tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Пачдымывлӓ

Пачдымывлӓ тенгеок жававлӓ дон мынивлӓ () — нӹл яланвлӓн группыш пырышы тупӹрдӓн вӹдӹштӹ дӓ мӱлӓндӹштӹ ӹлӹшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 4 800 тӹрлӹ пачдымы мыни улы. 
Пачдымывлӓн сек изижӹн ("Brachycephalus didactylus, Eleutherodactylus iberia, Stumpffia pygmaea, Sechellophryne gardineri") кытышты 1 см, сек когожын ("Conraua goliath") кытышты 35–40 см якте шот.
Лӹмӹн этимологижӹ у латин «an-» (-дымы/-дӹмӹ) дон тошты грек «οὐρά» (пач) шамаквлӓ гӹц лин.
Тритон

Тритонвлӓ () — пачанвлӓн группыш лачокла саламандра йишвлӓн йыхыш пырышы вӹдӹштӹ дӓ мӱлӓндӹштӹ ӹлӹшӹ шӓкшӓльӹ гань мынивлӓ. Йыдпел Америкышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш.
Кырык тритонвлӓ

Кырык тритонвлӓ () — лачокла саламандра йишвлӓн йыхыш пырышы Ирвел Мӱлӓндӹ лоштыш тангыжыштыш Корсика дӓ Сардини ошмаотывлӓштӹ кырыквлӓн ӓнгӹрвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тритон (шӓкшӓльӹ гань мыни). Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кырык тритон улы. Кытшы 10–15 см якте шоэш.
Корсика тритон

Корсика тритон () — лачокла саламандра йишвлӓн йыхыш пырышы Францин Корсика ошмаотышты кырыквлӓн ӓнгӹрвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кырык тритон. Кытшы 10–13 см якте шоэш.
Сардини тритон

Сардини тритон () — лачокла саламандра йишвлӓн йыхыш пырышы Италин Сардини ошмаотышты кырыквлӓн ӓнгӹрвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кырык тритон. Кытшы 15 см якте шоэш.
Arthropoda

Ежӹнгӓн яланвлӓ () — Ecdysozoa группыш пырышы ялвлӓштӹ ежӹнгӓн икманяр кого, шукы изи тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 1 170 000 тӹрлӹ ежӹнгӓн ялан улы. 
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἄρθρον» (ежӹнг) дон «ποδός» (ял) шамаквлӓ гӹц лин.
Ӓнгӹремшӹ ганьывлӓ

Ӓнгӹремшӹ ганьывлӓ () — ӓнгӹремшӹвлӓ дон трилобитвлӓвлӓн (Arachnomorpha) группыш пырышы ежӹнгӓн ялан изи тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 100 000 тӹрлӹ ӓнгӹремшӹ гань ежӹнгӓн ялан улы. 
Ӓнгӹремшӹ ганьывлӓм (пыйивлӓ агыл) шӹмлӹшӹ зоологи – арахнологи.
Пыйи

Пыйивлӓ () — ӓнгӹремшӹ ганьывлӓн группыш пырышы ежӹнгӓн ялан изи тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 50 000 тӹрлӹ пыйи улы. Пыйивлӓн сек изивлӓн кытышты 0.08–1.00 мм, сек когожы 10–20 мм якте шот.
Пыйивлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – акарологи.
Мамык пыйи

Мамык пыйи ( ; алыкмарла "мамыкпудий") — акариформвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи пыйи. Мамык пыйивлӓн ӓвӓжӹ 0,4–0,6 мм, озыжы 0,3–0,45 мм якте шот.
Пи пыйи

Пи пыйи () — иксодвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Йыдпел Африкышты дӓ Покшал Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пи, ышкал, шарык, имни дӓ эдем пыйи. Пи пыйивлӓн ӓвӓжӹ 3.0–3.6 мм, озыжы 2.4–2.8 мм якте шот.
Тайга пыйи

Тайга пыйи () — иксодвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Йыдпел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шарык, ышкал, имни, пи дӓ эдем пыйи. Тайга пыйивлӓн ӓвӓжӹ 3.0–3.6 мм якте шот.
Шим ялан пыйи

Шим ялан пыйи () — иксодвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ пучы пыйи. Кытшы 3 мм якте шоэш.
Шӱлӹ пыйи

Шӱлӹ пыйи () — иксодвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Йыдпел Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӱлӹ, лый, каляиӓш, шимпач дӓ рӹвӹж пыйи. Кытшы 3,5–4,5 мм якте шоэш.
Еврази шӱлӹвлӓ

Еврази шӱлӹвлӓ () — шӱлӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ шӱлӹ улы. Кытшы 14–30 см, нелӹцшӹ 0,4–1,1 г якте шоэш.
Вадывел Европа шӱлӹ

Вадывел Европа шӱлӹ () — Еврази шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы Вадывел дӓ Йыдпел Европышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓн. Кытшы 20–30 см, пачыжы 3 см, нелӹцшӹ 700–800 г якте шоэш.
Шӱлӹ

Шӱлӹ тенгеок Ирвел Европа шӱлӹ ( ; алыкмарла "шоҥшо") — Еврази шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы Ирвел Европышты дӓ Мары Элышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓн. Кытшы 17–28 см якте шоэш.
Изи Ази шӱлӹ

Изи Ази шӱлӹ () — Еврази шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы Изи Ази (Турци) дон Кавказ ( Грузи, Армени, Азербайджан), Иран, Сири дӓ Израиль мӱлӓндӹвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓн. Кытшы 22–30 3 см, нелӹцшӹ 1000 г якте шоэш.
Амур шӱлӹ

Амур шӱлӹ () — Еврази шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы Россий (Амур дӓ Приморье крайвлӓ), Китай (Маньчжури) дӓ Корейӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓн. Кытшы 18–26 см, пачыжы 16–28 мм, нелӹцшӹ 600–1000 г якте шоэш.
Шӱлӹвлӓ

Шӱлӹ ганьывлӓ дон шӱлӹ йишвлӓ ( дон Erinaceidae) — Laurasiatheria йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 43 тӹрлӹ шӱлӹ улы. 
Шӱлӹ ганьывлӓн сек изижӹн ("Hylomys suillus") кытышты 10–15 см, нелӹцшӹ 40-60 г, сек когожын ("Echinosorex gymnura") кытышты 26–45 см, нелӹцшӹ 1-1.4 кг якте лин кердеш.
Цымыни ганьывлӓ

Цымыни ганьывлӓ () — Laurasiatheria йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӹл, капшангы качшы изи йыд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 476 тӹрлӹ цымыни гань йӓн улы. 
Цымыни ганьывлӓн сек изижӹн ("Suncus etruscus") кытышты 3.5 см, нелӹцшӹ 2 г, сек когожын ("Solenodon cubanus") кытышты 32 см, нелӹцшӹ 1 кг якте лин кердеш.
Цымыни

Цымыни йишвлӓ ( ; алыкмарла "чывыни") — цымыни ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӹл, капшангы качшы изи йыд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 385 тӹрлӹ цымыни улы. 
Цымынивлӓн сек изижӹн ("Suncus etruscus") кытышты 3.5 см, нелӹцшӹ 2 г, сек когожын ("Suncus murinus") кытышты 15 см, нелӹцшӹ 100 г якте лин кердеш.
Вӹдкаля

