tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Акцорин, Виталий Александрович

Виталий Александрович Акцорин (17-шӹ июль 1930-шы и — 1998) — лӹмлӹ фольклорист, Ямангаш монгырышты шачын, МарНИИ-штӹ пӓшӓлен.
Кыды-тидӹ пӓшӓвлӓжӹ:
Тошто Марий ой-влак. / В.А. Акцорин поген, чумырен. – Йошкар-Ола, Книгам лукшо марий издательство, 1972.- 216 с. – ( Наукым шымлыше марий институт).
Сказки лесов: Марийские народные сказки ( Для мл.шк.возраста) / Сост. В. А. Акцорин ,пер. и лит.обраб. А.Ф.Смоликова; худож. З.Ф.Лаврентьев – Издание доп. и перераб., – Йошкар-Ола: Марийское кн. изд-во, 1978. – 159 с.
Марийские народные сказки / Сост. В. А. Акцорин. – Йошкар-Ола: Марийское кн. изд-во, 1984. -288 .
Алатайсола

Алатайсола
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Алатайсола Кӹлемар кымдемӹштӹ Йӱксӓр гӹц 10 уштыш кечӹвӓл-вадывелнӹ вӓрлӓнӓ. 
Tи солa гишӓн XVIII-шӹ курымын пӓлдӹртӹмӹ.
Албани

Албани (, официал лӹмжӹ — Респу́блика Алба́ния, ) — Балкан кугижӓнӹшвлӓ, Адриатика дон Иони тангыж тӹрӹштӹ. Сӓндӓлӹкӹн лӹмжӹ иллири йӹлмӹштӹш "olba" шамак гӹц лин, кыды «ӹлемӹм» анжыкта. Халык тидӹм "Shqipëria" лӹм доно попа, кыды «Курныжын мулӓндӹжӹ» ("курныж" албанла "shqiponjë" ) лиэш. 12 ноябрь 1912 и годшен ӹшкевуя виӓнгшӹ сӓндӓлӹк семӹнь ылеш. Албаништӹ 3 659 616 ӹлӹзӹ. Вуйхалажы - Тирана ( 376 642 ӹлӹзӹ).
Алгасир

Алгасир — Кугилӓсола гӹц 1 уштышышты изи ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. «Алга» лӹмӓн эдем ти солашкы пӹтӓри ӹлӓш ванжен ылын. Солан эче вес лӹмжӹ улы: «Кымшы Шошмар». Акпарс лужавуйын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырен. Ӹлем семӹнь XVI-шы курым годшен пӓлӹ. 2001-шӹ ин Алгасӹрӹштӹ 30 эдем ӹлен.
Алдайсола

Алдайсола — анжы: Лидӹмбал.
Алдушкин, Сергей Сергеевич

Сергей Сергеевич Алдушкин - ӓтяжӹнӓт лӹмжӹ Серге. 1967-шӹ ин Латансолаэш шачын. Руш Элышты кымдан пӓлӹмӹ акварель стиль доно сирӹшӹ реалист артьнык.
Биографижӹ.
Ямангаш школышты тыменьӹн, тидӹ паштек Йошкар-Олашты Кунст (художественный) училищӹм пӹтӓрен дӓ талантан ылынат Москвашкы, Иван Суриков лӹмӓн Кунст Академишкӹ тыменяш кен, кыдым 1996-шы ин пӹтӓрен. Мастарлыкшым лӱктӓш манын, Европыштыш вес сӓндӓлӹквлӓштӹ шӹренок ылын: Франциштӹ, Венгриштӹ, Италиштӹ, Шим Кырык Элышты, Сербиштӹ, Германиштӹ. Туан Латансолаштыжы ӹлӓ.
Пӓшӓвлӓжӹ.
Серген пӓшӓвлӓштӹжӹ кымда вӓрӹм пейзажвлӓ йӓшнӓт, тидӹ паштек портретвлӓ дон натюрмортвлӓ кеӓт. Картинвлӓм вазымы стильжӹн важвлӓжӹ 19-шӹ курымаш руш реалиствлӓн пӓшӓвлӓшкӹ нӓнгеӓт. Артньыкын пӓшӓвлажӹ Левитанын, Репинӹн, кынамжы Шишкинӹн дӓ Кустодиевӹнӹм дӓ седӹ кырык мары артнтньык Владимир Григорьевӹнӹм ӓшӹндӓрӹктӓт. Ма яжожы, Серге ти мастарвлӓн пӓшӓвлӓштӹм яжон пӓлӓ дӓ реалист семӹнь пӓшӓлӓ гӹнят ак копируйы, тӹдӹн ӹшке индивидуальный вазымы стильжӹ улы.
Аликов, Валерий

 "В этой биографической статье не хватает отчества".
Валерий Никандрович Аликов (псевдолӹмжӹ Валери Микор; 1-шӹ январьын, 1960, Ӓвӓсир – 11-шӹ сентябрьын, 2016, Хельсинки) — Поэт, сӓрӹзӹ, сӹлнӹшая критик. Шур школ паштек Угарманышты техникумышты, Тарту дӓ Хельсинки университетвлӓштӹ тыменьӹн. Тарту университетӹн философи факультетшӹм пӹтарен, кымдан пӓлӹмӹ семиотик Лотман Юрий Михайловичӹн лекцивлӓжӹм колыштын. Хельсинкиштӹ лӓкшӹ Цикмӓ журналын редакторжы. «Шӓла тигрвлӓн мӱлӓндӹлӓн» лыдыш книгӓ (1999 и) дон «Пӧрт Шур сирӹштӹ» новелла-эссе книгӓм (2004 и) сирен. Лыдышвлӓжӹм англ, немӹц, коми, руш, удмурт, финн, француз дӓ эстон йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ.
Алхониеми Алхо

Алхо Алхониеми (финнлӓ "Alho Alhoniemi") — фенно-угристикын эмиритус-профессоржы. Über die Funktionen der Wohin-Kasus im Tscheremissisischen (Мары йӹлмӹн «кышкы» анжыктышы падежӹн функцижӹ гишӓн)лӹмӓн доктор диссертацижӹм 1967-шӹ ин Турку университетӹштӹ ӹшӹклен. 1971-шӹ и гӹц 1996-шы и якте, пенсишкӹ лӓкмешкӹжӹ ти университетӹштӹ финн-угр йӹлмӹвлӓм шӹмлӹшӹ профессоржы ылын. 1971 — 1979-шӹ ивлӓн Финн Йӹлмӹ Ушемӹн вуйлатышыжы ылын. Алхониемин тӹнг шӹмлӹмӹ йӹлмӹвлӓжӹ мары дӓ мордва йӹлмӹвлӓ ылыныт, тенге тӹдӹ 1985-шӹ ин Марӹ йӹлмӹм тыменьмӹ книгӓм лыктын, кышты кырык мары йӹлмӹн грамматикыжымат анжыктымы. Алхониемин инициативыжы доно Турку университетӹштӹ шукы мары лингвист стажировкым эртен, нӹнӹ логӹц сек пӹтӓришӹжӹ профессор Андуганов Юрий Владимирович ылын.
Алык мары йӹлмӹ

Алык мары йӹлмӹ () — ик финн-угр йӹлмӹ, Мары Эл Республикӹшты кырык мары сага — кугижӓнӹш йӹлмӹ. Тӹнг шотышты шалахайла Йыл сирӹштӹ.
Аматисола

Аматисола () — Изи Пӹнгель ӓнгӹр сирӹштӹ шыпшылт вазын. Шур сола согоньын центржы — Макарсир якте 3 уштыш. Перви ти сола Акпарсын мулӓндӹшкӹжӹ пырен. 2001-шӹ ин Аматисолашты 60 эдем ӹлен.
Амишвлӓ

Амишвлӓ () — цилӓжӹ 200 000 нӓрӹн ылыт дӓ Ушымы Штатвлӓн Пенсельвени, Охайя, Индиана штатвлӓштӹ ӹлӓт. Религиштӹ доно амишвлӓ анабаптиствлӓ ылыт. 
Историштӹ.
Сек первижок амишвлӓ менонит сектанвлӓ ылыныт, нӹнӹм 1600-шы ивлӓн Европышты поктылыныт, тырын ӹлӓшӹштӹ ирӹкӹм пуделыт дӓ тенге изин-олен Америкышкы эмигрируяш тӹнгӓлӹнӹт. Шукынжок тӹшкӹ 1700-шы ивлӓн кен колтенӹт. Шӹренжок амишвлӓ важвлӓштӹ доно Швецарин немӹцвлӓ ылыт. Туан йӹлмӹштӹ немӹц сӹнӓн тошты герман йӹлмӹ, кыдым кӹзӹтӓт кычылтыт, тидӹ гӹц паснажы англ дон немӹцлӓӓт попат. Амиш лӹм сектылан негӹцӹм пушы, квакер Якоб Амманын лӹмжӹ гӹц толеш. 
Традициштӹ, ӹлӹмӓш ӓквлӓштӹ.
Сек тӹнгжӹм амишвлӓ Библиштӹ мам сирӹмӹ, цила ти законвлӓ доно ӹлӹшӓшлык ылыт, эдемӹм изижӹ годым агыл, а кушмыкыжы веле хӹрестӓт. Ушемкымдем гӹц амишвлӓ изолируялтыныт дӓ ӹшке законвлӓштӹ доно ӹлӓт. Тӹнгжӹм нӹнӹ тоштӹ семӹнь ӹлӹмашӹм шотеш пиштӓт, модерн техникӹм: автовлӓм, тракторвлӓм, телевизорым, телефоным, электричествым ак кычылтеп дӓ кыце 1700-шы ивлӓн эдемвлӓ ӹленӹт, тенге ӹлӓш дӓ ныр пӓшӓвлӓштӹмӓт ӹштӓш цацат. Амишвлӓ шӹренжок имни арававлӓ доно кыдалыштыт. Техникы эдемӹм утла когоэшнӹшӹм ӹштӓ манын амишвлӓ шанат. Изолируялтынытат, амишвлӓлӓн махань-шон характерный цервлӓ улы, кыдывлӓ генывлӓштӹ доно кӹлдӓлтӹн, кынамжы мӹшкӹрӓнвлӓ жеп шодеок колышы тетявлӓм ӹштӓт, но тенге гӹнят семнявлӓштӹ коговлӓ, шӹренжок 8-10 тетяӓнвлӓ. Амишвлӓ самолет, поезд дӓ автобус донат ак кыдалышеп, мӹндӹр корнышкы моло лӓктӓш келеш гӹнь, нӹнӹ церкӹштӹ разрешеним ядшашлык ылыт. Амишвлӓ чиӓшӹжӓт тошты семӹнь чиӓт, но школвлӓшкӹ каштыт, нӹнӹн ӹшке школ системӹштӹ улы.
Амстердам

