tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Пинду кырык

Пинду кырык (галис. Monte Pindo) — Испаништӹ вӓрлӓнӹшӹ Галисин сек кого дӓ галисивлӓн мифологи кырыкшы. Карнота муниципалитетӹштӹш Атланти океан сирӹштӹ донышы шимӓкӓ валган гранит кӱӓн кырык. Кӱкшӹцшӹ 627 м якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ гойдел кельт виднӹ ирландди гойдел «binn» тенгеок шотланди гойдел «beinn» (пик, кашар кырык вуй) дон «dubh» (шимӓкӓ) шамаквлӓ гӹц лин: «binn dubh» (шим кырык).
Флора.
Кырыкын сирӹштӹ ӹлӹштӓш гань имӓн пушӓнгӹвлӓ ("Pinus pinaster", "Pinus radiata" дӓ "Pinus sylvestris" йӓктӹвлӓ) дон ӹлыштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ пушӓнгӹвлӓ ("Quercus lusitanica" тум) кушкеш.
Тангыж игуана

Тангыж игуана () — игуана йишвлӓн группыш пырышы Галапагос ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,3 м, нелӹцшӹ 1,5 кг якте шоэш.
Блаесодактилус

Блаесодактилус () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ блаесодактилус улы. Кытшы 6.5–30 см якте шоэш.
Бунопус

Бунопус () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Покшал Ирвелышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ бунопус улы.
Шӹнгӹртӹш кошыгек

Шӹнгӹртӹш кошыгек () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Ирвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 18 см якте шоэш.
Якшар вуян кошыгек

Якшар вуян кошыгек () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 12-15 см якте шоэш.
Кӹтӹк пачан кошыгек

Кӹтӹк пачан кошыгек () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (Камерун, Покшал Африка Республика, Конго Республика дӓ Конго Демократи Республика) вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 20–25 см якте шоэш.
Куку кошыгек

Куку кошыгек () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 11–13 см якте шоэш.
Кого нерӓн кошыгек

Кого нерӓн кошыгек () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Африкын Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 19 см якте шоэш.
Якшар пачан кошыгек

Якшар пачан кошыгек () — орави йишвлӓн йыхыш пырышы Танзаништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 20–22 см якте шоэш.
Галиси йӹлмӹ

Галиси йӹлмӹ (галис. "galego") — Галисивлӓн йӹлмӹжӹ. Индоевропа йӹлмӹвлӓн роман тӹшкӓн дӓ Испаништӹ вӓрлӓнӹшӹ Галисин кугижӓнӹш йӹлмӹжӹ.
Гватемала ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ

Гватемала ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ () — ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Гватемалышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Мексика ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ

Мексика ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ () — ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Мексикышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 57–91 см, нелӹцшӹ 800 г якте шоэш.
Аризона ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ

Аризона ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ () — ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Америкын Ушымы Штатвлӓжӹштӹ дӓ Мексикышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35–50 см, нелӹцшӹ 350–700 г якте шоэш.
Калодактилодес

Калодактилодес () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Индиштӹ ‎‎дӓ Шри-Ланкашты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ калодактилодес улы.
Инди шӧртньӹ геккон

Инди шӧртньӹ геккон () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Индиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8.9 см, пачыжы 8.1 см якте шоэш.
Шри-Ланка шӧртньӹ геккон

Шри-Ланка шӧртньӹ геккон () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Шри-Ланкашты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Хондродактилус

Хондродактилус () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ хондродактилус улы.
Кого Сейшел фельзума

Кого Сейшел фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты дӓ Сейшел ошмаотывлӓштӹ (Альдабра , Ассампшен, Норт-Казин) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15–16 см якте шоэш.
Андаман фельзума

Андаман фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Андаман дӓ Никобар ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Изи Сейшел фельзума

Изи Сейшел фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Сейшел ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12.5–14 см якте шоэш.
Аноси фельзума

Аноси фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Аноси) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Барбур фельзума

Барбур фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Анкаратра) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13.5 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм американ герпетолог Томас Барбур (Thomas Barbour, 1884 – 1946) лӹмеш пумы.
Реюньон фельзума

Реюньон фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Реюньон дӓ Маврикий (Агалега) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12–17 см якте шоэш.
Реюньон тӹрлӹмӹ фельзума

Реюньон тӹрлӹмӹ фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Реюньон ошмаотышты (Manapany-Les-Bains дӓ Сен-Жозеф) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13 см якте шоэш.
Атсимо-Атсинанана фельзума

Атсимо-Атсинанана фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Атсимо-Атсинанана) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц Ханс-Петер Бергхоф (Hans-Peter Berghof) лӹмеш пумы.
Мелаки фельзума

Мелаки фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Мелаки) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,8 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз Парфе Бора (Parfait Bora) лӹмеш пумы.
Тулиара фельзума

Тулиара фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Тулиара) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 10 см якте шоэш.
Волаан тупан фельзума

Волаан тупан фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Диана дӓ Сава) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13 см якте шоэш.
Сарикӓ логерӓн фельзума

Сарикӓ логерӓн фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Алаотра-Мангоро) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш.
Гулд фельзума

Сарикӓ логерӓн фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (От-Матсиатра) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,1 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм американ палеонтолог Стивен Джей Гулд (Stephen Jay Gould, 1941 – 2002) лӹмеш пумы.
Кого Мадагаскар фельзума

Кого Мадагаскар фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см якте шоэш. Ӓвӓ фельзумавлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Ала фельзума

Ала фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13 см якте шоэш.
Хильшер фельзума

Хильшер фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 16 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц Михаэль Хильшер (Michael Hielscher) лӹмеш пумы.
Хойш фельзума

Хойш фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Атсинанана) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,5 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц Удо Хойш (Udo Hoesch, 1941 – 2002) лӹмеш пумы.
Кель фельзума

Кель фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (lac Ampitabe) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 7,1 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ малагаси «kely» (изи) шамак гӹц лин.
Родригес фельзума

Родригес фельзума ( †) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Родригес ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 44 см якте шоэш.
Симсӹ пачан фельзума

Симсӹ пачан фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз ихтиолог Бернар Жермен Этьен де ла Виль, граф де Ласепед (Bernard-Germain de Lacépède, 1756 – 1825) лӹмеш пумы.
Маврикий фельзума

Маврикий фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытышты 15.5 (озыжы), 9–13 (ӓвӓжӹ) см якте лин кердеш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм (B. Guimbeau) лӹмеш пумы.
Мадагаскар фельзума

