tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Кого Сӧрмӓнӓнгӹр

Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Кого Сӧрмӓнӓнгӹр Изи Шӹндӹр Ангӹрӹн вургымла велӹштӹжӹ, Пӹзӹкныр сола гӹц 4 уштыш палны вӓрлӓнӓ. Ти кого сола кок сирӓн ылеш, нӹнӹм келгӹ карем дӓ изи ӓнгӹр айыра., седӹндонок «Кого Сӧрмӓнӓнгӹр» сола лӹмжӓт тишецок лӓктӹн: «кого» + «сиремӓн» + «ӓнгӹр». Шукердӹ перви ти каремӹштӹ кугилӓ лин, кышты марынвлӓ кымалтышвлӓм ӹштенӹт.
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ Кого Сӧрмӓнӓнгӹр документышты 1795 ин пӓлемдӓлтеш. Тӹнӓм солашты 27 сурт лин. 2001 и якте сола 59 сурт якте кушкын. Сола XIX-XX курымвлӓштӹ Козьмодемьянск уездын Паратмар, вара Кожваж-Сигачинск, Виловатовражный волостьвлӓштӹжӹ шотлалтын. 1921 и гӹц Кого Сӧрмӓнӓнгӹр Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышкыжы пырен. 1931 и гӹц Кырык мары районын Кузнецовы сельсоветыш пыраш тӹнгӓлӹн.
Экономика.
Коллективизаци жепӹн Кого Сӧрмӓнӓнгӹрӹштӹ «Красный пахарь» колхозым чангенӹт. Предсдательжӹ Сидуков Дмитрий Илларионович ылын. Вара сола «Достижение», вара «Дружба», СПК «Кузнецовский» колхозышкы пырен.
Культура.
Кого Сӧрмӓнӓнгӹр солашты шукы пӓлӓмӹ, шотеш пиштӹмӹ эдем шачын кушкын: Аверий Алексеевич Яковлев Трудовой Якшар Замя орден доно пӓлемдӓлтӹн (1976 и); Вас Патраш (Василий Михайлович Петухов) – сирӹзӹ, СССР писатель союзын членжӹ; Фер-Сидук (Ферапонт Яковлевич Сидук) – журналист, литератор; Алексей Николаевич Васканов – «Ленинский путь», «Жерӓ», «Йӓмдӹ ли» газетвлӓн редакторжы; Виталий Альбертовия Петухов – журналист, писатель, Куженер районын «Заря» газетын тӹнг редакторжы, сирӹзӹ, «Акӹр шӓмӓн», «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» романвлӓн, лыдышвлӓн, шайыштмашвлӓн авторжы; изи годшы жепӹм Виктор Дмитриевич Сидук эртӓрен – фронтовик, полковник, Владимирский кугижӓнӹш университетын доцентшы, пенси якте космонавтвлӓм йӓмдӹлӹмӹ центырышты служышы патыр эдем.
Транспорт.
Автобус линивлӓ:
Цикмӓ – Тӓкӓрӓ,
Цикмӓ – Йӹлъял
Ӓнгӹремшӹвлӓ

Ӓнгӹремшӹвлӓ () — ӓнгӹремшӹ ганьывлӓн (Arachnida) йыхын пырышы тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ‎. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ цилӓжӹ 41 000 тӹрлӹ (махань-шон) ӓнгӹремшӹ улы. Ӓнгӹремшӹвлӓн кӓпӹштӹ кок лаштык гӹц шалга - вуй дӓ шукы ялан мӹшкӹр гӹц.
Кӹшедӹк

Кӹшедӹк ( ) — вӹд тӹрӹштӹ ӹлаш яратышы кого агыл кек.
Бартолина

Бартолина ( ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ бартолина улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм датчан врач, математик дӓ йымы шамакым намалшы Томас Бартолин (Thomas Bartolinus, 1616 - 1680) лӹмеш пумы.
Баскервилла

Баскервилла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ "баскервилла" улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм англичан врач дӓ ботаник Томас Баскервиль (Thomas Baskerville) лӹмеш пумы.
Кожланӓнгӹр

Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Кожланӓнгӹр Кого Шӹндӹрӹн шалахай притокыштыжы, Пӹзӹкныр сола гӹц 3 уштыш ӧрдӹжыштӹ вӓрлӓнӓ. Сола сага Цикмӓ-Чебоксар трассы шыпшалт вазын.
Сола лӹмжӹ кок шамак гӹц ӹштӓлтӹн: «кожла» – «ельник» + «ӓнгӹр» – «река».
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ Кожланӓнгӹр сола 1717 ин пӓлемдӓлтеш. Тӹнӓм солашты 26 сурт лин. 2001 и якте сурт шот 37 якте кушкын. 
XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Экономика.
Пӓлӹ: 07.08.1930 ин Кожланӓнгӹр сола гач кого шолемӓн юр эртен кен, дӓ улы лӓктӹшӹм пӹтӓрен.
1930 ин солашты ӹшке колхозым чангымы ылын, веремӓ эртӹмӹ семӹнь сола «Дружба», СПК Кузнецовыш пырен. Колхозын председательжӹ лач Кожланӓнгӹр солашты шачын-кушшы Виталий Иванович Ефимов лин, вара Кузнецовы школ директор лин. Тӹдӹ республикы образованин заслуженный пӓшӓзӹжӹ лин, Трудовой Якшар Знамӹ орденым нӓлӓн.
Транспорт.
Автобус линивлӓ:
Рехень

Рехень, тенгеок Рехеньвлӓ, Бриофитвлӓ () —цилӓжӹ 10 000 тӹрлӹ (махань-шон) рехень улы.
Систематика.
Классы :
Бифренари

Бифренари ( ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ бифренари улы.
Биноти

Биноти () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ биноти улы.
Бипиннула

Бипиннула () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ бипиннула улы.
Блети

Блети ( ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдпел (Флорида), Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 35 йиш тӹрлӹ блети улы.
Блетилла

Блетилла ( ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ (Китай, Тайвань дӓ Япони) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ блетилла улы.
Брахионидиум

Брахионидиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 72 йиш тӹрлӹ брахионидиум улы.
Брахистеле

Брахистеле () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 21 йиш тӹрлӹ брахистеле улы.
Брэми