Амстердам () — Нидерландвлӓн (Голландин) вуйхалажы.
Амстердам Голландин сек кого халажы, 2006-шы ин халашты 743 905 ӹлӹзӹ ылын. Вес семӹнь манаш гӹнь нидерландвлӓ гӹц 20 %-шӹ Кого Амстердам регионышты ӹлӓ, кыдын ӹлӹзӹ шотшы 1 450 000 эдем якте шоэш. Амстердам Йыдвел Голландин Амстел лӹмӓн куперӹштӹ вӓрлӓнӓ. Хала гишӓн пӓлдӹртӹмӹ.
Андорра

Андорра — лужавуй кымдем Европышты, Испани дон Франци лошты, территорижӹ доно Кырык Мары кымдем гӹцӓт изи (кат. "Principat d’Andorra", исп. "Principado de Andorra", фр. "Principauté d'Andorre"), лӹмжӹ баск йӹлмӹ гӹц толеш:andurrial, кыды "охыр вӓрӹм" анжыкта. Экономикыжы туризм индустри доно ӹла. Ик иштӹ ти сандалӹкӹшкӹ 9 мил. турист толеш. 
Халык шотышты тенге пайылалтеш: андоррвлӓ (первиш каталон хресаньвлан важвлӓштӹ гӹц ылшывлӓ — 31 %, испанвлӓ - 45%, португалвлӓ - 11%, французвлӓ - 8% (1995). Официал йӹлмӹ — каталан. Тенгеок испан дон француз йӹлмӹ кычылалтыт.
Андрианов, Павел Иванович

Павел Иванович Андрианов (1920, Исуткан -2009) — мары поэт.
Андуганов, Юрий Владимирович

Андуганов Юрий Владимирович (ш. 23-шы июль 1949-шӹ и, Якшарвичӹ кымдем, Башкири — к. июль 2005-шӹ и, Йошкар-Ола).
Изи годшаш ивлӓжӹ.
Тымдышывлӓн йыхышты шачын.
Кӱшӹл школышты тыменьмӓш.
1966—1971-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ тыменьӹн. Тидӹ паштек Тарту университетӹн аспирантурышты Пауль Аристе доны тыменьӹн.
Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ.
Тарту университетӹн аспирантурыжым пӹтарӹмӹкӹжӹ «Мары йӹлмӹн шукы енгӹжӓн шамаквлӓжӹ» лӹмӓн диссертацим сирен дӓ ӹшӹклен. А. Мары университетӹн профессоржы ылын. Финн-угр тӱнымбалын шӹнцӹзӹ йӹргецвлӓштӹ пиш авторитетӓн специалистеш шотлалтын.
Апатеев, Авенир Арсентьевич

Авенир Арсентьевич Апатеев — кырык мары сирӹзӹ, тымдышы, поэт, краевед. 1-шӹ январьын 1939-шӹ ин Кырык мары районыштышы Пӹзӹкныр вел Тьомисолашты тымдышывлӓн семняштӹ шачын. 1957-шӹ ин Усола кӹдӓлӓш школым пӹтӓрен. 1960-шы ин МарКуПедИ-ш тыменяш пырен, кыдым 1964-шӹ ин пытӓрен. Кужы жеп Йылйӓл школышты тымден.
Апрель

Апре́ль (лат. "Aprilis") — Григориан календарьын нӹлӹмшӹ тӹлзӹжӹ. Апрель 30 кечӓн тӹлзӹ. Апрельӹн Мары Элышты лым шылен пӹтӓ, йӓрвлӓ, ӓнгӹрвлӓ дӓ йогывлӓ и гӹц ирӹктӓлтӹт: Шур, Вӹтлӓ дӓ Йыл йогывлӓ кеӓт, пӹтӓриш пеледӹшвлӓ пеледӓш тӹнгӓлӹт, апрель мычашышты солавлӓштӹ кӹтӧвлӓм лыктыт, кыды инжӹ кыралашат тӹнгӓлӹт. Апрельӹн юж температуры пиш вашталтеш: йыдым шӹренжок минусышты, сотыгечӹн 15-18 градус яктеӓт шокшемден кердеш. Кырык мары йӹлмӹштӹ ти тӹлзӹн лӹмжӹ латин йӹлмӹ негӹцӓш ылеш, кышты Aprilis «пачылташ» (aperio) глагол гӹц лин.
Арбуз

Арбу́з () — Арбуз ("Citrullus") йыхын Когоохырец ("Cucurbitaceae") семняш пырышы икиӓш кушкыш.
Когоохырец гань, йӹргешкӹ, кужикӓ-йӹргешкӹ, ляпцӓкӓ форман кӹцкӹ. Вӹлвӓл цӹрежӹ доно ошы, сарикӓ дӓ корнан-корнан пӹцкӓта ыжаргы ӓль сеткӹ гань, махань-шон тамгаан лин кердеш, кӧргӹжӹ пышкыды, ошикӓ-яшаргы, якшаргы, ӹнгӹж цӹреӓн, кынамжы ошы ӓль сары. Шокшы климатан сӓндӓлӹквлӓштӹ кушкеш. Пӹтӓртӹш ивлӓн арбузым Кырык сирӹштӓт куштат. Цилӓжӹ 1000 утла сорт улы.
Арисова, Людмила

Арисова Людмила — кырык мары поэтесса.
Аристотель

Аристо́тель (тошты греклӓ: "Ἀριστοτέλης") (384 и Христос шачмы якте (Х.ш.я.), Стагир — 322 Х.ш.я., Халкида, Эвбея ошмаоты (остров)) — Кугезӹ Греци философ дӓ шӹнцӹзӹ. Платонын тыменьшӹжӹ. 343 Х.ш.я. и якте — Александр Македонскин тымдышыжы. 335 Х.ш.я. ин Ликей лӹмӓн перипатетика школым пачын. Формальный логикылын негӹцӹм пиштен. Философи лексиконын ынгылаш лимӹ аппартшым ӹштен, кыды шӹнсӹмӓш шанымы стильӹм кӹзӹтӓт эче ав-ӓлтӓ.
Аристотель пӹтӓриш шӹнцӹзӹ ылын, кыды философин системӹжӹм виӓнгден дӓ ӹлӹмӓшӹн шукы монгырыштыжы: социологиштӹ, философиштӹ, политикӹштӹ, логикӹштӹ дӓ физикӹштӹ кычылтын. Онтологи вӹкӹ анжалтышыжы паштекшӹ философлӓн дӓ эдемвлӓн эдемӹн шанен мыштымаштыжы пиш келгӹ кишӓвлӓм коденӹт. Аристотелӹн метафизикы гишӓн тымдымашвлӓжӹ Аквин Фома ярыктен дӓ схоластикы йӧн семӹнь анзыкыла виӓнгдӹмӹ линӹт.
Биографижӹ.
Изи дӓ ӹрвезӹ годшаш ивлӓжӹ.
Аристотель Стагирышты, грек колонштӹ, Афон кырык лишнӹ в 384 ин Х.ш.я. шачын. Аристотельӹн ӓтяжӹн лӹмжӹ Никомах ылын, кыды Кугезӹ Македонин Аминта III-шы кугижӓн кудвичӹштӹжӹ лӓкӹрӹн пӓшӓжӹм ӹштен. Никомахын ӓтяжӓт лӓкӹр ылын дӓ ти професси семняштӹштӹ ӓтя гӹц эргӹлӓн принцип доно ванжен миэн. Аристотельӹн пӹтӓриш тымдышыжы ӓтяжӹ ылын. Изи ылмыжы годымок эче Аристотель Македонин Александрын ӓтяжӹ Филипп доно пӓлӹм лин.
369 ин Х.ш.я. Аристотель тылыкеш кодын дӓ тӹдӹм кушташ дӓ ашнымашым (воспитаним) пуаш манын Проксен ӹшке докыжы нӓлеш. Аристотель ти эдем гишӓн пуры шанымашвлӓм сирен дӓ кынам тӹдӹ колен, Проксенӹн Никанор эргӹжӹм нӓлмӹ эргешӹжӹ ӹшта. Проксен Аристотельӹм кушкышвлӓ дон вольыквлӓм пӓлӓш тымден, ти тымдымаш такеш лиде – тенге жеп эртӹмӹкӹ Аристотель ”Вольыквла гишӓн” трактатым сирен. 
Ӹрвезӹ ивлӓжӹм Аристотель Македонин пеледмӹ курымын ӹлен, тӹдӹн грек образовани ылын дӓ попашыжат ти йӹлмӹ донок попен. Ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓм анжалаш гӹнь, Аристотель демократ йӧн доно кугижӓнӹшӹм вуйлатымаг верц ылын дӓ тӹ годымок Македони кугижӓн дӹвӓлнӹжӹ ылын. Тидӹжӹ толшашышты тӹдӹн ӹлӹмӓшӹштӹжӹ ӹшке рольжым мадын.
Арйынгывуй

Арйынгывуй () — Изи Йынгы ӓнгӹрӹн шолын лӓкмӹ вӓр лишнӹжы шыпшылт вазын. Сола кок вуян, иктӹжӹ Кӱшӹл Арйынгывуй, весӹжӹ — Ӱл Арйынгывуй маналтеш. Кӱшӹл Арйынгывуйыштыжы кым лык улы: Яшплайсир, Вессир, Кужы Ивансир. Ӱл Арйынгывуйжы Изи Йынгым коктеш шелеш: Эштерексир дон Лапкасиреш. Пӹтӓришӹжӹ ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓа. 2001-шы ин Арйынгывуйышты 207 эдем ӹлен.
Арпӹнгель

Арпӹнгель - ӓнгӹр Кырык сирӹштӹ. Тӹнгӓлтӹшӹжӹм Оврашныр доны шӹргӹ каремӹштӹ нӓлеш, Микорсир лишӹц Мельопка докыла какляртыл кеа да Йылышкы йоген пыра. Кытшы 12 уштыш нарӹ.
Астрид Линдгрен

Астрид Анна Эмилия Линдгрен (швед "Astrid Anna Emilia Lindgren", ӹдӹр лӹмжӹ - "Ericsson", 14 ноябрь 1907, Виммербӱ сола, Кечӹвӓл Швеци – 28 январь 2002, Стокгольм)- тӱнымбал кымдык пӓлӹмӹ тетя сирӹзӹ. Сек пӓлӹмӹ книгӓвлӓжӹ "Кужы Цылкаан Пеппи", "Ваштарсир Эмиль", "Левӓш вӹлнӹш Карлссон", "Мио, Эргем Мио" дӓ "Лев ӧртӓн Шӱмбелем" ылыт. Линдгренӹн шачмы пӧртӹштӹжӹ тетя литература дон тетя культура центрӹм пачмы. Кырык марла "Кужы Цылкаан Пеппи" дон "Ваштарсир Эмиль" книгӓвлӓжӹм лыдаш лиэш.
Атюлов, Анатолий Александрович