Мадагаскар фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 23–24 см якте шоэш.
Сарикӓ вуян фельзума

Сарикӓ вуян фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 10 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц Конрад Клеммер (Konrad Klemmer, 1756 – 1825) лӹмеш пумы.
Комор фельзума

Комор фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Комор‎ ошмаотывлӓштӹ (Нгазиджа) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.
Пемба фельзума

Пемба фельзума тенгеок Паркер фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Танзаништӹ Пемба ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 16 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи герпетолог Хэмптон Уайлдмэн Паркер (Hampton Wildman Parker, 1897 – 1968) лӹмеш пумы.
Занзибар фельзума

Занзибар фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты, Танзаништӹ Занзибар ошмаотышты дӓ Комор‎ ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш.
Ньютон фельзума

Ньютон фельзума ( †) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Родригес ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи орнитолог Эдвард Ньютон (Edward Newton, 1832 – 1897) лӹмеш пумы.
Гюнтер фельзума

Гюнтер фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотывлӓштӹ (Île Ronde) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи ихтиолог дӓ герпетолог Альберт Гюнтер (Albert Charles Lewis Günther, 1830 – 1914) лӹмеш пумы.
Мертенс фельзума

Мертенс фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Майотта ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц герпетолог Роберт Мертенс (Robert Mertens, 1894 – 1975) лӹмеш пумы.
Маврикий тӹрлӹмӹ фельзума

Маврикий тӹрлӹмӹ фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотывлӓштӹ (Île Ronde, Île aux Aigrettes дӓ Coin de Mire) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.
Кох фельзума

Кох фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Бени) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 25,4 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц энтомолог дӓ арахнолог Карл Людвиг Кох (Carl Ludwig Koch, 1756 – 1825) лӹмеш пумы.
Волаан фельзума

Волаан фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Бени) дӓ Реюньон ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 10 см якте шоэш. 
Лӹвӓл йишвлӓ.
Тошты лӹвӓл йиш: "Phelsuma lineata dorsivittata" (Волаан тупан фельзума)
Кымда пачан фельзума

Кымда пачан фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Бени), Комор‎ ошмаотывлӓштӹ дӓ Реюньон ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15–22 см якте шоэш.
Маламакибо фельзума

Маламакибо фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Аноси) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12,3 см якте шоэш.
Масоала фельзума

Масоала фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Сава регионышты Масоала пел ошмаоты) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.
Модеста фельзума

Модеста фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 10–12 см якте шоэш.
Вашталтшан фельзума

Вашталтшан фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 10,2 см якте шоэш.
Шим корнан фельзума

Шим корнан фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Майотта ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11 см якте шоэш.
Кечӹвӓлвел изи фельзума

Кечӹвӓлвел изи фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,5 см якте шоэш.
Йыдпел изи фельзума

Йыдпел изи фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,5–9 см якте шоэш.
Равенала фельзума

Равенала фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Равенала пушӓнгӹвлӓштӹ ӹлӓт. Кытшы 12,9 см якте шоэш.
Индейвлӓ

 
Индейвлӓ (, ) — на-дене дон америнд йӹлмӹлӓ попышы Америкышты ӹлӹшӹ халыквлӓ. Индейвлӓн цилажӹ 48 000 000 нарӹн ылыт.
Пастер фельзума

Пастер фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11,5 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз герпетолог Жорж Пастер (Georges Pasteur, 1930 – ) лӹмеш пумы.
Пронк фельзума

Пронк фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Аналаманга) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11,2 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц Олаф Пронк (Olaf Pronk) лӹмеш пумы.
Нӹл сӹнзӓӓн фельзума

Нӹл сӹнзӓӓн фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12–13 см якте шоэш.
Рӧслер фельзума

Рӧслер фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 7,2 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц Херберт Рӧслер (Herbert Rösler) лӹмеш пумы.
Ошалгы-якшар логерӓн фельзума

Ошалгы-якшар логерӓн фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 17 см якте шоэш.
Сейпп фельзума

Сейпп фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Роберт Сейпп (Robert Seipp, 1930 – 1825) лӹмеш пумы.
Йӓган пачан фельзума

Йӓган пачан фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13–16 см якте шоэш.
Стэндинг фельзума

Стэндинг фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Атсимо-Андрефана) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 28 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Херберт Фокс Стэндинг (Herbert Fox Standing) лӹмеш пумы.
Хейген фельзума

Хейген фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Эммануэль ван Хейген (Emmanuel van Heygen) лӹмеш пумы.
Сандберг фельзума

Сандберг фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Сейшел ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 16–22 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Хенрик Сандберг (Henrik Sundberg, 1732 – 1779) лӹмеш пумы.
Мвали фельзума

Мвали фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Комор ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11 см якте шоэш.
Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж вӹцкӹж парнян геккон

Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж вӹцкӹж парнян геккон () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Ирвел Мӱлӓндӹ лоштыш кугижӓнӹшвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 9–13 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австри ботаник Теодор Кочи (Karl Georg Theodor Kotschy, 1813 – 1866) лӹмеш пумы.
Изи Антил ошмаотывлӓ

Изи Антил ошмаотывлӓ (, , , ) — Кариб тангыжышты Антил ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 13 012 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 3 735 636 эдем ӹлен.
Кариб тангыж

 
Кариб тангыж тенгеок Антил тангыж (, , , , , ) — Атланти океанын вадывелнӹштӹ Йыдвел Америка дон Кечӹвӓлвел Америка континентвлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ тангыж. Кымдецшӹ 2 753 000 км².
Кого Антил ошмаотывлӓ

Кого Антил ошмаотывлӓ (, , ) — Кариб тангыжышты Антил ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 207 435 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 37 862 400 эдем ӹлен.
Антилопа

Антилопа — Полорогие-влӓн (Bovidae) йыхыш пырышы кого шӹшер качшы вольыквлӓ.
Шӹшер качшы вольыквлӓ

Шӹшер качшы вольыквлӓ () — нӹл яланвлӓн группыш пырышы шокшы вӹрӓн, тупӹрдӓн йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 5 488 тӹрлӹ шӹшер качшы вольык улы. 
Шӹшер качшы вольыквлӓн сек изижӹ 30–40 мм ("Craseonycteris thonglongyai" цӓрӓгек), сек когожы 33 м (симсӹ кит "Balaenoptera musculus").
Шӹшер качшы вольыквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – териологи тенгеок маммалиологи.
Классификацижӹ.
 ├─ Prototheria — Первозвери
 └─ Monotremata — Однопроходные
 └─ Theria — Звери
 ├─ Metatheria — Сумчатые
 └─ Eutheria — Плацентарные
Икшӹ тӹшкӓ: Afrotheria
Кокшы тӹшкӓ: Xenarthra
Кымшы тӹшкӓ: Boreoeutheria
Комор ошмаотывлӓ