Брэми () – Orchidaceae йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Эквадор, Перу, Суринам, Гайана дӓ Француз Гвиана) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ брэми улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц ботаник Гвидо Йозеф Брэм (Guido Jozef Braem, 1944) лӹмеш пумы.
Брасси

 
Брасси ( ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 34 йиш тӹрлӹ брасси улы.
Саткансола

Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Саткансола Кого Шӹндӹр ӓнгӹрӹн шалахай монгырыштыжы, Пӹзӹкныр сола гӹц 3 уштыш ӧрдӹжыштӹ вӓрлӓнӓ. Сола лӹмжӹ тӹ вӓрӹштӹ пӹтӓриш суртым чангышы Саткан лӹмӓн мары гӹц лин, «сола» шамак веле ушалтын.
Историжӹ.
Саткансола пӹтӓриш гӓнӓ 1995 ин 15 суртан ылмыжы доно пӓлдӓрӓлтеш. Тӹ жеп годшен 2001 и якте сурт шот 47 тома якте кушкын. Сола XIX-XX курымвлӓштӹ Козьмодемьянск уездын Паратмар, вара Кожваж-Сигачинск, Виловатовражный волостьвлӓштӹжӹ шотлалтын. 1921 и гӹц Кого Сӧрмӓнӓнгӹр Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышкыжы пырен. 1931 и гӹц Кырык мары районын Кузнецовы сельсоветыш пыраш тӹнгӓлӹн. 
Экономика.
Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. 1880-шы ивлӓн солашты козьмодемьянскыштыш мещанинын, Николай Андреевич Кобылинын, ӹшке ӓпшӓтшӹ вӓрлӓнен, тенгеок изирӓк хӓдӹрвлӓм Степан Митрофанович Сорокин выжален шалген, тӹ веремӓн тӹдӹн окса лӓктӹшӹжӹ иштӹ 300 тӓнгӓ нӓрӹ лин (тӹ жеплӓн кого окса лин). Тенгеок 1913 инисола сага вӹд вӓкш вӓрлӓнен. 1897 ин Саткансолашты церковно-приходской школым пачыныт дӓ 20 августын 1910 ин тӹдӹм земской начальный училищыш ваштенӹт. У чилищын вуйлатышы семӹнь дьяк Александр Иванович Березин ылын, тымдышы – Кузьма Петрович Богданов, оксам пуэн шалген Стефан Митрофанович Сорокин.
1930 ин солашты «Достижение» лӹмӓн колхозым чангымы. 1930 ин, 7 августын улы Кузнецово сельсовет мычкы кого, лӱдӹшлӓ шолемӓн юр лин, дӓ Саткансоламат ӧрдӹжеш кодыде, улы кушкыш лӓктӹшӹм шин, пӹтӓрен коден. 1938 ин Саткансолашты кӹрпӹц ӹштӹмӓш пӓшӓ виӓнгӹн, конюшньы, фермӹ, правлени, вӹд вӓкш вӓрлӓненӹт. Колхозниквлӓ ӹшке пӓшӓштӹм веле агыл, тенгеок война веремӓн пумат фронтыш Йыл мыч йоктарен шалгенӹт… 
Культура.
Саткансола шукы пӓлӹмӹ, шотеш пиштӹмӹ, лачокшы кырымары эргӹвлӓм анжен-куштен. Нӹнӹ лошты Алексей Кузьмич Тадасеевым пӓлемдӹмӹ шоэш (псевдоним – Тӓдӓси 1906-1970). Тӹдӹ поэт, совецкий партин пӓшӓзӹжӹ. фронтовик, полковник лин. Тенгеок Георгий Виссарионович Эсановым келесӹде кодаш ак ли. Тӹдӹ Бельгиштӹ руш посольствышты 1991-1995 ивлӓштӹ пӓшӓм ӹштен шалген.
Транспорт.
Автобус линивлӓ:
Цикмӓ – Йӹлйӓл,
Цикмӓ – Тӓкӓрӓ.
Бромхэди

Бромхэди ( ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океанитӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10-30 йиш тӹрлӹ бромхэди улы.
Бругтони

Бругтони ( ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ бругтони улы. 
Хромосома : 2n=40
Бульбофиллум

Бульбофиллум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ, Америкышты, Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1803 йиш тӹрлӹ бульбофиллум улы.
Каладени

Каладени ( ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ (Малайзи, Индонези) дӓ Океаништӹ (У Каледони, У Зеланди, Австрали) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 243 йиш тӹрлӹ каладени улы.
Тьӹмӓнсола

Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Тьӹмӓнсола Пӹзӹкныр школ ваштfреш, трассы тӹрӹштӹ, Пӹзӹкныр сола гӹц шӱдӹ метр ордӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Сола мычашыжы школ вӹкӹ анжа, а мычашыжы каремӹшкӹлӓ, кышты изи, сӹлнӹ ӓнгӹр йога. Сола лӹмжӹ, мол сола лӹмвлӓ ганьок, пӹтӓриш суртым чангышы лӹмӓн мары лӹм гӹц чангалтын: «Тьӹмӓн» + «сола».
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1859 иштӹшӹ документвлӓштӹ анжыкталтеш. Тӹ жепеш солашты 18 сурт ылын, тӹ жеп годшен 2001 и якте сола 23 тома якте кушкын. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Экономика.
Молы солавлӓ ганьок Тьӹмӓнсолаштышы халык мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштен, колым кычен, пушӓнгӹм роэн, кӹрпӹцӹм ӹштӹмӹ пӓшӓм виктӓрен шалген, вольыкым урден. 1930 ин «Красный боец» колхозым чангымы ылын. Председательжӹ Смирнов лин.
Культура.
Молы солавлӓ ганьок, Тьӹмӓнсолашты язычниквлӓ ӹленӹт, седӹндонок христиан пӓшӓм виктӓрӓш Тьӹмӓнсолан ик эргӹжӹ, Матвей Гаврилов, пижӹн. Тенгеок Валерий Филиппович Свешниковын лӹмжӹм келесен кодыде ак ли. Тӹдӹ Пӹзӹкныр школын пӹтӓриш медалистшӹ лин, вара технический наукын кандидатшы, научно-исследовательский институтын пӓшӓзӹжӹ лин.
Транспорт.
Автобус линивлӓ:
Цикмӓ – Тӓкӓрӓ,
Цикмӓ – Йӹлйӓл.
Тӓмӓкӓн

Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Тӓмӓкӓн сола кок карем неркӓ лошты, йӹлъял корны сага, Пӹзӹкныр гӹц 1 уштыш палны вӓрлӓнӓ. Солан ик велӹштӹжӹ Ӓпшӓт-Пелӓк, вес велнӹжӹ Микишкӓнсола вӓрлӓнӓт. Сола лӹмжӹ, молы солавлӓ ганьк, пӹтӓриш суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн.
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1795 иштӹшӹдкыментвлӓштӹ анжыкталтеш. 1898 ин солашты 10 сурт лин, эдем шотшы – 59; 1915 ин – 14 сурт, эдем шотшы – 74!; 1919 ин – 25 сурт, эдем шот – 90; 1929 ин – 22 сурт, эдем шот – 88!; 1943 ин – 25 сурт, эдем шот – 84; 2001 ин – 13 сурт, эдем шот – 41! XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Экономика.
1930 ин солашты «Красный стрелок»колхозым чангымы. Председательжӹ Иван Иванович Краснов лин. Вара, веремӓ эртӹмӹкӹ, Кузнецово СПК пырен. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹ роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт.
Транспорт.
Автобус линивлӓ:
Цикмӓ – Йӹлйӓл,
Цикмӓ – Тӓкӓрӓ.
Микишкӓнсола

Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Микишкӓнсола (вес статянжы халык эче Митишкӓ манеш) Цикмӓ-Тӓкӓрӓ корны гӹц шалахай велӹштӹжӹ, Пӹзӹкныр центр гӹц 1 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ, сагажы Тьӹмӓнсола. Сола лӹм пӹтӓриш гӓнӓ суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн.
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1859 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш. Тӹнӓм солашты 12 сурт, 38 эдем линӹт. 1898 ин – 20 сурт, 69 эдем; 1925 ин – 85 эдем; 1929 ин – 18 сурт, 87 эдем; 1940 ин – 17 сурт, 73 эдем; 2001 ин – 13 сурт, 24 эдем. Митишкӓ анзыцок Кузнецово приходыш пырен. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Экономика.
1930 ин «Красный боец» колхоз чангалтын. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт.
Войнаш сола гӹц 15 эдем кен, 11 коленӹт, 4 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ лошты Егор Ефисович Малинов, Александр Фёдорович Матвеев, Пимен Пертович Николаев дӓ молат.
Транспорт.
Автобус линивлӓ:
Цикмӓ – Тӓкӓрӓ,
Цикмӓ – Йӹлйӓл.
Томилӓнсола

Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Томилӓнсола Кого Шӹндӹр ӓнгӹрӹн шалахай велӹштӹжӹ , Пӹзӹкныр центр гӹц 2 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ, сагажы Саткансола. Сола лӹм пӹтӓриш гӓнӓ суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн.
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1859 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш. Тӹнӓм солашты 18 сурт, 93 эдем ӹленӹт. 1898 ин – 20 сурт, 104 эдем; 1915 ин – 20 сурт, 112 эдем; 1919 ин – 24 сурт, 116 эдем; 1929 ин – 30 сурт, 124 эдем; 1940 ин – 28 сурт, 109 эдем; 2001 ин – 20 сурт, 47 эдем. Томилӓнсола анзыцок Кузнецово приходыш пырен. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Экономика.
1930 ин сола «Достижение» колхозыш пырен. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. Войнаш сола гӹц 26 эдем кен, 11 коленӹт, 15 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ лошты Серафим Анисимович Антонов, Максим Степанович Павлов, Еор Фёдорович Сидулов дӓ молат.
Транспорт.
Автобус линивлӓ: 
Цикмӓ – Тӓкӓрӓ, 
Цикмӓ – Йӹлйӓл.
Шӹндӹрвал

Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Шӹндӹрвал сола Кого Шӹндӹр ӓнгӹрӹн шалахай велӹштӹжӹ, кого неркӓ вӹлнӹ, Пӹзӹкныр центр гӹц 2 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ, сагажы Саткансола. Солан руш лӹмжӹ (Паулкино) пӹтӓриш гӓнӓ суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн: «Паул» Марла лӹмжӹ «Шӹндӹр» + «ымбал» шамаквлӓ гӹц ӹштӓлтӹн.
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1795 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм 16 сурт лин. 1859 ин солашты 19 сурт, 107 эдем ӹленӹт. 1898 ин – 27 сурт, 147 эдем; 1915 ин – 34 сурт, 167 эдем; 1919 ин – 38 сурт, 157 эдем; 1929 ин – 36 сурт, 178 эдем; 1952 ин – 42 сурт; 2001 ин – 38 сурт, 87 эдем. Шӹндӹрвал анзыцок Кузнецово приходыш пырен. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Тагынам ти сола гач Московский тракт кен (19-шӹ курым якте), йӓмшӹк станци вӓрлӓнен. Сола ӹлӹшӹвлӓ корныгешӹвлӓлӓн отни такешок качкышым, шӹльӹм, шудым пушалык ылынытат, шукынышты корны тӹр гӹц пакырак ӹлӓш ванженӹт.
Экономика.
1930 ин сола Мичурин лӹмӓн колхозыш пырен. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. Солашты пожарный сарай вӓрлӓнен, выжалымы лавкы, вуйлатен тӹдӹм Данил Алексеев. Тенгеок выжалаша эдемвлӓ лошты Иван Герасимовым келесен кодыде ак ли. Ти кок выжалашы и мычкы 300 утла окса лӓктӹшӹм ӹштен шалгенӹт. 1898 ин сола сага 3 кырпӹц завод вӓрлӓнен, тенгеок вӹд вӓкш. 
Войнаш сола гӹц 46 эдем кен, 21 коленӹт, 25 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ лошты Виктор Константинович Владимиров, Иья Николаевич Николаев, Семён Александрович Федосеев дӓ молат.
Культура.
Пӓлӹмӹ эдемвлӓ лошты техень лӹмвлӓм келесӹмӹ шон: Анатолий Иванович Васюков – биологи наукын кандидатшы, Венедикт Григорьевич Смирнов – технический наукын кандидатшы, Вадим Николаевич Сарандаев – Чебоксар трактыр заводын вуйлатышын заместительжӹ дӓ молат.
Транспорт.
Автобус линивлӓ: Цикмӓ – Тӓкӓрӓ.
Этюксола

Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Этюксола Тьомисола ваштареш, Пӹзӹкныр центр гӹц 4 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Солан лӹмжӹ пӹтӓриш гӓнӓ суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн.
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1795 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм 16 сурт лин дӓ Кобяшевский сотньышты отлалтын. 1859 ин солашты 19 сурт, 102 эдем ӹленӹт. 1898 ин – 18 сурт, 92 эдем; 1925 ин – 104 эдем; 1929 ин – 22 сурт, 108 эдем; 1940 ин – 20 сурт, 94 эдем; 2001 ин – 14 сурт, 21 эдем. Этюксола анзыцок Кузнецово приходыш пырен, 1888 ин – с. Йӹлъялӹш. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Малосундырский районышты шотлалтын. 1931 и гӹц Малосундырь, а вара Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Экономика.
1930 ин сола «Пеледӹш» лӹмӓн колхозым чанген. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. Солашты пожарный сарай вӓрлӓнен, выжалымы лавкы, вуйлатен тӹдӹм Иван Максимов,и мычкы 300 утла окса лӓктӹшӹм ӹштен шалген. 
Войнаш сола гӹц 23 эдем кен, 13 коленӹт, 10 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ лошты Анатолий Иванович Якимов, Гурий Евгеньевич Шестаков, Василий Иванович Брянцев дӓ молат.
Культура.
1913 и солашты Этюк начальный училищы пачылтын. Тымдышыжы Александра Егоровна Игнатьева лин. Пӓлӹмӹ эдемвлӓ лошты техень фамиоивлӓм келесӹмӹ шон: тымдышывлӓ Садковвлӓ, инженер Асаповлӓ дӓ молат.
Транспорт.
Автобус линивлӓ: Цикмӓ – Йӹлйӓл.
Яндарсир

Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Яндарсир сола кужы кырык неркӓ вӹлнӹ, Пӹзӹкныр центр гӹц 1 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнен. Кӹзӹтшӹ жепӹн ти сола уке ылеш, сола ӹлӹшӹвлӓ Кӱшӹл Пӹзӹкнырыш кузенӹт, томавлӓ вӓреш йӓмвлӓ веле киэн кодыныт. Сола лӹмжӹ пӹтӓриш суртым чангышы марын лӹмжӹ доно кӹлдӓлтӹн.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1890 иштӹшӹ документышты пӓлемдӓлтеш. . XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Пӹзӹкныр районышты шотлалтын. 1931 и гӹц Пӹзӹкныр сельсоветыш пыра. 1925 ин тӹштӹ 38 эдем ӹлен. 1940 ин – 27 эдем, 7 сурт. 1955 ин Яндарсир «Акпарс» колхозышты ӓшӹндӓрӓлтеш. 1956 ин сола списык гӹц лӓктӹн вазын, сола пӹтен.
Вессир Йылйӓл

Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Вессир Йӹлйӓл сола Йӹлйӓл карем гӹц вургымла велӹштӹжӹ, Пӹзӹкныр центр гӹц 5 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Солан лӹмжӹ 4 лаштык гӹц шалга: «вес» + «сир» + «Йыл» + «йӓл» (дервня). XVIII-XIX курымвлӓштӹ сола пасна лӹм доно пӓлемдӓлтде, лач XIX курым мычашышты кӹзӹтшӹ лӹмӹм нӓлӹн.
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1717 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм сола Кобяшевский сотньыш, Кого Йӹлйӓл солаш пырен. 1898 ин солашты 54 сурт, 258 эдем ӹленӹт. 1919 ин – 56 сурт, 293 эдем; 1929 ин – 68 сурт, 315 эдем; 1939 ин – 64 сурт, 275 эдем; 2001 ин – 50 сурт, 150 эдем. Вессир Йӹлйӓл анзыцок Пӹзӹкныр приходыш пырен, 1888 ин «село» лӹмӹм нӓлӹн. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Малосундырский районышты шотлалтын. 1931 и гӹц Малосундырь, а вара Пӹзӹкныр сельсоветыш пыртымы лин.
Экономика.
23 февральын 1930 ин сола «Ватага» лӹмӓн колхозым чанген. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Председательжӹ Кузьма Алексеевич Камаев ылын. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. 
Войнаш сола гӹц 74 эдем кен, 50 мӓмнӓн ирӹкӓн ӹлӹмӓшнӓ верц вуйыштым пиштенӹт, 25 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт, ӹлӹмӓшӹм пакыла чангаш пижӹнӹт. Нӹнӹ лошты Александр Георгиевич Камаев, Семён Иванович Алгасов, Ирина Егоровна Соколова дӓ молат.
Культура.
Слӹлнӹ кловой Йыл техень шотеш пиштӹмӹ, пӓлӹмӹ эдемвлӓм анжен-куштен: Кирилл Алексеевич Великанов – комсомолын актившы, «Кыралшы» газетӹн 1930-шы ивлӓн редакторжы, Кырык мары театрын оформительжӹ; Петр Кузьмич Ушатов – шотеш пиштӹмӹ медработник, артиствлӓ Ирина Егоровна Соколова дӓ Семён Яковлевич Соитанов, мырызы Марина Евстратьевна Родина (Куприянова) дӓ молат. 
Транспорт.
Автобус линивлӓ: Цикмӓ – Йӹлйӓл.
Кӱшӹл Пӹзӹкныр

Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Кӱшӹл Пӹзӹкныр сола кужы карем кыт мычкы, Пӹзӹкныр центр гӹц 1 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Солан лӹмжӹ 2 лаштык гӹц шалга: «кӱшӹл» + «Пӹзӹкныр».
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1859 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм сола Аказын сотньыш пырен, 23 сурт, 70 эдем ӹленӹт. 1890 ин солашты 29 сурт, 89 эдем ӹленӹт; 1897 ин – 30 сурт, 142 эдем; 1919 ин – 32 сурт, 142 эдем; 1929 ин – 36 сурт, 163 эдем; 1940 ин – 31 сурт, 130 эдем; 2001 ин – 37 сурт, 105 эдем.Кӱшӹл Пӹзӹкныр анзыцок Пӹзӹкныр приходыш пырен. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Пӹзӹкныр районышты шотлалтын. 1931 и гӹц Пӹзӹкныр сельсоветыш пыртымы лин.
Экономика.
23 февральын 1930 ин сола «Акпарс» лӹмӓн колхозым чанген. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. 
Войнаш сола гӹц 21 эдем кен, 12 фронтеш коленӹт, 9 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт, колхозышты пӓшӓм виктӓрӓш пӧртӹлӹнӹт. 
Культура.
Кӱшӹл Пӹзӹкныр сага клуб вӓрлӓнӓ, кыш солаштышы ӹлӹшӹвлӓ сакой концертвӓм, спекттакыльвлӓм анжаш каштыт, ӹшкеӓт сценышты шӹренок кайыт.
Транспорт.
Автобус линивлӓ: Цикмӓ – Тӓкӓрӓ.
Крету, Сандра

