹр. Мадар йӓр гӹц йоген лӓктеш дӓ Йылышкы ушна. Ти ӓнгӹр лишнӹ техень солавлӓ вӓрлӓнӓт: Арде, Ардедӹр, Ардеымбал, Кырыктӹр. Ик вӓре Арде ӓнгӹр кымдан шӓрлен кеӓ, йӓр гань лин колта. Ти вӓрӹм Арде йӓр маныт. Этимологижӹ доно ти топоним пермь йӹлмӹштӹш "ардо" (лукӓ, купышты ылшы йӓр, тӓвӹ) лӹм доно кӹлдӓлӹнт. (К. Юадаров?)
Вергезӓ

Вергезӓ - Ӹрде (Рӹде) ӓнгӹрӹн шалахай укш-ӓнгӹржӹ. Кытшы ... уштыш.
Вӹргӹзю

Вӹргӹзю - кок Вӹргӹзю улы. Коктыге укш-ӓнгӹрӹн лӹмӹштӹм анжыкта. Иктӹжӹ - Ӹрде (Рӹде) ӓнгӹрӹн вургымла укш-ангӹрӹн, весӹжӹ Арде ӓнгӹрӹн вургымла укш-ӓнгӹржӹм. Этимологижӹ доно пермь йӹлмӹшвлӓштӹш "вӧркась" (сырмы) дӓ "ю" (йогы) шамаквлӓ доно кӹлдӓлтӹн. Тенгежӹ ти шамак "сырмын ӓнгӹржӹм" анжыкта.
Икшӓ

Икшӓ - Вӹтлӓ йогын шалахай укш-ӓнгӹржӹ. Тенгеок эче Йӱрнӹ кымдемӹштӹ Икшӓ йӓр улы. Рушынвлӓ ти топонимӹм Икша маныт. Икша лӹм доно чӹдӹ агыл вӓр улы. Иктӹжӹ нӹнӹ логӹц - Москва областьышты Икша хала сӹнӓн кого сола. Ти шамак этимиологижӹ доно "иксӓ" шамак доно кӹлдӓлтӹн.
Пӓрдӓш

 
Пӓрдӓш - () — карп йишвлӓн группыш пырышы кол. Кытшы 70 см, нелӹцшӹ 2-3 кг якте шоэш. Кынамжы тидӹ гӹцӓт когораквлӓ вӓшлиӓлтӹт. Мары Элышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кол. Европышты ти колым сукӓн колеш шотлат.
Яйцов, Арсений Арсеньевич

Арсений Яйцов - Мары Элын лӹмлӹ дӓ кырык марынвлӓн яратымы гармонистӹштӹ. 25 апрельӹн 1954 ин Йынгы Парнингӓштӹ шачын. Йошкар Олашты И. С. Палантай лӹмӓн музыкы училищӹм пӹтӓрен. Цикмӓштӹ ӹлӓ.
Тарьянов, Иван Иванович (Горный)

Иван Горный - кырык марла сирӹшӹ поэт. 23 февральын 1933 ин Усола вел Алыктӹр солаэш шачын. Шукыжымок поэзим сирен, тидӹ гӹц пасна проза пӓшӓвлӓжӓт улы.
Исусын ӹлӹмӓшӹжӹ (книгӓ)

Исусын ӹлӹмӓшӹжӹ — Библийым сӓрӹшӹ институт, 1994 и. Стокгольм-Хельсинки. Финляндиштӹ лыкмы. Тетявлӓлӓн Исус гишӓн кӹтӹк шайыштмашвлӓ.
Кым шошым (книгӓ)

Кым шошым. Лыдыш книгӓ. Авторжы Николай Петрович Егоров. Йошкар Ола, 1997 и. Кӹдӓлӓш школышты тыменьшӹвлӓлӓн лыдышвлӓ. Тиштӹ тенгеок мырывлӓ дон поэмывлӓм лыдаш лиэш.
Комиссар (книгӓ)

Комиссар. Никандр Ильяковын тетявлӓлӓн сирӹмӹ книгӓжӹ. 1991 ин Йошкар Олашты лыкмы. Книгӓштӹ шукы цӹреӓн цевер иллюстрацивлӓ.
Лапатаэм - шачмы вӓрем (книгӓ)

Лапатаэм - шачмы вӓрем. Мария Илдушкинан книгӓжӹ. 2001 ин Йошкар-Олашты лӓктӹн. Книгӓштӹ шукыжымок тетя годшаш ма-шон лиӓлтмӓшвлӓ гишӓн яжон дӓ интерес доно сирӓлтеш.
Актаюж церкӹ