Комор ошмаотывлӓ (комор. "Komori"; , ) — Мадагаскарын йыд-вадывелнӹштӹ Инди океаништӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 2238 км². 2010-шы ин тӹштӹ 900 000 эдем ӹлен.
Инюпиак йӹлмӹ

Инюпиак йӹлмӹ тенгеок Инюпик йӹлмӹ () — Аляскышты дӓ Канадышты ӹлӹшӹ инюпиаквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ инуит йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Сугпиак йӹлмӹ

Сугпиак йӹлмӹ тенгеок Алютик йӹлмӹ () — Аляскышты ӹлӹшӹ алютиквлӓ (сугпиаквлӓ) халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ Аляскышты попышы юпик йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Наукан юпик йӹлмӹ

Наукан юпик йӹлмӹ — Российӹштӹ Чукотка пел ошмаотышты ӹлӹшӹ наукан юпиквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ Российӹштӹ попышы юпик йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Сиреник юпик йӹлмӹ

Сиреник юпик йӹлмӹ — Российӹштӹ Чукотка пел ошмаотышты ӹлӹшӹ сиреник юпиквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ Российӹштӹ попышы юпик йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Сибирь юпик йӹлмӹ

Сибирь юпик йӹлмӹ — Аляскышты (Остров Святого Лаврентия) дӓ Российӹштӹ Чукотка пел ошмаотышты ӹлӹшӹ Сибирь юпиквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ Аляска дон Российӹштӹ попышы юпик йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Вадывел Канада инуит йӹлмӹ

Вадывел Канада инуит йӹлмӹ — Канадышты ӹлӹшӹ Вадывел Канада инуитвлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ инуит йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Ирвел Канада инуит йӹлмӹ

Ирвел Канада инуит йӹлмӹ тенгеок Инуктитут йӹлмӹ — Канадышты ӹлӹшӹ инюпиаквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ инуит йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Варан

Варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 78 тӹрлӹ варан улы. 
Варанвлӓн сек изижӹн кытышты 20 см, сек когожын (Комодо варан) кытышты 3 м якте лин кердеш. 
Лӹмжӹ.
Ти кого шӓкшӓльӹ йыхлан "Varanus" лӹмӹм «waral» (шӓкшӓльӹ) шамак гӹц лин.
Комодо варан

Комодо варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Комодо, Ринка, Флорес дӓ Джили Мотанг ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ дӓ варанвлӓн сек когожы. Кытшы 3 м, нелӹцшӹ 70 кг якте шоэш.
Саву ошмаоты

Саву ошмаоты (индон. Pulau Sawu) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 420 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 62 000 эдем ӹлен.
Тимор варан

Тимор варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Тимор, Роти Саву ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 61 см, нелӹцшӹ 100–350 г якте шоэш.
Ала варан

Ала варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 14 кг якте шоэш.
Гульд варан

Гульд варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 140 см, нелӹцшӹ 6 кг якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи орнитолог дӓ анималист Джон Гульд (John Gould, 1804 – 1881) лӹмеш пумы.
Мертенс варан

Мертенс варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,3 м якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц герпетолог Роберт Мертенс (Robert Mertens, 1894 – 1975) лӹмеш пумы.
Спенсер варан

Спенсер варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 120 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм англо-австрали зоолог дӓ антрополог Уолтер Болдуин Спенсер (Walter Baldwin Spencer, 1860 – 1929) лӹмеш пумы.
Антил ошмаотывлӓ

Антил ошмаотывлӓ тенгеок Кариб ошмаотывлӓ (, , , ) — Кариб тангыжышты ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 228 662 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 42 000 000 эдем ӹлен.
Гаити ошмаоты

Гаити ошмаоты (колониалист лӹмжӹ Эспаньола; , , креол. "Ispayola") — Кариб тангыжышты Кого Антил ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 76 480 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 20 123 000 эдем ӹлен.
Кайман ошмаотывлӓ

Кайман ошмаотывлӓ () — Кариб тангыжышты Кого Антил ошмаотывлӓ дӓ Кого Британин тангыж шайылныш ошмаотывлӓжӹ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 264 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 56 732 эдем ӹлен.
Ангилья

Ангилья () — Кариб тангыжышты Изи Антил ошмаотывлӓ дӓ Кого Британин тангыж шайылныш ошмаотывлӓжӹ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 102 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 13 037 эдем ӹлен. Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Валли.
Монтсеррат

Монтсеррат () — Кариб тангыжышты Изи Антил ошмаотывлӓ дӓ Кого Британин тангыж шайылныш ошмаотывлӓжӹ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 102 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 4922 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Плимут (де юре) дон Брейдс (де факто).
Виргин ошмаотывлӓ

Виргин ошмаотывлӓ () — Кариб тангыжышты Изи Антил ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 650 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 150 000 эдем ӹлен.
Англ йӹлмӹ