Сандра Крету (; шачынжок Сандра Анн Лауэр (); 18 май 1962, Саарбрӱккен) — немӹц поп-мырызы. «Arabesque» диско-группын шӓлӓнӹмӹжӹ паштек, кышты 1979—1984 ивлӓн мырен, соло семӹнь мыраш тӹнгӓлӹнӓт, Европышты пиш кымдан пӓлӹмӹ лин.
Каланте

Каланте () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ, Америкышты, Африкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 170 йиш тӹрлӹ каланте улы.
Калеана

Калеана () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралитӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 ӓль 2 йиш тӹрлӹ калеана улы.
Калопогон

Калопогон () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 (+) йиш тӹрлӹ калопогон улы.
Калиптрохилум

Калиптрохилум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ калиптрохилум улы.
Кампилоцентрум

Кампилоцентрум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 64 йиш тӹрлӹ кампилоцентрум улы.
Катасетум

Катасетум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 166 йиш тӹрлӹ катасетум улы.
Каукэа

Каукэа () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Эквадор дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ каукэа улы.
Каулартрон

Каулартрон () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ каулартрон улы.
Цефалантера

Цефалантера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ, Африкышты дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ цефалантера улы.
Цефалантеропсис

Цефалантеропсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ цефалантеропсис улы.
Патраш Василий

Патраш Васли "(Вас Патраш)", лачокла лӹмжӹ Василий Петухов — кырык мары сирӹзӹ.
Васили Патрашын ӹлӹмӓш корныжы:
Вас. Патрашын пӓшӓ корныжы:
Пецӓтлӓлтшӹ книгӓвлӓжӹ:
Вас. Патрашын творческий корныжы:
Цератостилис

Цератостилис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 60 (ӓль 145) йиш тӹрлӹ цератостилис улы.
Хамэгастроди

Хамэгастроди () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ хамэгастродия улы.
Хейростилис

Хейростилис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты, Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 53 йиш тӹрлӹ хейростилис улы.
Хелонистеле

Хелонистеле () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 12 йиш тӹрлӹ хелонистеле улы.
Хилоглоттис

Хилоглоттис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 17 йиш тӹрлӹ хилоглоттис улы.
Хилопогон

Хилопогон () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ хилопогон улы.
Хилосхиста

Хилосхиста () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ хилосхиста улы.
Хрисосикнис

Хрисосикнис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ хрисосикнис улы.
Хисис

Хисис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ хисис улы.
Хитроглосса

Хитроглосса () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ хитроглосса улы.
Циррхей

Циррхей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Циррхей улы.
Цирропеталум

Цирропеталум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 150 йиш тӹрлӹ цирропеталум улы.
Цисшвейнфи

Цисшвейнфи () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Клейсостома

Клейсостома () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 89 йиш тӹрлӹ клейсостома улы.
Клейстес

Клейстес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдпел дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 64 йиш тӹрлӹ клейстес улы.
Кловеси

Кловеси () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ кловеси улы.
Кохлеантес

Кохлеантес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ кохлеантес улы.
Коели

Коели () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ коели улы.
Коелиопсис

Коелиопсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ коелиопсис улы.
Целогина

Целогина () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 200 йиш тӹрлӹ целогина улы.
Коилостилис

Коилостилис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ коилостилис улы.
Компаретти

Компаретти () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 16 йиш тӹрлӹ компаретти улы.
Кориантес

Кориантес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 53 йиш тӹрлӹ кориантес улы.
Корибас

Корибас () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 141 йиш тӹрлӹ корибас улы.
Корициум

Корициум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 14 йиш тӹрлӹ корициум улы.
Коримборкис

Коримборкис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ коримборкис улы.
Кранихис

Кранихис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кремастра

Кремастра () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ кремастра улы.
Криптарена

Криптарена () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ криптарена улы.
Криптоцентрум

Криптоцентрум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты (Никарагуа - Боливи) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 19 йиш тӹрлӹ криптоцентрум улы.
Криптостилис

Криптостилис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 23 йиш тӹрлӹ криптостилис улы.
Цианэорхис

Цианэорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ цианэорхис улы.
Циклопогон

Циклопогон () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 80 йиш тӹрлӹ циклопогон улы.
Лыдывлӓ

Лыдывлӓ ( ) — цилӓжӹ лыдывлӓн йыхыш пырышы 110 йиш кек улы, нӹнӹ логӹц Руш Элышты 30 йиш вӓшлиӓлтеш.
Манак йӓр

Манак йӓр - Ӓвӓсир сола лишнӹш йӓр. Кӹзӹт кошкен кен.
Цикнохес

Цикнохес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 30 йиш тӹрлӹ цикнохес улы.
Цимбидиелла

Цимбидиелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ цимбидиелла улы.
Цимбидиум

Цимбидиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 52 йиш тӹрлӹ цимбидиум улы.
Цинорхис

Цинорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 159 йиш тӹрлӹ цинорхис улы.
Циприпедиум

Циприпедиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 50 йиш тӹрлӹ циприпедиум улы.
Циртоподиум

Циртоподиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 40 йиш тӹрлӹ циртоподиум улы.
Циртостилис

Циртостилис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ циртостилис улы.
Дактилориза

Дактилориза () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 40 (+) йиш тӹрлӹ дактилориза улы.
Дендрохилум

Дендрохилум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 - 300 йиш тӹрлӹ дендрохилум улы.
Дендрофилакс

Дендрофилакс () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кого Антильвлӓштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 17 йиш тӹрлӹ дендрофилакс улы.
Дихэа

Дихэа () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ ихэа улы.
Дихромантус

Дихромантус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ дихромантус улы.
Дикасони