Анатолий Александрович Атюлов — поэт, 27.12.1938 (Латансола). Ямангаш дӓ Микрӓк школвлӓштӹ тыменьӹн. 1967-шӹ ин Мары Пединститутын истори дӓ филологи факультетшӹм пӹтӓрен. «Йӓктӹ имвлӓ» лӹмӓн пӹтӓриш книгӓжӹ 1971-шӹ ин лӓктӹн.
Ахматова, Анна Андреевна

А́нна Андре́евна Ахма́това (шачмыжы годшаш фамилижӹ — Го́ренко; 11 (23) июнь 1889, Одесса, Руш Эл импери — 5 март 1966, Домодедово, Москва область, РСФСР, СССР) — руш поэтесса, сирӹзӹ, литературым шӹмлӹзӹ, сӹлнӹшая критик, сарӹзӹ; XX-шы курымаш рӧднӓ руш поэт.
Ахтисаари, Мартти

Мартти Ахтисаари () (ш. 23-шы июнь-ын 1937-шӹ ин, Viipuri, (марла Выборг)) — Финлянди (Суоми) Республикын 10-шы президентжӹ (1994-2000). Президент лимӹжӹ якте Вескид пӓшӓ министерствышты дипломат пӓшӓм ӹштен, Ушымы Халыквлӓн Организациштӹ (англла UN, рушла ООН) палшыкалышы секретарь ылын. Тырым шагалтымы Нобельӹн премижӹм пумы гишӓн 10.10.2008 увертӓрӹмӹ дӓ ти премим 10.12.2008 Норвегин вуйхалаштыжы, Ослошты тӹдӹлӓн кычыктымы. Тидӹ гӹц пасна ти инок Мартти Ахтисаарилӓн октябрь тӹлзӹн ЮНЕСКО-н (англла UNESCO) премижӹм пумы.
Ахтисаарин халыквлӓлоштыш пӓшӓжӹ:.
Мартти Ахтисаари халыквлӓлоштыш организацивлӓштӹ пӓшӓм 1960-шы ивлӓ годшен ӹштен. Шукы вижӹм гражданский вырсы тервен нерат лишӹ Намибим тыр дӓ демократи йӧн доно виӓнгмӹ корныш колтымашкы пиштен. Ти виӓнгмӹ корнын тӹнг негӹцшӹ у школ системӹм айырымаш ылын. Ахтисаари семӹнь, кугижӓнӹш у корнывлӓ доно виӓнгнежӹ гӹнь, тӹдӹ пӹтӓриок, у школ системӹм ӹшкӹлӓнжӹ айырышашлык, вет такеш агыл, сӓмӹрӹквлӓ кугижӓнӹшӹн толшашыжы ылыт манын попат. Намиби гӹц пасна, Мартти Ахтисаари тенегок Филиппинышты икӹжӓк-иктӹштӹ ваштареш кредӓлшӹ этнический кланвлӓ лошты тыр лижӹ манын, кого пӓшӓм ӹштен. Тенгеок Косово проблемӹм решӹмӓштӓт нобелист кого рольым мадын. 
Нобель премим айымы традици.
Традици семӹнь, Нобельӹн премижӹм кок вӓре пайылат: тыр шагалтымы премим Ослошты хими, физика, эконмика дӓ литература премим Стокгольмышты пуат. Нобелист Ахтисаари лӹмеш, Осло хала мэриштӹ кого айо эртен, кышты Норвегин кугижӓжӹ Гаральд ылын. Традици семӹнь нобелист лӹмеш кого концертӹм пуат. Нобелистӹм кымылангдаш толшывла Осло мэри анзыкы погыненыт, нӹнӹ лошты Норвегиштӹ эмиграциштӹ ӹлӹшӹ шукы косовец ылын. Кидӹштӹштӹ нӹнӹ Косовон йолажым вӹльгӹжтӓрен шалгенӹт. Мартти Ахтисаари мэрин балконжы гӹц халыкым пурештен.
Стокгольмыштат Нобель айом Хала пӧртӹштӹ (мэриштӹ) эртӓрӓт. Ослошты ти церемони 10-шы декабрьын эртӓ гӹнь, Швецин вуйхалаштыжы тидӹм 12-шы декабрьын эртӓрӓт. Нобелиствлӓ гӹц пасна ти айошты 1000 утла хына ылын. Хынавлӓ лошты традици семӹнь Швецин кугижӓжӹ Карл Густав, кугижӓтар Сильвия, принцесса Виктуриа, принцесса Мадлен дӓ принц Карл Филипп, сӓндӓлӹкӹн политика, шӹнцӹмӓш (наука) дӓ культура элитыжы ылын. Айон хозажы – Нобель Комитет. 2008-шы ин Нобель премим пумы программышты кым чӓсӓк пелӓк шыпшылтшы айо вады качкыш паштек концерт дон танцывлӓ ылыныт. Вады качкышын ӓкшӹ 170 евро. Шергӓш агыл гӹнят, ти айошкы вӓрештӓш куштылгы агыл. Нобелиствлӓ сагашты 46 эдемӹм канден кердӹнӹт (роднявлӓм, лишӹл тӓнгвлӓм, коллегӹвлӓм), нӹнӹ гӹц пасна тышты 200 нӓрӹ студент ылын. Нобельӹн лауреатвлӓ гишӓн шукыракым интернетышты Nobel prise лӹм доно пӓлен нӓлӹдӓ.
Аштавай

Аштавай () — Кого Йынгы ӓнгӹр тӹрӹштӹ вӓрлӓнен. Паратмар якте 5, Виловат якте 8 уштыш. Аказ лужавуйын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырен. Сола семӹнь 1907-шы инок ышке статусшым ямден, лач тынӓм лишнӹжӹ Аштавай пӱэргӹ монастирӹм ти вӓрӹштӹ шӹндӹмӹ. Монастирын Йозым Ӹштӹшӹ Миколай лӹмеш пу церкӹжӹ ылын. Октябрь революци паштек монастирӹн пайдажым конфискуйымы дӓ национализируйымы. Тӹ годымок монастир лишнӹш пӧртвлӓштӹ 2001 якте эче ӹлӹшӹвлӓ ылыныт.
Аштавай пӱэргӹ монастир

Аштавай пӱэргӹ монастир - Кого Йынгы ӓнгӹр тӹрӹштӹ вӓрлӓнен. Паратмар якте 5, Виловат якте 8 уштыш. Аказ лужавуйын мӱлӓндӹштӹжӹ ылын. Монастирӹм 1907-шы ин ти Аштавай сола вӓрӹштӹ шӹндӹмӹ. Монастирын Йозым Ӹштӹшӹ Миколай лӹмеш пу церкӹжӹ ылын. Октябрь революци паштек монастирӹн пайдажым конфискуйымы дӓ национализируйымы.
Байкал

Байкал — тӱнымбалныш сек келгӹ йӓр, Ирвел Сибирьышты, Иркутск областьышты вӓрлӓнӓ. Келгӹцшӹ 1642 м.
Байрон, Джордж Гордон

Джордж Гордон Байрон, 1798-шы и годшен 6-шы барон Байрон, лорд Байрон лӹм доно пӓлӹ (англ. George Gordon Byron, 6th Baron, англ. Lord Byron; 22 январь 1788, Лондон — 19 апрель 1824, Миссолунги, Греци) — англ поэт-романтик.
Балатон

Балатон- (венг. Balaton, нем. Plattensee, словацк. Blatenské jazero, словен. Blatno jezero, лат. Pelso)- йӓр вадывел Венгриштӹ. Покшал Европын сек кого йӓржӹ. Сирвлӓштӹжӹ шукы курорт улы, кышты минерал дӓ терминал вӹдкӹлвлӓ лыпшат. Кол доно паян. Тылвышвлӓ каштын кердӹт.
Бальзак, Оноре де

Оноре́ де Бальза́к (фр. Honoré de Balzac [ɔnɔʁe də balˈzak]; 20 май 1799, Тур — 18 август 1850, Париж) — француз сирӹзӹ. Шачынжок — Оноре Бальзак; дворян класс гӹц ылмым анжыктышы «де» префиксӹм 1830-шы и годшен кычылтын. "Гобсекӹн" авторжы.
Баронов, Алексей Михайлович

Алексей Михайлович Баронов  — педагог-организатор, политик. Ӓндӓлӹкӹштӹ.
А. М. Баронов 1882 ин Пӧртныр солашты хресӓнь семняэш шачын. Портныр кок классан училищӹм яжон тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, 1897 ин Азан учительский семинариш тыменяш кеӓ. Тӹдӹм 1901 ин тымень пӹтӓрӓ дӓ ӹшке шачмы велӹшӹкӹжӹ, Портныр солашкы, кок классан училищӹшкӹ тымдаш толеш. Тӹштӹ сӓмӹрӹк тымдышы революци пӓшӓш пижеш: прокламаци дон листовкывлӓм шӓрӓ, хресаньвлӓ лошты революци агитацим эртӓрӓ. Тидӹ гишӓн тӹдӹм кугижӓн правительство 1906 ин тюрьмӓш шӹнда дӓ вара семняге Вологда губерняш, Великий Устюг халаш, ссылкыш колта. Ссылкышты тӹдӹ нӹл и лиэш. Мӹнгеш портылмыкыжы, школышты тымдымы пӓшӓш нигышкат нӓлделӹт. Седӹндон тӹдӹ вара музыка пӓшӓш пижеш.
1911 ин Цикмӓ халашты нӹл хор гӹц мырызывлӓм иктӹш ушен, академический хорым поген. Ик иштӹ Наполеон армим шин шӓлӓтӹмлӓн 100 и темӹ дӓ полак интервентвлӓм поктен колтымылан 300 и темӹ лӹмеш А. М. Баронов халашты М. И. Глинкын «Иван Сусанин» оперыжым шӹндӓш йӓмдӹлӓлтеш. Оперын премьерыжы 1913 ин лин. Тӹдӹ тӹ жепӹн мӓмнӓн кымдемыштӹнӓ кого лиӓлтмӓш ылын.
Октябрь революцим А. М. Баронов улы кымылын вӓшлиэш дӓ цилӓ палӹмӓш дон мыштымашыжым кымдемыштӹнӓ халык тымдымашым луктӹмӓшкы пуа. Пӹтӓри тӹдӹм халашты тымдыш комиссареш шагалтеныт, остатка ивлӓн уездӹштӹ халык образовани шотышты инструктор семӹнь пӓшӓм ӹштен. Тенгеок шачмы йӹлмӹ доно учебниквлӓм лыкташ кого шытырым пиштен. 1924 ин С. Г. Эпин доно коктын «Марла букварь. Марла лыдаш, сирӓш тымдымы пӹтӓриш книгӓ» — м пецӓтлен лыктыныт.
1920 ин 21 июньын Цикмӓ уездӹштӹшӹ школышты тымдышывлӓ 3 съездышкы погыненӹт. Тӹшкӹ цилӓжӹ 117 делегат толын, но нӹнӹ лошты «школьный инспектор, заслуженный пӓшӓзӹ» А. М. Баронов ылде, тӹдӹ тӹ кечӹн колен.
А. М. Бароновын тетявлӓжӓт ӓтяжӹн корным ташекенӹт, шотеш пиштӹмӹ эдемвлӓ ылыныт. Нӹл ӹдӹр логӹц кымытынжы тымдышы линӹт, ик ӹдӹржӹ — агроном. А сек кого эргӹжӹ — Владимир — лӹмлӹ профессор, медицинский наукын докторжы лин.
Барток, Бела Виктор Янош

Бела Барток (, 25 март 1881, Надьсентмиклош, Трансильвани — 26 сентябрь 1945, Нью-Йорк) — венгр композитор, пианист, музыкым шӹмлӹзӹ фольклорист. Мары халыкын музыкыжым келгӹн шӹмлен.
Басквлӓ

Басквлӓ (баскла: euskaldunak, исп. vascos, фр. Les Basques) Бискай тангыж иксӓн Йыдвел Испаништӹш Баски сӓндӓлӹк дӓ Йыдвел Наварра дон Францин Аквитани регионвлӓштӹжӹ ӹлӹшӹ халык. Нӹнӹн шотышты 2 800 000 нӓрӹ.
= Баск йӹлмӹ: =
Йӹлмӹ шотышты баск йӹлмӹлӓн ик вес родньык йӹлмӹ уке. Лин кердеш, индо-европеецвлӓн толмышты якте баск йӹлмӹ докы лишӹл йӹлмӹвлӓ доно попышы халыквлӓ ылыныт, но варажы вес халыквлӓ лоэш ярлалт кенӹтӓт, йӹлмӹштӹмӓт ямденӹт. Кынамжы басквлӓ ибери йӹлмӹ доно попышы халыквлӓн ӹлӹшеш кодшы халык маныт, кынамжы нӹнӹм этрусквлӓ доно кӹлдӓт.
Испаништӹ басквлӓлӓн административный дӓ политикыштыш виктӓрӹмӓштӹ, халык ядмашым решӹмӓшты кымда ирӹкӹм пумы, баск йӹлмӹм тетя пичӹ гӹц тӹнгӓлӹн университет кушӹц якте тымдат. Баски мӱлӓндӹн вуйхалажы Бильбао хала.
Бахтин, Александр Геннадьевич

Александр Геннадьевич Бахтин (ш. 1960) — истори шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы. МарПедИ-н Ӓтямулӓндӹ кафедрын профессоржы. Акпарс гишӓн сирен.
Беляев, Константин Иванович

Константин Иванович Беляев (21-шӹ декабрь 1910-шы и, Йынгы Кушыргы — 1964 и, Цикмӓ) — кырык марысирӹзӹ, поэт, композитор.
Берлин

Берлин (нем. Berlin, [bɛɐˈliːn]) — Германин вуйхалажы да сӓндӓлӹкӹн ик федерӓи регионжы. Халашты 3,44 миллион ӹлӹзӹ дӓ тӹдӹ сӓндӓлӹкӹн сек кого халажы. Лондон паштек Европа Унионын кокшы кого халажы. Ти шотыш лач халшты ӹлӹшӹвлӓвеле пырат. Метропольвлӓн ӹлӹзӹ шотым анжымы годым эче вес термин, шамаклан Кого Берлин термин кычылталтеш, кышты 4,4 — 5,9 миллион эдемӓнеш шотлалтеш. Тӹ годымок, шамаклан, Кого Парижӹштӹ 12 миллион ӹлӹзӹ якте шоэш.
Берлин халыквлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ хала, Европын шӹнцӹмӓш (наука), дӓ культура покшалжы, кышты махань-шон культура институтвлӓ дӓ университетвлӓ пӓшӓлӓт. Берлин университетӹштӹ кыды ивлӓжӹн мары йӹлмӹвлӓмӓт шӹмленӹт. Тиды -гӹц пасна Германин дӓ Европын бизнес дӓ политикын кого халажы. Берлинӹштӹ йыд ӹлӹмӓш-ат активно кеӓ, ти халам махань-шон кульурывлӓ дӓ субкультурывлӓ докы толерантный ылмыжы доно пӓлӹ. Ти хала ӹшке докыжы сӓмӹрӹк эдемвлӓм дӓ студенвлӓм аздара. Тӹ годӹмок, Берлин кого ылеш гӹнят, Германин финанс покшалешӹжӹ Франкфурт ам Майн хала шотлалтеш.
Халалан 1200-шы ивлӓн негӹцӹм пиштӹмӹ, кыды гӹц 1701-шӹ ин Прусси кугижа кымдемӹн вуйхалажы лин. Вара Германи Кейзар кымдемӹн, Веймар Республикын, Кымшы Империн вуйхалажы ылын. Кокшы Тунымбал вырсы паштек халам кое лаштыкеш пайылымы: Ирвел Берлин ГДР-ын вуйхалажы лин, Вадывел Берлин ФРГ-ш пырышы спецзона статусан хала ылын. Халам 1961-шӹ ин кӹрпӹц дон бетон гӹц шагалтымы кӱкшӹ стенӓ айырен. 1989-шӹ ин ноябрь тӹлзӹн ти стенӓ урыктымы лин дӓ тидӹ паштек Германи угӹц иктӹш ушнен.
Бетлен, Миклош

Миклош Бетлен (1642—1716)
1664-шӹ ин ӹлӹмӓш мычaшым кaндышы охотышкыжы Миклош Зрини 22 иӓш трaнсильвaни дворянинӹмӓт нӓлӹн ылын. Тӹдӹ кыце Зрини колен, тӹдӹм ӹшке сӹнзӓвлӓжӹ доно ужын кердӹн. Ти ӹрвезӹ эдемӹн лӹмжӹ Миклош Бетлен ылын, кыды Венa тюрмӓштӹ шӹнзӹмӹжӹ годым сирӹзӹн колымыжы гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓштӹжӹ сирен. Тӹдӹ гӹц пaснa Бетлен Зринин ушемкымдем гишӓн сирӹмӹ трaдицивлӓжӹм пaкылa нӓнгешӹ лин.
Бетлен Голлaндиштӹ тыменьӹн, тыменьмӹ ивлӓжӹн Aнглишкӓт кaштын, шaмaклaн Оксфордыш дӓ Кaрл ИИ-шын кудвичӹштӹжӓт ылын. Токыжы Пaриж гaч толын. Тӹштӹ тӹдӹ шукы фрaнцуз культурa эдем дон пӓлӹмӹ лин. Нӹнӹ логӹц Колбертин лӹмӹм пӓлдӹртӓш лиэш. Туaн сӓндӓлӹкӹштӹжӹ Бетлен ушемкымдемӹштӹ дӓ кугижӓнӹш вуйлaтымaшты кӱшӹл вӓрӹм йӓшнен, седӹндонaт тӹдӹ вескид сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы эдемвлӓ доно пӓлӹмӹ ылын. Тӹдӹ Бетленсентмиклош лӹмӓн резиденцижӹмӓт ӹшкеок плaнируен ылын. Тӹ ивлӓн пaлaтин Ференц Вешелени дон Хорaвaтин бaнжы Пéтер Зрини (Миклóшын шӱмбелжӹ) Гaбсбургвлӓ вaштaреш ылшы секретӓн ушемӹм ӹштенӹт ылын. Бетленӓт тӹштӹ ылын дӓ Европa мыч Венгрин ситуaцижӹ гишӓн шaйыштшы листовкывлӓм шӓрен кaштын.
Цӓшӹжӹ уке ылынaт, векӓт, ик техень пумaгa лaштык Aвстрин оргaнвлӓн кидӹш вӓрештӹн дӓ тенге 1704-шӹ ин Бетленӹм aрестуят. «Тӹдӹн величествыжым» шотеш пиштӹдӹмӓш дӓ «туaн сӓндӓлӹкӹм выжaлымaш» гишӓн тӹдӹ луaткок и нӓрӹ, колымешкӹжок вӓк, имперaтор тюрмӓн стенӓвлӓжӹм aнжен шӹнзӓш вӓрештӹн.
Ӹшке ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹм Бетлен пиш модернлa сирен. Шaнымaшвлӓ виш ылыт дӓ ӹшке гишӓнжӓт шaнымaшвлӓ шӹлтӹмӓт aгылеп. Тенге гӹнят, тидӹм нaрциссизм семӹнь aнжaш aк кел. Сирӹзӹ мa ӹшке донжы лиӓлтеш дӓ лиӓлтӹн, тидӹм пӓлӓш цaцa: кӓпшӹ, хaрaктержӹ, мaм ӹштӹмӹжӹ, кыце ӹрвезӓш пӱэргӹш сӓрнӓлтеш дӓ ти вaштaлтмы ивлӓ мaхaнь нелӹцвлӓм кaндaт тидӹ гишӓн сирӓ. Ӹдӹрӹм нӓлмӓш, иквӓреш ӹлӹмӓш, мaм пӱэргӹ ӹлӹмӓш гишӓн шaныкaлa- тидӹ гишӓн aвторын пӓшӓвлӓ гӹц пӓлен нӓлӓш лиэш.
Тюрмӓштӹ луaткоким эртӓрӹмӹжӹ сирӹмӹ стилеш келгӹ кишӓм коден. Бетленӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ тӱнымбaл кого спектaкльыш сӓрнӓлтеш, кышты цилӓ эдем ӹшке рольжым мaдеш, кыдывлӓ мaм нӹнӹлӓн пуйырен, тӹ ӹлӹмӓшӹм ӹлӓт. Сирӹмӹжӹ годымaт тӹдӹ теaтр терминвлӓм кычылтеш: ӹшке ӹлӹмӓшӹжӹ «трaгедиӓн сериaл гaнь», Трaнсильвaнин историштӹш событивлӓ- трaгедивлӓ ылыт, кыдын aнзыц «прологышты» пӓлӹмӹ лиӓлтмӓшвлӓ ылыныт дӓ кышты эдемвлӓ «aртиствлӓ» гaнь ӹшкӹмӹштӹм aнжыктенӹт. ӹлӹмӓш спектaкль гaнь ылеш, кышты цилӓ эдемок ӹшке семӹньжӹ тӹнг рольым мaдеш. Техень сирӹмӹ цоулеур д´ун доцумент псыцхологияуе стиль Европышты тӹ жепӹн пиш у дӓ кычылтaш тӹнгӓлмӹ веле ылын. Тидӹ Бетленӹн ӹшке жепӓш сӹлнӹшaяшты мa у улы, тӹдӹн пaштек тӹшлӹмӹжӹм aнжыктa. Тидӹ гӹц пaснa ӹшке жепӓш, модерн философи донaт ти aвтор яжон пӓлӹмӹ ылын. Лӹмӹнок тӹдӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ Декaртын шaнымaшвлӓжӹ цaклaлтыт. Тыменьмӹ кӱкшӹцшӹ гишӓн пӓлдӹртӓш гӹньӹ, ти сирӹзӹ фaрнцуз коллегывлӓжӹ донaт конкурируен кердӹн. Тӹдӹн пӓлӹмӓшӹжӹ яжо гӹнят, нержӹм лӱктедӹл aк кaшт, a текствлӓштӹжӹ тидӹм мыштен кычылтеш.
Бликсен, Карен

Карен Бликсен (дат. Karen Blixen, тенгеок Оцеола, Исак Динесен, Пьер Андрезель лӹм доно пӓлӹ, 17 апрель 1885, Рунгштед, Копенгаген лӹвӓлнӹ — 7 сентябрь 1962, тӹшток) — дани ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ. Шукы пӓшӓжӹмок англла сирен, вара датчан йӹлмӹш ӹшкеок сӓрен.
Блок, Александр Александрович

Александр Александрович Блок (1880, Петербург — 1921, Петербург) — руш поэт-символист. Петербург университетӹштӹ юриспруденцим, йӹлмӹвлӓ дон сӹлнӹшаям тыменьӹн. Руш символиствлӓ логӹц сек яргата фигуры.
Революци яктешы пӓшӓвлажӹ.
"Цевер дамы гишӓн лыдышвлӓ", 1904-шӹ и.
Революци паштекшӹ поэзижӹ.
"Луаткокты", 1918-шы и. Философи шанымашан эссевлӓжӹ "Интеллигенци дон Россий".
Боккаччо, Джованни

Джова́нни Бокка́ччо (итал. Giovanni Boccaccio [bokˈkattʃo]; та июнь та июль 1313, та Чертальдо та Флоренция — 21 декабрь 1375, Чертальдо) — пӓлӹмӹ итальян сирӹзӹ, поэт. Ир Ренессанс жепӹн сӹлнӹшая пӓшӓвлажӹм сирен. Пӓшӓвлӓштӹжы шӹренок антик тематикым кычылтын, психологический шулӹшӓн «Фьямметта» повестьӹм сирен (1343), пецӓтлӓшӹжӹ 1472-шы ин пецӓтлӹмӹ. Тенгеок пасторальвлӓ дон сонетвлӓн авторжы. Тӹнг пӓшӓжӹ - «Декамерон» (1350—1353, 1470-шы ин публикуйымы). Ти книгӓшкӹ ирӹкӓн ылмы да ирӹкӹн шанымы гишӓн новеллывлӓм пыртымы, пӓшӓвлӓ антиклерикализм шулӹшӓн, аскет ӹлӹмӓш ваштареш ылыт, тӹштӹ юмор раскыдын каеш. Автор итальянвлӓн кайышыштым шукы монгыр дӓ шукы цӹре доно анжыктен.
Борнемисса, Петер

Петер Борнемисса ("Bornemisza Péter", 1535—1584) — драмывлӓ дон кӹтӹк новеллывлӓм сирӹшӹ семӹнь пӓлӹ ылеш. ӹрвезӹ курымжым тӹдӹ Германиштӹ, Италиштӹ ӹлен, вара Веныш кеен. Тӹштӹ профессор Дьӧрди Таннер доно пӓлӹмӹ лин, кыды Петерлӓн Софоклын «Электрам» венгр йӹлмӹш сӓрӓш шанымашым пуэн. 1560-шы ивлӓн тӹдӹ Кугижӓн канцеляриштӹ служен, вара паян дворян семняштӹ гувернер ылын. Но тӹдӹн шӱмжӹ вес йиш пӓшӓм ӹштӓш шыпшын дӓ тенге Кӱшӹл Венгриштӹ тӹдӹ проповедньӹкӹн пӓшӓм ӹштӓш тӹнгӓлеш. «Келтӹмӓшӹн аздарымыжы» (Ördögi kísértétek, 1578) книгӓ лыкмы паштек тӹдӹлӓн махань-шон нелӹцвлӓм тырхаш вӓрештӹн. Борнемисса пӓшӓштӹжӹ кӹлӹм кычышы класс ваштареш утла туран сирен. Тӹдӹм католицизм церкӹ тидӹ гишӓн суен. автор Венышты тюрмӓштӹ шӹнзен, но тӹшец шӹлӹн кердӹн. Пакылаш ӹлӹмӓшӹжӹм И. Балашши лӹмӓн дворян доны эртӓрен дӓ Библим сӓрен, «Тӱнымбал историм» сирӓш шанен ылын, но колымашыжы ти пӓшӓм ӹштӓш пуде.
Борнемисса тӹ жепӓш цилӓ жанр доно сирен. Тӹдӹ йымы ыдылмы, мырывлӓн, патриотизм шӱлӹшӓн мырывлӓн, трагедин, проповедьвлӓн, тымдым книгӓвлӓн авторжы ылеш. Шамаклан «Трагеди венгр йӹлмӹлӓ Софоклын Электра негӹцеш» (Tragédia magyar nyelven az Szophoklész élektrájából, 1558) пьеса пӹтӓриш пӓлӹмӹ венгрла сирӹмӹ трагедиэш шотлалтеш. Титульне ӹлӹштӓшӹштӹжӹ Борнемица трагедим тенге ынгылдарен сирӓ: «ӓтямӱлӓндӹ тырхаш лидӹмӹ рабствышты орлана гӹньӹ, тиран ваштареш шагалаш права уке ма?» Ти текстӹм сӓрӹмӹжӹ годым, венгр автор ирӹкӹм пуэн, тидӹм ӹштен, у персонажвлӓм вӓк шанен лыктын, кым единствын законжым пыдыртен дӓ тӹ жепӓш венгр ӹлӹмӓш докы лишемден.
Сӓрӹзӹн пӓшӓ гишӓн автор тенге сирӓ: «Маняры ӹнде туан йӹлмӹнӓ доно сиренӓ? Кӹзӹт мӓмнӓн задачына тӹдӹм виӓнгдӓш дӓ пайдараш, тенге кыце тидӹм Цицерон дӓ мол тымдымы халыквлӓн эдемвлӓ ӹшке йӹлмӹштӹ верц ӹштенӹт.» Борнемисса кок проповедь книгӓм сирен. Пӹтӓришӹжӹ «Вӹц кӹдежӓн проповедь книгӓ» (otkotetes predikacios konyve, 1573—1579) дӓ весӹжӹ «Фолиопостилла» (1584) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Ти книгӓвлӓм сирен, автор шая мастар, йӹрвӓш ма лиӓлтеш тӹдӹм ужын мыштышы дӓ аналитик семӹнь ӹшкӹмжӹм анжыктен. Лыдшы кыце эдемвлӓ солавлӓштӹ, халавлӓштӹ, пазарышты, дворецвлӓштӹ, усадьбывлӓштӹ ӹлӓт, тӹдӹм пӓлен нӓлӹн.
автор ӹшке пӓшӓвлӓжӹ гишӓн тенге сирӓ: «Цилӓ мам сиренӓм, мам келесенӓм- ик цельӹш шонем ылын- махань, лачокшымат эдемӹн характержӹ ылеш?»
Борнемисса ӹшке жепӹнжӹ венгр сӹлнӹшаям у кӱкшӹцӹш лӱктӓлӹн дӓ барокко монгырышкыла нӓнгешӹ корнышкыла ажедӹн. Сӹлнӹшая гишӓн сирӹмӹжӹ годым, тӹдӹ шӹренжок ӹшке годшаш вес авторвлӓн пӓшӓвлӓш ссылкывлӓм ӹштен дӓ, цаклалтеш, сирӹзӹ-коллегывлӓн виӓнгмӹштӹлӓн тӹдӹ шӱм вашт ӹвӹртен.
Бретонвлӓ

Бретонвлӓ (брет. Brezhoned, фр. Bretons) — кельт группыш пырышы йӹлмӹ доно попышы Йыдпел-вадывел Франциштӹш халык. Кӹзӹтшӹ мӱлӓндӹвлӓшкӹштӹ IV курымын Британи (шукынжок Уэльс) гӹц ванженӹт. Тӹшец нӹнӹм англо-саксвлӓ шӹкенӹт. IX-шы курымын бретонвлӓн мӱлӓндӹштӹ Луара йогы тӹнг гӹц йыдпелвелнӹрӓк ылшы Мон-Сен-Мишель (Mont Saint-Michel)бухта якте шыпшылтын. Кок йӹлмӹ доно попышы халык (билингввлӓ)- туан йӹлмӹштӹ гӹц пасна, французла попат. Йымы йылашты доно католиквлӓ ылыт.
Брехт, Бертольт

Бертольт Брехт ("Eugen Berthold Friedrich Brecht", ш. 10-шы декабрьын 1898- шӹ ин, Аугсбург (Augsburg), Германи — к. 14-шӹ август 1956-шӹ иИрвел Берлин) — немӹц драматург, поэт дӓ режиссер. Тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹ логӹц сек кымдан пӓлӹмӹ Кым копекӓш опера, кыдым Курт Вейлин дон иквӓреш сирен. Кураж ӓвӓ дон тетявлӓжӹ, Господин Пунтила дон тӓрзӹжӹ, Сезуанын пуры эдемжӹ дӓ Галилео Галилейӹн ӹлӹмӓшӹжӹ.
Тыменьмӓш ивлӓжӹ, пӹтӓриш пӓшӓвлӓжӹ.
Брехт Аугсбургышты, Бавариштӹ шачын. Ӓвӓжӹ протестант, а ӓтяжӹ пумага комбинатын вуйлатышы католик ылын. Б. Мӱнхенӹштӹ врачеш тыменьӹн дӓ Пӹтариш Тӱнымбал Вырсы шты санполкышты ылын. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм тӹдӹ 1914 -1915 -шӹ ивлӓнок сирен дӓ вӓрӹштыш газетӹштӹ пецӓтлен. Врачеш тыменьӹн гӹнят, тӹдӹн кого интересшӹ театр докы ылын дӓ тенге драмывлӓм сирӓш тӹнгӓлӹн. Пӹтӓриш драмыжы ”Baal ” маналтеш , но кокшы пьесыжым ”Trommeln in der Nact”-ым сирӹмыжӹ паштек тӹдӹ ӹшкӹлӓнжӹ шукырак ӹнянӓш тӹнгӓлеш дӓ драматургын пӓшӓжӹм виӓнгдӓ. 1924-шӹ ин Мӱнхен гӹц Берлинӹш кеӓ, кышты Макс Рейнхардтын театрыштыжы драматург лиэш. Б.-ӹн пӹтӓриш пьесыжым 1923-шы ин ажыктымы, кыды пиш популярный лин. 1927-шӹ ин Б. Карл Марксын ”Капиталжы” доно пӓлӹмӹ лин дӓ тенге 1929-шӹ ин тӹдӹ шанымашвлӓжӹ доно коммунист лиэш, но коммунист партиш нигынамат ак пыры. 
Эмиграци ивлӓжӹ.
30-шы январьын 1933-шы ин Адольф Гитлер Германи рейхӹн канцлержӹ лин. 27-шӹ февральын Рейхстагым йори тӓгӱ пижӹктен. Вес кечӹн, 28-шӹ февральын нациствлӓн шим сирмӓшӹштӹштӹ лӹмжӹн ылмым пӓлен нӓлешӓт, семняжӹ доно Германи гӹц эмигрируя. Мартын нӹнӹ Прагышты, Венышты дӓ Цӱрихӹштӹ ӹленӹт. Апрельӹн Каронышты, майын Вейгельӹштӹ. Варажы тетявлӓштӹ Даниэш кодыныт, ӹшкежӹ Б. Парижӹш лӓктӹн кен. Наци жепӓш Германиштӹ спектакльвлӓжӹм анжыкташ акъяреш лыктыныт. 1939-шӹ ин, кынам вырсын тӹнгӓлӓлтм-жӹм раскыдынок цаклаш лин, Брехт Швециш ӹлӓш ванжа. Кынам Германи Дани дон Норвегим оккупируя, Б. Америкыш кеӓш шана. Визым вычымы жепӹн тӹдӹ 1941-шӹ ин май якте Суомиштӹ ӹлен. Тӹштӹ тӹдӹ сирӹзӹ Хелла Вуолийоки доны ӹлен дӓ Матти Вуолийоки дон иквӓреш Герр Пунтила дон тӓрзӹжӹ спектакльым сирен. Суоми гӹц тӹдӹ СССР гач Америкыш кен дӓ тӹштӹ Санта Моникышты ӹлен. Океан шайылны ӹлӹмӹжӹ годым ӹшке сценаривлӓжӹм Голливудыш сирӓш цацен анжен, но тӹштӹжӹ лач иктӹм веле ярыктенӹт. 1947-шӹ ин Брехтӹм Америка ваштареш пӓшӓм ӹштӓ манын, суйынештӹ ылын. Но тидӹ гӹц тӹдӹ ире лӓктӹн кердӹн. 1949-шӹ ин тӹдӹ шукердӹ агыл ӹштӹмӹ ГДР-ыш ӹлӓш ванжа дӓ сӓндӓлӹк гӹц сӓндӓлӹкӹш ирӹкӹн кыдалыштыш лижӹ манын, Австрин граждаствыжым нӓлеш. ГДР-ышты ӹлӹмӹжӹ годым тӹдӹ социализм ушемкымдемӹм куштылгын критикуйышы пӓшӓвлӓм сирен, лыдшывлӓ дӓ анжышывлӓ лошты кыцу Ирвел, тенгеок Вадывел Германиштӓт нӹнӹ пиш популярный ылыныт. Б. 1956-шы ин колен. Йӓнгжӹ трӱкок шагалынат, колен.
Брехтӹн стильжӹ.
Брехт эпичский театрым ӹштӹшӹ драматург. Театр – тидӹ лач спектакль веле манын анжышывлӓлӓн келесӹнежӹ ылын. Тенге драматург шижмӓшӹм агыл, а анжышы мам шана, тӹдӹм главныеш шотлен.
Брюссель

Брюссель — Бельгин да Европа Ушемын вуйхалажы (, голл. "Brussel" [brʏsəl], немӹц. "Brüssel") — Брюссельӹштӹ фламанла (голландла) дӓ французла попышывлӓ ӹлӓт. Кок йӹлмӹге официальный статусан ылыт. Кырык марла ти халам тӧрӹнжок Брӱссель манын попымыла дӓ сирӹмӹлӓ. Брӱссельӹштӹ НАТО дон Европа Ушемӹн штаб-квартирывлӓштӹ вӓрлӓнӓт. Ти халашты 2.7 мил. ӹлӹзӹ.
Будапешт

Будапешт ( ['budɒpɛʃt]) ― Венгрин вуйхалажы дӓ сек кого халажы, сӓндӓлӹкӹн экономика, индустри, выжалымаш, культура дон шӹнцӹмӓш покшалжы. Будапештӹштӹ 1,7 миллион ӹлӹзӹ (2003). Дунай йогы Будапештӹм кок лаштыкеш, Буда дон Пештеш шелеш, кыдывлӓ 17 ноябрь 1873-шы ин иктӹш ушымы ылыныт.
Важынӓнгӹр

Важынӓнгӹр — Виловат гӹц 8 уштыш ӧрдӹштӹ Изи Шӹндӹр дон Важынӓнгӹр (ӓнгӹр) лошты шыпшылт вазын.
Валгыды Валентин кечӹ

Валгыды Валентин кечӹ, вес семӹньжӹ Яратышывлӓн кечӹштӹ — кымдан пӓлӹмӹ светский айо, кыдым 14-шӹ февральын аят. Ти кечӹн шергӓкӓн дӓ яратымы эдемвлӓлӓн пеледӹшвлӓм, конфетвлӓм, мадышвлӓм дӓ йӓнгӹм анжыктышы виш сирмӓшвлӓм (открыткывлӓм) пӹрнялӓт, кышты яратымашым согоньлымы шаявлӓм ӓль лыдышвлӓм сирӓт. Ти виш сирмӓшвлӓм валентинкывлӓ маныт. Социологи шӹмлӹмаш семӹнь ти виш сирмӓшвлӓ пиш популярный ылыт дӓ У и дӓ Шартял айовлӓ доно кымылангдымы паштек вӓрӹм нӓлӹт. 
Историжӹ.
Валгыды Валентинӹн кечӹ важвлӓжӹм Кугезӹ Рим жепӓш Луперкли айо гӹц нӓлеш, кыдым – яратымаш дӓ эротизм Juno Februata (Юно) йымытар дӓ пӧрттӱ йымы Pan (Фавн) лӹмеш эртӓрӹмӹ. Ти айо годым млоцавлӓ Palatinus (Палатинус) неркӓштӹш тӓрлидӹштӹ погыненӹт дӓ кесӹвлӓ дон ик пим цӧкеш канденӹт. Цӧкӹм пумы церемони паштек ӹрвезӹвлӓ вӹлӓнӹштӹ кесӹ каваштым чиэн, йӹрвӓш сӓрненӹт дӓ ваштареш толшывлӓм кесӹ кавашты гӹц ӹштӹмӹ лыпшвлӓ доно лыпшенӹт. Ваштареш толшывлӓжӹ шӹренжок йориок ӹдӹрвлӓ дон ӹдӹрӓмашвлӓ лиӓш цаценӹт. Тидӹ тетям куштылгын ӹштӓш дӓ кӹцкӓн ылмылан ӹнянӓш палшен.
Валлонвлӓ

Валлонвлӓ — француз дӓ валлон йӹлмӹлӓ попышы Бельгиштӹ ӹлӹшӹ халык. Валлонвла цилажӹ 3 500 000 нарӹн ылыт. Кугезӹ годшаш валлонвлӓ кельт йӹлмӹла попенӹт, христианизацим кандымы велдӹк йӹлмӹштӹм француз йӹлмӹш вашталташ тӹнгӓлӹнӹт. Французла попат гӹнят, Франциштӹш французвлӓ доно ӹшкӹмӹштӹм ак идентифицируеп. Сыра шолтышы дӓ сырам йуӓш яратышы халык.
Валтари Мика

Мика Валтари ("Mika Waltari", 19.09.1908, Хельсинки – 26.08.1978, Хельсинки) — финн сирӹзӹ. В. цилӓжӹ 100 нӓрӹ махань-шон пӓшӓм сирен: романвлӓм, новеллывлӓм, лыдышвлӓм, ямаквлӓм, драмывлӓм, киносценаривлӓм дӓ ма-шон кӹтӹк пӓшӓвлӓм. ”Тылым намалшывлӓн” сӹлнӹшая группы доно цаткыды кӹлӹм кычен. Мика Валтари сӓмӹрӹк ивлӓжӹн ум кӹчӓлшӹ дӓ протестуйышы сирӹзӹ семӹнь пӓлӹмӹ лин. Пӹтӓриш пӓшӓжӹ ”Мырывлӓ Келтӹмӓшлӓн” (Lauluja Saatanalle, 1926) маналтеш. Валтарин пӓшӓвлӓштӹжӹ Пол Морандын, Эрнест Хемингуэйӹн дӓ Фицджеральдын стильвлӓштӹм цаклаш лиэш. В.-н пӓшӓвлӓжӹм 40 утла йӹлмӹшкӹ сӓрӹм. ӹ Марла лыдшывлӓ ти сирӹзӹн 1944-шӹ ин сирӹмӹ дӓ 2004-шӹ ин кырык марлангдымы ”Синухе” романжым лыдын кердӹт.
Варшава

Варша́ва () — Польшын вуйхалажы. Польшын сек кого халажы дӓ тӹдӹн вуйхалажы 1596-шы и годшен. Первижӹ Польшын вуйхалажы Краков ылын. Халашты Висла йогы йога.
Васикова, Лидия Петровна

Лидия Петровна Васикова (28-шы майын 1927-шӹ и) — Пӹнгель Парнингӓштӹ шачын, йӹлмӹзӹ, профессор.
Филологи наукын доктор, профессор Л.П. Васикова 1927-шӹ ин 28 майын шачын. Ӓтя-ӓвӓде шагал кодшы ӹдӹр цилӓ ясым сӹнген, пӹтӓри педучилищӹм, вара Марпединститутын историко-филологический факультетӹм тымень лӓктӹн. Тишток пӓшӓш ассистентеш пырен. 1951-1954-шӹ ивлӓн Эстоништӹ, Тарту университетӹштӹ, аспирантурышты тыменеш. Тенге ӹнянӹн наукын корным такырташ тӹнгӓлеш, тӹнг пӓшӓ вӓржӹ Марпединститут лиэш. Руш йӹлмӹ кафедрашты, анзыкылашы тымдышывлӓм йӓмдӹлӹмӓштӹ доцент шўм вашт йыштылеш. 1984-шӹ и гӹц Мары госуниверситетӹш ванжа. 1985-шӹ ин марын ӹдӹрӓмӓшвлӓ логӹц сек пӹтӓри филологи наукын доктор лиэш. А вес ин тӹдӹлӓн профессор лӹмӹм пуат. Руш дӓ общий языкознанин кафедрамат вуйлатен.
Руш дӓ марын, тенгеок кырык марын йӹлмӹвлӓ, языкознани, лингвистика шотышты тӹдӹ шукым пӓлӹшӹ, мастар шӹмлӹзӹ ылеш. 
Тӹдӹн шытыр доно Мары университетӹштӹ руш дӓ кырык мары йӹлмӹ дон литература отделеним, научный лабораторим пачмы, кырык мары йӹлмӹлӓн государственный статусым пумы, лӹмдервлӓм лыкмы. Лидия Петровнан шая семӹнь Н.В. Игнатьев лӹмеш лыдмашвлӓлӓн республиканский кўкшӹцӹм пумы. Ӹшкӹмжӹн тӹнг пӓшӓжӹ гӹц пасна, профессор Л.П. Васикова кого общественный пӓшӓм видӓ. Такеш агыл тӹдӹн ӹлӹмӹ девизшӓт техеньӹ ылеш: “Мам кердметӹм, цилӓ ӹштӹ“.
Лидия Петровна ӹшке паштекшӹ пуры корны доно студентвлӓм, мары йӹлмӹм тымдышывлӓм видӓ, ӹшке халык верц патыр лиӓш тымда.
Л.П. Васиковам финн-угр халыквлӓ лошты яжон пӓлӓт. Тӹдӹн научный пӓшӓвлӓжӹ семӹнь студентвлӓ тыменьӹт, ученыйвлӓ пакыла шӹмлӹмӹ пӓшӓм видӓт.
Профессор Л.П. Васикова - МАССР дон Российїн наукывлӓн заслуженный деятель. Тӹдӹлӓн Эстонин “Маарьямаан Крест” орденӹм пуэнӹт. А Кого Отечественный вырсы жепӹн колхозышты пыт пӓшӹлӹмӹжӹ гишӓн “За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941 - 1945 гг.” медаль доно пӓлемденӹт.
Кӱшӹл школышты тыменьмӓш.
1946-1950-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ тыменьӹн. Тидӹ паштек Тарту университетӹн аспирантурышты Пауль Аристе доны тыменьӹн.
Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ.
Мары йӹлмӹвлӓн синтаксисӹштӹм шӹмлен. 1984-шӹ ин Тарту университетӹштӹ ”Сложносочиненные предложения в совремкенном марийском литературном языке в сравнении с другими типами предложений” доктор пӓшӓм сирен дӓ ӹшӹклен. Лидия Петровна Васикова – пӹтӓриш мары ӹдӹрӓмӓш-профессор. Кӹзӹт тӹдӹ МарКугУ-н Кырык мары лабораторижӹм вуйлата дӓ кырык мары филологвлӓм йӓмдӹлӓ.
Васютин, Михаил Зиновьевич

Михаил Зиновьевич Васютин ― Мары Эл Республикын Культура министӹржӹ. 16 июньын 1959-шы ин Микрӓкӹштӹ шачын.
Ваштар

Ваштар () — шавынь кӹцкӓн кушкышвлӓн йыхыш (Sapindaceae) пыра. Ваштарвлӓ пушангӹвла дӓ тӹшкӓвлӓ лин кердӹт. Шӹжӹм ӹлӹштӓшвлӓштӹ шукы цӹреан литӓт, ваштарвлӓм шӹренок парквлӓштӹ вӓшлиӓш лиэш. 
Европышты 3 йиш ваштар кушкеш: коэӓн ваштар ("Acer campestre"), шӹргӹ ваштар ("Acer platanoides") дӓ кырык ваштар ("Acer pseudoplatanus").
Венгр сӹлнӹшая

Венгр сӹлнӹшая
Нӓлмӹ вӓр: Unkarin kirjallisuus (Венгр сӹлнӹшая). Авторжы: академик Тибор Кланицай, SKS, Хельсинки, 1986. Валерий Аликов сӓрен.
Вепсвлӓ

Вепсвлӓ (вепслӓ: vepsä, bepsä; тошты лымышты — чудь) — Балти тангыж тырыштыш финн-угр группыш пырышы йылмӓн халык, кыдывлӓ Карелишты Онега дон Ладога йӓр тырышты, тенгеок Вологда дон Ленинград областьвлӓшты ылӓт. 2006 шы ин апрельын ныным Йыдвелыштыш, Сибирь дон Мындыр Ирвелныш тыгыды халыквлӓн регистрыш пыртымы, кыды нынылӓн махань-шон привилегивлӓм пуа, шамаклан вепс эргӓшвлӓлӓн Армиш ышке шанет гынь веле, неволя кеӓш ак кел. Билингввлӓ ылыт. Кыце туан йылмышты, тенгеок рушлаат попен мыштат. Йылмышты доно вепсвлӓ кым группеш шелӓлтыт. Цилӓжы 8 000 гыц утларак ылыт.
Веске Михкель

Михкель Веске (эстонла: "Mihkel Veske") 28 (16) январьын 1843-шы ин шачын - 16-шы майын 1890-шы ин колен.
Шӹмлӹзӹ корныжы.
1872-шы ин Лейпцигӹштӹ «Финн-угр йӹлмӹвлӓн историн аспектӹштӹжӹ тангаштӓрӹмӹ грамматикым» сирӹмӹжӹ гишӓн Лейпцигӹштӹ тӹдӹлӓн доктор лӹмӹм пумы. Лейпциг тӹнамок йӹлмӹвлӓм шӹмлӹмӹ центреш шотлалтын. 1874—1885 ивлӓ лошты Веске Тарту университетӹштӹ эстон йӹлмӹм тымден. 1885—1886-шы ивлӓн Венгриштӹ ӹлен дӓ эстонвлӓ логӹц сек пӹтӓришӹ венгр йӹлмӹм тыменьӹн. Михкель Веске Тарту университетӹн пӹтӓриш эстон профессоржы лин кердеш ылын, но эстон халыкым рушангдаш цацымы ивлӓн тӹдӹ утла туан халыкшы верц шалгенӓт, векӓтб тенге лиӓлтде. Тенге тӹдӹ шӹмлӹмаш пӓшӓвлӓжӹм ӹшташ манын Азан университетӹш кеӓ. Азанышты вӓрӹм тӹдӹлӓн моаш тӱнӹмбалны кымдан пӓлӹмӹ йӹлмӹзӹ Бодуэн де Куртене палшен, кыды тӹ жепӹн Тарту университетӹштӹ тымден. Азан университетӹштӹ Веске трӱеок колымыжы, 1890-шы и якте ӹштен.
Эстоништӹ Веске йӹлмӹзӹ семӹнь веле агыл пӓлӹ, тӹдӹ тенгеок туан халыкшым понгыжтарымы пӓшӓмӓт шукым ӹштен, поэт ылын. Тӹдӹн сирен кодымы лыдышвлӓжӹ мырышкы сӓрнӓлтӹнӹт, кыдывлӓм халык кӹзӹтӓт мыра: Кырыкыш кузенӓ, Туан пӧртем шуэн коденӓм.
Веске мары халык шӹмлӹзӹ.
Азанышты тӹдӹ финн-угр йӹлмӹвлӓм шӹмлен, экспедицивлӓ доно марынвлӓ дӓ мордвавлӓ докы каштын. Веске кырык мары йӹлмӹм келгӹн шӹмлен дӓ туан йӹлмӹнам сирӹмӓштӓт тӹдӹ ӹшке кишӓжӹм коден: тӹдӹ сирӹмӹ йӹлмӹшкӹна «ы» буквам пырташ темлен. Тидӹ гӹц пасна мары йӹлмӹвлӓм кок группеш шелӹн, кыдывлӓм вадывел мары дӓ ирвел мары йӹлмӹ манын. Пӹтӓришӹшкӹжӹ цикмӓнӓйвлӓ (кырык дӓ кожла марывлӓ) дон йӓрӓнгӓ (кӹзӹтшӹ йыдвел-вадывел) марывлам, кокшышкыжы алык марынвлӓм пыртен.
Экспедицивлӓжӹ паштек М. Веске шӹмлӹмашвлӓм сирен, кӹшецӹн теве мам пӓлен нӓлӓш лиэш: Угарман губернян Макар уездӹштӹжӹ Веске статистикышты анжыктымы 5 мары солам агыл, а 8 солам дӓ Шурдӹнг уездӹштӹ 2-ым агыл, а 15 шотлен лыктын. Мары халыкын 3 йиш выргемжӹ гишӓн пӓлдӹртен, кырык дӓ алык марынвлӓн йӹлмӹштӹш айыртемвлӓн шӹмлен, Кокшамар солашты коллоэц артельын пӓшӓ принципвлӓжӹм шӹмлен, кыце Пӧртныр волостьыштыш кырык мары хресӓньвлӓ прававлӓштӹм пӓлӓт, шӹмлен, тенгеок шукы жанран мырывлам поген дӓ сӱӓн, эдем тайымы дӓ ӓштӹмӹ овуцавлам сирен нӓлын. Азанышты яжо кӹлӹм алык мары профессор Иван Смирнов доно яжо кӹлӹм кӹчен дӓ тӹдӹн палшымыжы доно экспедицивлӓшкӹжӓт тӹдӹн палшымыжы доно каштын. 1889-шӹ ин шошым Веске экспедици доно Кырык сирӹш толын дӓ Салымсолашты, Солаволкышты, Пӧртнырышты дӓ Шур монастирӹштӹ ылын. Ти корнышты ылмыжы годым 100 утла кырык мары халык мырым сирен нӓлӹн, лексикографи материалым поген.
Веткина, Юлия Алексеевна

Юлия Алексеевна Веткина — лӹмлӹ кӓрш мастар, мырызы, педагог, Мары Эл Республикыштышы культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1994). Тӹдӹ 1954 ин Микрӓк вел Петуксолаэш шачын. Микрӓк кӹдӓлӓш школышты тыменьмӹжӹ годым музыкальный школыш каштын, кӓрш доно шакташ тыменьӹн. 1969 ин 8 класс паштек Йошкар-Олаш кен, И.С.Палантай лӹмӓн музыкальный училищӹш, дирижерско-хоровой отделениш, кӓрш классыш, тыменяш пырен (тымдышыжы Скулкина Л.П. лин). 1973 ин училищӹм тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Микрӓк тетя музыкальный школыш толын дӓ шукы жеп тӹштӹ пӓшӓм ӹштен, тетявлӓм кӓрш доно шакташ тымден, тенгеок кӹдӓлӓш школышты музыка урокым эртӓрен. Юлия Алексеевна пулӓ жеп «Шӹжвӹк» ансамбльышты мырен дӓ кӓршӹм шактен, мыры конкурсвлӓштӹ дӓ гала-концертвлӹштӹ ик гӓнӓ веле агыл лауреат лӹмӹм сӹнген нӓлӹн, 1995 ин «Голоса России» телерадиоконкурсышты лауреат дӓ дипломант лин. Кӓрш ансамбль доно шукы гӓнӓ республикыштына, Российӹштӹшӹ кого халавлӓштӹ дӓ вес сӓндӓлӹквлӓшт ӹмырен дӓ шактен каштын. Тӹдӹ творческий пӓшӓлӓнӓт шукы жепӹм айырен. 1995 ин «Кӓрш» лӹмӓн мыры сборникӹм пецӓтлен лыктын.
Микрӓк музыка школышты тенгеок Валентина Прокопьевна Кузнецова дӓ Фелицата Якимовна Эшметова пӓшӓлат. Нӹнӓт пиш мастар кӓршӹзӹвлӓ ылыт. Нӹнӹ Эстоништӹ, Финляндиштӹ, Венгриштӹ, Коми республикышты дӓ мол вӓрэӓт кӓрш юкыштым йонгалтареныт, шукы фестивальын лауреатвлӓ линӹт.
Кӓршӹм шактымаш Микрӓк вел гӹцӹн тӹнгӓлӹн, Кырык мары кымдемнӓн вес солавлӓшкӹжӓт кымдан шӓрлен. Кӹзӹт тетявлӓм кӓршӹм шакташ Цикмӓ халаштат, Пайскырыкыштат, Йоласалыштат, Виловатыштат искусство школвлӓштӹ тымдат. Тымдышывлӓжӹ цилӓнӓт Микрӓк велеш шачын кушшы, Микрак школым тымень лӓкшӹвлӓ ылыт. Йоласалышты кӓршӹм шакташ шукы и ӹнде Эшмякова Фаина Викторовна тымда.
Виловат

Виловат ().
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Ти сола первишӹ Кого Кӹтӹри (Москва) трактын шалахай монгырыштыжы вӓрлӓнӓ. Мӹндӹрнӹ агыл Изи Йынгы ӓнгӹр йоген эртӓ.
Ажедмӓш:
http://vkontakte.ru/photo-2564602_15021699
Историжӹ.
Тиштӹ Павел I-шӹ дон А. С. Пушкин эртенӹт 18-шӹ курымын Виловат сола сага когогорны эртен. Тӹдӹ Угарман халам Казань доно ушен. Тӹдӹм Кого Кӹтӹри, Сибирь («Владимирский») тракт маныныт. Ти корнеш «пересыльный этапым», икманяр кудвичӹ гӹц шалгышы кого агыл ямской станцим ӹштӹмӹ. Тӹштӹ ти тракт доно кешӹвлӓ дӓ салтак конвой каторжный арестантвлӓ доно кӓнӓлтӓш жепеш шагал кердӹнӹт. А почты станцим Виловатовый Враг солашты вӓрӓнгдӹмӹ. Ти солан вес лӹмжӹ «Почты сола» ылын. «Виловатовый» («развилистый») «Враг» («овраг»). Предани семӹнь «Этапный околодокын» пӹтӓришӹ ӹлӹзӹжӹ отсавной салтак, рушын Иван Рубейкин лин. Тӹдӹн йыхшым вӓрӓштӹшӹ халык «Рубейка роды» манын. Истори лактӹшвлӓ семӹнь, ти Кӹтӹри тракт мычкы Виловат гач император Павел I эргӓвлӓжӹ доно 1798-шӹ ин эртен дӓ Виловатовый Враг станциштӹ кечӹвӓл качкышым качкын. Тишток 4 сентябрьӹн 1833-шы ин лӹмлӹ поэт А. С. Пушкин пугачевский восстани гишӓн Йыл дӓ Урал кымдемвлӓш материалым погаш кемӹжӹ годым шагалын. Кӹзӹтӓт Виловат гӹц Йоласалыш тӧрӧк кемӓштӹ ти Кого Кӹтӹри тракт кӓндӓкш уштыш кытан перегӓлт кодын.
Культура.
Виловатышты Культура пӧрт улы, кышты халык театр ӹштӓ.
Транспорт.
Автобус линивлӓ:
Виловат вел солавлӓ

Виловат вел солавлӓ. 
Виловат сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Вильнюс

Ви́льнюс (литвала Vilnius, 1939 и якте Ви́льна) — Литван вуйхалажы. Литван кечӹвӓл-вадывелнӹжӹ Вильнян Нярис йогышкы пырымы тӹнгӹштӹ вӓрлӓнӓ. Ош Россий дон пӹсманжӹ якте 24 уштыш, Халан кымдецшӹ - 392 км², ӹлӹзӹ шот — 560 170 эдем (2010). 
Кынам халан пӹтӓриш кужӹм пиштӹмӹ, историштӹ пӓлӹ агыл, Вильна лӹм доно тӹдӹм пӹтӓриш гӓнӓ литвавлӓн лужавуйышты Гедимин пӓлдӹртен дӓ ти хала вуйхала ылеш манын сирен.
Виноградсир

Виноградсир - Кугилӓнсола гыц 7 уштыш ордышты ылын. 
Ти сола 1910-шы и годшен палы ылын. Кызыт Пӹзӹлмӹсир дон иквареш лин да 1980-шы ин солавлан реестр гыц карангдымы. 1920-шы ин ти солашты 8 портышты 45 эдем ылен.
Вихманн, Ӱрйӧ

Ӱрйӧ Вихманн (финнлӓ "Yrjö Wichmann" (1868–1932) — 1920–1932-шы ивлӓ лошты Хельсинки университетӹштӹ финн-угр йӹлмӹвлӓн профессорын пӓшӓжӹм ӹштен. Финн-Угр Ушемӹн стипедиатшы семӹнь 1891–1892 дӓ 1894-шӹ ин удмурт йӹлмӹм дӓ 1905-1906-шы ивлӓн мары йӹлмӹвлӓм шӹмлен. Кырык сирӹштӹ ылмыжы годым Йоласалышты кӹм тӹлзӹ (1905-шӹ ин октябрь гӹц 1906-шы ин январь якте) ӹлен, туан йӹдмӹнӓм шӹмлен дӓ махань-шон фотографивлӓм ӹштен. «Кырык мары районын солавлӓн историштӹ« книгӓштӹ анжыктымы Йоласал церкӹн фотожы тӹдӹн ылеш. Йоласалышты тӹдӹ вӓтӹжӹ Йулиа Вихманн доно иквӓреш ылыныт. Тидӹ гишӓн 2007-шӹ ин лӓкшӹ Цикмӓ журналышты пӓлен нӓлӓш лиэш. Вихманн тенгеок коми дӓ Трансильваништӹ ӹлӹшӹ чанго-венгрвлӓн йӹлмӹштӹм шӹмлен.
Владимир Сузы

Владимир Сузы (Владимир Павлович Семёнов) 1913 ин Кырык Мары район Сарапай сола незер хресань семняэш шачын. Изижы годымок атяжӹ гӹц тылык кодын, ӹлӹмашӹжӹ нелӹ ылын. Тӹдӹ кӹтомат кӹтен, кӹченат каштын. Но тылык ӹрвезӹлан Советский кӹл, у ӹлӹмаш палшен.
1927 ин В. Сузы кырыкКырык мары педтехникумыш тыменяш пыра да 1930 ин Цикм ӓ педтехникумым тымень пӹтара. Тыменьмӹ годым шайыштмашвлам сираш тӹнгалеш, Кӹтозӹ дон Вараш атя пӹтариш шайыштмашвлажӹм тӹдӹ 1929 ин сирен.
Владимир Павловичын пӹтариш шайыштмашвлаштыжок из годшы ӹлӹмашӹжӹм яргатан анжыктымы.
Педтехникум паштек тӹдӹ редакци дон издательствышты пашам ӹштен. Сирӹмӹ пашавлажӹм Кыралшы (кӹзӹт Жерӓ газетеш) да У сем журналеш пецӓтлен.
1934 до 1936 ивлӓн В. Сузын шайыштмашвлажӹн погемиквла, 1937 ин Таган Стьопан повестьшӹ Москвашты лӓктӹнӹт. 1936 ин Мӓ пеледӹнӓ альманахеш Салтак мыры поэмыжы пецӓтлӓлтӹн.
1941 ин 22 июньын вырсы тӹнгӓлмӹ паштек, Владимир Павлович йӹлеок тӹшкы кен колтен. Вырсы паштек капитан звани доно, орден дон медальвлӓм пижӹктен, арми гыц сӓрнен толын.
1957 ин Ылӹмӓш корны погемикшы лактӹн. Вӓкш янгышта шайыштмашыжым, векӓт, мары халык лошты пӓлӹдӹмӹжӹ иктӓт уке: тӹдӹм 7-шы классаш учебникӹш пыртымы.1965 ин «Ылымӓш тымда» погемикшӹ пецатлалт лактӹн.
В. Сузы лач ик «Вакш янгышта» шайыштмашыжым, иктӹм веле сирен гӹнят, Мары литературын историшкӹжӹ пыра ылын» - манеш Н. П. Егоров.
Владимир Павлович учебниквлам лыкмы шотышты шукы пашам ӹштен. Пӹтартӹш жепӹн тыды ясыланен, но тидӹм иктӹланат палдӹртӹде, седок Ленин корны газет редакциштӹ пашален. В. Сузы, 60 ижӹ яктеат кым тӹлзӹм ӹлен шоктыде, 1973 ин 16 апрельын трукок колен. Тӹдӹн сирен кодымы повесть дон шайыштмашвлажы ма паштекнаат ӹлаш тӹнгалӹт.
В. П. Сузы эче шукы сирен кердеш ыльы. Тенге гӹнят Сарапай сола лымлы марына тулетан пашам ӹштен коден, самырык сирышӹвламат творчество корнышкы лыктын, виктарен. Ныны логӹц кыдыжы ош светӹштӹ укеат ылыт, а ашӹндарӹмашвлаштӹ кодыныт.
Сирӹзӹвлӓ икӹжӓк – иктӹштӹм паленыт, а В. Сузым 50-60-70 ивлӓн ышке тымдышешышты шотленыт, седындон яжо ашындарымашвлӓ веле В. Сузы гишӓн кодыныт.
Водьвлӓ

Водьвлӓ (водск. vaďďalain), рушла вадьякко, водь, шоэн вожане) — Балти тангыж тӹрӹштӹш чӹдӹ шотан финн-угр халык. Цилӓнжӓт нӹнӹ кӹзӹт 80 эдем веле ылыт. ӹлӹмӹ вӓрӹштӹ Ленинград областьын Кингисепп районышты Краколье (Jõgõperä / Йыгыпэра) и Лужицы (Luuttsa /Лууттса) солавлӓштӹ. Тенгеок Петербургышты дӓ Москвашты ӹлӓт, Эстоништӹ 9 водь ӹлӓ.