Англ йӹлмӹ (англла "English, English language") — англвлӓн йӹлмӹжӹ. Индоевропа йӹлмӹвлӓн герман тӹшкӓн дӓ Кого Британин, Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн, Австралин дӓ весвлӓн кугижӓнӹш йӹлмӹжӹ.
Англичан йылмыште гаяк шочмо йылмыже англосаксонский тукым тугак ончо вашкет, мане англосакс. Тудо шочмо калыкшылан шуко великобританийыште лийын, а капше дене британ империй шарлен кундемысе азийыште, африкыште, америкыште, африкыште, и австралийыште. Британийысе англичан йылмым шочмо йылме але утаралт кодаш обретением деч вара колонийыште калыкын кугу ужашыже (сша, канада, Австралий, у зеландийыште лийын), але йылме кокла гыч иктыже (Индий, Нигерий). Шуко йот эл тунемме учреждений семын англичан йылмым тунемыт.
Школыштыжак англичан йылмым ик ий гыч ссср тунемме программыш пуртымо шотышто министр каҥашын пунчалже 1961-1962 1961 ий 27 майыште ссср деч тӱҥ йылме семын № 468 «саемдыме нерген йот йылмым тунемына».
Возыктыш.
Кылверым тиштын акрет тиште лиеш; латин тиштер негызеш vii курым гыч иленыт (кучылталтше ешартыш тиште эр тугак ончо, но нуно мондалтыныт). Кызытсе 26-шо тиште тиштер-влакыште английысе.
Англичан йылмым тунемше-влак кокла гыч ик эн нелын ыштен индоевропысо чынвозышым шотлалтеш. Чынак ойлат каҥашым жапыштыже английысе таҥастарен ончыктымо, тудо ялт ом келше британец кызытсе кутырымо ой, американ, австралиец вес йылме да нумалыт. Кугу буквам возымаш чӱкташ вид-влак мут чот, ит лӱд годым каласалтеш, да, мӧҥгешла, шуко уло, график огеш эквивалент йӱк шокта. Тыге лӱмден «правилым лудаш» процент кӱшыл посна тыгай шыгыремдымын, тӱрлӧ шонен мо практический йомдарышым. Кажне гаяк тунемше лудын але возен логалеш у мутым шымла, кажныже мо дене кылым транскрипций ончыктымо мутым мутерыште налын. Чынвозышым мюллер манын пале йылмызе Макс английысе «кугыжаныш пуламыр».
Англичан йылмыште орфографий нормо вич — британийысе (тыгак «Конкурс орфографий»), британийысе оксфордский, американ, австралийысе да канадысе.
Пунктуаций ик эн тыглай гыч толын. Европо радамыште да американ коклаште ойыртем уло англичан английысе да пунктуаций. Тыге, мутлан, формо великобританийыште обращений годым точко деч вара ныжыл серышым Mr, але Dr Mrs ок шындалт, сша дене таҥастарымаште, mr возаш кӱштеныт. Jackson олмеш Jackson Mr. Тыгак кавычке формо ойыртем уло: кок апостроф сай кучылтмаш "...", британец а одинарный '...', утларак чолга да т. д запятой американ-шамычым серийный
Правиллам системыш пуымо текстым руш лӱм дене палемдалтын да англоязычный лӱм-влак нелыжат ситышын, фонетике ден орфографий системе коклаште компромисс дене лӱдыктышӧ, лончыш «Англо-руш транскрипцийым кучылтмаш». Шукын лӱмдыш лӱм ден, но, йӱла почеш пуалтеш, кугыжаныш, тиде правилым противоречий тичмаш але изи ужашан.
Халык этимологи

Халык этимологи — шая этимологи.
Кок кӹчӓн вольыквлӓ

Кок кӹчӓн вольыквлӓ () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 220 тӹрлӹ кок кӹчӓн вольык улы. 
Кок кӹчӓн вольыквлӓн сек изижӹн ("Tragulidae") кытышты 45 см, нелӹцшӹ 1,5 кг; сек когожын ("Hippopotamus amphibius") кытышты 5 м, нелӹцшӹ 4,5 тонн якте лин кердеш.
Аргус варан

Аргус варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Гвиней ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,6 м, нелӹцшӹ 7 кг якте шоэш.
Гигант варан

Гигант варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2.5 м, нелӹцшӹ 15 кг якте шоэш.
Розенберг варан

Розенберг варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1.5 м якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц зоолог дӓ этнограф Герман фон Розенберг (Hermann von Rosenberg, 1817 – 1888) лӹмеш пумы.
Имӓн пачан варан

Имӓн пачан варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 70 см якте шоэш.
Уайт имӓн пачан варан

Уайт имӓн пачан варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 72 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц зоолог дӓ этнограф Герман фон Розенберг (Neville White, 1817 – 1888) лӹмеш пумы.
Ауффенберг варан

Ауффенберг варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Роти ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм американ биолог Уолтер Ауффенберг (Walter Auffenberg, 1928 – 2004) лӹмеш пумы.
Кӹтӹк пачан варан

Кӹтӹк пачан варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш.
Буш варан

Буш варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ (Пилбара) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австрали натуралист дӓ герпетолог Брайан Гордон Буш (Brian Gordon Bush, 1947 – 2004) лӹмеш пумы.
Пилбара варан

Пилбара варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ (Пилбара) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытышты 50 (озыжы) 45 (ӓвӓжӹ) см лин кердеш.
Сонимакывлӓ

Сонимакывлӓ () — мальва йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шукиӓш, кокиӓш ӓль икиӓш пеледӹшӓн шудыла кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 60–70 тӹрлӹ сонимакы улы.
Мальва йишвлӓ

Мальва йишвлӓ () — мальва пеледӹшвлӓн группыш пырышы шукиӓш, кокиӓш ӓль икиӓш пеледӹшӓн шудыла кушкышвлӓ, ӹлыштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 4225 тӹрлӹ мальва улы.
Бомбакс йишвлӓ

Бомбакс йишвлӓ () — мальва йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 120 тӹрлӹ бомбакс улы.
Браунлови йишвлӓ

Браунлови йишвлӓ () — мальва йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 68 тӹрлӹ браунлови улы.
Браунлови

Браунлови () — браунлови йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ браунлови улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Леди Браунлоу (Lady Brownlow) лӹмеш пумы.
Адансони

Адансони () — бомбакс йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ адансони улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз ботаник Мишель Адансон (Michel Adanson, 1727 – 1806) лӹмеш пумы.
Бомбакс

Бомбакс () — бомбакс йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ бомбакс улы.
Мальва пеледӹшвлӓ

Мальва пеледӹшвлӓ () — Двудольные группыш пырышы шукиӓш, кокиӓш ӓль икиӓш пеледӹшӓн шудыла кушкышвлӓ, ӹлыштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 6000 тӹрлӹ мальва пеледӹшӓн кушкыш улы.
Ньымыштшы

Ньымыштшы йӓнвлӓ тенгеок Ньымыштшывлӓ () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 2280 тӹрлӹ ньымыштшы улы. 
Ньымыштшывлӓн сек изижӹн ("Mus minutoides" дон "Micromys minutus") кытышты 5 см, нелӹцшӹ 5 г, сек когожын (капибара) кытышты 100–130 см, нелӹцшӹ 50–60 кг якте лин кердеш.
Пӱкшкаля

Пӱкшкаля ( , ) — ургаля йишвлӓн группыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ньымыштшы изи йӓн. Кытшы 6–9 см, пачыжы 5.7–7.5 см, нелӹцшӹ 15–40 г якте шоэш.
Ургаля йишвлӓ

Ургаля йишвлӓ () — ур ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ньымыштшы изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 29 тӹрлӹ ургаля улы. Кытшы 8–20 см, пачыжы 4–17 см якте шоэш.
Япони ургаля