Дикасони () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ дикасони улы.
Дидимоплексис

Дидимоплексис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 17 ӓль 28 йиш тӹрлӹ дидимоплексис улы.
Дифилакс

Дифилакс () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диплокаулобиум

Диплокаулобиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ диплокаулобиум улы.
Диподиум

Диподиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 25 йиш тӹрлӹ диподиум улы.
Диса

Диса () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 169 йиш тӹрлӹ диса улы.
Дисперис

Дисперис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 74 йиш тӹрлӹ дисперис улы.
Диурис

Диурис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 71 йиш тӹрлӹ диурис улы.
Докрилли

Докрилли () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 29 йиш тӹрлӹ докрилли улы.
Домингоа

Домингоа () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты (Куба, Гаити) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ домингоа улы.
Доритэноппсис

Доритэноппсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы гигрид ("Doritis" × "Phalaenopsis") пеледшӹ кушкыш.
Дракэа

Дракэа () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ дракэа улы.
Дреслерелла

Дреслерелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ дреслерелла улы.
Дреслери

Дреслери () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ дреслери улы.
Дриаделла

Дриаделла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 53 йиш тӹрлӹ дриаделла улы.
Дримода

Дримода () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ (Мьянма дӓ Таиланд) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ дримода улы.
Дукеелла

Дукеелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ дукеелла улы.
Эарина

Эарина ( ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ эарина улы.
Элеорхис

Элеорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Япоништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ элеорхис улы.
Эллеантус

Эллеантус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эпибластус

Эпибластус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ дӓ Филиппиништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 22 йиш тӹрлӹ эпибластус улы.
Эпигениум

Эпигениум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 35 ӓль 40 йиш тӹрлӹ эпигениум улы.
Эпипактис

Эпипактис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 70 йиш тӹрлӹ эпипактис улы.
Эпипогиум

Эпипогиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ, Йыдпел Африкышты дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 12 йиш тӹрлӹ эпипогиум улы.
Эпистефиум

Эпистефиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эри (кушкыш)

Эри () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 500 йиш тӹрлӹ эри улы.
Эриохилус

Эриохилус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ эриохилус улы.
Эулофи

Эулофи () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты, Азиштӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 210 йиш тӹрлӹ эулофи улы.
Эулофиелла

Эулофиелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ эулофиелла улы.
Фликингери

Фликингери () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 60 йиш тӹрлӹ фликингери улы.
Функиелла

Функиелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ функиелла улы.
Галеандра

Галеандра () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ галеандра улы.
Галеарис

Галеарис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 14 йиш тӹрлӹ галеарис улы.
Галеола

Галеола () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 22 ӓль 25 йиш тӹрлӹ галеола улы.
Гастрохилус

Гастрохилус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 60 йиш тӹрлӹ гастрохилус улы.
Гастроди

Гастроди () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ, Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 52 йиш тӹрлӹ гастроди улы.
Гениорхис

Гениорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ гениорхис улы.
Гломера

Гломера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Малайзиштӹ дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 50 йиш тӹрлӹ гломера улы.
Глоссоди

Глоссоди () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ глоссоди улы.
Гомфихис

Гомфихис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 24 йиш тӹрлӹ гомфихис улы.
Гонгора

Гонгора () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 65 йиш тӹрлӹ гонгора улы.
Гудйера

Гудйера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 800 йиш тӹрлӹ гудйера улы.
Говени

Говени () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 23 йиш тӹрлӹ говени улы.
Грамматофиллум

Грамматофиллум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ грамматофиллум улы.
Гимнадени

Гимнадени () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 22 йиш тӹрлӹ гимнадени улы.
Хабенари

Хабенари () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 600 (яке 800) йиш тӹрлӹ хабенари улы.
Хагсатера

Хагсатера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мексикышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ хагсатера улы.
Ханкоки

Ханкоки () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш.
Хапалорхис

Хапалорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ хапалорхис улы.
Хемипили

Хемипили () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ хемипилияс улы.
Херминиум

Херминиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 30 йиш тӹрлӹ херминиум улы.
Хексалектрис

Хексалектрис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ хексалектрис улы.
Хексисей

Хексисей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ Хексисей улы.
Химантоглоссум

Химантоглоссум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Европышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ химантоглоссум улы.
Хинтонелла

Хинтонелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш.
Холкоглоссум

Холкоглоссум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 15 йиш тӹрлӹ холкоглоссум улы.
Холотрикс

Холотрикс () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 74 йиш тӹрлӹ холотрикс улы.
Ӧрт гӹц кеӓш

Ӧрт гӹц кеӓш ‘сильно испугаться, волноваться, дрожать; потерять самообладание; лишиться чувств’. 
Ӧрт кемешкӹ лӱдшӹ Сморкаловна Савикӹн выргемӹм чиэнӓт, хала якте шомешкӹжӹ, шукы масакым ужын (Н.Игнатьев. Савик. Т.2. 1995: 10). Сильно напуганный Сморкалов, переодетый в одежду Савика, испытал многое, пока добирался до города.
Тӹр гач кеӓш

Тӹр гач кеӓш ‘переступать, переступить нравственные и этические нормы; переходить, перейти границы дозволенного’. 
Тамалын-ӓнят шӹдем тӹр гачок кен колтыш, Анюэмлӓн когонок пелештӹшӹм: 
[Автор:] – Ӹдӹр вует доно мӹньӹм ит тымды ылнежӹ! – маньым (Н.Игнатьев. Маска. Т.2. 1995: 298). Почему-то моя злость пошла через край, сказал [автор] своей Анне: 
– Ты своей молодой головой не учи меня!
Кид кӹтӹк

Кид кӹтӹк ‘руки коротки у кого-л.; нет достаточной власти, возможности сделать что-л.’
– Милиционержӹ гӹц мӓ соикток ана лӱд, – манеш [ӹзӓм]. 
– Ак тӹкӓл, машанедӓ? – манам. Ӹзӓм цылик йӹрӓлтӹш. 
– Тӹкӓлнежӓт, кидшӹ кӹтӹк, – манеш (Н.Игнатьев. Вурс мардеж. Т.1. 1995: 44). – Все равно мы не боимся милиционера, – говорит [брат]. 
– Думаете, не тронет? – говорю. Брат улыбнулся.
– Хотел бы ударить, да руки коротки, – говорит.
Хуллети