Актаюж церкӹ. Кӹлемар кымдемӹн Актаюж солаштыш церкӹ. 1900 ин пачмы. Свӓшеньӹкшӹ И. А. Анисимов, псалмвлӓм мырышыжы Ф. И. Брагин ылын.
Картук церкӹ

Картук церкӹ. Картук солашты церкӹм 1880 ин пачмы. Пӹтӓриш свӓшеньӹкшӹ В. М. Сретенский, псалмвлӓм мырышыжы П. А. Казыльский ылын. (Кынам пыдыртымы?)
Акайсола церкӹ

Акайсола церкӹ. Акайсолашты церкӹм 1900 ин пачмы. Пӹтӓриш свӓшеньӹкшӹ И. Г. Стратилатов, псалмвлӓм мырышыжы П. А. Ванаг ылын.
Атласкин, Македон Семёнович

Македон Атласкин - мары мырывлӓлӓн викӹм пушы композитор. 7 июльын Йӓкӹныр солашты шачын. Пистерлӓ школым дӓ И. С. Палантай лӹмӓн музыка училищӹм тымень пӹтӓрен. Тӹдӹ техень мырывлӓлӓн викӹм пуэн: "Лӓктӹн кешӹц", "Вычымаш", "Изи шӹжвӹк", "Жемчуг", "БАМ гӹц сирмӓш", "Шӹжвӹк", "Пеледӹш жеп", "Йӹрӹ, шаным, йӹрӹ со", "Танцует сагаэм" дӓ молат.
Смирнов, Николай Алексеевич

Миколай Смирнов - сем мастар. 28 майын 1963 ин Шактенваж солашты шачын. Кожваж школ дон Йошкар-Олаштыш культпросвет училищӹм тымень пӹтӓрен. Цикмӓштӹш талантан тетявлӓн школ-интернатын директоржы ылын. Кӹзӹт Йошкар-Олашты Президентӹн школ-интернатын директоржы. Мырвлӓм сирӓ дӓ нӹнӹм халык лошты "Шактенваж" ансамль доно шӓрӓ.
Толстова, Татьяна Константиновна

Татьяна Толстова - мары сем мастар. 20 февральын 1959 ин Кӹлемар кымдемӹн Вӹтлӓмары солашты шачын. Йошкар-Олашты И. С. Палантай лӹмӓн училищӹм пӹтӓрен.
Миронов, Алексей Иванович

Алексей Миронов - мары сем мастар. 22 ноябрьын 1965 ин Арде вел Кускансолашты шачын. Шукы мары мырылан викӹм пуэн.
Бенетице

Бенетице "(чехлӓ Benetice)" сола Чехиштӹ Светла-над-Сазавоу хала сага Высочина кымдемӹштӹ вӓрлӓнӓ. Бенетицештӹ 30 эдем нӓрӹ ӹлӓ. 1980-шы ин сола Светла-над-Сазавоу хала доно ушнен. Ти солам 2005 и годшен Сола Согонь вуйлата. Бенетице сола гӹц Липнице кӓрмӓн монгырышкыла пиш косир дӓ цевер ландшафт пачылтеш.
Кечӹ ӱжеш (книгӓ)

Кечӹ ӱжеш. 1988 ин Йошкар-Олашты "Мары книгӓ лыкмашты" лыкмы книгӓ. Тӹшкӹ повестьвлӓм, шайыштмашвлӓм, поэмывлӓ дон лыдышвлӓм пыртымы. Книгӓштӹ техень авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹм лыдаш лиэш: Геннадий Матюковский, Аркадий Канюшков, Евграф Поствайкин, Виталий Ерошкин, Виталий Петухов да Геннадий Харитонов.
Йӹнгӹл юкан шӱмем (книгӓ)

Йӹнгӹл юкан шӱмем - поэт Владислав Самойловын остатка лыдыш книгӓжӹ. Йошкар-Ола, 2007 и. Ти книгӓштӹш лыдышвлӓ ложы гӹц таманярыжым сӓрӹзӹ Юлия Куприна дон Вилле Роппонен финн йӹлмӹш сӓренӹт.
Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ (книгӓ)

Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ - тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ швед ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ Астрид Линдгренӹн книгӓжӹ, кышкы Ваштарсир солаштыш Эмиль гишӓн шайыштшы кокшы книгӓ. Пӹтӓриш книгӓ Ваштарсир Эмиль лӹм доно лӓктӹн. Цикмӓ, Сарта книгӓ лыкмаш. Кырык марлашкы Валерий Аликов сӓрен.
Шим шӹнгӓлык лӹвӓлнӹ (книгӓ)

Шим шӹнгӓлык лӹвӓлнӹ - сирӹзӹ-прозаик Михаил Кудряшовын книгӓжӹ. Йошкар-Ола, Мары книгӓ лыкмаш, 2009 и. Ти книгӓшкӹ "Шим шӹнгӓлык лӹвӓлнӹ" дон "Сирмӓш поран" повестьым дӓ 17 шайыштмашым пыртымы.
Тбилиси

Тбили́си (груз. თბილისი, кырык марлашкы сӓрӓш гӹнь, ти лӹм «ливӹ вӹдкӹл» лиэш) — Грузин вуйхалажы. Мтквари йогын (Кура) сирӹштӹ шыпшылт вазын. Халашты 1213 000 эдем ӹлӓ. (2005 и).
Санкт-Петербург

Санкт-Петербург, хала Руш Федерациштӹ. 5 400 000 нӓрӹ ӹлӹзӹ (2002 и). Руш историографи семынь халалан негӹцӹм 1703 ин Роднӓ Петӹр Кугижӓ пиштен. Тӹ годымок вес фактвлӓ семӹнь, хала вӓрӹштӹ Швеци кугижӓ кымдемӹш пырышы финн коллоэцвлӓн ӹлем ылын, кыды Морен (Заячий ошмаотышты) вӓрлӓнен.
Тыргыж жеп (книгӓ)

Тыргыж жеп ― А. М. Канюшковын лыдыш книгӓжӹ. Йошкар Олашты 2006 ин лӓктӹн.
Мордови Республика

Мордови Республика, "Мордови" — Россий Федераци кӧргӹштӹ ылшы Республика, Россий Федерацин субъектшӹ, Йыл федерал йӹрвелӹшкӹ пыра. Республикым ӹштӹмӹ кечӹ: 10-шы январь 1930-шы и. Вуйхалажы – Саранск. Пӹсмӓнвлӓжӹм йыдвелнӹ Угарман область, йыдвел-ирвелнӹ Суасламары Республика, ирвелнӹ Ульяновск область, кечӹвӓлвелнӹ Пенза область дӓ вадывелнӹ Рязань область доно кыча. 
Вӓрлӓнӹмӓшӹжӹ, географижӹ.
Ирвел-Европын тӧр вӓрӹн ирвелнӹжӹ вӓрлӓнӓ. Вадывел лаштыкшы Ока-Донын тӧр вӓрӹштӹжӹ, покшал дон ирвел районжы Йыл лишнӹш Кӱкшикӓштӹжӹ шыпшылт вазыныт. Республикын сек кӱшӹл варжӹ - 324 м тангыж гӹц кӱшнӹрӓк. Мордовиштӹ 114 йогы йога. Мокша дон Шур нӹнӹ логӹц сек коговлӓ ылыт. Республикышты 500 йӓр нарӹ улы. Нӹнӹ логӹц Инерка дон Татарка сек коговлӓ.
Климат.
Континент кӧргӹштӹш климат, январьын кӹдӓлӓш температурыжы −11 °C, июльын +19 °C. Иӓш юр дон лым ≈450-500 мм.
Истори.
16-шы июльын 1928-шӹ ин Мордови йӹрвелӹм ӹштӹмӹ, кыдым 10-шы январьын 1930-шы ин Мордовин Автономи областьыш сӓртӹмӹ. 20-шы декабрьын 1934-шӹ ин Мордови АССР-ым ӹштӹмӹ, 1991-шӹ и годшен Мордови ССР, 1993-шӹ и гӹц тӹдӹ — Мордови Республика лӹмӹм намалеш.
Ӹлӹзӹ шот, халыквлӓ.
2002-шы ин эрзавлӓ дон мокшавлӓн шот 283 861 (31,9 %), рушынвлӓн - 540 717 (60,8 %), тадарвлӓн - 46 261 (5,2 %), украинвлӓн - 4 801 (0,5 %), молывлӓн -13 126 (1,5 %) ылын.
Халазывлӓн шот: 60,3 % (2009) (59,2 % — 2006, 58,9 % — 2005).
Муса Джалиль

Муса Джалиль (тадарла: "Муса Җәлил, Musa Cəlil, موسا ﺟﮫليل‎") — лачокла лӹмжӹ Муса Мустафович Залилов (тат.: "Муса Мостафа улы Җәлилев, Musa Mostafa ulı Cəlilev"; 2 (15) февраль 1906, Мустафино, кӹзӹт Оренбург область — 25 август 1944, Берлин) — тадар совет поэт, Совет Ушемӹн геройжы (1956).
Мухин, Николай Семёнович

Мухин Николай Семёнович (25.11.1890—11.11.1937) — алык мары поэт. Поэтӹн ”Мары халык, понгыжалт!” лыдышыштыжы лыдына:
&lt;poem&gt;
Шӱм-кылетым, йылметым
Саклен тылат пӱрышет.
Нӧлтал, марий, чонетым,
Илышаш уло ош кечет.
Кынел, кынел, ош марий,
Шордо гане куштылем!
Чонет улы, йылдырий,
”Теве мыйын,- ман,- корнем”.
&lt;/poem&gt;
Мӱллер, Герта

Ге́рта Мӱллер (, 17 август 1953, Ницкидорф (Nitzkydorf), Банат, Румыни) — немӹц сирӹзӹ, ушемкымдем йенг. Сӹлнӹшаян Нобель премин сирӹзӹ лауреат, премим пумы годым тӹдӹ гишӓн тенге келесӹмӹ: «поэзиштӹжӹ концентраци доно, прозыштыжы шӱмжӹ вашт мерцен ӹлӹшӹвлӓ гишӓн сирӓ».
Немӹцсола

Немӹцсола — Ӓкцӓн ӓнгӹр карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Виловат якте 5 уштыш. 2001-шӹ ин солашты 106 эдем ӹлен. Солашты поэтвлӓ Леонид Калинов дон Ипполит Лобанов, Йошкар Олан тӹнг архитекторжы Вениамин Мамуткин шачыныт.
Никольский, Николай Васильевич

Никольский Николай Васильевич (1878—1961) — Историк, этнограф, истори шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы, профессор.
Лужавуй Акпарс гишӓн сирен.
Носола

Носола — Мары Эл Республикин Кырык мары кымдемин урвуйхалажы.
Нужанал

Нужанал — Йоласал сола кӓнгӓшыш пыра. Йоласал якте 5 уштыш.
Историжӹ.
Нужанал цепошка мастарвлӓ.
Тошты марын кудыло пӓшӓжым куштылгемдӓш манын, ма-шон …-влӓм кӹртни гӹц йӓмдӹлен.
1696-шы ин Кугижӓ указым лыктын: нимат кӹртни гӹц йӓмдылӓш ак яры, айыртемӹнок изи халыквлӓн мастарлыкышты пӹслӓнӓш тӹнгӓлеш.
19-шӹ курымын кокшы пелӹнжӹ промысел семӹн6 ювелир хӓдӹрвлӓм мыштышы мастарвлӓ лӓктӹн миэнӹ. Айыртемӹнок мастарвлӓ цепошкавлӓм йӓмдӹленӹт.
Изи пробан Алпак манмы шим цепошкам ӹштӹмӓштӹ кычылтыныт, материаллан ши оксам шылатен, чыканленӹт. Цепошкавлӓм, кидшолвлӓм дӓ вес тӹрлӹ ювелирны хӓдӹрвлӓм Угарман йӓрмингӓштӹ выжаленӹт, тенгелӓ кырык марын мастарвлӓн кидпӓшӓштӹ Кавказ якте шӓрлен.
Кырык марынвлӓ ши ювелир хӓдӹрвлӓм пиш ӓклӓт дӓ шукынжынок шӱндӹк пындашышты реликви семӹн6 урдат.
Нырйӓл

Нырйӓл — Кого Йынгы ӓнгӹрӹн шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓнсола якте 7 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 146 эдем ӹлен. Нырйӓлӹштӹ шӹмлӹзӹ Сергей Гаврилович Эпин (1886—1937) шачын. Ти солашты Мары Элын пӹтӓриш президентжӹ Владислав Максимович Зотин ӹлӓ.
Оврашныр

Оврашныр () — Шур монгырыштыш сола, Ӓвӓсир сола якте 5 уштыш. Солам 1920-шы ивлӓн Йоласал лишнӹш солавла гӹц толшы фамилиӓн хресаньвлӓ ӹштенӹт. Шур поселенин покшалжы - Макарсир якте 14 уштыш. Оврашнырвлӓ Ӓвӓсирӹштӹш Шур школышты тыменьӹт дӓ тӹштӹш лапкавлӓш, почтыш каштыт. Солашты шукынжок пенсионер ылыт. Весӹвлӓжӹ фермер ылыт. 2001-шӹ ин солашты эдем ӹлен, нӹнӹ логӹц пуэргӹ дӓ ӹдӹрӓмӓш. Оврашнырышты кырык мары композитор Владислав Куприанов изижӹ годым ӹлен. Сола вуйышты Ӓвӓсирӹшкӹлӓ кемӹ корны вӹлны тошты кырык мары архитектура семӹнь чангымы кӹлӓт шӹнзӓлтӓ.
Озьорка вел солавлӓ

Озьорка вел солавлӓ — Озьорка сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Окасола

Окасола — Тышнал доны вӓрлӓнӹшӹ первишӹ сола, кыды гӹц 1950-шӹ ивлӓн вӓржӹ веле кодын. Ылӹзӹвлӓ тӹшец Поленгӓ солашкы ӹлӓш ванженӹт. Аказ лужавуйын мулӓндӹшкӹжӹ пырен. 1890-шы ин солашты 39 эдем ӹлен, 9 порт шӹнзен.
Октябрьский вел солавлӓ

Октябрьский вел солавлӓ — Октябрьский солар согоньыш пырышы солавлӓ.
Олмаву

Олмаву () — Роза йыхыш пырышы ӹлӹштӓшӹм вилӹшӹ пушангӹ дон тӹшкӓвлӓ. Олмавлӓ йӹргешкӹ ӓль кужикӓ-йӹргешкӹ форман шапы, шапикӓ-мӱӓкӓ дӓ мӱӓн лин кердӹт. Олмаву йыхыш цилӓжӹ 36 йиш пыра (1976 и), сек шӹренжок тоны куштымы ("Malus domestica") олмаву вӓшлиӓлтеш, кыдын сортвлӓжӹ мулӓндӹ вӹлнӹ сек шӹрен вӓшлиӓлтӹт, шамаклан китай олмаву ("Malus prunifolia") дон лап олмаву ("Malus pumila").
Олык Ипай

Олык Ипай (лачокла лӹмжӹ Ипатий Степанович Степанов, 24 март 1912, Тойметсола, Морко кымдем -1937) — алык мары поэт.
Мары литературын ярагата шӹдӹржӹ, кыце пӹсӹн пӹлгомышты кайын колтен, тенгеок пӹсӹн тӹдӹ йӧрен. Ти поэт мары поэзим модернизируен, лыдышвлӓн формышты дон ритмикыштым ваштлатен, тӹдӹ сонетвлӓм, триолетвлӓм, октавывлӓм, терцинывлӓм сирен. Литературыштыш процессвлӓм тӹдӹ яжон пӓлен, кыце руш тенгеок вадывел авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹмӓт лыдын. Модернист манын сирӹшӹм гӹнят, Олык Ипайын лыдышвлӓжӹ агитаци дӓ пропаганда шӱлӹшӓн ылыт, тидӹ гишӓн Рая Бартенсӓт ӹшке книгӓштӹжӹ пӓлдӹртӓ. Тӹ годымок, ти поэт мары халыкын историжӹмӓт келгӹн пӓлен дӓ ӹшке семӹньжӹ ынгылен, ”Пирӹ” дон ”Айдар” лӹмӓн кок поэмым сирен.
Олык Ипай ӹшке годшаш реаливлӓ гишӓн шӹренок сирен дӓ ”колхоз” тематика поэзиштӹжӹ кымда вӓрӹм йӓшнӓ, тӹ годымок ти тематика доно сирӹмӹ лыдышвлӓштӹжӹ критиквлӓ тӹдӹлӓн алтазыкымат и моныт. Шамаклан ик лыдыштыжы ныр гишӓн сирӹмӹжӹ годым, “шӹжӹ ныр охырын шалга” манын сирен. Тидӹм критиквлӓ муссируяш тӹнгӓлӹнӹт дӓ поэт йориок колхоз нырым охырым анжыкта манын, шӹдӹн сиренӹт.
Техеньӹрӓкок эче вес фактым моаш лиэш. Вес лыдышыштыжы поэт халык мырым кычылт, ”кечӹ лӓктӹ шӧртньӹ гань, той гань лиӓт, валышат” сирен. Критиквлӓ тидӹм поэт совет кӹлӹм ваштылеш дӓ Кого Революцин шӧртньӹ цӹрежӹм той цӹрешкӹ вашталтен манын сиренӹт.
Тенге Олык Ипайым 10-шы августын 1937-шы ин кычен кеӓт. Авторын 8 тетрадьшым дӓ 126 ӹлӹштӓшӓн машинкы доно пецӓтлӹмӹ текстшӹм конфискуят. Рая Бартенс Олык Ипайын ”Мланде пеледеш” поэма гӹц лаштыкым, ”Шӹжӹ тӱс”, ”Тел”, ”И. Т. Трофимофлан”, ”Шӹжӹ кечӹн”, ”Ошвуйвеледӹшӹм тӹнь кӹрӹц…”, ”Мыры дон мырызы гишӓн” дӓ ”Поэт С. Г. Чавайнлан” лыдышвлӓжӹм сӓрен.
Мане, тӹ ивлӓ годшен 70 и утла эртен. Ти нӹл сирӹзӹн ӹлӹмӓш корныштым анжал, кӹзӹтшӹ сӹлнӹшая нырыштына пӓшӓлӹшӹвлӓ махань иктешлӹмӓшвлӓм ӹштен кердӹнӓ?
Седӹ, ти шотышты шукы йиш ядмаш дӓ анжалтыш лин кердеш, но мӹнь ӹшкежӹ гӹнь кок мӓгӓлӹм анзыкы лыкнем: вес эдем вӹкӹ мокшым йылатыде анжымашым дӓ туан сӹлнӹшаянам уэмдӓш, модернизируяш цацымашым.
Ӹнянӹмӹ шоэш, марынвлӓ изин-олен вес марынын иктӓ-махань кӱкшӹцӹшкӹ шомыжылан сусу лиӓш тымень шона, тӹдӹ иктӓ-кышкы шон гӹнь, тӹдӹн лӹвӓлнӹ кишӹ ковержым ял лӹвецӹнжӹ шыпшыл ана нӓл, шайыцын толын, тупышкыжы кӹзӹм ан шырал пу дӓ ӧрдӹштӹ лин, худа пи гань вӹкӹжӹ ана опты, анзылныжат, коктешлен, иронивлӓ доно ана попыл.
Шамак толшеш, мӹнь ӹшкежӹ журналист Айзенворт гань йӓл мам чиӓт дӓ мам качкыт, тидӹ паштек оролышы лимем ак шо. Эдемӹн техень качествыжы йӹрнӹктӓрӓ вӓк.
Тӹ годымок, Олык Ипай вӹкӹ ӹшке жепӹнжӹ ик семӹнь анжыделыт, тӹдӹм критикуенӹт гӹнят, тӹдӹн мары литературым уэмдӓш цацымыжы мӹлӓнем импонируя. Кӹзӹтшӹ жепӹн мары литературыштына шукырак модернист, шукырак сӓмӹрӹк лӹм лиэш ылгецӹ, кыце туан сӹлнӹшаяна ӹлӹж кеӓ ыльы!
Ондрин Валька

Ондрин Валька (лачокла лӹмжӹ Валентин Андреевич Афанасьев, 27 февраль 1954-шӹ и, Йынгы-Кушыргы) — 1971-шӹ ин Йоласал школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Ленинградыш кен, тӹштӹ техникеш тыменьӹн. Кӱшӹл пӓлӹмӓшӹн дипломым Волгоградыштыш юридический институтышты нӓлӹн. Йошкар Олашты ӹлӓ. 
Сирӓш 1970-шы ивлӓн тӹнгӓлӹн, лыдышвлӓ дон кӹтӹк прозым сирӓ. Пӓшӓвлӓжӹм «Йӓмдӹ ли», «Жерӓ», «Кугарня»,«Марий Эл», «Молодежный курьер» газетвлӓштӹ дӓ «У сем», «Пачемыш» дӓ «Ончыко» журналвлӓштӹ пецӓтлӹмӹ. Сек яжо лыдыш книгӓжӹ Шамак маналтеш (1996). Масакан «Икӓнӓ Опанас…» книгӓжӓт лыдшывлӓ лошты интересӹм понгыжтарен. Ондрин Валькан лыдышвлӓжӹм комилӓ, рушла дӓ финнлӓ сӓрӹмӹ.
Осипсола

Осипсола () — Аказын мулӓндӹштӹжӹ кишӹ сола, Виловат якте 1 уштыш. 2001-шы ин Осипсолашты 38 эдем ӹлен.
Осло

Осло — Норвегин вуйхалажы. Халашты 580 229 (2009) ӹлӹзӹ, нӹнӹ логӹц 25 % (139 878) вес сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы эмигрантвлӓ ылыт. Осло Норвегин политика, экономика дӓ культура покшалжы.