Япони ургаля ( ) — ургаля йишвлӓн группыш пырышы Япоништӹ вӓшлиӓлтшӹ эндемик ньымыштшы изи йӓн.
Селевини

Селевини ( ) — ургаля йишвлӓн группыш пырышы Казахстанышты вӓшлиӓлтшӹ эндемик ньымыштшы изи йӓн. Кытшы 9,5 см, пачыжы 7,5 см, нелӹцшӹ 30–35 г якте шоэш.
Шим пачан ургаля

Шим пачан ургаля ( ) — ургаля йишвлӓн группыш пырышы Марокко, Тунис, Алжир, Ливи, Египет, Израиль, Ливан, Иордани, Сири, Ирак, Сауд Арави дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтшӹ ньымыштшы изи йӓн. Кытшы 10–18 см, пачыжы 9–14 см, нелӹцшӹ 45–120 г якте шоэш.
Морен ганьывлӓ

Морен ганьывлӓ () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 70-80 тӹрлӹ морен улы. 
Классификацижӹ.
 ├─ Prolagidae † — 
 ├─ Ochotonidae — пищухи
 └─ Leporidae — Морен йишвлӓ
Цӹгӓк статян котинга

Цӹгӓк статян котинга () — котинга йишвлӓн тенгеок титира йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кек. Кытшы 21,5–22 см якте шоэш.
Корнан пачан варан

Корнан пачан варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см, нелӹцшӹ 37 кг якте шоэш.
Глауэрт варан

Глауэрт варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60–80 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австрали палеонтолог дӓ герпетолог Людвиг Глауэрт (Ludwig Glauert, 1879 – 1963) лӹмеш пумы.
Шимӓкӓ варан

Шимӓкӓ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 100 см якте шоэш.
Шим вуян варан

Шим вуян варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 50–80 см, нелӹцшӹ 37 кг якте шоэш.
Кинг варан

Кинг варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 6,7–11,4 см, пачыжы 20–27 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм герпетолог Макс Кинг (Max King) дон Ричард Деннис Кинг (Richard Dennis King, 1942 – 2002) лӹмеш пумы.
Митчелл варан

Митчелл варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австрали герпетолог Фрэнсис Джон Митчелл (Francis John Mitchell, 1829 – 1970) лӹмеш пумы.
Сауэ

Сауэ () — Йыдпелвел Эстоништӹ хала, Харьюмаа уездӹш пыра. Хала статусым 25 август 1993 и гӹц намалеш. Ӹлӹзӹ шот - 6,0 тӹжем эдем (2012), 93% жӹ нӹнӹ логӹц — эстонвлӓ.
Йыдпел Австрали варан

Йыдпел Австрали варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Шӓргӓшӓн пушӓнгӹ варан

Шӓргӓшӓн пушӓнгӹ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 65 см якте шоэш.
Сирӹштӹш варан

Сирӹштӹш варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш.
Ала пушӓнгӹ варан

Ала пушӓнгӹ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ ‎‎дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 65 см якте шоэш.
Сторр варан

Сторр варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австрали орнитолог дӓ герпетолог Глен Милтон Сторр (Glen Milton Storr, 1921 – 1990) лӹмеш пумы.
Сарикӓ вуян вӹд варан

Сарикӓ вуян вӹд варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Самар, Лейте дӓ Минданао ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 70 см якте шоэш.
Корнан варан

Корнан варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 15 кг якте шоэш.
Себу варан

Себу варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Себу, Тикао, Негрос, Панай дӓ Масбате ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш.
Тогиан варан

Тогиан варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Тогиан дӓ Сулавеси ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Панай варан

Панай варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Панай ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 52,7 см, пачыжы 74,1 см якте шоэш.
Сьерра-Мадре варан

Сьерра-Мадре варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон ошмаотышты (Сьерра-Мадре) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 10 кг якте шоэш.
Грей варан

Грей варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон, Катандуанес дӓ Полильо ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 9 кг якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи зоолог Джон Эдуард Грей (John Edward Gray, 1800 – 1875) лӹмеш пумы.
Сальвадори варан

Сальвадори варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2,5 м, нелӹцшӹ 5–6,38 кг якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм итальян орнитолог Томмазо Сальвадори (Tommaso Salvadori, 1835 – 1923) лӹмеш пумы.
Дель Пиано, Анна Рита

Анна Рита дель Пиано (), кужырак лӹмжӹ Анна Рита Виапиано (), 26 июль 1966) — итальян киноактриса дӓ театр режиссёр.
Биографижӹ.
Анна Рита дель Пиано 26 июльын 1966 ин Кассано-делле-Мурдже коммунышты шачын.
Шим пушӓнгӹ варан

Шим пушӓнгӹ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Ару ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 90–120 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм итальян ботаник Одоардо Беккари (Odoardo Beccari, 1843 – 1920) лӹмеш пумы.
Симсӓкӓ варан

Симсӓкӓ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Хальмахера ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 110 см якте шоэш.
Вайгео варан

Вайгео варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Вайгео ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы м якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц зоолог Вольфганг Бёме (Odoardo Beccari, 1843 – 1920) лӹмеш пумы.
Богерт варан

Богерт варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Д'Антркасто дӓ Тробриан ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм американ герпетолог Чарлз Митчилл Богерт (Charles Mitchill Bogert, 1908 – 1992) лӹмеш пумы.
Серам варан

Серам варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Серам, Амбон, Банда, Буру дӓ Оби ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 95 см якте шоэш.
Симсӹ пачан варан

Симсӹ пачан варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ У Британи дӓ Бисмарк ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 135 см якте шоэш.
Финш варан

Финш варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓштӹ дӓ Австралиштӹ шӹренок вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 120–135 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Отто Финш (Friedrich Hermann Otto Finsch, 1839–1917) лӹмеш пумы.
Инди варан

Инди варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, У Гвиней, Маршалл, Каролин, Соломон, Мариана ‎‎дӓ Малуку ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,1–1,5 см, нелӹцшӹ 1,9 кг якте шоэш.
Япен варан

Япен варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Япен, ‎‎Биак, Салавати дӓ Вайгео ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 120 см якте шоэш.
Биак варан

Биак варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Биак ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 90 см якте шоэш.
Финш, Отто