Хуллети () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 19 йиш тӹрлӹ хуллети улы.
Хунтлей

Хунтлей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 14 йиш тӹрлӹ хунтлей улы.
Ипсей

Ипсей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 (ӓль 5) йиш тӹрлӹ ипсей улы.
Шӱштӹ кечӓш

Шӱштӹ кечӓш ‘висеть на чужой шее; быть на иждивении кого-л., обременять кого-л., быть в тягость кому-л.’.
[Исправник халыклан:] – Мӹнь, – манеш, – тӓмдӓм шукеш ам кычы. Лӹмокса гишӓн, первишӹ недоимка гишӓн ик-кок шамакым келесем. Ти недоимка иктӓ луцкы и тӓмдӓн шӱштӹдӓ кечӓ. Тидӹм тӱлен колташ келеш (Н.Игнатьев. Савик. Т.2. 1995: 23). [Исправник народу:] – Я, – говорит, – не буду вас долго задерживать. Скажу несколько слов о вашей старой недоимке и о налоге. Эта недоимка около пятнадцати лет висит на вашей шее. Ее надо выплатить.
Исохилус

Исохилус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 (ӓль 39 ) йиш тӹрлӹ исохилус улы.
Жумеллей

Жумеллей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты дӓ Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 40 (ӓль 58) йиш тӹрлӹ жумеллей улы.
Йӹлмӹм тӹгӓтӓш

Йӹлмӹм тӹгӓтӓш ‘чесать [трепать, трещать, молоть] языком; Заниматься пустой болтовней, пустословить’.
[Савикӹн ӓвӓжӹ старшиналан:] – Заводвлӓштӹ вӹц и нӓрӹ ямын каштшы эргемӹн улы-уке оксажы доно нӓлӹннӓ [имним] ылнежӹ... Пожалысты... 
[Старшина:] – Уке, уке... Кым кечӹштӹ ада пу гӹнь [лӹм-оксам], выжаленӓ. Савик ик юкымат ӹш лык. Ӓвӓжӹлӓн веле сарвалаш ӹш шӱдӹ:
– Ӓви, йӹлметӹм ит тӹгӓтӹ, – манеш [Савик] (Н.Игнатьев. Савик. Т.2. 1995: 25). [Мать Савика старшине:] – Мы купили [лошадь] за те деньги, которые заработал мой сын, пропадавший на заводе около пяти лет... Пожалуйста. [Старшина:] – Нет, нет... Если не отдадите [подать], через три дня продадим. Савик ни слова не сказал, только мать попросил не умолять. – Мама, не трепи языком, – сказал [Савик].
Кегелиелла

Кегелиелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты (Никарагуа дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ кегелиелла улы.
Кӧлленштайни

Кӧлленштайни () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ кӧлленштайни улы.
Креодантус

Креодантус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ креодантус улы.
Кухлхасселти

Кухлхасселти () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ кухлхасселти улы.
Лакэна

Лакэна () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты (Мексика - Панама) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ лакэна улы.
Лелиокаттлей

Лелиокаттлей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы гибрид (лелия дӓ каттлея) пеледшӹ кушкыш.
Леканорхис

Леканорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ леканорхис улы.
Лепантес

Лепантес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 700 йиш тӹрлӹ лепантес улы.
Лепантопсис

Лепантопсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 40 йиш тӹрлӹ лепантопсис улы.
Лимодорум

Лимодорум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ лимодорум улы.
Липарис (кушкыш)

Липарис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Океаништӹ, Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 200 йиш тӹрлӹ липарис улы.
Листера

Листера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 30 йиш тӹрлӹ листера улы.
Локхарти

Локхарти () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 33 йиш тӹрлӹ локхарти улы.
Лӧфгрениантус

Лӧфгрениантус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ лӧфгрениантус улы.
Лӱддемани

Лӱддемани () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты (Венесуэла - Перу) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ лӱддемани улы.
Луизи

Луизи () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 40 йиш тӹрлӹ луизи улы.
Ликасте

Ликасте () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 54 йиш тӹрлӹ ликасте улы.
Ликомормиум

Ликомормиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ ликомормиум улы.
Яклака логер

Яклака логер 1. Привередливый в еде. 2. Гурман, сладкоежка, любитель сладкого, любящий вкусно поесть, попить. 
– Лач [Иван], яклака логерок ылатыш, – вырсыкалаш цаца Силисӓ. – Тенгежӹ цилӓ конфетӹм качкын пӹтӓрет... (Н.Игнатьев. Кужы ӱпӓнӹн – кужы ыш. Т.1. 1995: 239). – Ты [Иван] и вправду сладкоежка, – старается ругать Василиса. – Ты же так все конфеты съешь.
Макодес

Макодес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ макодес улы.
Малаксис

Малаксис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ, Океаништӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 250 йиш тӹрлӹ малаксис улы.
Вуйым валташ

Вуйым валташ ‘отчаиваться, отчаяться, приходить, прийти в уныние, в отчаяние, огорчаться, огорчиться’. 
[Автор:] Ма керӓлӹм нӓлӓш оксаштат [колхозын] уке ылын. Колхозниквлӓ вуйым кымык сӓкӹделыт (Н.Игнатьев. Изи Йынгы. Т.1. 1995: 317). [Автор:] Не было денег [у колхоза] купить даже самое необходимое, но колхозники не отчаивались. 
[Петр:] «Пакыла тымдаш палшаш ак шӱдеп... – игуменӹн попымыжым ӓшӹндӓрен, тумаем. – Тыменяшӓт ак шӱдеп гӹнь, кыце вара ӹне эдемжӹ лимӹлӓ? Ӓнят йориок мужик мужикок лижӹ манын, ак тымдеп?» Вуем сӓкӓлтӹшӹмӓт, лӓктӹм (Н.Игнатьев. Мондыдымы. Т.1. 1995: 124). [Петр:] «Дальше не разрешают помогать в учебе... – думаю, вспоминая слова игумена. – Если учиться не дают, то как стать человеком? Может быть, специально не учат, чтобы мужик мужиком остался?» Вышел, повесив голову.
Манниелла

Манниелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ манниелла улы.
Максиллари

Максиллари () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 570 йиш тӹрлӹ максиллари улы.
Тӹрвӹм аварташ