Вӹдкаля ( ; алыкмарла "вӱдколя") — цымыни йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ выд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 3 вӹдкаля цымыни улы. Кытшы 7–10 см, пачыжы 4,5–8 см, нелӹцшӹ 12–18 г якте шоэш.
Шӱлӹ-кол

Шӱлӹ-кол йишвлӓ () — Tetraodontiformes группыш пырышы тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӱлӹ гань тангыж колвлӓ. Цилӓжӹ 20 тӹрлӹ шӱлӹ-кол улы. 
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «di-» (кокты) дон «odont-» (пӱ) шамаквлӓ гӹц лин.
Шукы яланвлӓ

 
Шукы яланвлӓ ( ) — ежӹнгӓн яланвлӓн йыхыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 13 000 тӹрлӹ шукы ялан улы. Шукы яланвлӓн сек изижӹ 2 мм, сек когожы 35 см якте шот.
Рӓк ганьывлӓ

 
Рӓк ганьывлӓ ( ) — ежӹнгӓн яланвлӓн йыхыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы вӹдӹштӹ (южгынам мӱлӓндӹштӹ) вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 67 000 тӹрлӹ рӓк улы. Шукы яланвлӓн сек изижӹ ("Stygotantulus stocki") 0.1 мм, сек когожын ("Macrocheira kaempferi") кытышты 3.8 м, нелӹцшӹ 20 кг якте лин кердеш.
Рӓк ганьывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – карцинологи.
Шапыгапшангы ганьывлӓ

 
Шапыгапшангы ганьывлӓ ( ) — ежӹнгӓн яланвлӓн йыхыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы вӹдӹштӹ дон мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 10 000 тӹрлӹ шапыгапшангы (цӓрӓгапшангы ӓль мокрицӓ) гань йӓн улы. Шапыгапшангы ганьывлӓн сек изижӹ 0,6 см, сек когожын ("Bathynomus giganteus") кытышты 45 см, нелӹцшӹ 1,7 кг якте лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἴσος» (тӧр) дон «πούς» (ял) шамаквлӓ гӹц лин.
Ыжар капшангы

Ыжар капшангы ( ; алыкмарла "ужаргопшаҥге") — Scarabaeidae йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Кытшы 14–20 мм лин кердеш.
Тылшукш

Тылшукш тенгеок калядыл ( ; алыкмарла "тулшукш, колятул, понаран шукш") — Lampyridae йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Кытшы 10–12 мм лин кердеш.
Шуран капшангы

Шуран капшангы ( ; алыкмарла "тӱканкопшаҥге") — Scarabaeidae йыхыш пырышы Палеарктика регионвлӓштӹ (Европа Йыдпел Африка дӓ Ази) вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Кытшы 20–40 мм лин кердеш, шӹренжок 47 мм якте веле.
Колорадо капшангы

Колорадо капшангы () — Chrysomelidae йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тури качшы капшангы. Кытшы 7–10 мм лин кердеш, шӹренжок 15 мм якте веле. 
Лӹмжӹм АУШ штатшы Колорадо лӹмеш пумы.
Адмирал (лӹпӹ)

Адмирал () — Nymphalidae йыхыш пырышы Йыдпел Африкышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лӹпӹ. Шылдыржы 45–50 мм, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 50–65 мм якте шоэш. Адмирал лӹпӹвлӓ 1 и нӓрӹ ӹлӓт.
Ази шуран капшангы

Ази шуран капшангы () — Scarabaeidae йыхыш пырышы Азиштӹ (Бангладеш, Камбоджа, Китай, Индонези, Лаос, Малайзи, Мьянма, Пакистан, Филиппинвлӓ, Шри-Ланка]], Тайвань]], Таиланд]] дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ кого капшангы. Кытшы 30–50 мм лин кердеш.
Япони шуран капшангы

Япони шуран капшангы () — Scarabaeidae йыхыш пырышы Азиштӹ (Ирвел Китай, Корей, Япони, Филиппинвлӓ) вӓшлиӓлтшӹ кого капшангы. Озыжы 82 мм, ӓвӓжӹ 39–47 мм якте шот.
Австрали шуран капшангы

Австрали шуран капшангы () — Scarabaeidae йыхыш пырышы Бисмарк архипелаг дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шим капшангы. Кытшы 35–60 мм лин кердеш.
Атлас капшангы

Атлас капшангы () — Scarabaeidae йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Малайзиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шуран капшангы. Кытшы 40–110 мм лин кердеш.
Слон капшангы

Слон капшангы () — Scarabaeidae йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Мексикышты, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого шуран капшангы. Кытшы 7–12 см лин кердеш.
Геркулес капшангы

Геркулес капшангы () — Scarabaeidae йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Мексикышты, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты дон Изи Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шуран капшангы. Озыжы 171 мм, ӓвӓжӹ 80 мм якте шот. Озыжын кытышты шӹренжок 125–145 мм якте веле. 
Туан вел: Мартиника дӓ Изи Антил ошмаотывлӓ.
Озыжы: 50~100 мм; ӓвӓжӹ: 45~55 мм.
Туан вел: Венесуэла
Озыжы: 55~155 мм; ӓвӓжӹ: 45~75 мм.
Туан вел: Колумби, Перу, Эквадор, Венесуэла
Озыжы: 55~165 мм; ӓвӓжӹ: 50~80 мм.
Туан вел: Гваделупа, Доминика Республика
Озыжы: 45~171 (max : 178 мм?); ӓвӓжӹ: 50~80 мм
Туан вел: вадывел Венесуэла, покшал Колумби, покшал Эквадор, Перу, йыдпел Боливи
Озыжы: 55~160 мм; ӓвӓжӹ: 50~80 мм.
Туан вел: Боливи
Озыжы: 55~140 мм; ӓвӓжӹ: 50~75 мм.
Туан вел: Колумби, Эквадор, Панама
Озыжы: 55~145 мм; ӓвӓжӹ: 50~80 мм.
Туан вел: Бразили
Озыжы: 55~140 мм; ӓвӓжӹ: 50~70 мм.
Туан вел: Сент-Люси
Озыжы: 50~110 мм; ӓвӓжӹ: 50~65 мм.
Туан вел: Мексика, Белиз, Гондурас, Гватемала, Никарагуа, Коста-Рика, Панама
Озыжы: 55~150 мм; ӓвӓжӹ: 50~75 мм.
Туан вел: Бразили
Озыжы: 55~140 мм; ӓвӓжӹ: 50~75 мм.
Туан вел: Тринидад дӓ Тобаго
Озыжы: 55~140 мм; ӓвӓжӹ: 50~75 мм.
Туан вел: Мексика
Озыжы: 55~110 мм; ӓвӓжӹ: 50~65 мм.
Табак капшангы

Табак капшангы () — Anobiidae йыхыш пырышы пантропиквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ табак качшы изи капшангы. Кытшы 2–3 мм лин кердеш.
Тымана лӹпӹ

Тымана лӹпӹвлӓ () — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ лӹпӹвлӓ. Цилӓжӹ 35 000 тӹрлӹ тымана лӹпӹ улы. Лӹпӹвлӓн сек изижӹн шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 25–45 мм, сек когожы 80–130 мм якте шот.
Кавшта тымана лӹпӹ

Кавшта тымана лӹпӹ () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кавшта качшы изи лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 34–50 мм якте шоэш.
Тури тымана лӹпӹ

Тури тымана лӹпӹ () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тури качшы изи лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 28–45 мм якте шоэш.
Йӓктӹ тымана лӹпӹ

Йӓктӹ тымана лӹпӹ () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ миян йӓктӹ качшы изи лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 30–35 мм якте шоэш.
Фисташка тымана лӹпӹ

Фисташка тымана лӹпӹ () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионын тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ фисташка ("Pistacia lentiscus" дон "Pistacia terebinthus") качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 50–80 мм якте шоэш.
Луды пӹрцӹ тымана лӹпӹ

Луды пӹрцӹ тымана лӹпӹ () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ метелцӓ дӓ пӹсмӓн шуды качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 35–40 мм якте шоэш.
Лачокла пӹрцӹ тымана лӹпӹ

Лачокла пӹрцӹ тымана лӹпӹ () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓдӓнгӹ, ыржа, шож, шӹльӹ дӓ кукуруза качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 36–42 мм якте шоэш.
Азым лӹпӹ

Азым лӹпӹ ( ; алыкмарла "озым лыве") — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ сакырушман, кечӹвуй, кукуруза дӓ прос качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 32–42 мм якте шоэш.
Махаон

Махаон () — Papilionidae йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ, Йыдпел Африкышты дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ Зонтичные качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 65–86 (озы) 74–95 (ӓвӓ) мм якте шоэш. 
Качкышвлӓжӹ.
Махаонын лӹпӹшукшын качкышвлӓжӹ: палдыран ("Heraclium"), морко ("Daucus"), укроп ("Anethum"), петрушка ("Petroselinum"), шӹмӓвыч ("Angelica"), бутень ("Chaerophyllum"), горичник ("Peucedanum"), прангос ("Prangos"), фенхель ("Foeniculum"), порезник ("Libanotis"), гирча ("Selinum"), гирчовница ("Thyselium"), сельдерей ("Apium"), цӓнгӓвыч ("Carum"), бедренец ("Pimpinella"), резак ("Falcaria").
Танагра

Танагравлӓ ӓль танагра йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ яргата цӹреӓн изи мырышы кеквлӓ. 
Танагравлӓн сек изижӹн ("Conirostrum leucogenys") кытышты 9 см, нелӹцшӹ 7 г; сек когожын ("Conirostrum leucogenys") кытышты 28 см, нелӹцшӹ 76 г ("Sericossypha albocristata" 114 г); якте лин кердеш.
Ыжар логерӓн танагра

Ыжар логерӓн танагра () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Боливи, Эквадор дӓ Перу) вӓшлиӓлтшӹ танагра.
Ыжар вуян танагра

Ыжар вуян танагра () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Перу дӓ Аргентина) вӓшлиӓлтшӹ танагра. Кытшы 11,5–13 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 13.5 см якте шоэш.
Ыжар танагра

Ыжар танагра () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты (Коста-Рика, Панама, Эквадор, Боливи, Бразили дӓ Тринидад дӓ Тобаго) вӓшлиӓлтшӹ танагра. Кытшы 14 см, нелӹцшӹ 19.5 г якте шоэш.
Симсӹ дакнис

Симсӹ дакнис () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ дакнис. Кытшы 12.7 см, нелӹцшӹ 13 г якте шоэш.
Якшар калпакан танагра

Якшар калпакан танагра () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Изи Антил ошмаотывлӓштӹш Сент-Винсент дӓ Гренадинвлӓ ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ танагра. Кытшы 15 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 2 мыны якте лин кердеш.
Симсӹ калпакан танагра

Симсӹ калпакан танагра () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (ирвел Бразили, йыд-ирвел Аргентина дӓ ирвел Парагвай) вӓшлиӓлтшӹ танагра. Кытшы 13 см якте шоэш.
Дакнис

Дакнисвлӓ () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ яргата цӹреӓн изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ дакнис улы.
Кошыгек

Кошыгеквлӓ ӓль кошыгек йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ нӱшмӹ качшы изи мырышы кӹтӧ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 119 тӹрлӹ кошыгек улы. 
Кошыгеквлӓн сек изижӹ 8 см, сек когожы 24 см якте шот.
Орави йишвлӓ

Оравивлӓ ӓль орави йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ нӱшмӹ качшы изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 48 тӹрлӹ кошыгек улы. Кытшы 10–20 см лин кердеш.
Царамак йишвлӓ

Царамаквлӓ ӓль царамак йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Австралиштӹ, Африкышты дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы ("Oriolus") дӓ фрукт ("Sphecotheres") качшы ыжаралгы-сар цӹреӓн мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ царамак улы. Кытшы 10–20 см лин кердеш.
Лагы йишвлӓ

Лагывлӓ ӓль лагы йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӹл, капшангы дӓ фрукт качшы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ лагы улы. Лагывлӓн сек когожын ("Turdus fuscater") кытышты 33 см, нелӹцшӹ 178 г якте лин кердеш.
Фукси

Фукси () — войтун йишвлӓн йыхыш пырышы тропиквлӓ дон субтропиквлӓштӹ, Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты дон У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ декоративный пеледӹшӓн тӹшкӓ форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 110 тӹрлӹ фукси улы. 
Кӱкшӹцшӹ 0.2–4 м лин кердеш, шӹренжок ("Fuchsia excorticata") 12–15 м якте веле. 
Пеледӹшвлӓжӹ сергӓ форман, кок цӹрӓан ылыт, кытышты доно 4-5 см якте лин кердӹт. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц ботаник Леонарт Фукс (Leonhart Fuchs, 1501–1566) лӹмеш пумы.
Войтун йишвлӓ

Войтун йишвлӓ () — Миртоцветные йыхыш пырышы шуды, тӹшкӓ дӓ изи пушӓнгӹ форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 650 тӹрлӹ войтун улы.
Той кӹшкӹ

Той кӹшкӹ (; алыкмарла "тойгишке") — Colubridae йиш группыш пырышы Европышты дон вадывел Азиштӹ (Турци, Азербайджан, Армени дӓ Иран) вӓшлиӓлтшӹ эксӹкдӹмӹ кӹшкӹ. Кытшы 60–75 см лин кердеш, шӹренжок 83–92 см якте веле.
Шим кӹшкӹ

Шим кӹшкӹ (; алыкмарла "шемгишке") — шим кӹшкӹ йишвлӓн йиш группыш пырышы Европышты Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ эксӹкӹм кандышы кӹшкӹ. Кытшы 60–90 см, нелӹцшӹ 50–180 г якте лин кердеш.
Вӹд кымыжвуй

Вӹд кымыжвуй () — Colubridae йиш группыш кымыжвуй йыхыш пырышы кечӹвӓл Европышты дӓ вадывел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол дӓ пачдымывлӓ (жава, мыни дӓ ӱшвуй) качшы эксӹкдӹмӹ вӹд кӹшкӹ. Кытшы 1.0–1.3 см лин кердеш. Ӓвӓ вӹд кымыжвуйвла, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Кого вуян кымыжвуй

Кого вуян кымыжвуй () — Colubridae йиш группыш кымыжвуй йыхыш пырышы Турци, Грузи, Азербайджан дӓ Российиштӹ (Кавказиштӹ) вӓшлиӓлтшӹ тритон, пачдымывлӓ (жава, мыни дӓ ӱшвуй), кол дӓ каля качшы эксӹкдӹмӹ вӹд кӹшкӹ. Кытшы 90–120 см лин кердеш.
Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ

Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ
Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ () — тупӹрдӹ уке йӓнвлӓ.
Питон

Питон йишвлӓ () — Alethinophidia группыш пырышы Африкышты, кечӹвӓл дон кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 26 тӹрлӹ питон улы. 
Питонвлӓн сек изижӹн ("Antaresia perthensis") кытышты 70–90 см, сек когожы ("Python reticulatus") 6.95 м якте лин кердеш. 
Йыхвлӓжӹ.
"*) Номинальный лӹвӓл йишвлӓ хӓлӓ уке."&lt;br&gt;
T) Типовой йых.
Кого вӹд питон

Кого вӹд питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ йыд кӹшкӹ. Кытшы 5 м, нелӹцшӹ 22.5 кг якте лин кердеш.
Шӓргӓшӓн питон

Шӓргӓшӓн питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы Папуа — У Гвинейӹн Бисмарк Архипелагышты вӓшлиӓлтшӹ йыд кӹшкӹ. Кытшы 152–183 см якте лин кердеш.
Ош тӹрвӓн питон

Ош тӹрвӓн питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 213–300 см якте лин кердеш. 
Лӹмжӹм итальян естествоиспытатель дӓ орнитолог Луиджи Мария Д’Альбертис (Luigi D'Albertis, 1841 – 1901) лӹмеш пумы.
У Гвиней вӹд питон

У Гвиней вӹд питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 2,75 (озы) 2,8 (ӓвӓ) м якте лин кердеш, шӹренжок 3,3 м якте веле. 
Лӹмжӹм голландец коллектор K. W. J. Boelen лӹмеш пумы.
Ала питонвлӓ

Ала питонвлӓ () — питонвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ ала питон улы. Ала питонвлӓн сек изижӹ ("A. perthensis") 40 см, сек когожы ("A. maculosa") 100–140 см якте шот.
Чилдрен ала питон

Чилдрен ала питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 80–100 см якте шоэш. 
Лӹмжӹм британи химик, минералог дӓ зоолог Джон Джордж Чилдрен (John George Children, 1777 – 1852) лӹмеш пумы.
Ала питон

Ала питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 100–140 см якте шоэш.
Стимсон ала питон

Стимсон ала питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы вадывел дӓ покшал Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 70-80 см якте шоэш. 
Лӹмжӹм Британи музейӹн директоржӹ A. F. Stimson лӹмеш пумы.
Изи ала питон

Изи ала питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы вадывел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 40-70 см, нелӹцшӹ 210 г якте шоэш.
Кӹрӓн вӹд питон

Кӹрӓн вӹд питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 1.5–2 м лин кердеш, шӹренжок 3 м якте веле.
Шим вуян питонвлӓ

Шим вуян питонвлӓ () — питонвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ шим вуян питон улы. Кытшы 1.5–2 м якте шот.
Шим вуян питон

Шим вуян питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 1.5–2 м лин кердеш, шӹренжок 3.5 см якте веле.
Рамсей питон

Рамсей питон тенгеок вома () — питонвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд кӹшкӹ. Кытшы 1.5 м лин кердеш, шӹренжок 2,7 м якте веле. 
Лӹмжӹм австрали орнитолог Эдвард Пирсон Рамсей (Edward Pierson Ramsay, 1842 – 1916) лӹмеш пумы.
Morelia

Morelia () — питонвлӓн йыхыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 4–13 тӹрлӹ вӹд питон улы.
Вӹд питонвлӓ

Вӹд питонвлӓ () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) дӓ йыдпел дон вадывел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ вӹд питон улы. Кытшы 1.5–4 м якте шот.
Индонези вӹд питон

Индонези вӹд питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 1.5 м лин кердеш, шӹренжок 2,7 м якте веле. 
Лӹмжӹм немӹц натуралист дӓ зоолог Генрих Кристиан Маклот (Heinrich Christian Macklot, 1799 – 1832) лӹмеш пумы.
Ыжарикӓ вӹд питон

Ыжарикӓ вӹд питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 2 м лин кердеш, шӹренжок 4 м якте веле.
Ыжар питон

Ыжар питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 150–180 см якте лин кердеш, ӓвӓвлӓжӹ шӹренжок 200 см якте веле. Ӓвӓжӹн нелӹцшӹ 1600 г, шӹренжок 2200 г якте лин кердеш.
Покшал Ази кобра

Покшал Ази кобра () — аспидвлӓн йыхыш пырышы Покшал Азиштӹ (Туркменистан, Таджикистан, Узбекистан, Кыргызстан, Афганистан, Пакистан, йыд-ирвел Иран дӓ йыд-вадывел Инди) вӓшлиӓлтшӹ эксӹкӹм кандышы агрессивный кобра кӹшкӹ. Кытшы 1 м лин кердеш, шӹренжок 1.5 м якте веле.
Якшар кыткы

Якшар кыткы () — кыткывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты ӹлӹшӹ кыткы. Палеарктика регионышты шӹренок вӓшлиӓлтшӹ кыткы. Кытшы 5 мм якте шоэш.
Йӓнгӓр кыткы

Йӓнгӓр кыткы ( ; алыкмарла "яҥгаргутко") — — кыткывлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Сибирь якте йыдпел Азиштӹ ӹлӹшӹ кыткы. Кытшы 6–14 мм лин кердеш, шӹренжок 9–12 мм якте веле.
Шим кыткы

Шим кыткы ( ; алыкмарла "шемгутко") — — кыткывлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ ӹлӹшӹ кыткы. Кытшы 3–4,5 (пӓшӓзӹ), 4–5,5 (озы), 7,5–10 (ӓвӓ) мм якте веле. Шим кыткы ӓвӓвлӓ 15 и нӓрӹ ӹлӓт.
Лӧчкӓванды

Лӧчкӓванды () — лӧчкӓ йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ, Европышты, Йыдпел Африкышты дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ декоративный пеледӹшӓн тӹшкӓ форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 100–250 тӹрлӹ лӧчкӓ улы.
Питта йишвлӓ

Питта йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Австралиштӹ дӓ покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ, тупӹрдӹдӹмӹ качшы, яргата цӹреӓн, кӹтӹк пачан, мырышы кеквлӓ. 
Цилӓжӹ 34 тӹрлӹ питта улы. Питтавлӓн сек изижӹн (якшар вуян питта) кытышты 15 см, нелӹцшӹ 42 г; сек когожын (кого питта) кытышты 29 см, нелӹцшӹ 210 г якте лин кердеш.
Пӹлӹшӓн питта

Пӹлӹшӓн питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бангладеш, Вьетнам, Камбоджа, Китай, Лаос, Мьянма, Таиланд) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек.
Непал питта

Непал питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бангладеш, Бутан, Китай, Инди, Лаос, Мьянма, Непал, дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек. Кытшы 25 см якте шоэш.
Кӹрӓн вуян питта

Кӹрӓн вуян питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Китай, Лаос, Малайзи, Мьянма, Таиланд дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек.
Кого питта

Кого питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Мьянма, Таиланд, Малайзи, Бруней дӓ Индонези) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек. Кытшы 29 см якте шоэш.
Симсӹ питта

Симсӹ питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бангладеш, Бутан, Камбоджа, Китай, Инди, Лаос, Мьянма, Таиланд дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек.
Симсӹ пачан питта

Симсӹ пачан питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ (Ява дӓ Бали) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек. Кытшы 20–30 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3-4 мыны якте лин кердеш.
Лусон питта

Лусон питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Филиппинвлӓн Лусон ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек. Кытшы 21 см, нелӹцшӹ 116 г якте шоэш.
Якшар мӹшкӹрӓн питта

Якшар мӹшкӹрӓн питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓ, Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек.
Якшар вуян питта

Якшар вуян питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы Малайзи, Бруней дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек.
Шим калпакан питта

Шим калпакан питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Малайзин Борнео ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек. Кытшы 13–15.5 см, нелӹцшӹ 50–64 г якте шоэш.
Шим вуян питта

Якшар вуян питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, капшангы шукш качшы, мырышы кек. Кытшы 16–19 см, нелӹцшӹ 42–70 г якте шоэш.
Симсӹ мӹшкӹрӓн питта

Симсӹ мӹшкӹрӓн питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ (Минданао, Бохоль, Лейте) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек.
Симсӹ шылдыран питта

Симсӹ? шылдыран питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, капшангы шукш качшы, мырышы кек. Кытшы 15–20 см якте шоэш.
Африка питта

Африка питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы Африкыштыш вӓшлиӓлтшӹ, капшангы шукш качшы, мырышы кек. Кытшы 17–22 см, нелӹцшӹ 45–98 г якте шоэш.
Малуку питта

Малуку питта тенгеок изи симсӹ шылдыран питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел ‎‎дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бруней, Вьетнам, Гонконг, Инди, Индонези, Камбоджа, Китай, Лаос, Малайзи, Мьянма, Сингапур, Таиланд) ‎‎дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, капшангы шукш качшы, мырышы кек. Кытшы 18–20 см якте шоэш.
Кымданер йишвлӓ

Кымданер йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ, тупӹрдӹдӹмӹ ‎‎дӓ шӓкшӓльӹ качшы, цолга цӹреӓн, кымда нерӓн, мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ кымданер улы. Кытшы 14–28 см якте шоэш.
Африка ыжар кымданер

Африка ыжар кымданер тенгеок Грауер кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал Африкышты (Конго Демократи Республика дӓ Уганда) вӓшлиӓлтшӹ, мырышы кек. Кытшы 10–15,6 см якте шоэш. 
Лӹмжӹм немӹц зоолог Рудольф Грауэр (Rudolf Grauer, 1870–1927) лӹмеш пумы.
Луды онган кымданер

Луды онган кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бангладеш, Бутан, Камбоджа, Китай, Инди, Индонези, Лаос, Малайзи, Мьянма, Непал, Таиланд, and Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек. Кытшы 16–17 см, нелӹцшӹ 25–35 г якте шоэш.
Имӓн каваштанвлӓ

Имӓн каваштанвлӓ () — Deuterostomia группыш пырышы каваштывлӓштӹ имӓн тупӹрдӹдӹмӹ тангыж йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 6300–7000 тӹрлӹ имӓн каваштан улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἐχῖνος» (шӱлӹ) дон «δέρμα» (кавашты) шамаквлӓ гӹц лин.
Мызыргышывлӓ

Мызыргышывлӓ () — Tactopoda группыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы вӹдвлӓштӹ доно начкы мӱлӓндӹвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ, кӓндӓкшӹ ялан тупӹрдӹдӹмӹ изирӓк йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 1150 тӹрлӹ мызыргышы улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ латин «tardus» (олен) дон «gradus» (ашкыл) шамаквлӓ гӹц лин.
Тангыж шӹдӹр

Тангыж шӹдӹрвлӓ () — Asterozoa группыш пырышы имӓн каваштан тупӹрдӹдӹмӹ, шӹдӹр кӓпӓн, тангыж йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 1500–1600 тӹрлӹ тангыж шӹдӹр улы.
Тангыж шӱлӹ

Тангыж шӱлӹвлӓ () — Echinozoa группыш пырышы имӓн каваштан тупӹрдӹдӹмӹ шӱлӹ кӓпӓн тангыж йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 950 тӹрлӹ тангыж шӱлӹ улы.
Кужы пачан кымданер

Кужы пачан кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек. Кытшы 28 см, нелӹцшӹ 50–60 г якте шоэш. 
Лӹмжӹм шотланди 9-шӹ Дальхузи графжы Джордж Рамсейин (George Ramsay, 9th Earl of Dalhousie, 1786–1839) вӓтӹжӹн (Christina Broun, Графиня Далхаузи) лӹмеш пумы.
Висай кымданер

Висай кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓн Висай ошмаотывлӓштӹ (Самар, Лейте дӓ Бохоль) вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек. Кытшы 14,5–15 см, нелӹцшӹ 50–33,5–41,5 г якте шоэш.
Ява кымданер

Ява кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бруней, Камбоджа, Индонези, Лаос, Малайзи, Мьянма, Сингапур, Таиланд дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек.
Якшар мӹшкӹрӓн кымданер

Якшар мӹшкӹрӓн кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Борнео, Таиланд, Лаос, Dél-Вьетнам, Малайзи дӓ Суматра) вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек.
Кӹрӓн кымданер

Кӹрӓн кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бруней, Камбоджа, Индонези, Лаос, Малайзи, Мьянма, Сингапур, Таиланд дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек.
Изи ыжар кымданер

Изи ыжар кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Таиланд гӹц Малайзи, Борнео дӓ Суматра якте ) вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек. Кытшы 17–20 см якте шоэш.
Кого ыжар кымданер

Кого ыжар кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Борнео ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек. 
Лӹмжӹм британи шӹмлӹзӹ Джон Уайтхед (John Whitehead, 1860–1899) лӹмеш пумы.
Симсӹ мӹшкӹрӓн ыжар кымданер

Симсӹ мӹшкӹрӓн ыжар кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Борнео ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек. Кытшы 19–20 см, нелӹцшӹ 102–115 г якте шоэш. 
Лӹмжӹм британи зоолог дӓ этнограф Чарльз Хосе (Charles Hose, 1863–1929) лӹмеш пумы.
Африка кымданер

Африка кымданер тенгеок Грауер кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Африкышты (Ангола, Ботсвана, Камерун, Покшал Африка Республика, Конго Республика, Конго Демократи Республика, Кот-д’Ивуар, Габон, Гана, Кени, Либери, Малави, Мозамбик, Намиби, Нигери, Руанда, Сьерра-Леоне, Кечӹвӓлвел Африка Республика, Свазиленд, Танзани, Уганда, Замби, дӓ Зимбабве) вӓшлиӓлтшӹ, мырышы кек. Кытшы 12–14 см, нелӹцшӹ 20–31 г якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 2–3 мыны якте лин кердеш.
Амур тангыж шӹдӹр

Амур тангыж шӹдӹр () — тангыж шӹдӹрвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Китай, Корей, Россий дӓ Япони сирвлӓштӹ, южгынам Тасмани, кечӹвӓл Австрали, Аляска, Алеут ошмаотывлӓ, дӓ Европа дӓ Мэн сирвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж шӹдӹр. Диаметржӹ 30 см лин кердеш.
Имӓн корона (тангыж шӹдӹр)

Имӓн корона () — тангыж шӹдӹрвлӓн йыхыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж шӹдӹр. Диаметржӹ 50 см лин кердеш.
Ыжар тангыж шӱлӹ

Ыжар тангыж шӱлӹ () — тангыж шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Шӹпӓн дон йыдпел Атланти океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж шӱлӹ. Диаметржӹ 50 мм лин кердеш, шӹренжок 87 мм якте веле.
Луды тангыж шӱлӹ

Луды тангыж шӱлӹ () — тангыж шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Шӹпӓн океанышты, Охотск тангыж дон Япони тангыжвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж шӱлӹ. Диаметржӹ 30–35 мм лин кердеш.
Фиалкы цӹреӓн тангыж шӱлӹ

Фиалкы цӹреӓн тангыж шӱлӹ () — тангыж шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Шӹпӓн океанышты Йыдпел Америкышты Аляска гӹц Мексика якте вӓшлиӓлтшӹ сӹрт пеледӹш (фиалкы, фиалка) цӹреӓн тангыж шӱлӹ. Диаметржӹ 5–10 см лин кердеш. Фиалкы цӹреӓн тангыж шӱлӹвлӓ 70 и нӓрӹ ӹлӓт.
Якшар тангыж шӱлӹ

Якшар тангыж шӱлӹ () — тангыж шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Шӹпӓн океанышты Йыдпел Америкышты Аляска гӹц Мексика (Кӱшӹл Калифорни) якте вӓшлиӓлтшӹ якшар цӹреӓн тангыж шӱлӹ. Диаметржӹ шӹренжок 19 см якте веле. Имӓнвлӓн кытышты 8 см лин кердеш.
Антарктида тангыж шӱлӹ

Антарктида тангыж шӱлӹ () — тангыж шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы Антарктида сирвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ якшарикӓ дӓ ошалгы-якшар цӹреӓн тангыж шӱлӹ. Диаметржӹ шӹренжок 5 см якте шот.
Тангыж лили

Тангыж лиливлӓ () — Crinozoa группыш пырышы имӓн каваштан тупӹрдӹдӹмӹ лили кӓпӓн тангыж йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 620 тӹрлӹ тангыж лили улы.
Шӓргӓшӓн шукшвлӓ

Шӓргӓшӓн шукшвлӓ () — Lophotrochozoa группыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы вӹдвлӓштӹ доно начкы мӱлӓндӹвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓргӓш-шӓргӓш кӓпӓн тупӹрдӹдӹмӹ изирӓк йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 18 000 тӹрлӹ шӓргӓшӓн шукш (йӹл, цӹвӹтӓн) улы. 
Шӓргӓшӓн шукшвлӓн сек изижӹ ("Dinophilus gyrociliatus") 50 мкм, сек когожы ("Megascolides australis") 3 м якте шот.
Лӹмӹн этимологижӹ латин «anellus» (изи шӓргӓш) шамак гӹц лин.
Йӹл

Йӹлвлӓ () — шӓргӓшӓн шукшвлӓн группыш пырышы мӱлӓндӹвлӓштӹ (южгынам вӹдвлӓштӹ) вӓшлиӓлтшӹ тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 6000 (Мӱлӓндӹштӹ шӹренок 150) тӹрлӹ йӹл улы. 
Йӹлвлӓн сек изижӹ 10 мкм, сек когожы ("Megascolides australis") 3 м якте шот.
Цӹвӹтӓн

Цӹвӹтӓнвлӓ ( ; алыкмарла "чывытан-влак") — шӓргӓшӓн шукшвлӓн группыш пырышы йӓр-йогы дон тангыж вӹдвлӓштӹ дӓ мӱлӓндӹвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 700 тӹрлӹ цӹвӹтӓн улы: йӓр-йогы (510 йиш), тангыж (100 йиш), мӱлӓндӹ (90 йиш).
Имни цӹвӹтӓн

Имни цӹвӹтӓн () — цӹвӹтӓнвлӓн йыхыш пырышы цӹвӹтӓн. Кытшы 6–10 см лин кердеш.
Медицин цӹвӹтӓн

Медицин цӹвӹтӓн () — цӹвӹтӓнвлӓн йыхыш пырышы цӹвӹтӓн. Кытшы 15 см лин кердеш.
Ангола цӹгӓк

Ангола цӹгӓк () — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Африкышты (Ангола, Бурунди, Габон, Кени, Замби, Конго Демократи Республика, Малави, Намиби, Руанда, Танзани, Уганда) вӓшлиӓлтшӹ цӹгӓк.
Ош пачан цӹгӓк

Ош пачан цӹгӓк () — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Эфиопиштӹ вӓшлиӓлтшӹ цӹгӓк. Кытшы 13 см, нелӹцшӹ 11 г якте шоэш.
Симсӹ цӹгӓк

Симсӹ цӹгӓк () — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ цӹгӓк. Телӹм Уганда дӓ Кеништӹ эртӓрӓ. Кытшы 18–25 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3 мыны якте лин кердеш.
Ыжар вуян царамак

Ыжар вуян царамак () — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (Кени, Малави, Мозамбик дӓ Танзани) вӓшлиӓлтшӹ царамак.
Шим шылдыран царамак

Шим шылдыран царамак () — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (Ангола, Бенин, Габон, Гана, Гвиней, Гвиней-Бисау, Камерун, Кечӹвӓлвел Судан, Конго Демократи Республика, Конго Республика, Кот-д’Ивуар, Либери, Нигери, Покшал Африка Республика, Сьерра-Леоне, Того, Уганда дӓ Экваториаль Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ царамак.
Шим царамак

Шим царамак () — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы Борнео ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ царамак. 
Лӹмжӹм британи зоолог дӓ этнограф Чарльз Хосе (Charles Hose, 1863–1929) лӹмеш пумы.
Симсӹ шылдыран царамак

Симсӹ шылдыран царамак () — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (Ангола, Бенин, Габон, Гана, Гвиней, Гвиней-Бисау, Камерун, Кени, Конго Демократи Республика, Конго Республика, Кот-д’Ивуар, Либери, Нигери, Покшал Африка Республика, Судан, Сьерра-Леоне, Танзани, Того, Уганда дӓ Экваториаль Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ царамак.
Ош лепкӓн цӹгӓк

Ош лепкӓн цӹгӓк () — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы кек. Телӹм Кечӹвӓлвел Америкышты эртӓрӓ. Кытшы 130–150 мм, пачыжы 47–51 мм, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 340 мм, нелӹцшӹ 21 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 3–6 мыны якте лин кердеш.
Сола цӹгӓк

Сола цӹгӓк () — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы кек. Телӹм Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америка, Ази дӓ Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк эртӓрӓ. 
Кытшы 14,6–19,9 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 31,8–34,3 см, нелӹцшӹ 17–20 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 4–5 (южгынам 7) мыны якте лин кердеш.
Изи ляркӓ

Изи ляркӓ () — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ ляркӓ. Кытшы 12 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 2-6 мыны якте лин кердеш.
Шим вуян царамак

Шим вуян царамак () — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азин тропиквлӓштӹ Инди дон Шри-Ланка гӹц Индонези якте вӓшлиӓлтшӹ царамак. Пӹжӓшӹштӹ 2 мыны якте лин кердеш.
Сакыр шуды

Сакыр шуды (; алыкмарла "сакыршудо") — Poaceae йыхыш пырышы тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шукиӓш кушкыш. Туан мӱлӓндӹжӹ кечӹвӓл-ирвел Ази. 
Сакыр шуды 3–6 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 20–45 мм кӹжгӹцӓн лин кердеш. Пеледӹшвлӓжӹн кытышты доно 40-60 см якте лин кердӹт.
Шукиӓш

Шукиӓш (алыкмарла "шукияш") — кок и гӹц шук ӹлӹшӹ кушкышвлӓ.
Йора

Йора йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Индиштӹ дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ йора улы. Кытшы 11.5–15.5 см якте шоэш. Озы йоравлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Тьыри йишвлӓ

Тьыри йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Йыдпел Америкышты (ик йиш) дон Австралиштӹ (ик йиш) вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 92 тӹрлӹ тьыри улы. Кытшы 10–25 см, нелӹцшӹ 15–80 г якте шоэш.
Нӱшмӹ дон шукшвлӓм, капшангывлӓм, ӓнгӹремшӹвлӓм, йӹлвлӓм качкын ӹлӓт. 
Пӹжӓшвлӓштӹм рок вӹлнӓт вӓк, лач мыжырынат дӓ кого партьыштат оптат. Пӹжӓшӹштӹ 2-8 мыны якте лин кердеш.
Куплагы йишвлӓ

Куплагывлӓ ӓль куплагы йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Йыдпел Африкышты (Марокко) дӓ Америкышты кырыквлӓштӹш сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ куплагы улы. Кытшы 14–22 см, нелӹцшӹ 40–90 г якте шоэш. Озы куплагывлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Мадагаскар питта йишвлӓ

Мадагаскар питта йишвлӓ Филепитта йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ, фрукт дӓ нектар качшы, яргата цӹреӓн, мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ питта улы. Кытшы 9–16,5 см якте шоэш.
Топаколо йишвлӓ

Топаколо йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, фрукт дӓ нектар качшы, яргата цӹреӓн, мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 55 тӹрлӹ питта улы. Кытшы 10–24 см якте шоэш.
Шим шӓдӓнгӹ йишвлӓ

Шим шӓдӓнгӹ йишвлӓ () — Caryophyllales-влӓн йыхыш пырышы шукиӓш шуды форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 1200 тӹрлӹ шим шӓдӓнгӹ йиш улы. 
Сек кого йыхвлӓжӹ: "Eriogonum" (240 йиш), "Rumex" (200 йиш), "Coccoloba" (120 йиш), "Persicaria" (100 йиш) дӓ "Calligonum" (80 йиш).
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «poly» (шукы) дон «goni» (пылвуй) шамаквлӓ гӹц лин.
Шӹшерӓн писӓн

Шӹшерӓн писӓн тенгеок шурнывисӓн (; алыкмарла "шӧрпелчан") — Asteraceae йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты кушкеш шукиӓш шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 50–150 см лин кердеш.
Яргавшта

Яргавшта (; алыкмарла "папашудо, вӱдлопшудо, вакалойшудо, изватышудо, мандашудо") — Asteraceae йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ, сар пеледӹшӓн, монотипан, шукиӓш шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 10–30 см лин кердеш.
Пӧчӹж

Пӧчӹж (; алыкмарла "пӧчыж") — Ericaceae йыхыш пырышы Йыдпел полушариштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ форман кӹцкӹӓн кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 450–500 тӹрлӹ пӧчӹж улы. Кӱкшӹцшӹ 10–30 см лин кердеш.
Шим шӓдӓнгӹ

Шим шӓдӓнгӹ (; алыкмарла "шемшыдаҥ") — шим шӓдӓнгӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ, нӱшмӹжӹ шӓдӓнгӹ гань икиӓш кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 20–60 см лин кердеш.
Ородышуды

Ородышуды тенгеок тыманалӹпӹшуды (; алыкмарла "орадышудо, пӱйшудо, пӱйшукшшудо, шукшшудо") — Solanaceae йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кокиӓш шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 20–115 см лин кердеш.
Онгылашлудымывлӓ

Онгылашлудымывлӓ тенгеок онгылашлудымы колвлӓ (; алыкмарла "оҥылашлудымо-влак") — тупӹрдӓн группыш пырышы, онгылашлудымы, кол гань сӱмӓн вӹд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 120 тӹрлӹ онгылашлудымы кол улы. 
Онгылашлудымывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – ихтиологи.
Шӹм ыражан кол

Шӹм ыражан кол (; алыкмарла "шымрожангол") — шӹм ыражан колвлӓн йиш группыш пырышы Европышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы онгылашлудымы кол. Кытшы 12–14 см лин кердеш.
Шӹм ыражан колвлӓ

Шӹм ыражан кол йишвлӓ () — шӹм ыражан кол ганьывлӓн группыш пырышы йӓр-йогы дӓ тангыж вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ колвлӓ.
Куплагы

Куплагы тенгеок Вӹдлагы (; алыкмарла "куплого, вӱдлого, вӱдсарси") — куплагы йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, тупӹрдӹдӹмӹ качшы, ош логерӓн, мырышы вӹд кек. 
Куплагывлӓ, шӹнгӹртӹш гӹц изирӓк ылыт. Кытшы 17–20 см, озыжын шылдыржы 9,2–10,1, ӓвӓжӹн шылдыржы 8,2–9,1 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 25–30 см, нелӹцшӹ 50–85 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 3-6 мыны якте лин 
Норвегин национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Кӹрӓн куплагы

Кӹрӓн куплагы () — куплагы йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл дӓ покшал Азин кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ, тупӹрдӹдӹмӹ качшы, кӹрӓн пынан, мырышы вӹд кек. 
Кӹрӓн куплагывлӓ, лачокла куплагывлӓ гӹц когорак ылыт. Кытшы 21–23 см, нелӹцшӹ 87 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 4-6 мыны якте лин 
Лӹмжӹм немӹц дӓ руш зоолог, ботаник Петер Симон Паллас (Peter Simon Pallas, 1741–1811) лӹмеш пумы.
Америка куплагы

Америка куплагы () — куплагы йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел дӓ Покшал Америкын кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ, тупӹрдӹдӹмӹ качшы, мырышы вӹд кек. 
Кытшы 16.5 см, нелӹцшӹ 46 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 2-4 ош мыны якте лин.
Ош вуян куплагы

Ош вуян куплагы () — куплагы йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Боливи, Колумби, Эквадор, Перу дӓ Венесуэлын кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ, тупӹрдӹдӹмӹ качшы, мырышы вӹд кек.
Сӧрӓн логерӓн куплагы

Сӧрӓн логерӓн куплагы () — куплагы йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Боливи дӓ Аргентинын кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ, тупӹрдӹдӹмӹ качшы, мырышы вӹд кек.
Вуйжырнер йишвлӓ

Вуйжырнер йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы йыдпелвел полушариштӹ дӓ Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ, вуйжыр нерӓн, изи пушӓнгӹ мырышы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ вуйжырнер улы. 
Пӹжӓшӹштӹ 3-9 ("Certhia") ӓль 2-3 ("Salpornis") мыны якте лин кердеш.
Ходжсон вуйжырнер

Ходжсон вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. 
Лӹмжӹм англи этнолог дӓ натуралист Брайан Хьютон Ходжсон (Brian Houghton Hodgson, 1801–1894) лӹмеш пумы.
Америка вуйжырнер

Америка вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. 
Кытшы 11.7–13.5 см лин кердеш. 
Пӹжӓшӹштӹ 3–7 мыны якте лин кердеш.
Кӹтӹк парнян вуйжырнер

Кӹтӹк парнян вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Йыдпел Африкышты дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12.5 см, нелӹцшӹ 7.5–11 г якте шоэш.
Гималай вуйжырнер

Гималай вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Азиштӹ (Афганистан, Китай, Инди, Казахстан, Кыргызстан, Мьянма, Непал, Пакистан, Таджикистан, Туркменистан дӓ Узбекистанышты) вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек.
Сечуан вуйжырнер

Сечуан вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Китайышты (вадывел Сечуан) вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12 см г якте шоэш.
Непал вуйжырнер

Непал вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Бутан, Китай, Инди, Мьянма дӓ Непал) вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек.
Юм вуйжырнер

Юм вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Инди, Мьянма дӓ Лаос) вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. 
Лӹмжӹм англи орнитолог Аллан Октавиан Юм (Allan Octavian Hume, 1829 – 1912) лӹмеш пумы.
Кӹрӓн логерӓн вуйжырнер

Кӹрӓн логерӓн вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Бутан, Китай, Инди, Лаос, Мьянма, Непал дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек.
Лачокла вуйжырнервлӓ

Лачокла вуйжырнервлӓ ( дӓ "Certhia") — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы йыдпелвел полушариштӹ вӓшлиӓлтшӹ, вуйжыр нерӓн, изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ вуйжырнер улы. 
Пӹжӓшӹштӹ 3-9, шӹренок 5-6 мыны якте лин кердеш.
Ала вуйжырнервлӓ

Ала вуйжырнервлӓ ( дӓ "Salpornis") — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш Инди дӓ Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ, вуйжыр нерӓн, изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ ала вуйжырнер улы. 
Пӹжӓшӹштӹ 2-3 мыны якте лин кердеш.
Инди ала вуйжырнер

Инди ала вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Индиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–15 см, нелӹцшӹ 16 г якте шоэш.
Африка ала вуйжырнер

Африка ала вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–15 см, нелӹцшӹ 16 г якте шоэш.
Цӹлдӹр йишвлӓ

Цӹлдӹр йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, изи мырышы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ цӹлдӹр улы. 
Пӹжӓшӹштӹ 3–7 мыны якте лин кердеш.
Амур цӹлдӹр

Амур цӹлдӹр () — цӹлдӹр йишвлӓн йыхыш пырышы йыд-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Амур цӹлдӹрвлӓ, лачокла цӹлдӹрвлӓ гӹц изирӓк ылыт. Кытшы 16–18 см якте шоэш.
Америка цӹлдӹр

Америка цӹлдӹр () — цӹлдӹр йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 15–18 см, нелӹцшӹ 30 г якте шоэш. 
Пӹжӓшӹштӹ 5–6 мыны якте лин кердеш.
Вӹцкӹж нерӓн попугайвлӓ

Вӹцкӹж нерӓн попугайвлӓ () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ вӹцкӹж нерӓн попугай улы.
Ала пачан попугайвлӓ

Ала пачан попугайвлӓ () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ ала пачан попугай улы.
Виола Реджио Калабри

Viola Reggio Calabria — Италиштӹ Реджо-ди-Калабри халыштыш профессиональный озы баскетбол команда. Цӹревлӓжӹ шим дон нарынзалгы. Президентжӹ Гиусва Бранка.
Бранка, Гиусва

Джузеппе Валерио Бранка тенгеок Гиусва Бранка (итал. Giuseppe Valerio Branca, Giusva ; 10-шы январь 1967-шӹ и) — итальян журналист, блоггер дӓ спорт менеджер. Кӹзӹт Виола Реджио Калабри баскетбол командажын президентжӹ
Шим вуян ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай

Шим вуян ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Боливи, Колумби, Эквадор, Франци Гвиана, Гайана, Перу, Суринам дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай. 
Кытшы 24 см, нелӹцшӹ 130–170 г якте шоэш. 
Шим вуян ошикӓ мӹшкӹрӓн попугайвлӓ 40 и нӓрӹ ӹлӓт.
Сӧрӓн вуян ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай

Сӧрӓн вуян ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Шим ялан ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай

Шим ялан ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Сарикӓ пачан ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай

Сарикӓ пачан ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Орави попугай

Орави попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Венесуэла, Тринидад дӓ Тобаго, Франци Гвиана, Гайана дӓ Бразили) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай. 
Кытшы 12 см, нелӹцшӹ 23 г якте шоэш.
Мексика орави попугай

Мексика орави попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы вадывел Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай. 
Кытшы 13 см, нелӹцшӹ 30 г якте шоэш.
Симсӹ шылдыран орави попугай

Симсӹ шылдыран орави попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Боливи, Колумби, Эквадор, Перу, Аргентина дӓ Парагвай) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай. 
Кытшы 12 см якте шоэш.
Сӹнзӓлыкан орави попугай

Сӹнзӓлыкан орави попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Панама дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай. 
Кытшы 12–13 см, нелӹцшӹ 30 г якте шоэш.
Шим нерӓн орави попугай

Шим нерӓн орави попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Боливи, Колумби, Эквадор, Гайана дӓ Перу) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Лессон орави попугай

Лессон орави попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Эквадор дӓ Перу) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай. 
Кытшы 10–14 см якте шоэш.
Сарикӓ цӹреӓн орави попугай

Сарикӓ цӹреӓн орави попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Перу) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай. 
Кытшы 14–15 см, нелӹцшӹ 35 г якте шоэш.
Анд кӹжгӹ нерӓн попугай

Анд кӹжгӹ нерӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Боливи дӓ Перу) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай. 
Кытшы 17 см якте шоэш.
Катерина кӹжгӹ нерӓн попугай

Катерина кӹжгӹ нерӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты (Боливи дӓ Перу) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай. 
Кытшы 16 см, нелӹцшӹ 42–52 г якте шоэш.
Якшар лепкӓн кӹжгӹ нерӓн попугай

Якшар лепкӓн кӹжгӹ нерӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай. 
Кытшы 18 см якте шоэш.
Симсӹ лепкӓн амазон

Симсӹ лепкӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. 
Кытшы 38 см якте шоэш.
Ямайка шим нерӓн амазон

Ямайка шим нерӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Ямайкышты вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 25 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Ямайка сарикӓ нерӓн амазон

Ямайка сарикӓ нерӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Ямайкышты вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 28 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Ош лепкӓн амазон

Ош лепкӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексикышты да Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 25 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Венесуэла амазон

Венесуэла амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Колумби, Тринидад дӓ Тобаго гӹц кечӹвӓл Перу, Боливи дӓ покшал Бразили якте вӓшлиӓлтшӹ кого амазон попугай. Кытшы 33 см, нелӹцшӹ 340 г якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Якшар логерӓн амазон

Якшар логерӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Доминикышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 40 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Сарикӓ шӱӓн амазон

Сарикӓ шӱӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 35–38 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Якшар лепкӓн амазон

Якшар лепкӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 32–35 см, нелӹцшӹ 310–480 г якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Сарикӓ ӹнгӹжӓӓн амазон

Сарикӓ ӹнгӹжӓӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы йыдпел Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 33 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Якшар пачан амазон

Якшар пачан амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 425 г якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Симсӹ шӹргӓн амазон

Симсӹ шӹргӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Венесуэла, Гайана дӓ Франци Гвиана) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 34 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт. 
Лӹмжӹм француз орнитолог дӓ таксидермист Луи Дюфрен (Louis Dufresne, 1752 – 1832) лӹмеш пумы.
Лашашан амазон

Лашашан амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 38–41 см, нелӹцшӹ 540-700 г якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Айо амазон

Айо амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Колумби, Эквадор, Боливи, Гайана, Перу дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 35 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Симсӹ вуян амазон

Симсӹ вуян амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Сент-Люси ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 43 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Ыжар шӹргӓн амазон

Ыжар шӹргӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 31–35 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Симсӹ калпакан амазон

Симсӹ калпакан амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 30–35 см, нелӹцшӹ 220–330 г якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.