Отто Финш (. Шачын 8.8.1839, Вармбрунн (кӹзӹт Еленя-Гура), Силези — Колен 31.1.1917. Брауншвейг) — немӹц этнолог, орнитолог дӓ корныкаштшы-шӹмлӹзӹ, кыды У Гвинейӹм Германин колонишкӹжӹ сӓртӹмӹ пӓшӓшкӹ кого надырым пиштен. Лӹмешӹжӹ Папуа — У Гвинейӹштӹ гавань дон тангыж сирӹм лӹмдӹмӹ.
Реннелл варан

Реннелл варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Соломонын Реннелл ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 150 см якте шоэш.
Австрали пушӓнгӹ варан

Австрали пушӓнгӹ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы йыдпелвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 75 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Кейт Хорн (Keith Horne) лӹмеш пумы.
Изумруд варан

Изумруд варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 75–100 см якте шоэш.
Лирунг варан

Лирунг варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Талауд ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 80 см якте шоэш.
Симсӹ пушӓнгӹ варан

Симсӹ пушӓнгӹ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн Батанта ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 110 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Данкан МакРей (Duncan MacRae, 1839–1917) лӹмеш пумы.
Айва сарикӓ варан

Айва сарикӓ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Малуку (Сула, Оби) дӓ Бангай ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 80–120 см якте шоэш.
Гӱнтер варан

Гӱнтер варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Хальмахера ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1–1.6 м якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц герпетолог Райнер Гӱнтер (Rainer Günther, 1941) лӹмеш пумы.
Рейзингер варан

Рейзингер варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Мисоол ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 80 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Манфред Рейзингер (Manfred Reisinger) лӹмеш пумы.
Имӓн варан

Имӓн варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Бугенвиль ошмаотышты ‎‎дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ (Санта-Исабель дон Сан-Хорхе) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Сикибу, Мурасаки

Мурасаки Сикибу (973-шӹ и, Киото, Япони - 1014-шӹ и, Киото) — япон сирӹзӹ, поэт.
Луды варан

Луды варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты (Марокко, Алжир, Тунис, Ливи, Египет, Вадывел Сахара, Мавритани, Мали, Нигер, Чад, Судан) дӓ Кечӹвӓлвел Азиштӹ (Израиль, Сири, Ливан, Турци, Ирак, Сауд Арави, УАЭ, Оман, Туркменистан, Казахстан, Узбекистан, Таджикистан, Кыргызстан, Афганистан, Иран, Пакистан дӓ Инди) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 150 см якте шоэш.
Россел

Россел тенгеок Йела () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 262,5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 3821 эдем ӹлен.
Ванатинаи

Ванатинаи () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 865,7 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 2300 эдем ӹлен.
Мисима (ошмаоты, Папуа-У Гвиней)

Мисима () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 202,5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 5000 эдем ӹлен.
Сидеиа

Сидеиа () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 107 км².
Басилаки

Басилаки () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 100 км².
Пана Тинани

Пана Тинани (, тошты лӹмжӹ "Joannett Island") — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 78 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 225 эдем ӹлен.
Панаэте

Панаэте () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 30 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 2080 эдем ӹлен. Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бваганати.
Йела варан

Йела варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Йела (Россел) ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Ювоно варан

Ювоно варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Хальмахера ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 150 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австрали биолог Фрэнк Ювоно (Frank Yuwono, 1941 – 1917) лӹмеш пумы.
Цуг варан

Цуг варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Хальмахера ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Джордж Роберт Цуг (George Robert Zug) лӹмеш пумы.
Сарикӓ варан

Сарикӓ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ (Инди, Пакистан, Непал ‎‎дӓ Бангладеш) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 100 см якте шоэш.
Бенгал варан

Бенгал варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 175 см якте шоэш.
Сӧрӓн варан

Сӧрӓн варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 50 см якте шоэш.
Гиллен варан

Гиллен варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 60–80 г якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австрали антрополог дӓ этнограф Фрэнсис Джеймс Гиллен (Francis James Gillen, 1855 – 1912) лӹмеш пумы.
Мрамор варан

Мрамор варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон, Миндоро, Каламиан дӓ Палаван ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 200 см якте шоэш.
Дюмериль варан

Дюмериль варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 130 см, нелӹцшӹ 1 кг якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз зоолог Андре-Мари Дюмериль (André Marie Constant Duméril, 1941 – 1917) лӹмеш пумы.
Кечӹвӓлвел Ази варан

Дюмериль варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 90–120 см якте шоэш.
Пӹлӓн варан

Пӹлӓн варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1.5 м якте шоэш.
Ош логерӓн варан

Ош логерӓн варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты (Судан, Джибути, Эфиопи, Сомали, Конго Демократи Республика, Уганда, Руанда, Бурунди, Кени, Танзани, Ангола, Замби, Малави, Зимбабве, Мозамбик, Намиби, Ботсвана ‎‎дӓ Кечӹвӓлвел Африка Республика) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1–1,5 м якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 6–8 (озыжы), 4,5–6,5 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш.
Степь варан

Степь варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты (Бенин, Буркина Фасо, Камерун, Покшал Африка Республика, Чад, Конго Демократи Республика, Конго Республика, Гамби, Гана, Гвиней, Гвиней-Бисау, Кот-д’Ивуар, Либери, Мали, Мавритани, Нигер, Нигери, Сенегал, Сьерра-Леоне, Судан ‎‎дӓ Того) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60–76 см якте шоэш.
Нил варан

Нил варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 120–180 см якте шоэш.
Тӹрлӹмӹ варан

Тӹрлӹмӹ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты (Гвиней, Сьерра-Леоне, Либери, Гана, Нигери, Камерун, Экваториаль Гвиней, Габон, Покшал Африка Республика, Конго Демократи Республика ‎‎дӓ Бенин) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,8–2 м якте шоэш.
Йемен варан

Йемен варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Сауд Арави ‎‎дӓ Йемеништӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 115 см якте шоэш.
Лачокла агамавлӓ

Лачокла агамавлӓ () — агама йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 46 тӹрлӹ агама улы.
Коти йишвлӓ

Коти йишвлӓ () — коти ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӹл качшы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 41 тӹрлӹ коти улы. 
Коти йишвлӓн сек изижӹн ("Felis nigripes") кытышты 35–40 см, нелӹцшӹ 1.9 кг; сек когожын (тигр) кытышты 350 см, нелӹцшӹ 300 кг якте лин кердеш.
Пи йишвлӓ

Пи йишвлӓ () — пи ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӹл качшы йӓнвлӓ.
Лачокла той шӓкшӓльӹвлӓ