Тӹрвӹм аварташ ‘надувать, надуть губы; сердиться, обижаться на кого-что-л., делать недовольное лицо; выражать недовольствие, досаду’. 
Мӹньӹ [автор:] пуше дӓ пуше веле шӹдешкем. Йӹрӓлтӓш агыл, ӱшкӱжлӓ туран веле вӹкӹжӹ анжен шӹнденӓм. Аню цаклышат:
– Ма тӹрветӹм авартен шӹнденӓт? – манеш (Н.Игнатьев. Маска. Т.3. 1995: 155). Я [автор:] все больше и больше начинаю сердиться. Не то, чтобы улыбаться, а как бы косо смотрю на нее. Аня, заметив это, сказала: – Что надул губы? 
– Кышкы вара тинӓрӹм нӓлӹн шӹнденӓт [санзалым], иктӓ вӹц иэшнӓ вет ситӓ? – манам [марыжы вӓтӹжӹлӓн]... – Вӹц иэш агыл, иктӓ шӱдӹ иэш ситӹжӹ, – манын колтаат, тӹрвӹжӹм авартен шӹндӓ. Пиш тенгелӓ попымым ак яраты (Н.Игнатьев. Тум кестен. Т.2. 1995: 362). – Куда столько [соли] купила, на пять лет хватит? – говорю [муж жене]. – Чтобы не на пять, а на сто лет хватило, – сказала и губы надула. Не любит, когда так говорят.
Мейрацилим

Мейрацилим () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты (Мексика, Гватемала дӓ Сальвадор) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 ӓль 3 йиш тӹрлӹ мейрацилим улы.
Сӹнзӓм кӓрӓш

Сӹнзӓм кӓрӓш ‘делать, сделать большие (круглые) глаза; таращить глаза; смотреть широко раскрытыми глазами (в удивлении, испуге); выражать, выразить крайнее удивление, недоумение; сверлить глазами, смотреть пристально и недоброжелательно’. 
Сӹнзӓжӹм тӹдӹ вӹкӹ [Савик вӹкӹ] кӓрен шӹнденӓт, лач качкын колтымылаок судья сӹгӹрӓл-сӹгӹрӓл шӹндӓ (Н.Игнатьев. Савик. Т.2. 1995: 39). Пристально и недоброжелательно посмотрев на него [на Савика], судья несколько раз крикнул.
Месаденелла

Месаденелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ месаденелла улы.
Сола мӱгӹрӓ – ӹлӓлтен колта

Сола мӱгӹрӓ – ӹлӓлтен колта ‘деревня гудит – поживает’.
Шижӹн колтышым [автор] – ирок. Сарайвуйышты шелӹк вашт июль кечет шӧртньӹ кидшӹм виктен дӓ: «Ӹлӹмӓшет пуры вара?» – манмылаок чучын колта. Сола мӱгӹрӓ – ӹлӓлтен колта (Н.Игнатьев. Вурс мардеж. Т.1. 1995: 19). Когда я [автор] проснулся, на дворе было утро. Июльское солнце светило сквозь щели сеновала. Деревня уже гудит – поживает.
Месаденус

Месаденус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ месаденус улы.
Керек-мажымат пындаш гӹцок каштал анжен веле пӓлен шоат

Керек-мажымат пындаш гӹцок каштал анжен веле пӓлен шоат ‘все узнаешь, лишь вычерпнув из самого дна’.
Керек-мажымат пындаш гӹцок каштал анжен веле пӓлен шоат. Веюк Фоте Мокшинвлӓ доно родня ылмыжым кӹзӹт якте мӹнь [автор] пӓлӹделамат. Анжет гӹнь, Мокшин шӱм-белвлӓ дон Веюк Фотен ӓвӓвлӓштӹ ӓкӓк-шыжарак ылыныт (Н.Игнатьев. Вурс мардеж. Т.1. 1995: 143). Если хочешь все как следует разузнать, надо, оказывается, копнуть поглубже. Я [автор], например, до разговора с Яшихой не знал, что Веюк Фоте доводится Мокшиным совсем близкой родней: мать Мокшиных и мать Фоте – родные сестры, выходит, что он им двоюродный брат.
Мычашыжым момыкы, тӹнгжӹмӓт моаш лиэш

Мычашыжым момыкы, тӹнгжӹмӓт моаш лиэш ‘обнаружив корень, можно найти и основу’.
Мычашыжым момыкы, тӹнгжӹмӓт моаш лиэш. Халашкы мимӹкем [автор], ти пӓшӓм [вуйнаматан эдемвлӓм моаш] мӹнь яжон пыргедӓш тӹнгӓльӹм (Н.Игнатьев. Вурс мардеж. Т.1. 1995: 145). Ухватившись за верхушку, нетрудно добраться и до корня. В городе я [автор] сразу начал искать виноватых.
Коти пач

Коти пач ‘непостоянный, ненадёжный, вертлявый, непоседливый человек; беспринципный, приспосабливающийся к обстоятельствам человек’. 
Зина вӹкӹ Петров пиш костанын анжал шӹндӹш. Мӓ [красноармеецвлӓ] вӹкӹнӓ вуйжым онгыралят:
– Ти коти пачым [Зинаэтӹм ӹне] яжон оролыда! – маньы дӓ паровоз векӹлӓ сӓрнӓл шагалят, станицышкына тӓрвӓнӓш шӱдӹш (Н.Игнатьев. Вурс мардеж. Т.1. 1995: 106). Петров грубо посмотрел на Зину. Посмотрев на нас [на красноармейцев] сказал: – За этой непостоянной [за Зиной] хорошо следите! – сказал и, повернув в сторону паровоза, велел отправляться на станцию.
Микротис

Микротис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 49 йиш тӹрлӹ микротис улы.
Выжи полкы

Выжи полкы ‘дети, малышня’. 
Тимок лыкыштыжы мадаш лач пишӹжок веселӓ. Тӹшкӹ цепошка ӹштӹшӹ млоецвлӓ погынат, шутям ӹштӓт, гармоньым шактат, мырымат мырат. Мӓӓт, выжи полкет, тӹшкӹ погыненӓ(Н.Игнатьев. Вурс мардеж. Т.1. 1995: 21). В закоулке Тимофея играть очень весело. Туда собираются парни, изготавливающие цепи, шутят, играют на гармони, поют песни. И мы, дети, собираемся там.