tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Тустла выльдырцан кӓдӹ

Тустла выльдырцан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мексикышты (Тустла кырыквлӓ, Веракрус) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Чирики выльдырцан кӓдӹ

Чирики выльдырцан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Коста-Рика гӹц вадывел Панама якте вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28–30 см, нелӹцшӹ 295 г якте шоэш.
Цӹвӹ ганьывлӓ

Цӹвӹ ганьывлӓ тенгеок цӹвӹвлӓ гань ылшывлӓ () — цӹвӹ дон комбывлӓ (Galloanserae) йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 250 тӹрлӹ цӹвӹвлӓ гань ылшы кек (цӹвӹ, ирмызы, выльдырцан дӓ вес кеквлӓ) улы. 
Классификацижӹ.
 ├─ Sylviornithidae † — Силвиорнисвлӓ
 ├─ Megapodiidae — Большеноги 
 ├─ Cracidae — Краксвлӓ
 └─ Phasianoidea — 
 ├─ Gallinuloididae † — 
 ├─ Odontophoridae — Зубчатоклювые куропатки 
 ├─ Numididae — Цесарковые 
 └─ Phasianidae — Фазан йишвлӓ
 ├─ Arborophilinae — 
 ├─ Coturnicinae — 
 ├─ Pavoninae — 
 ├─ Gallininae — 
 ├─ Meleagridinae — Немӹццӹвӹвлӓ
 ├─ Perdicinae — Мызывлӓ (Ирмызы)
 ├─ Tetraoninae — Кӹдӹр йишвлӓ
 └─ Phasianinae — Фазанвлӓ
Цӹвӹ дон комбывлӓ

Цӹвӹ дон комбывлӓ () — Neognathae йыхыш пырышы кеквлӓ. 
Классификацижӹ.
 ├─ Anseriformes — Комбы ганьывлӓ
 └─ Pangalliformes — 
 ├─ Austinornis † — 
 ├─ Gallinuloididae † — 
 ├─ Paraortygidae † — 
 ├─ Quercymegapodiidae † — 
 └─ Galliformes — Цӹвӹ ганьывлӓ
Трогон ганьывлӓ

Трогон ганьывлӓ дон трогон йишвлӓ ( дон Trogonidae) — Cavitaves йыхыш пырышы Америкышты, Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 39 тӹрлӹ кӓдӹ улы. 
Трогонвлӓн сек изижӹн ("Harpactes duvaucelii") кытышты 23 см, нелӹцшӹ 40 г; сек когожын ("Pharomachrus mocinno") кытышты 40 см, нелӹцшӹ 210 г якте шот.
Вӹдвӓрӓ Шӹдӹр

Вӹдвӓрӓ Шӹдӹр () — шӹдӹрвлӓ гӹц иктӹжӹ. Сек яргатажы нӹнӹ логӹц Ригель, Бетельгейзе дӓ Беллатрикс ылыт.
Шакте Шӹдӹр

Шакте Шӹдӹр () — шӹдӹрвлӓ гӹц иктӹжӹ. Сек яргатажы нӹнӹ логӹц Альциона, Атлас, Электра, Майя, Меропа, Тайгета, Плейона дӓ Целено ылыт.
Брама шӹнгӹртӹш

Брама шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Инди, Шри-Ланка, Непал, Пакистан, Афганистан дӓ Бангладеш) вӓшлиӓлтшӹ шӹнгӹртӹш. Кытшы 19–20 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 9.9–11.5 см, нелӹцшӹ 40–54 г якте шоэш.
Камбоджа шӹнгӹртӹш

Камбоджа шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Индокитайышты (Мьянма, Таиланд, Камбоджа, Вьетнам дӓ Лаос) вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 21–24 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 112–122 см якте шоэш.
Якшар нерӓн шӹнгӹртӹш

Якшар нерӓн шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Китай, Гонконг, Япони, Кечӹвӓлвел Корей, Филиппинвлӓ, Тайвань дӓ Вьетнамышты вӓшлиӓлтшӹ шӹнгӹртӹш. Кытшы 21–24 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 118 см якте шоэш.
Лачокла шӹнгӹртӹш

Лачокла шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Евразиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӹнгӹртӹш. Кытшы 18,7–21,2 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 38,7 см, нелӹцшӹ 75 г якте шоэш.
Ала шӹнгӹртӹш

Ала шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ Gracupica. Кытшы 21–24 см якте шоэш.
Ошалгы-якшар шӹнгӹртӹш

Ошалгы-якшар шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ монотипан шӹнгӹртӹш. Кытшы 19–22 см, нелӹцшӹ 59–89 г якте шоэш.
Франци Гвиана

Франци Гвиана (франц. Guyane Française, La Guyane) — Кечӹвӓлвел Америкын Атланти океан сирӹштӹш Гвиана регионышты Францин тангыж шайылныш департаментжӹ. Территорижӹ 91 тӹжем км²; вӹддӹмӹ кукшы вӓр 89 150 км², вӹдӓн вӓр 1850 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 250 377 эдем ӹлен.
Гваделупа

Гваделупа (франц. Guadeloupe) — Йыдпел Америкын Кариб тангыжышты Францин тангыж шайылныш регионжы дӓ департаментжӹ. Территорижӹ 1628,43 км². 2012-шы ин тӹштӹ 403 314 эдем ӹлен.
Мартиника

Мартиника (франц. Martinique) — Йыдпел Америкын Кариб тангыжышты Изи Антил ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ ‎‎дӓ Францин тангыж шайылныш регионжы дӓ департаментжӹ. Территорижӹ 1128 км². 2012-шы ин тӹштӹ 388 364 эдем ӹлен.
Шим шылдыран йора

Шим шылдыран йора тенгеок лачокла йора () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Инди пел ошмаоты дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йора. Кытшы 12–15 см, нелӹцшӹ 59–89 г якте шоэш.
Император пингвинвлӓ

Кого пингвинвлӓ () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кого пингвин улы. Кытышты 90–122 см, нелӹцшӹ 16–37 кг якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «απτηνο-» (шылдырдымы) дон «δυτης» (ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.
Антарктида пингвинвлӓ

Антарктида пингвинвлӓ () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ Антарктида пингвин улы.
Упшан пингвинвлӓ

Упшан пингвинвлӓ () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Субантарктикышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 8-9 тӹрлӹ упшан пингвин улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ευ» (яжо) дон «δύπτης» (ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.
Изи пингвинвлӓ

Изи пингвинвлӓ () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 1-2 тӹрлӹ изи пингвин улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «eu» (яжо) дон «dyptula» (изи ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.
Кого ялан пингвинвлӓ

Кого ялан пингвинвлӓ () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кого ялан пингвин улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «mega» (кого) дон «dyptes» (ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.
Сӹнзӓлыкан пингвинвлӓ

Сӹнзӓлыкан пингвинвлӓ () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Африка дӓ Кечӹвӓлвел Америка сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ сӹнзӓлыкан пингвин улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «sphēniskos» (изи шылдыр) шамак гӹц лин.
Император пингвин

Император пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кого пингвин. Кытшы 110–130 см, нелӹцшӹ 22.7–45.4 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Кугижӓ пингвин

Кугижӓ пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Субантарктика, Тылан Мӱлӓндӹ дӓ Фолкленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого пингвин. Кытшы 70–100 см, нелӹцшӹ 11–16 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Ридген пингвин

Ридген пингвин ( †) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого плиоцен пингвин. Кытшы 90–100 см якте шоэш.
Кӹжгӹ нерӓн пингвин

Кӹжгӹ нерӓн пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш (Фьордленд) дон Стьюарт (Ракиура) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 60 см, нелӹцшӹ 2–5.95 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «παχυ-» (кӹжгӹ) дон «ρύγχος» (нер) шамаквлӓ гӹц лин.
Кого пингвин

Кого пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш Тини-Хеке ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 50–70 см, нелӹцшӹ 2.5–4 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Кого упшан пингвин

Кого пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Баунти дӓ Антипод ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 50–70 см, нелӹцшӹ 2.5–6 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи зоолог Филип Латли Склейтер (Philip Lutley Sclater, 1829 – 1913) лӹмеш пумы.
Упшан пингвин

Упшан пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Шӹпӓн дӓ Инди океанвлӓштӹш Субантарктика ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 45–58 см, нелӹцшӹ 2–3.4 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Ирвел упшан пингвин

Ирвел упшан пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Шӹпӓн дӓ Инди океанвлӓштӹш Субантарктика ошмаотывлӓштӹ (Принс-Эдуард, Крозе, Кергелен, Херд, Маккуори, Кэмпбелл, Окленд дӓ Антипод) вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 60–65 см, нелӹцшӹ 3,35 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Йыдпел упшан пингвин

Йыдпел упшан пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Атланти океаныштыш Тристан-да-Кунья дӓ Гоф ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин.
Шлегел пингвин

Шлегел пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Маккуори ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 65–76 см, нелӹцшӹ 3–8 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Герман Шлегель (Hermann Schlegel, 1804 – 1884) лӹмеш пумы.
Шӧртньӹ ӱпӓн пингвин

Шӧртньӹ ӱпӓн пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Субантарктика гӹц Антарктида якте вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 70 см, нелӹцшӹ 5.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Чатем пингвин

Чатем пингвин ( †) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Чатем ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин.
Изи пингвин

Изи пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Австралиштӹ, Тасмани дӓ У Зеландиштӹ Чатем ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 30–33 см, нелӹцшӹ 1.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Ош шылдыран пингвин

Ош шылдыран пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш (Банкс пел ошмаоты) дон Мотунау ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 30 см, нелӹцшӹ 1.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Сарикӓ сӹнзӓӓн пингвин

Сарикӓ сӹнзӓӓн пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш, архипелага Кэмпбелл, Кэмпбелл, Баунти, Антипод дӓ Маккуори ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. 
Кытшы 62–79 см, нелӹцшӹ 5.5–8 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. Сарикӓ сӹнзӓӓн пингвинвлӓ 20 и нӓрӹ ӹлӓт.
Уаитаха пингвин

Уаитаха пингвин ( †) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш ошмаотышты уаитаха маоривлӓн мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин.
Адели пингвин

Адели пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты (Аделин Мӱлӓндӹжӹ) эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 46–71 см, нелӹцшӹ 3.6–6 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Антарктида пингвин

Антарктида пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты дӓ вес (Кечӹвӓлвел Георги дон Кечӹвӓлвел Сандвич ошмаотывлӓ, Десепшен, Кечӹвӓлвел Оркней ошмаотывлӓ, Кечӹвӓлвел Шетланд ошмаотывлӓ, Буве ошмаоты дӓ Баллени) ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 68 см, нелӹцшӹ 3–6 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Папуа пингвин

Папуа пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты дӓ вес ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 51–90 см, нелӹцшӹ 4.9–8.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Тайри пингвин

Тайри пингвин ( †) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ плиоцен пингвин.
Сӹнзӓлыкан пингвин

Сӹнзӓлыкан пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-вадывел Африка сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 60–70 см, нелӹцшӹ 2.2–3.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Галапагос пингвин

Галапагос пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Галапагос сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 49 см, нелӹцшӹ 2.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Гумбольдт пингвин

Гумбольдт пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Чили дӓ Перу сирӹштӹ (течение Гумбольдта) вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 56–70 см, нелӹцшӹ 3.6–5.9 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Магеллан пингвин

Магеллан пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Аргентина, Чили дӓ Фолкленд ошмаотывлӓ сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 61–76 см, нелӹцшӹ 2.7–6.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц натуралист Фернан Магеллан (Fernão de Magalhães, 1480 – 1521) лӹмеш пумы.
Альбатрос

Альбатрос йишвлӓ () — Буревестник ганьывлӓ йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого тангыж кеквлӓ. Цилӓжӹ 21 тӹрлӹ альбатрос улы.
Кырык туканвлӓ

Кырык туканвлӓ тенгеок андигена туканвлӓ () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ туканвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ кырык тукан улы. 
Кырык туканвлӓн сек изижӹн ("Andigena hypoglauca") кытышты 43–48 см сек когожын ("Andigena nigrirostris") кытышты 46–50 см якте лин кердеш.
Туканет

Туканетвлӓ () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи туканвлӓ. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ туканет улы. Кытышты 30–44 см лин кердеш.
Арасари

Арасаривлӓ () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Неотропика регионышты (Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты ) вӓшлиӓлтшӹ туканвлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ арасари улы.
Лачокла туканвлӓ

Лачокла туканвлӓ () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты Неотропика регионышты вӓшлиӓлтшӹ туканвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ туканет улы. Кытышты 42–61 см лин кердеш.
Селенидера

Селенидера туканвлӓ () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ туканвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ селенидера улы. Кытышты 30-35 см лин кердеш.
Шим вуян андигена

Шим вуян андигена () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Боливи дӓ Перу Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 45–48 см якте шоэш.
Симсӓкӓ андигена

Симсӓкӓ андигена () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Колумби, Эквадор дӓ Перу Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 46–48 см, нелӹцшӹ 244-370 г якте шоэш.
Шим нерӓн андигена

Симсӓкӓ андигена () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Венесуэла, Колумби, Эквадор дӓ Перу Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 46–50 см якте шоэш.
Луды нерӓн туканет

Луды нерӓн туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Боливи дӓ Перу кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 38–43 см, нелӹцшӹ 173–257 г якте шоэш.
Дерби туканет

Дерби туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Колумби дӓ Боливи Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 36–42 см, нелӹцшӹ 173–257 г якте шоэш.
Тепуи туканет

Тепуи туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Гвиана кырыквлӓштӹ (тепуи) вӓшлиӓлтшӹ тукан.
Якшар пачан туканет

Якшар пачан туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Эквадор, Колумби дӓ Венесуэла Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 141–232 г якте шоэш.
Сарикӓ сӹнзӓхалан туканет

Сарикӓ сӹнзӓхалан туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы йыдпелвел Перу Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 37–44 см, нелӹцшӹ 250–278 г якте шоэш.
Изумруд туканет

Изумруд туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 30–35 см, нелӹцшӹ 118–230 г якте шоэш. 
Тошты 17 лӹвӓл йишвлӓ кӹзӹт вес 8–9 йиш.
Ваглер туканет

Ваглер туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексикышты Кечӹвӓлвел Сьерра-Мадре (Герреро дӓ кечӹвӓл-вадывел Оахака) кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет.
Симсӹ логерӓн туканет

Симсӹ логерӓн туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Панама дӓ Коста-Рикышты вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет.
Фиолетовый логерӓн туканет

Фиолетовый логерӓн туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Панама (Дарьен) дӓ Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет.
Санта-Марта туканет

Санта-Марта туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы йыд-ирвел Колумбиштӹ Санта-Марта кырыквлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет.
Луды логерӓн туканет

Луды логерӓн туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Колумбиштӹ вадывел дӓ покшал Анд кырыквлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет.
Анд туканет

Анд туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел, покшал дӓ вадывел Анд кырыквлӓштӹ (Колумби, ирвел Эквадор дӓ вадывел Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет.
Шим логерӓн туканет

Шим логерӓн туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Анд кырыквлӓштӹ (Перу, Эквадор, Боливи дӓ Бразили) вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет.
Симсӹ шӹргӓн туканет

Симсӹ шӹргӓн туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Венесуэла дӓ Колумби кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 150–200 г якте шоэш.
Шӧртньӹ онган арасари

Шӧртньӹ онган арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Бразили гӹц йыд-ирвел Аргентина дӓ ирвел Парагвай якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35–40 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 130 см, нелӹцшӹ 156–174 г якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз натуралист Луи Антуан Франсуа Байон (Louis Antoine François Baillon, 1778 – 1855) лӹмеш пумы.
Шим логерӓн арасари

Шим логерӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Бразили, Суринам, Гайана, Франци Гвиана дӓ Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35–45 см, нелӹцшӹ 177-309 г якте шоэш.
Сирӹшӹ арасари

Сирӹшӹ арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Бразили, Колумби, Боливи, Эквадор дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 29 см, нелӹцшӹ 130 г якте шоэш.
Корнан нерӓн арасари

Корнан нерӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Колумби дӓ Эквадорышты вӓшлиӓлтшӹ тукан.
Шӱӓшӓн арасари

Шӱӓшӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика гӹц Перу якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 39–41 см, нелӹцшӹ 190-275 г якте шоэш.
Тылан нерӓн арасари

Тылан нерӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел Коста-Рика дӓ вадывел Панамышты (Чирики) вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 43 см, нелӹцшӹ 250 г якте шоэш.
Шукы корнан арасари

Шукы корнан арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел йыд-ирвел Колумби гӹц кечӹвӓлвел Венесуэла, йыд-ирвел Перу дӓ Бразили (йыд-вадывел Амазон низменность) якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 43–45 см, нелӹцшӹ 215–302 г якте шоэш.
Эквадор провинцивлӓ

Эквадорышты 24 провинци (provincia) улы.
Валгыды нерӓн арасари

Валгыды нерӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел Эквадор (вадывел Эсмеральдас гӹц Эль-Оро якте) гӹц йыд-вадывел Перу (ирвел Тумбес) якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 40,5–43 см якте шоэш.
Кӹрӓн пӹлӹшӓн арасари

Кӹрӓн пӹлӹшӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 43–46 см, нелӹцшӹ 230–310 г якте шоэш.
Ыжарикӓ арасари

Ыжарикӓ арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Гвиана) вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 30–40 см, нелӹцшӹ 110–160 г якте шоэш.
Неотропика

Неотропика () — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Неарктика

Неарктика () — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Палеарктика

Палеарктика () — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Голарктика

Голарктика () — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Афротропика

Афротропика () — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Индомалай

Индомалай () — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Индошӹпӓнокеани

Индошӹпӓнокеани () — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Якшар логерӓн арасари

Якшар логерӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 36–40 см якте шоэш.
Кок корнан арасари

Кок корнан арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Амазонка) вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 38–45 см, нелӹцшӹ 112-171 г якте шоэш.
Кӹрӓн нерӓн арасари

Кӹрӓн нерӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вадывел Бразили Амазонка гӹц йыд-покшал Боливи якте вӓшлиӓлтшӹ тукан.
Кыйыр арасари

Кыйыр арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты йыдпелвел Боливи гӹц вадывел Бразили Амазонка якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 40–45 см, нелӹцшӹ 190–280 г якте шоэш.
Гвиана селенидера

Гвиана селенидера () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Гвиана регионшты дӓ Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 25 см, нелӹцшӹ 110-165 г якте шоэш.
Наттерер селенидера

Наттерер селенидера () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Колумби дӓ кечӹвӓлвел Венесуэла гӹц йыд-вадывел Бразили якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 148–165г якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австри натуралист дӓ зоолог Иоганн Наттерер (Johann Baptist Natterer, 1787 – 1843) лӹмеш пумы.
Шӧртньӹ шӱӓн селенидера

Шӧртньӹ шӱӓн селенидера () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 30.5–35 см, нелӹцшӹ 129–200 г якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц натуралист Каспар Георг Карл Рейнвардт (Kaspar Georg Karl Reinwardt, 1773 – 1854) лӹмеш пумы.
Гульд селенидера

Гульд селенидера () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы покшал дӓ ирвел Бразили Амазонка гӹц ирвел Боливи дӓ Мату-Гросу якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 32–34 см, нелӹцшӹ 131–209 г якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи орнитолог дӓ анималист Джон Гульд (John Gould, 1804 – 1881) лӹмеш пумы.
Ала нерӓн селенидера

Ала нерӓн селенидера () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Бразили гӹц ирвел Парагвай дӓ йыд-ирвел Аргентина якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 140–200 г якте шоэш.
Сарикӓ пӹлӹшӓн селенидера

Сарикӓ пӹлӹшӓн селенидера () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Гондурас гӹц nordvästligaste Эквадор (Эсмеральдас) якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35–40 см, нелӹцшӹ 200–270 г якте шоэш.
Шанавӹл тукан

Шанавӹл тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шанавӹл цӹреӓн тукан. Кытшы 45–50 см, нелӹцшӹ 362–550 г якте шоэш.
Чоко тукан

Чоко тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел Колумби гӹц кечӹвӓл-вадывел Эквадор якте (Тумбес-Чоко-Магдалена биотӹрлештӓрӓш шымымаш) вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 48–55 см, нелӹцшӹ 365–482 г якте шоэш.
Кого тукан

Кого тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 56–62 см, нелӹцшӹ 500–695 г якте шоэш.
Якшар онган тукан

Якшар онган тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы sydöstra Бразили гӹц ирвел Парагвай дӓ йыд-ирвел Аргентина якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 40–46 см, нелӹцшӹ 265–400 г якте шоэш.
Зоологвлӓн спискӹштӹ

Зоологвлӓн спискӹштӹ — таксон сирӹшӹ зоологвлӓн спискӹштӹ.
Абафи, Лайош

Лайош Абафи (, ; туан лӹмжӹ Людвиг Айгнер, "Ludwig Aigner"; 11-шӹ февраль, 1840-шӹ и – 19-шӹ июнь 1909-шӹ и) — мадьяр библиотекарь, редактор дӓ таксон сирӹшӹ энтомолог.
Бокор, Элемер

Элемер Бокор (, ; 19-шӹ январь, 1887-шӹ и, Шаторальяуйхей – 1-шӹ сентябрь, 1928-шӹ и, Будапешт) — мадьяр таксон сирӹшӹ энтомолог.
Фривальдский, Имре

Имре (Эммерих) Фривальдский (фон Фривальд) (, ; 6-шы февраль, 1799-шӹ и, Bacskó – 19-шӹ октябрь, 1870-шы и, Jobbágyi) — мадьяр ботаник дӓ таксон сирӹшӹ энтомолог.
Орнитологи

Орнитологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Кеквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ὄρνιθος» (кекӹн) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Зоологи

Зоологи () — биологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Йӓнвлӓм шӹмлӹшӹ биологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ζῷον» (йӓн) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Арахнологи

Арахнологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Ӓнгӹремшӹ ганьывлӓм (пыйивлӓ агыл) шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἀράχνη» (ӓнгӹремшӹ) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Акарологи

Акарологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Пыйивлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἄκαρι, ἀκαρί» (пыйи) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Энтомологи

Энтомологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Капшангывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἔντομος» (капшангы) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Ихтиологи

Ихтиологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Колвлӓм дон онгылашлудымывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἰχθύς» (кол) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Карцинологи

Карцинологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Рӓк ганьывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «καρκίνος» (рӓк) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Канал нерӓн тукан

Канал нерӓн тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 48 см, нелӹцшӹ 300-430 г якте шоэш.
Кӹрӓн тупан тукан

Кӹрӓн тупан тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы йыдпелвел Гондурас гӹц вадывел Эквадор якте Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытышты 56 (озыжы), 52 (ӓвӓжӹ) см, нелӹцшӹ 599–746 г якте шоэш.
Сарикӓ логерӓн тукан

Сарикӓ логерӓн тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 47–61 см, нелӹцшӹ 584–746 г якте шоэш.
Лимон логерӓн тукан

Лимон логерӓн тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (йыдпелвел Колумби дӓ кечӹвӓл-вадывел Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 48 см, нелӹцшӹ 360 г якте шоэш.
Ош онган тукан

Ош онган тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 50–61 см, нелӹцшӹ 425–830 г якте шоэш.
Лачокла альбатросвлӓ

Лачокла альбатросвлӓ () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океанышты вӓшлиӓлтшӹ альбатросвлӓ. Цилӓжӹ 6–7 тӹрлӹ лачокла альбатрос улы.
Йыдпелвел Шӹпӓн альбатросвлӓ

Йыдпелвел Шӹпӓн альбатросвлӓ () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ альбатросвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ Йыдпелвел Шӹпӓн альбатрос улы.
Колшӹре альбатросвлӓ

Колшӹре альбатросвлӓ () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океанышты вӓшлиӓлтшӹ альбатросвлӓ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ колшӹре альбатрос улы.
Шӹкшӓн альбатросвлӓ

Шӹкшӓн альбатросвлӓ () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Атланти дон Инди океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатросвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ колшӹре альбатрос улы.
Шим тупан шӹкшӓн альбатрос

Шим тупан шӹкшӓн альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океанышты вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 85 см, нелӹцшӹ 2.1–3.4 г якте шоэш.
Валгыды тупан шӹкшӓн альбатрос

Валгыды тупан шӹкшӓн альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океанышты вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 79–89 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 183–218 см, нелӹцшӹ 2.5–3.7 кг якте шоэш.
Кечӹвӓлвел кугижӓ альбатрос

Кечӹвӓлвел кугижӓ альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Кэмпбелл, Эндерби дӓ Окленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 112–123 см, нелӹцшӹ 8.5 кг якте шоэш.
Йыдпелвел кугижӓ альбатрос

Йыдпелвел кугижӓ альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Чатем Таиароа дӓ Кечӹвӓлвелнӹш ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 115 см, нелӹцшӹ 6.2–8.2 кг якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм американ яратышы орнитолог Леонард Катлер Сэнфорд (Leonard Cutler Sanford, 1868 – 1950) лӹмеш пумы.
Антипод альбатрос

Антипод альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Антипод Кэмпбелл дӓ Окленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 110 см якте шоэш.
Гибсон альбатрос

Гибсон альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Окленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос.
Тристан альбатрос

Тристан альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Тристан-да-Кунья ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 110 см якте шоэш.
Амстердам альбатрос

Амстердам альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Инди океаныштыш Амстердам ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 107–122 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 280–340 см, нелӹцшӹ 4.8–8 кг якте шоэш.
Ош тупан альбатрос

Ош тупан альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Шӹпӓн океаныштыш Панафидина (Торисима) дӓ Сенкаку ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 84–94 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 215–230 см, нелӹцшӹ 4.3–8.5 кг якте шоэш.
Галапагос альбатрос

Галапагос альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Шӹпӓн океаныштыш Галапагос ошмаотывлӓштӹ (Эспаньола) вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 80–90 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 220–250 см, нелӹцшӹ 2.7–4.0 кг якте шоэш.
Шим ялан альбатрос

Шим ялан альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы йыдпелвел Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 68–74 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 190–220 см, нелӹцшӹ 2.6–4.3 кг якте шоэш.
Шим тупан альбатрос

Шим тупан альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы йыдпелвел Шӹпӓн океаныштыш Подветренные Гавайские острова ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 195–203 см, нелӹцшӹ 2.4–4.1 кг якте шоэш.
Шим сӹнзӓхалан альбатрос

Шим сӹнзӓхалан альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Фолкленд, Чили дӓ Кечӹвӓлвел Георги ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 80–95 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 200–240 см, нелӹцшӹ 2.9–4.7 кг якте шоэш.
Кэмпбелл альбатрос

Кэмпбелл альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Кэмпбелл ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 88 см, нелӹцшӹ 3.21 кг якте шоэш.
Ош калпакан альбатрос

Ош калпакан альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Тасмани дӓ Окленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 90–99 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 220–256 см, нелӹцшӹ 4.1 кг якте шоэш.
Чатем альбатрос

Чатем альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Чатем ошмаотывлӓштӹ (Tarakoikoia) эндемик вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 90 см, нелӹцшӹ 3.1–4.7 кг якте шоэш.
Сэльвин альбатрос

Сэльвин альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш У Зеландин Баунти дӓ Вадывел Чаин ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 90 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.56 см, нелӹцшӹ 3.3–4.9 кг якте шоэш.
Луды вуян альбатрос

Луды вуян альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Кечӹвӓлвел Георги, Диего-Рамирес, Марион дон Принс-Эдуард, Кергелен, Кэмпбелл дӓ Крозе ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.2 м, нелӹцшӹ 2.8–4.4 кг якте шоэш.
Сарикӓ нерӓн альбатрос

Сарикӓ нерӓн альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Атланти океаныштыш Тристан-да-Кунья, Гоф, Найтингейл дӓ Неприступный ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 76 см, нелӹцшӹ 2,5 кг якте шоэш.
Инди сарикӓ нерӓн альбатрос

Инди сарикӓ нерӓн альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Инди океаныштыш Амстердам, Принс-Эдуард дӓ Крозе ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 76 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2 м, нелӹцшӹ 2.55 кг якте шоэш.
Буллер альбатрос

Буллер альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ Чатем (Мотухара дон Систерс), Тини-Хеке дӓ Соландер ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 76–81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 200–213 см, нелӹцшӹ 2,05–3,35 кг якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм У Зеланди натуралист дӓ орнитолог Уолтер Лаури Буллер (Walter Lawry Buller, 1838 – 1906) лӹмеш пумы.
Пеликан

Пеликан йишвлӓ дон Пеликанвлӓ ( дон "Pelecanus") — пеликан ганьывлӓ группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, вӹдӹштӹ ин каштшы, кужы нер ӱлӹл кечӹшӹ кавашты мешӓкӓн кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ пеликан улы. 
Пеликанвлӓн сек изижӹн (ошалгы-якшар тупан пеликан) кытышты 1.25–1.32 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.65–2.9 м, нелӹцшӹ 3.9–7 кг; сек когожын (кыйыр пеликан) кытышты 1.60–1.80 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.70–3.20 м, нелӹцшӹ 10–12 кг якте лин кердеш.
Ибис йишвлӓ

Ибис йишвлӓ () — пеликан ганьывлӓ группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 35 тӹрлӹ ибис улы. 
Ибисвлӓн сек изижӹн (Сан-Томе ибис) кытышты 45 см, нелӹцшӹ 450 г; сек когожын (кого ибис) кытышты 100 см, нелӹцшӹ 4.2 кг якте лин кердеш.
Бокколи, Бенедикта

Бенедикта Бокколи (; 11-шӹ декабрь, 1966-шы и, Милан, Итали – ) — итальян театр дӓ кино актриса.
Фламинго ганьывлӓ

Фламинго ганьывлӓ тенгеок фламинговлӓ гань ылшывлӓ () — Mirandornithes йыхыш пырышы Америкышты, Африкышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого вӹд кеквлӓ. 
Классификаци.
 ├─ ?"Juncitarsus" † — 
 ├─ Palaelodidae † — 
 └─ Phoenicopteridae — Фламинго йишвлӓ
Фламинго йишвлӓ

Фламинго йишвлӓ () — фламинго ганьывлӓн йыхыш пырышы Америкышты, Африкышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого вӹд кеквлӓ.
Классификацижӹ.
 ├─ "Elornis" † — 
 └─ "Phoenicopterus" — Фламинговлӓ
Фламинго

Фламинговлӓ () — фламинго йишвлӓн йыхыш пырышы Америкышты, Африкышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, кужы ялан дӓ кужы шӱӓн кого вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ фламинго улы.
Лачокла фламинго

Лачокла фламинго тенгеок ошалгы-якшар фламинго () — фламинго йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ фламинго. Ошалге-якшар пынан, кужы ялан дӓ кужы шӱӓн кого вӹд кек. Кӱкшӹцшӹ 110–150 см, нелӹцшӹ 2–4 кг якте шоэш. 
Пӹжӓшӹштӹ 1 ош мыны якте лин кердеш. 
Лачокла фламинговлӓ 60 и нӓрӹ ӹлӓт.
Якшар фламинго

Якшар фламинго () — фламинго йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ фламинго. Якшарикӓ пынан, кужы ялан дӓ кужы шӱӓн кого вӹд кек. Кӱкшӹцшӹ 120–145 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 2.8 (озыжы), 2.2 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш. 
Пӹжӓшӹштӹ 1 ош мыны якте лин кердеш. 
Якшар фламинговлӓ 40 и нӓрӹ ӹлӓт.
Чили фламинго

Чили фламинго () — фламинго йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ фламинго. Кӱкшӹцшӹ 120–140 см якте шоэш. 
Пӹжӓшӹштӹ 1 ош мыны якте лин кердеш.
Изи фламинго

Изи фламинго () — фламинго йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты дӓ Индиштӹ вӓшлиӓлтшӹ фламинго. Ошалге-якшарикӓ пынан, кужы ялан дӓ кужы шӱӓн кого вӹд кек. Кӱкшӹцшӹ 80–90 см, нелӹцшӹ 1.2–2.7 кг якте шоэш. 
Пӹжӓшӹштӹ 1 ош мыны якте лин кердеш.
Анд фламинго

Анд фламинго () — фламинго йишвлӓн йыхыш пырышы Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ фламинго. Кӱкшӹцшӹ 1–1,4 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1–1,6 м, нелӹцшӹ 1,5–4,1 кг якте шоэш.
Джемс фламинго

Джемс фламинго () — фламинго йишвлӓн йыхыш пырышы Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ фламинго. Кӱкшӹцшӹ 90–92 см, нелӹцшӹ 2 кг якте шоэш.
Кит ганьывлӓ

Кит ганьывлӓ () — Mammalia йыхыш пырышы Атланти, Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого вӹд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 90 тӹрлӹ китвлӓ гань ылшы йӓн улы.
Классификацижӹ.
 ├─ Mysticeti — Пӱдӹмӹ китвлӓ
 └─ Odontoceti — Пӱӓн китвлӓ
Папирус (кушкыш)

Папирус ( ) — Cyperaceae йыхыш пырышы Африкышты вӹдӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ шукиӓш шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 4–5 м якте шоэш. 
Тошты египтянвлӓ папирус гӹц сирӓш материалым ӹштенӹт, тидӹжӹм тӹнгеок папирус маныт.
Шудыла кушкыш

Шудыла кушкыш — икиӓш, кокиӓш ӓль шукиӓш шуды гань кушкышвлӓ.
Кокиӓш

Кокиӓш (алыкмарла "кокияш") — кок и ӹлӹшӹ кушкышвлӓ. Охыра, кавшта, морко кокиӓш кушкышвлӓ.
Икиӓш

Икиӓш () — ик и ӹлӹшӹ кушкышвлӓ.
Нӹл яланвлӓ

Нӹл яланвлӓ () — онгылашлуанвлӓ группыш пырышы тупӹрдӓн йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 26 700 тӹрлӹ нӹл ялан улы.
Нӹл яланвлӓн сек изижӹ 7.7 мм (жава "Paedophryne amauensis"), сек когожы 33 м (симсӹ кит "Balaenoptera musculus").
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «τετρα» (нӹл) дон «πόδηs» (ялан) шамаквлӓ гӹц лин.
Классификацижӹ.
 ├─ Amphibia — Земноводные 
 └─ Amniota — Амниоты 
 ├─ Sauropsida — Завропсиды
 ├─ Reptilia — Пресмыкающиеся 
 └─ Aves — Кеквлӓ
 └─ Synapsida — Синапсиды
 └─ Mammalia — шӹшер качшы вольыквлӓ
Онгылашлуанвлӓ

Онгылашлуанвлӓ () — тупӹрдӓнвлӓн группыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 60 000 тӹрлӹ онгылашлуан улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «γνάθος» (онгылашлу) дон «στόμα» (ышма) шамаквлӓ гӹц лин.
Классификацижӹ.
 ├─ Pisces — Колвлӓ 
 └─ Tetrapoda — Нӹл яланвлӓ
Абалос, Хорхе Вашингтон

Хорхе Вашингтон Абалос (испанилӓ Jorge Washington Ábalos; 20-шы сентябрь, 1915-шӹ и, Ла-Плата – 28-шӹ сентябрь 1979-шӹ и, Кордова) — аргентин таксон сирӹшӹ арахнолог дӓ энтомолог.
Ситкалидак

Ситкалидак () — Аляскышты ӹлӹдӹмӹ Кадьяк ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 300 м².
Аваук пуштмы

Аваук пуштмы () — 1784-шы ин 14-шӹ августын Аляскышты Кадьяк ошмаотын кечӹвӓл-ирвелнӹштӹш Ситкалидак ошмаотышты ӹлӹшӹ эскимос алютик (сугпиак) халыкын массовый пуштмыжы.
Руш промышленниквлӓн алютиквлӓм пуштмыжын пӹтӓришӹ рекордержӹ Хенрик Йохан Хольмберг.
Паасонен, Хейкки

Хейкки Паасонен (финнлӓ "Heikki Paasonen", 2-шы январь 1865-шӹ и - 24-шы август 1919-шӹ и, Хельсинки) — финн йӹлмӹзӹ, фольклорист дӓ этнолог.
Майотта

Майотта тенгеок Маоре (французла Mayotte, комор. Maore) — Мадагаскарын йыд-вадывелнӹштӹ Инди океаништӹ Комор ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ дӓ Францин тангыж шайылныш регионжы дӓ департаментжӹ. Территорижӹ 374 км². 2012-шы ин тӹштӹ 212 645 эдем ӹлен.
У Каледони

У Каледони (французла Nouvelle-Calédonie) — Меланезиштӹ Францин тангыж шайылныш ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 18,576 км². 2012-шӹ ин тӹштӹ 268 767 эдем ӹлен.
Луайоте

Луайоте (французла Îles Loyauté) тенгеок Лоялти (англла Loyalty Islands) — Меланезиштӹ У Каледонин ошмаотывлӓжӹ. Кымдецшӹ 1,981 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 17 436 эдем ӹлен.
Санта-Крус ошмаотывлӓ

Санта-Крус ошмаотывлӓ (англла Santa Cruz Islands) — Меланезиштӹ Соломон ошмаотывлӓн ошмаотывлӓжӹ. Кымдецшӹ 747 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 11 000 эдем ӹлен.
Зичиуйфалу

Зичиуйфалу () — Венгриштӹ, Фейер медьежӹштӹ сола. Кымдецшӹ 10.82 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 909 эдем ӹлен.
Кимберли пандашан агама

Кимберли пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы вадывел Австралиштӹ (Кимберли) вӓшлиӓлтшӹ пандашан агама шӓкшӓльӹ. Кытшы 18 см, пачшы 27 см лин кердеш.
Митчелл пандашан агама

Митчелл пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы вадывел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пандашан агама шӓкшӓльӹ. Кытшы 17 см, пачшы 25 см лин кердеш.
Налларбор пандашан агама

Налларбор пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы кечӹвӓлвел Австралиштӹ (Налларбор) вӓшлиӓлтшӹ пандашан агама шӓкшӓльӹ. Кытшы 14 см, пачшы 20 см лин кердеш.
Молох (шӓкшӓльӹ)

Молох () — агамавлӓ йиш группыш пырышы вадывел дӓ покшал Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8–11 см, нелӹцшӹ 89 г якте шоэш. 
Молох шӓкшӓльӹвлӓ 20 и нӓрӹ ӹлӓт.
Игуана йишвлӓ

Игуана йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты, Антил, Галапагос дӓ Фиджи ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 40 тӹрлӹ игуана улы. 
Игуанавлӓн сек изижӹ ("Dipsosaurus dorsalis") 35 см, сек когожы ("Iguana iguana") 2 м.
Шӱӓшӓн игуана йишвлӓ

Шӱӓшӓн игуана йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Йыдпел Америкышты (Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ дӓ Мексика) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ шӱӓшӓн игуана улы.
Шлемӓн игуана йишвлӓ

Шлемӓн игуана йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Мексика гӹц Эквадор якте Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ шлемӓн игуана улы.
Хамелеон

Хамелеон йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Африкышты, кечӹвӓл-вадывел Европышты (Испани, Португали, Итали, Греци) дӓ кечӹвӓл-вадывел Азиштӹ (Турци, Кипр, Сири, Ливан, Иордани, Израиль, Сауд Арави, Пакистан, Инди дӓ Шри-Ланка) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 200 тӹрлӹ хамелеон улы.
Игуана ганьывлӓ

Игуана ганьывлӓ () — Toxicofera группыш пырышы тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ, Америкышты, Африкышты, кечӹвӓл Европышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ.
Анолис йишвлӓ

Анолис йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 378 тӹрлӹ анолис улы.
Тӹшкӓ анолис йишвлӓ

Тӹшкӓ анолис йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ тӹшкӓ анолис улы.
Тропидурус йишвлӓ

Тропидурус йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 117 тӹрлӹ тропидурус улы.
Гоплоцеркус йишвлӓ

Гоплоцеркус йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 14-16 тӹрлӹ гоплоцеркус улы.
Маскан игуана йишвлӓ

Маскан игуана йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 28-29 тӹрлӹ маскан игуана улы.
Мадагаскар игуана йишвлӓ

Мадагаскар игуана йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Мадагаскар дӓ Комор ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ Мадагаскар игуана улы.
Фринозома йишвлӓ

Фринозома йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Канада гӹц Панама якте Йыдпел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 137 тӹрлӹ фринозома улы.
Лейозавр йишвлӓ

Лейозавр йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 32 тӹрлӹ лейозаурус улы.
Лиолемус йишвлӓ

Лиолемус йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 258 тӹрлӹ лиолемус улы.
Геккон йишвлӓ

Геккон йишвлӓ () — геккон ганьывлӓн группыш пырышы тропикивлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 950-1000 тӹрлӹ геккон улы.
Карфодактилус йишвлӓ

Карфодактилус йишвлӓ () — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ карфодактилус улы.
Диплодактилус йишвлӓ

Диплодактилус йишвлӓ () — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, У Зеланди дӓ У Каледони ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 130 тӹрлӹ геккон улы.
Геккон ганьывлӓ

Геккон ганьывлӓ () — Squamata (Сӱмӓнвлӓ) группыш пырышы Америкышты, Африкышты, кечӹвӓл Европышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 1600 тӹрлӹ геккон улы.
Эублефарус йишвлӓ

Эублефарус йишвлӓ () — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Азиштӹ, Африкышты дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 34 тӹрлӹ эублефарус улы.
Пигопус йишвлӓ

Пигопус йишвлӓ () — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Гвиней ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 40 тӹрлӹ пигопус улы.
Сферодактилус йишвлӓ

Сферодактилус йишвлӓ () — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Америкышты, Азиштӹ, Европышты дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 201 тӹрлӹ сферодактилус улы.
Филлодактилус йишвлӓ

Филлодактилус йишвлӓ () — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Америкышты, Азиштӹ, Европышты дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 113 тӹрлӹ филлодактилус улы.
Сцинк ганьывлӓ

Сцинк ганьывлӓ () — Squamata (Сӱмӓнвлӓ) группыш пырышы тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ.
Лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓ

Лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓ () — сцинк ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ.
Амфисбена ганьывлӓ

Амфисбена ганьывлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Америкышты, Африкышты дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 180 тӹрлӹ амфисбена улы.
Слӧпӧй шӓкшӓльӹ йишвлӓ

Слӧпӧй шӓкшӓльӹ йишвлӓ () — слӧпӧй шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Индонези, Филиппинвлӓ дӓ вадывел У Гвиней дон Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 23 тӹрлӹ слӧпӧй шӓкшӓльӹ улы.
Ӹштӓн пачан шӓкшӓльӹ йишвлӓ

Ӹштӓн пачан шӓкшӓльӹ йишвлӓ () — сцинк ганьывлӓн группыш пырышы кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 60-54 тӹрлӹ ӹштӓн пачан шӓкшӓльӹ улы.
Геррозавр йишвлӓ

Геррозавр йишвлӓ () — сцинк ганьывлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 34 тӹрлӹ геррозавр улы.
Йыд шӓкшӓльӹ йишвлӓ

Йыд шӓкшӓльӹ йишвлӓ () — сцинк ганьывлӓн группыш пырышы Йыдпел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 31 тӹрлӹ йыд шӓкшӓльӹ улы.
Сцинк йишвлӓ

Сцинк йишвлӓ () — сцинк ганьывлӓн группыш пырышы Африкышты, Азиштӹ, Европышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 1500 тӹрлӹ сцинк улы.
Лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓ

Лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 300 тӹрлӹ лачокла шӓкшӓльӹ улы.
Гимнофталмус йишвлӓ

Гимнофталмус йишвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 200 тӹрлӹ гимнофталмус улы.
Тейид йишвлӓ

Тейид йишвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 230 тӹрлӹ тейид улы.
Скорпион

Скорпионвлӓ () — ӓнгӹремшӹ ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ежӹнгӓн ялан тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 1750 тӹрлӹ скорпион улы. 
Скорпионвлӓн сек изивлӓн ("Typhlochactas mitchelli") кытышты 9 мм, сек когожы ("Hadogenes troglodytes") 20 см якте шот.
Скорпионвлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – арахнологи.
Император скорпион

Император скорпион () — Scorpionidae йиш группыш пырышы Вадывел Африкышты (Бенин, Буркина Фасо, Кот-д’Ивуар, Гамби, Гана, Гвиней, Гвиней-Бисау, Того, Либери, Мали, Нигери, Сенегал дӓ Сьерра-Леоне) вӓшлиӓлтшӹ скорпион. Мӱлӓндӹн сек кого кокшы скорпионжы. Кытшы 20 см, нелӹцшӹ 30 г якте шоэш. 
Император скорпионвлӓ 6–8 и нӓрӹ ӹлӓт.
Ала скорпион

Ала скорпион () — Buthidae йиш группыш пырышы Азиштӹ (ирвел Турци, Армени, Азербайджан, Грузи, кечӹвӓлвел Россий, йыдпелвел Сири, ирвел Ирак, Иран, Афганистан, Пакистан, Туркменистан, Узбекистан, Кыргызстан, Таджикистан, Казахстан, кечӹвӓлвел Монгол Эл дӓ йыдпелвел Китай) Палеарктика регионышты шӹренок вӓшлиӓлтшӹ скорпион. Кытшы 4–5 см якте шоэш.
Крым скорпион

Крым скорпион () — Euscorpiidae йиш группыш пырышы Крымышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ скорпион. Кытшы 35–40 мм якте шоэш.
Амфисбена йишвлӓ

Амфисбена йишвлӓ () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты дӓ Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 160 тӹрлӹ амфисбена улы.
Хирот йишвлӓ

Хирот йишвлӓ () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3–4 тӹрлӹ амфисбена улы. Кытшы 17–24 см якте шоэш.
Бланус йишвлӓ

Бланус йишвлӓ () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж кугижӓнӹшвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ бланус улы.
Кадеа йишвлӓ

Кадеа йишвлӓ () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Куба ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кадеа улы. Кытшы 26 см якте шоэш.
Рнинеура йишвлӓ

Рнинеура йишвлӓ () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Флорида пел ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ монотипан шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӓт ик йиш рнинеура веле улы
Трогонофис йишвлӓ

Трогонофис йишвлӓ () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Африкышты, Арави дӓ Иранышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ трогонофис улы. Кытшы 24 см якте шоэш.
Аляска юпик йӹлмӹ

Аляска юпик йӹлмӹ тенгеок юппик йӹлмӹ () — Аляскышты ӹлӹшӹ Аляска юпиквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ Аляскышты попышы юпик йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ. 
Диалектвлӓжӹ.
Аляска юпик йӹлмӹн диалектвлӓжӹ :
Рапла

Рапла () — хала Вадывел Эстоништӹ, Рапламаа уездӹн административ покшалжы.
Той шӓкшӓльӹ ганьывлӓ

Той шӓкшӓльӹ ганьывлӓ () — Toxicofera группыш пырышы вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 200 тӹрлӹ той шӓкшӓльӹ улы. 
Классификацижӹ.
 ├─ Anguioidea (Diploglossa) – 
 ├─ Anguidae – Той шӓкшӓльӹ йишвлӓ
 ├─ Anniellidae – Ялдымы шӓкшӓльӹ йишвлӓ
 ├─ Xenosauridae – Ксенозавр йишвлӓ
 └─ Pythonomorpha – 
 ├─ Platynota – 
 ├─ Shinisauria – Шинизавр ганьывлӓ
 └─ Varanoidea – Варан ганьывлӓ
 ├─ Dolichosauridae † – 
 ├─ Necrosauridae † – 
 ├─ Mosasauroidea † – Мозазавр йишвлӓ
 ├─ Helodermatidae – Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓ
 ├─ Lanthanotidae – Пӹлӹшдӹмӹ варан йишвлӓ
 └─ Varanidae – Варан йишвлӓ
 └─ Ophidia / Serpentes – Кӹшкӹвлӓ
Той шӓкшӓльӹ йишвлӓ

Той шӓкшӓльӹ йишвлӓ () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 94-120 тӹрлӹ той шӓкшӓльӹ улы.
Ялдымы шӓкшӓльӹ йишвлӓ

Ялдымы шӓкшӓльӹ йишвлӓ () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ (Калифорни дон Мексикышты (Ӱл Калифорни) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ ялдымы шӓкшӓльӹ улы. Кытшы 30 см якте шоэш.
Ксенозавр йишвлӓ

Ксенозавр йишвлӓ () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Мексикышты дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ ксенозавр улы.
Шинизавр ганьывлӓ

Шинизавр ганьывлӓ () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы шӓкшӓльӹвлӓ.
Шинизавр йишвлӓ

Шинизавр йишвлӓ () — шинизавр ганьывлӓн группыш пырышы шӓкшӓльӹвлӓ.
Шинизавр

Шинизавр () — шинизавр йишвлӓн группыш пырышы Китай (Гуандун, Гуйчжоу, Хунань дӓ Гуанси-Чжуан автономный район) дӓ Вьетнамышты (Куангнинь) вӓшлиӓлтшӹ, пел-вӹдӹштӹ ӹлӹшӹ монотипан шӓкшӓльӹ. Кытшы 40-46 см якте шоэш.
Варан ганьывлӓ

Варан ганьывлӓ () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы шӓкшӓльӹвлӓ.
Пӹлӹшдӹмӹ варан

Пӹлӹшдӹмӹ варан () дон пӹлӹшдӹмӹ варан йишвлӓ () — варан ганьывлӓн группыш пырышы Калимантан ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Цилӓжӓт ик йиш пӹлӹшдӹмӹ варан веле улы. Кытшы 20 см якте шоэш.
Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ

Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹвлӓ () дон ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓ () — варан ганьывлӓн группыш пырышы Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ, Мексикышты дӓ Гватемалышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ улы.
Мозазавр

Мозазавр йишвлӓ ( †) — варан ганьывлӓн группыш пырышы вӹдӹштӹ ӹлӹшӹ вымер шӓкшӓльӹвлӓ.
Варан йишвлӓ

Варан йишвлӓ () — варан ганьывлӓн группыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 78 тӹрлӹ варан улы.
Афрогеко

Афрогеко () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ афрогеко улы. Кытшы 45–50 мм якте шоэш.
Афроедура

Афроедура () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Ангола гӹц Кечӹвӓлвел Африкышты якте вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 27 тӹрлӹ афроедура улы.
Агамура

Агамура тенгеок Иран ӓнгӹремшӹ геккон () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Иран, Пакистан дӓ Афганистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. 
Озывлӓн кытышты 35–65 мм, пачыжы 27–59 мм, ӓвӓвлӓн кытышты 42–77 мм, пачыжы 34–59 мм якте шоэш.
Айлуроникс

Айлуроникс () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Сейшелвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ айлуроникс улы.
Алсофилакс

Алсофилакс () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Покшал Азиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ алсофилакс улы.
Алтифилакс

Алтифилакс () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Покшал Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ алтифилакс улы.
Пел парнян гекконвлӓ

Пел парнян гекконвлӓ () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мӱлӓндӹн тропиквлӓштӹ, Африкышты дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 90 тӹрлӹ пел парнян геккон улы.
Турци пел парнян геккон

Турци пел парнян геккон () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж кугижӓнӹшвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 9-10 см якте шоэш.
Гекко

Гекко () — геккон йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 51 тӹрлӹ гекко улы.
Шӧртньӹ геккон

Шӧртньӹ геккон (, синонимжы "Gekko ulikovskii") — геккон йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓлвел Вьетнам, кечӹвӓлвел Лаос дӓ ирвел Камбоджышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Озывлӓн кытышты 18–20 см, ӓвӓвлӓ 13–15 см якте шоэш.
Токи геккон

Токи геккон тенгеок токей () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Озывлӓн кытышты 28–51 см, ӓвӓвлӓ 18–48 см, нелӹцшӹ 150–400 г якте шоэш.
Смит геккон

Смит геккон () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Таиланд, Сингапур, Малайзи, Мьянма, Никобар ошмаотывлӓ ‎‎дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 350 мм якте шоэш.
Фельзума

Фельзумавлӓ () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскар, Сейшел, Маскарен дӓ Андаман вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 70 тӹрлӹ фельзума улы. Кытшы 6.5–30 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм нидерланди врач Мурк ван Фельзум (Murk van Phelsum, 1732 – 1779) лӹмеш пумы.