Лачокла той шӓкшӓльӹвлӓ () — той шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ той шӓкшӓльӹ улы.
Викингвлӓ

Викингвлӓ (датчанла "vikinger", шведлӓ "vikingar", норвегла "vikingene", фӓрерлӓ "víkingur") — йыдпелвел герман группыш пырышы тошты скандинави йӹлмӹлӓ попышы Скандинавиштӹ ӹлӹшӹ VIII—XI-шӹ курымвлӓн тошты халык.
Галисиштӹш викингвлӓ

Галисиштӹш викингвлӓ (галис. "viquingos en Galicia") — йыдпелвел герман группыш пырышы тошты скандинави йӹлмӹлӓ попышы Скандинавиштӹ, Атланти океанышты дон Мӱлӓндӹ лоштыш тангыжышты ӹлӹшӹ викинг пиратвлӓн IX-шӹ курымын 849 ин август тӹлзӹштӹ Испанин Галиси регионышты вӓрлӓнӹшӹжӹ.
Галиси хӹрӓш ышкал

Галиси хӹрӓш ышкал (галис. "rubia galega", ) — Испанин йыд-вадывелӹшӹ Галиси провинциштӹ шӹлӓн ышкал порода. Галиси хӹрӓш ышкалвлӓн туан мулӓндӹжӹ Галиси ылеш. Шӹшержӹ гӹц ӹштӹмӹ тетилья тара галисивлӓн таравлӓжӹ логӹц сек яргатажы дӓ яратымыжы.
Эсморга

Эсморга (галис. "A esmorga") — Эдуардо Бланко Аморын (1897–1979) сек кымдан пӓлӹмӹ романжы. Эсморга Аморын сек яжо романешӹжӹ шотлалтеш. Сек пӹтӓриок 1959 ин Аргентинын вуйхалажы Буэнос-Айрес халашты дӓ вес 1970 ин Испанин йыд-вадывелӹшӹш Галиси провинциштӹ пецӓтлӓлтӹн. Галиси йӹлмӹ дон литературын примервлӓ гӹц яжон пӓлен.
Галиси

Галиси (галис. "Galicia, Galiza", ) — Испанин йыд-вадывелӹшӹ галисивлӓн исторический регионжы дӓ автономный сообщество (наци). 2012-шы ин тӹштӹ 2 778 913 эдем ӹлен. Территорижӹ 29 574 км². Вуйхалажы: Сантьяго-де-Компостела.
Лачокла игуанавлӓ

Лачокла игуанавлӓ () — игуана йишвлӓн группыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ игуана улы.
Изи Антил игуана

Изи Антил игуана () — игуана йишвлӓн группыш пырышы Изи Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹ. Кытышты 430 (озыжы) 390 (ӓвӓжӹ) мм якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 3.5 (озыжы), 2.6 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш. Озы игуанавлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Лачокла игуана

Лачокла игуана () — игуана йишвлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹ. Кытшы 1.2–1.7 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 4–8 (озыжы), 1.2–3 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш. Озы игуанавлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Пылтсамаа

Пы́лтсамаа (), 1917-шӹ и якте — Оберпален () покшал Эстоништӹ хала. Йыгевамаа уездӹш пыра.Пылтсамаа сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. 
Ливони Кугижӓ кымдемӹн вуйхалажы ылын. Тӹнӓм тӹштӹ герцог Магнусын резиденцижӹ ылын.
Толкин, Джон Рональд Руэл

Джон Рональд Руэл Толкин (, 3-шы январь 1892-шы и – 2-шы сентябрь 1973-шы и) — англ сирӹзӹ, поэт, филолог дӓ Оксфорд университетӹн профессоржы. Фэнтези жанрлан негӹцӹм англ сирӹзӹ Толкин пиштен. Пӹтäриш романвлäжӹ логӹц иктӹтшӹ – «Хоббит».
Хоббит (роман)

Хоббит, ӓль Тӹшкӹ дӓ мӹнгеш () — Джон Рональд Руэл Толкинӹн сек кымдан пӓлӹмӹ фэнтези романжы дӓ ӓзӓ книгӓжӹ. Сек пӹтӓриок 1937 ин Кого Британиштӹ пецӓтлӓлтӹн.
Дон Кихот (роман)

Дон Кихот тенгеок Ламанча гӹц йой идальго Дон Кихот () — испани сирӹзӹ Мигель де Сервантес Сааведрын сек кымдан пӓлӹмӹ рыцарь романжы. Сек пӹтӓриок 1605 дон 1615 ивлӓн Испаништӹ пецӓтлӓлтӹн.
Дэвид Копперфильд (роман)

Дэвид Копперфильд () — англ сирӹзӹ Чарльз Диккенсын сек кымдан пӓлӹмӹ романвлӓжӹ гӹц иктӹжӹ. Сек пӹтӓриок 1849–50 дон 1850 ивлӓн Кого Британиштӹ пецӓтлӓлтӹн.
Оливер Твист (роман)

Оливер Твист () — англ сирӹзӹ Чарльз Диккенсын кокшы романжы. Сек пӹтӓриок 1837–9 дон 1938 ивлӓн Кого Британиштӹ пецӓтлӓлтӹн.
Шылдырдымы гагарка

Шылдырдымы гагарка ( †) — Alcidae группыш пырышы Йыдпел Атланти океанышты вӓшлиӓлтшӹ вымер кого кек (пингвин агыл). Кытшы 75–85 см, нелӹцшӹ 5 кг якте шоэш.
Нигглын ӹлӹмӓшӹжӹ

Нигглын ӹлӹмӓшӹжӹ () — Джон Рональд Руэл Толкинӹн фэнтези ямакжы. Сек пӹтӓриок 1945 ин Кого Британиштӹ пецӓтлӓлтӹн.
Гейман, Нил

Нил Ричард МакКиннон Гейман (, туан лӹмжӹ Нил Ричард Гейман (; 10-шы ноябрь 1960-шы и – 2-шы сентябрь 1973-шы и) — англ сирӹзӹ-фантаст, график роман дӓ комикс сирӹшӹ.
Адамс, Дуглас

Дуглас Ноэль Адамс (; 11-шӹ март 1952-шы и, Кембридж, Кого Британи – 11-шӹ май 2001-шӹ и, Санта-Барбара, Калифорни, АУШ) — англ сирӹзӹ, драматург дӓ сценарист.
Адамс, Ричард

Ричард Джордж Адамс (; 9-шӹ май 1920-шы и, Ньюбери, Беркшир – 24 december 2016) — англ сирӹзӹ.
Бакстер, Стивен

Стивен Бакстер (; 13-шы ноябрь 1957-шӹ и, Кого Британи – ) — англ фантаст сирӹзӹ.
Паян попугайвлӓ

Паян попугайвлӓ () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ, Индонезиштӹ ‎‎дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ паян попугай улы.
Шӓргӓшӓн попугай йишвлӓ

Шӓргӓшӓн попугай йишвлӓ () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 36 тӹрлӹ шӓргӓшӓн попугай улы.
Губкавлӓ

Губкавлӓ () — Metazoa группыш пырышы тангыж дӓ южгынам йӓр-йогы вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 7500 тӹрлӹ губка улы.
Даманвлӓ

Даман ганьывлӓ () дон Даман йишвлӓ () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ Покшал Ирвелышты вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ даман улы. Кытшы 30–70 см, нелӹцшӹ 2–5 кг якте шоэш.
Панголин

Панголин ганьывлӓ () дон Панголин йишвлӓ () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ панголин улы. Кытшы 30–100 см якте шоэш.
Мӹндӹр Ирвел

Мӹндӹр Ирвел (, , , , , , , ) — Азин ирвелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ регион.
Барри, Джеймс Мэтью

Джеймс Мэтью Барри (, 9-шӹ май 1860-шы и, Кирримьюр – 19-шӹ июнь 1937-шӹ и, Лондон) — шотланди драматург, роман сирӹзӹ дӓ Питер Пэн персонажын сирӹшӹжӹ.
Рэнкин, Иэн

Иэн Рэнкин (, 28-шӹ апрель 1960-шы и, Карденден, Шотланди – ) — шотланди сирӹзӹ дӓ «Инспектор Ребус» романвлӓжӹн сирӹшӹжӹ.
Герпетологи

Герпетологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Амфибивлӓм (земноводные) дон рептиливлӓм (пресмыкающиеся) шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἑρπετόν» (пресмыкающееся) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Малакологи

Малакологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. моллюсквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «μαλάκιον» (моллюск) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Эббот, Чарлз

Чарлз Эббот (; 24-шы март, 1915-шӹ и – 8-шӹ сентябрь 1817-шӹ и) — британи таксон сирӹшӹ ботаник дӓ энтомолог.
Эббот, Джон

Джон Эббот (; 31-шӹ май тенгеок 1-шӹ июнь, 1751-шӹ и, Лондон, Кого Британи – декабрь 1840-шӹ и тенгеок январь 1841-шӹ и, Джорджи, АУШ) — американ таксон сирӹшӹ энтомолог дӓ орнитолог.
Эбботт, Чарлз Конрад

Чарлз Конрад Эбботт (; 4-шӹ июнь, 1843-шы и, Нью-Джерси, АУШ – 27-шӹ июль 1919-шӹ и) — американ археолог дӓ таксон сирӹшӹ герпетолог.
Териологи

Териологи тенгеок маммалиологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Шӹшер качшы вольыквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «θηρίον» (зверь) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Коллоэц цӓрӓгеквлӓ

Коллоэц цӓрӓгеквлӓ () — цӓрӓгеквлӓн группыш пырышы Мексика гӹц Аргентина якте Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты дон Кариб ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи цӓрӓгеквлӓ. Цилӓжӹ 2 коллоэц цӓрӓгек улы.
Морен йишвлӓ

Морен йишвлӓ () — морен ганьывлӓн группыш пырышы У дӓ Тошты Мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи шӹшер качшы вольыквлӓ. Цилӓжӹ 60 морен улы.
Ыдыр йишвлӓ

Морен йишвлӓ () — цымыни ганьывлӓн группыш пырышы йыдпелвел Евразиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи шӹшер качшы вольыквлӓ. Цилӓжӹ 46 ыдыр улы.
Сибирь

Сибирь — Россий Федерациштӹш регион. Кымдецшӹ: 12,6 млн км².
Канар ошмаотывлӓ

Канари ошмаотывлӓ () — Атланти океанышты Испанин автономный регионжы дӓ ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 7447 км². 2012-шы ин тӹштӹ 2 118 344 эдем ӹлен.
Анзыл Ази

Анзыл Ази — Азин кечӹвӓл-вадывелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ регион.
Якшар пачан сиргек

Якшар пачан сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Анзыл Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14 см якте шоэш.
Сиргеквлӓ

Сиргеквлӓ () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 23 тӹрлӹ сиргек улы.
Шим шӱӓн сиргек

Шим шӱӓн сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Анзыл Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 15–16 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Отто Финш (Friedrich Hermann Otto Finsch, 1839–1917) лӹмеш пумы.
Куштышы сиргек

Куштышы сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Палеарктика регионышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 15–16.5 см якте шоэш.
Шим вуян сиргек

Шим вуян сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Анзыл Азиштӹ (Кувейт, Бахрейн, Катар, Оман, УАЭ, Ирак, Иран, Афганистан, Пакистан, Инди) вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 17 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 29–30,5 см, нелӹцшӹ 23–28,5 г якте шоэш.
Пустыня сиргек

Пустыня сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Палеарктика регионышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14,5–15,5 см, нелӹцшӹ 17–23 г якте шоэш.
Кипр сиргек

Кипр сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Кипр, Судан дӓ Эфиопиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14–15 см, нелӹцшӹ 18–20 г якте шоэш.
Испани сиргек

Испани сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж кугижӓнӹшвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 13.5-15.5 см, нелӹцшӹ 15–22 г якте шоэш.
Ош ӹштӓн сиргек

Ош ӹштӓн сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Сахара гӹц Сауд Арави дӓ Ирак якте вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 17–18 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 26,5–32 см, нелӹцшӹ 30 г якте шоэш.
Ош пачан сиргек

Ош пачан сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты дӓ Пиреней пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 16-18 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 26–29 см, нелӹцшӹ 40 г якте шоэш.
Пиреней пел ошмаоты

Пиреней пел ошмаоты тенгеок Ибери пел ошмаоты , , , , , , , , , , ) — Европын сек кого кымшы пел ошмаотыжы. Территорижӹ 600 000 км².
Шим тупан сиргек

Шим тупан сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты дӓ Покшал Ирвелӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14,5 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 26–27,5 см, нелӹцшӹ 19–25 г якте шоэш.
Арави пел ошмаоты

Арави пел ошмаоты ()— Анзыл Азиштӹ пел ошмаоты. Территорижӹ 3 250 000 км².
Арави сиргек

Арави сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Арави пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек.