tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Читина

 
Читина (англла Chitina ; атнала Tsedi Na’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын халажы. Халан территорижӹ: 248 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 123 эдем ӹлен.
Гакона

 
Гакона (англла Gakona ; атнала Ggax Kuna’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын халажы. Халан территорижӹ: 158.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 215 эдем ӹлен.
Гулкана

 
Гулкана (англла Gulkana ; атнала C’ulc’e Na’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 94.6 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 88 эдем ӹлен.
Коппер-Центр

 
Коппер-Центр (англла Copper Center ; атнала Tl’aticae’e ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын халажы. Халан территорижӹ: 35.6 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 362 эдем ӹлен.
Тазлина

 
Тазлина (англла Tazlina ; атнала Tezdlen Na’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын халажы. Халан территорижӹ: 19.4 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 149 эдем ӹлен.
Кантвел

 
Кантвел (англла Cantwell ; атнала Yidateni Na’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын халажы. Халан территорижӹ: 307.5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 222 эдем ӹлен.
Чисточайна

 
Чисточайна (англла Chistochina ; атнала Tsiistl’edze’ Na’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын халажы. Халан территорижӹ: 932 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 93 эдем ӹлен.
Слана

 
Слана (англла Slana ; атнала Stl’ana’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 657.3 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 124 эдем ӹлен.
Набесна

 
Набесна (англла Nabesna ; атнала Nabaesna’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 5 эдем ӹлен.
Чисана

 
Чисана (англла Chisana ; атнала Tsetsaan’ Na’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 224.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 0 эдем ӹлен.
Ментаста-Лейк

 
Ментаста-Лейк (англла Mentasta Lake ; атнала Mendaesde ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 790.1 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 142 эдем ӹлен.
Менделтна

 
Менделтна (англла Mendeltna ; атнала Bendilna’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 1,183.8 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 63 эдем ӹлен.
МакКарти

 
 
МакКарти (англла McCarthy ; атнала ? ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 384.0 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 42 эдем ӹлен.
Уиттиер

 
 
Уиттиер (англла Whittier ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 51.0 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 182 эдем ӹлен.
Татитлек

 
Татитлек (англла Tatitlek ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын native ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 18.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 107 эдем ӹлен.
Толсона

 
Толсона (англла Tolsona ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын native халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 119.5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 27 эдем ӹлен.
Тонсина

 
Тонсина (англла Tonsina ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 383.3 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 92 эдем ӹлен.
Виллоу-Крик

 
Виллоу-Крик (англла Willow Creek ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын native халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 105.1 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 201 эдем ӹлен.
Талкитна (йогы)

 
Талкитна (англла Talkeetna River ; атнала Taa’i Na’ ) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын йогыжы. Кужыцшы 137 км. уштыш. 
Йогы лӹмӹн атнала этимологижӹ «taa’i» ('кымыт') дон «na’» ('йогы') шамаквлӓ гӹц лин.
Тӓрзӹ

Тӓрзӹ — эдем, кыдым тӓрлӹмӹ пӓшӓ ӹштӓш; пӓшӓзӹ.
Холикачуквлӓ

Холикачуквлӓ (холикачукла Doogh Hit’an [toʁhətʼan] ; англла Holikachuk people ) — атабаск группыш пырышы холикачук йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н вадывел Аляска штатышты ӹлӹшӹ халык. Холикачуквлӓ цилажӹ 2007-шӹ ин тӹштӹ 180 нарӹн ылыт.
Холикачук

 
Холикачук (англла Holikachuk тенгеок Huligachagat ; холикачукла Xiyighelinghdi ) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын холикачук халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ.
Грейлинг (Аляска)

 
Грейлинг (англла Grayling ; холикачукла Sixno' Xidakagg ) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын холикачук халыкын халажы. Халан территорижӹ: 28.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 174 эдем ӹлен.
Коюконвлӓ

Коюконвлӓ (коюконла Denaakkʼe, Dinaak̲ʼa ; англла Koyukon ) — йыдвел атабаск группыш пырышы коюкон йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н вадывел Аляска штатышты ӹлӹшӹ халык. Коюконвлӓ цилажӹ 300 (?) нарӹн ылыт.
Койукук (хала)

 
Койукук (англла Koyukuk ; коюконла Meneelghaadze’ T’oh ) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 16.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 91 эдем ӹлен.
Койукук (йогы)

 
Койукук (англла Koyukuk River ; коюконла Ooghekuhno’ ) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн йыдвел Аляска штатын йогыжы. Кужыцшы 805 км. уштыш.
Аллакакет

 
Аллакакет (англла Allakaket ; коюконла Aalaa Kkaakk’et ) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал-йыдвел Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 11.2 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 87 эдем ӹлен.
Алатна

 
Алатна (англла Alatna ; коюконла ? ; инюпиакла Alaasuq) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал-йыдвел Аляска штатын коюкон дон инюпиак халыквлӓн ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 94.4 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 35 эдем ӹлен.
Бивер (Аляска)

 
Алатна (англла Beaver ; коюконла Ts’aahudaaneekk’onh Denh ) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын коюкон халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 55.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 84 эдем ӹлен.
Беттлс

 
Беттлс (англла Bettles ; коюконла Kk’odlel T’odegheelenh Denh ) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыдвел Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 4.2 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 39 эдем ӹлен.
Галена (Аляска)

 
Галена (англла Galena ; коюконла Notaalee Denh ) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 62.1 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 612 эдем ӹлен.
Хьюс

 
Хьюс (англла Hughes ; коюконла Hut’odlee Kkaakk’et ) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал-йыдвел Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 70 эдем ӹлен.
Гуслия

 
Гуслия (англла Huslia ; коюконла Ts’aateyhdenaade kk’onh Denh ) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын коюкон халыкын солажы. Солан территорижӹ: 44.5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 264 эдем ӹлен.
Калтаг

 
Калтаг (англла Kaltag ; коюконла Ggaał Doh ) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын коюкон халыкын солажы. Солан территорижӹ: 70.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 207 эдем ӹлен.
Лейк-Минчумина

 
Хьюс (англла Lake Minchumina ; коюконла Menchuh Mene’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 632.2 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 32 эдем ӹлен.
Менли-Хот-Спринг

 
 
Менли-Хот-Спринг (англла Manley Hot Springs ; коюконла Too Naaleł Denh ) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын коюкон халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 140.6 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 72 эдем ӹлен.
Нулато

 
Нулато (англла Nulato ; коюконла Noolaaghe Doh ) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 116.0 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 302эдем ӹлен.
Рампарт

 
Рампарт (англла Rampart ; коюконла Dleł Taaneets ) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын коюкон халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 437.2 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 45 эдем ӹлен.
Стивенс-Вилладж

 
Стивенс-Вилладж (англла Stevens Village ; коюконла Denyeet ) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын коюкон халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 28.4 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 87 эдем ӹлен.
Танана

 
Танана (англла Tanana ; коюконла Hohudodetlaatl Denh ) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 40.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 275 эдем ӹлен.
Геликони

Геликони ( ) — Heliconiaceae йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты, Индонезиштӹ дӓ Океанииштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 ӓль 200 йиш тӹрлӹ геликони улы.
Бомарей

Бомарей ( ) — Alstroemeriaceae йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 150 йиш тӹрлӹ бомарей улы.
Лейк-Луиз

 
Лейк-Луиз (англла Lake Louise ; атнала Sasnuu’ Bene’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 192.3 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 88 эдем ӹлен.
Дельта-Ривер

 
Дельта-Ривер (англла Delta River ; атнала Saas Na’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын йогыжы. Кужыцшы 256 км. уштыш.
Суситна

 
Суситна (англла Susitna ; атнала ? ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 411.4 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 37 эдем ӹлен.
Суситна (йогы)

 
Суситна (англла Susitna River ; атнала Sasut Na’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл Аляска штатын атна халыкын йогыжы. Кужыцшы 256 км. уштыш.
Талкитна

 
Талкитна (англла Talkeetna Mountains ; атнала Dghelaay tahwt’aene ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл Аляска штатын атна халыкын кырыкжы.
Клутина (йогы)

 
Клутина (англла Klutina River ; атнала Tl’atii Na’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын йогыжы. Кужыцшы 101 км. уштыш.
Денали

 
Денали тенгеок тошты лӹмжӹ Мак-Кинли (англла Mount McKinley тенгеок Denali ; атнала Dghelaayce’e ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын коюкон халыкын кырыкжы.
Дег-хитанвлӓ

Дег-хитанвлӓ (тошты лӹмжӹ Ингаликвлӓ ; дег-хитанла Deg Xit’an ; англла Deg Hit'an, Ingalik) — атабаск группыш пырышы дег-хитан (Deg Xinag) йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н вадывел Аляска штатышты ӹлӹшӹ халык. Дег-хитанвлӓ цилажӹ 275 (йӹлмӹ 15) нарӹн ылыт. 
Дег-хитан географижӹ.
Yukon-Koyukuk Census Area : Анвик (Gitr’ingithchagg), Bonasila Village (Vits’in An-ghun’), Холи-Кросс (Deloy Chet), Шейджлук (Łeggi Jitno’)
Анвик

 
Анвик (англла Anvik ; дег-хитанла Gitr’ingithchagg ) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын дег-хитан халыкын халажы. Халан территорижӹ: 30.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 94 эдем ӹлен.
Шейджлук

 
Шейджлук (англла Shageluk ; дег-хитанла Łeggi Jitno’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын дег-хитан халыкын халажы. Халан территорижӹ: 31.0 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 116 эдем ӹлен.
МакГрат (Аляска)

 
МакГрат (англла McGrath ; кӱшӹл кускоквимлӓ Tochak’, дег-хитанла Digenegh ) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын кӱшӹл кускоквим халыкын халажы. Халан территорижӹ: 141.4 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 126.6 эдем ӹлен.
Кӱшӹл кускоквим йӹлмӹ

Кӱшӹл кускоквим йӹлмӹ (кӱшӹл кускоквимлӓ Dinak’i ; англла Upper Kuskokwim language) — атабаск группыш пырышы йӹлмӹ. Кӱшӹл кускоквимвлӓ (Dichinanek' Hwt’ana) лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Америкын ушымы штатвлӓшты Аляска штатын МакГрат (Tochak’), Телида (Tilaya-di) дӓ Николаи (?) халавлӓшты попат.
Кӱшӹл кускоквимвлӓ

 
Кӱшӹл кускоквимвлӓ (кӱшӹл кускоквимлӓ Dichinanek’ Hwt’ana ; англла Upper Kuskokwim people) — атабаск группыш пырышы кӱшӹл кускоквим (Dinak’i) йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н кечӹвӓл-покшал Аляска штатышты кӱшӹл Кускоквим йогышты ӹлӹшӹ халык. Кӱшӹл кускоквимвлӓ цилажӹ 160 (йӹлмӹ 40) нарӹн ылыт. 
Кӱшӹл кускоквим географижӹ.
Yukon-Koyukuk Census Area : Кускоквим (Dichinanek’), МакГрат (Tochak’), Николаи (?), Такотна (Tocho’no’), Телида (Tilaya-di)
Николаи

 
Николаи (англла Nikolai ; кӱшӹл кускоквимлӓ ? ) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын кӱшӹл кускоквим халыкын халажы. Халан территорижӹ: 12.6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 88 эдем ӹлен.
Такотна

 
Такотна (англла Takotna ; кӱшӹл кускоквимлӓ Tocho’no’) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын кӱшӹл кускоквим халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 60.8 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 50 эдем ӹлен.
Телида

 
Телида (англла Telida ; кӱшӹл кускоквимлӓ Tilaya-di тенгеок Tilayadi’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын кӱшӹл кускоквим халыкын солажы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 2 эдем ӹлен.
Гвичин йӹлмӹ

Гвичин йӹлмӹ (гвичинлӓ Gwich’in ; англла Gwich’in, Kutchin ) — атабаск группыш пырышы йӹлмӹ. Гвичинвлӓ лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штат дӓ Канадышты Юкон дон Northwest Territories штат попат.
Гвичинвлӓ

Гвичинвлӓ (тошты лӹмжӹ Кучинвлӓ ; гвичинлӓ Gwich’in ; англла Gwich’in, Kutchin ) — атабаск группыш пырышы гвичин йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н йыд-ирвел Аляска штатышты дӓ Канадын Юкон дон Йыд-вадывел территоривлӓ штатвлӓштӹ ӹлӹшӹ дене халык. Гвичинвлӓ цилажӹ 2397 (йӹлмӹ 310) нарӹн ылыт. 
Гвичин географижӹ.
АУШ — Аляска:
Yukon-Koyukuk Census Area : Арктик-Виллидж (Vashrąįį K’o˛ o˛), Бирч-Крик (Deenduu), Венети (Vįįhtąįį ), Каньон-Виллидж (Łąįį Tree Zhee), Сёркл (Dan Zhit Haainlaii ), Форт-Юкон (Gwichyaa Zheh), Чалкитсик (Jałk’iitsik ), Чандалар (йогы) (T’eedriinjik) 
Канада — Юкон: Олд-Кроу (Teechik ), Пил йогы (Teetl'it Gwinjik), Поркьюпайн (йогы) (Ch’ôonjik ) 
Канада — Йыд-вадывел территоривлӓ: Аклавик (Akłavik), Инувик (?), Телит-Же (Teetl'it Zheh), Цигетчик (Tsiigehtchic)
Венети

 
Венети (англла Venetie ; гвичинлӓ Vįįhtąįį ) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын гвичин (Gwich’yaa Gwich’in) халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 54.0 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 202 эдем ӹлен.
Арктик-Виллидж

 
Арктик-Виллидж (англла Arctic Village ; гвичинлӓ Vashrąįį K’o˛ o˛ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын гвичин ( Neetsʼąįį Gwich’in) халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 180.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 152 эдем ӹлен.
Бирч-Крик

 
Бирч-Крик (англла Birch Creek ; гвичинлӓ Deenduu ) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын гвичин ( Dendu Gwich’in) халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 16.6 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 28 эдем ӹлен.
Чалкитсик

 
Чалкитсик (англла Chalkyitsik ; гвичинлӓ Jałk’iitsik ) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын гвичин (Draan’jik Gwich’in) халыкын халажы. Халан территорижӹ: 23.5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 83 эдем ӹлен.
Форт-Юкон

 
 
Форт-Юкон (англла Fort Yukon ; гвичинлӓ Gwichyaa Zheh ) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын гвичин (Gwich’yaa Gwich’in) халыкын халажы. Халан территорижӹ: 19.2 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 533 эдем ӹлен.
Сёркл

 
Сёркл тенгеок Сиркл (англла Circle ; гвичинлӓ Dan Zhit Haainlaii ) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын гвичин (Danzhit Hanlaih Gwich’in) халыкын халажы. Халан территорижӹ: 280.3 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 100 эдем ӹлен.
Олд-Кроу

 
Олд-Кроу (англла Old Crow ; гвичинлӓ Teechik ) — Канадашты йыд-вадывел Юкон штатын гвичин (Van Tat Gwich’in) халыкын солажы. Солан территорижӹ: 14,15 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 267 эдем ӹлен.
Пил йогы

 
Пил йогы (англла Peel River ; гвичинлӓ Teetl'it Gwinjik ) — Канадын йыд-вадывел Юкон дӓ Йыд-вадывел территоривлӓ провинцин гвичин (Van Tat Gwich’in) халыкын йогыжы. Кужыцшы 684 км. уштыш.
Поркьюпайн (йогы)

 
Поркьюпайн (англла Porcupine River ; гвичинлӓ Ch’ôonjik ) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн йыд-ирвел Аляска штатын дӓ йыд-вадывел Канадын Юкон провинцин гвичин халыкын йогыжы. Кужыцшы 916 км. уштыш.
Чандалар (йогы)

 
Чандалар (англла Chandalar River ; юпиклӓ T’eedriinjik ) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн йыд-ирвел Аляска штатын гвичин (Neetsʼąįį Gwich’in) йогыжы. Кужыцшы 160 км. уштыш.
Цигетчик

 
Цигетчик (тошты лӹмжӹ Арктик-Ред-Ривер ; англла Tsiigehtchic, Arctic Red River; гвичинлӓ Tsiigehtchic ) — Канадашты йыд-вадывел Йыд-вадывел территоривлӓ штатын гвичин (Gwichya Gwich’in) халыкын солажы. Солан территорижӹ: 48.98 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 175 эдем ӹлен.
Телит-Же

 
Телит-Же (тошты лӹмжӹ Форт-Мак-Ферсон ; англла Telit Zheh, Fort McPherson; гвичинлӓ Teetl'it Zheh ) — Канадашты йыд-вадывел Йыд-вадывел территоривлӓ штатын гвичин (Teetł’it Gwich’in) халыкын солажы. Солан территорижӹ: 53.06 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 776 эдем ӹлен.
Аклавик

 
 
Аклавик (англла Aklavik; Вадывел Канада инуитла Akłarvik , гвичинлӓ Akłavik ) — йыд-вадывел Канадашты Йыд-вадывел территоривлӓ штатын солажы. Солан территорижӹ: 8.16 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 594 эдем ӹлен.
Инувик

 
Инувик (англла Inuvik ; Вадывел Канада инуитла Inuuvik , гвичинлӓ ? ) — йыд-вадывел Канадашты Йыд-вадывел территоривлӓ штатын халажы. Халан территорижӹ: 49.76 км². 2006-шы ин тӹштӹ 3,484 эдем ӹлен.
Аберранти

Аберрантий ( ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Аденохилус

Аденохилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Аденонкос

Аденонкос ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Малайзиштӹ дӓ У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ Аденонкос улы.
Адроризон

Адроризон ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. йыдвел Индиштӹ дӓ Шри-Ланкаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Адроризон улы.
Аглосоринка

Аглосоринка ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ Аглосоринка улы.
Агростофиллум

Агростофиллум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты, Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 91 йиш тӹрлӹ Агростофиллум улы.
Амбрелла (кушкыш)

Амбрелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Амбрелла улы.
Амезиелла

Амезиелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Филиппиништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Амезиелла улы.
Ампароа

Ампароа ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Амфигена

Амфигена ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Анцистроринхус

Анцистроринхус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ Анцистроринхус улы.
Андрокорис

Андрокорис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ Андрокорис улы.
Ангрекопсис

Ангрекопсис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 16 йиш тӹрлӹ Ангрекопсис улы.
Антосифон

Антосифон ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Антилла

Антилла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 12 йиш тӹрлӹ Антилла улы.
Антилланорхис

Антилланорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Аорхис

Аорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Аорхис улы.
Апода-прорепенти

Апода-прорепенти ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Апоростилис

Апоростилис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Апоростилис улы.
Аракамуни

Аракамуни ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Венесуэлаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Аракамуни улы.
Арахнитес

Арахнитес ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Архинеотти

Архинеотти ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Арелди

Арелди ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Панамаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Арелди улы.
Пӓрну (хала)

Пӓрну (, , , ) — Балти тангыж тӹрӹштӹ Эстоништӹш порт хала. Халашты 45 тӹжем ӹлӹзӹ (2004).
Армодорум

Армодорум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Арнотти

Арнотти ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Арпофиллум

Арпофиллум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Артрохилус

Артрохилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Арторима

Арторима ( ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мексикаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Арторима улы.
Асцидиери

Асцидиери ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Асцидиери улы.
Аскохилопсис

Аскохилопсис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Аскохилус

Аскохилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Аскоглоссум

Аскоглоссум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Аскоглоссум улы.
Ascoglossum x Renanthera (Ren.): Renanthoglossum (Rngm.)
Ascoglossum x Aerides (Aer.): Nonaara (Non.)
Ascoglossum x Arachnis: Ngara (Ngara)
Ascoglossum x Paraphalaenopsis: Ascoparanthera (Apn.)
Ascoglossum x Phalaenopsis (Phal.): Dresslerara (Dres.)
Ascoglossum x Rhynchostylis: Lauara (Lauara)
Ascoglossum x Trichoglottis: Sheehanara (Shn.)
Ascoglossum x Vanda: Pantapaara (Pntp.)
Ascoglossum x Vandopsis: Freedara (Fdra.)
Атопоглоссум

Атопоглоссум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Аулосепалум

Аулосепалум ( ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ Аулосепалум улы.
Ауксопус

Ауксопус ( ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Ауксопус улы.
Азадехдели

Азадехдели ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Барли

Барли ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Базифиллэа

Базифиллэа ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Базифиллэа улы.
Батеманни

Батеманни ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Батеманни улы.
Бекларди

Бекларди ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Белоглоттис

Белоглоттис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдвел дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ Белоглоттис улы.
Бентами

Бентами ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 75 йиш тӹрлӹ Бентами улы.
Бензинги

Бензинги ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Биерманни

Биерманни ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Боллей

Боллей ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Болусиелла

Болусиелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш.
Брахти

Брахти ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Брахикоритис

Брахикоритис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Брахипеза

Брахипеза ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Брасисепалум

Брасисепалум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Бренези

Бренези ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Бригери

Бригери ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Браунлей

Браунлей ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Браунлей улы.
Бухтиени

Бухтиений ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Бухтиений улы.
Буллейи

Буллейи ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Китайышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Буллейи улы.
Бурнетти

Бурнетти ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓл-ирвел Австралиштӹ дӓ Тасмаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Бурнетти улы.
Бӧрнсбалоги

Бӧрнсбалоги ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кадети

Кадети ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 55 йиш тӹрлӹ Кадети улы.
Калохилус

Калохилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Калиммантера

Калиммантера ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Капанеми

Капанеми ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кардиохилус

Кардиохилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Центроглосса

Центроглосса ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Центростигма

Центростигма ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Цератандра

Цератандра ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ Цератандра улы.
Цератоцентрон

Цератоцентрон ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Филиппиништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Цератоцентрон улы.
Хамэангис

Хамэангис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хамэантус

Хамэантус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хамелофитон

Хамелофитон ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Венесуэлаышты дӓ Суринамышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Хамелофитон улы.
Хаморхис

Хаморхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Чангниени

Чангниени ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Часеелла

Часеелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Зимбабвештӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Часеелла улы.
Шобари

Шобари ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Шобариелла

Шобардиелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хаулиодон

Хаулиодон ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хейрадени

Хейрадени ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Хейрадени улы.
Хелиорхис

Хелиорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хилотерус

Хилотерус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хитонантера

Хитонантера ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хитонохилус

Хитонохилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хондрадени

Хондрадени ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хондроринха

Хондроринха ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 31 йиш тӹрлӹ Хондроринха улы.
Хрониохилус

Хрониохилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хрисоглоссум

Хрисоглоссум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Хрисоглоссум улы.
Чусуа

Чусуа ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кладери

Кладери ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Клейсоцентрон

Клейсоцентрон ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Клейсомери

Клейсомери ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Клематепистефиум

Клематепистефиум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Каледоништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Клематепистефиум улы.
Коксинеорхис

Коксинеорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Коксинеорхис улы.
Коклеорхис

Коклеорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кодонорхис

Кодонорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Кодонорхис улы.
Кодоносифон

Кодоносифон ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Сулавесиштӹ дӓ У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Кодоносифон улы.
Коилохилус

Коилохилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Коллабиум

Коллабиум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Сидар-Рапидс

Сидар-Рапидс (англла Cedar Rapids ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты Айова штатын сек кого кокшы халажы. территорижӹ: 166.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 126,326 эдем ӹлен.
Ахиок

 
Ахиок (англла Akhiok ; алютиклӓ Kasukuak ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 26.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 73 эдем ӹлен.
Аленева

 
Аленева (англла Aleneva ; алютиклӓ ? ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 159.3 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 68 эдем ӹлен.
Чинияк

 
Чинияк (англла Chiniak ; алютиклӓ Cing’iyak ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 105.4 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 50 эдем ӹлен.
Карлук (Аляска)

 
Карлук (англла Karluk ; алютиклӓ Kal’uq, Kal’ut ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 155.5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 27 эдем ӹлен.
Ларсен-Бей

 
Ларсен-Бей (англла Larsen Bay; алютиклӓ Uyaqsaq ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 19.8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 104 эдем ӹлен.
Олд-Харбор

 
Олд-Харбор (англла Old Harbor ; алютиклӓ Nuniaq ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 70.4 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 215 эдем ӹлен.
Узинки

 
Узинки (англла Ouzinkie ; алютиклӓ Uusenkaaq ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 19.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 205эдем ӹлен.
Порт-Лайонс

 
Порт-Лайонс (англла Port Lions ; алютиклӓ Masiqsiraq, Masiqsirraq) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 26.1 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 233 эдем ӹлен.
Якусима ош йӓктӹ

Якусима ош йӓктӹ ( ) — Йӓктӹ йиш (Pinaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Йӓктӹ 25 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 1 м кӹжгӹцӓн лин кердеш. Япоништӹ Якусима дӓ Танегасима ошмаотывлӓ) вӓшлиӓлтеш.
Китай ош йӓктӹ

Китай ош йӓктӹ () – Йӓктӹ йиш (Pinaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Йӓктӹ 25–40 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 1,5 м кӹжгӹцӓн лин кердеш. Китайышты вӓшлиӓлтеш.
Мексика ош йӓктӹ

Мексика ош йӓктӹ () – Йӓктӹ йиш (Pinaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Йӓктӹ 30-45 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно ? м кӹжгӹцӓн лин кердеш. Мексикаышты, Гватемалаышты, Сальвадорышты дӓ Гондурасышты вӓшлиӓлтеш.
Япони якшар йӓктӹ

Япони якшар йӓктӹ () – Йӓктӹ йиш (Pinaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Йӓктӹ 20–35 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 70-80 см кӹжгӹцӓн лин кердеш. Китайышты (Хэйлунцзян, Цзянсу, Цзилинь, Ляонин, Шаньдун), Япоништӹ (Хонсю дӓ Кюсю, Сикоку), Кореяышты дӓ Россиштӹ (Приморский край) вӓшлиӓлтеш.
Афогнак (ошмаоты)

 
Афогнак (англла Afognak ; алютиклӓ Ag’waneq ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын эскимос алютик (сугпиак) халыкын ошмаотыжы. Территорижӹ: 1,812.58 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 169 эдем ӹлен. Сек кого халажы: Аленева
Констанци

Констанци ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кордиглоттис

Кордиглоттис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Корунастилис

Корунастилис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ , У Зеландиштӹ дӓ У Каледоништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 50 йиш тӹрлӹ Корунастилис улы.
Корисантес

Корисантес ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Коттони

Коттони ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Индиштӹ дӓ Шри-Ланкаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Коттони улы.
Котилолабиум

Коттилолабиум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ
Крибби

Крибби ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Крокодеиланте

Крокодеиланте ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кроссоглосса

Кроссоглосса ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Криптохилус

Криптохилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Криптопус

Криптопус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты, Маврикийиштӹ дӓ Реюньонышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Криптопус улы.
Криптопилос

Криптопилос ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кукумери

Кукумери ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Куитлаузина

Куитлаузина ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Цианикула

Цианикула ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Цибебус

Цибебус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Эквадорышты дӓ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Цибебус улы.
Цифохилус

Цифохилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ Цифохилус улы.
Цифолорон

Цифолорон ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Циртидиорхис

Циртидиорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Цирторхис

Цирторхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Циртози

Циртози ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Цисторхис

Цисторхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 21 йиш тӹрлӹ Цисторхис улы.
Дактилорхис

Дактилорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дактилоринхус

Дактилоринхус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дактилосталикс

Дактилосталикс ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Дактилосталикс улы.
Дегранвиллей

Дегранвиллей ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Франци Гвианышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Дегранвиллей улы.
Деирегине

Деирегине ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ Деирегине улы.
Деморхис

Деморхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Девогели

Девогели ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диадениум

Диадениум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диафананте

Диафананте ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дицератостеле

Дицератостеле ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дицеростилис

Дицеростилис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диктиофилари

Диктиофилари ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓл-ирвел Бразилииштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Диктиофилари улы.
Дидактилус

Дидактилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дидицией

Дидицией ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дидимоплексиелла

Дидимоплексиелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диглифоса

Диглифоса ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дигнате

Дигнате ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дилохи

Дилохи ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Капшангы

 
Капшангывлӓ ( ) — ежӹнгӓн яланвлӓн (Arthropoda) йыхыш пырышы тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ цилӓжӹ 1 000 000 тӹрлӹ (махань-шон) капшангы улы. 
Капшангывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – энтомологи.
Гаити

Гаити тенгеок Гаити Республика (французла République d’Haïti; гаити креольлӓ Repiblik Ayiti) — Йыдпел Америкыштыш Гаити ошмаотышты кугижӓнӹш. 2011-шӹ ин тӹштӹ 9,719,932 эдем ӹлен.
Ямайка

Ямайка (англла Jamaica) — Йыдпел Америкыштыш ошмаоты кугижӓнӹш. 2011-шӹ ин тӹштӹ 2 868 380 эдем ӹлен.
Диломилис

Диломилис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кого Антильвлӓштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Диломилис улы.
Димерандра

Димерандра ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ Димерандра улы.
Диморфорхис

Диморфорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Динклагеелла

Динклагеелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дипландорхис

Дипландорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диплоцентрум

Диплоцентрум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диплолабеллум

Диплолабеллум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дипломерис

Дипломерис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диплопрора

Диплопрора ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диптерантус

Диптерантус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дискифус

Дискифус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Панамаышты, Венесуэлаышты дӓ Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Дискифус улы.
Дистихопипарис

Дистихопипарис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дистилодон

Дистилодон ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дитиридантус

Дитиридантус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Доссини

Доссини ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Доссини улы.
Дриадорфис

Дриадорфис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дримоантус

Дримоантус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дунстервиллей

Дунстервиллей ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эггелинги

Эггелинги ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Элонгати

Элонгати ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ Элонгати улы.
Элойелла

Элойелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Элтроплектрис

Элтроплектрис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Элитрантера

Элитрантера ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эмпуза

Эмруза ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эмпузелла

Эмпузелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Эмпузелла улы.
Энхейридион

Энхейридион ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Энтомофоби

Энтомофоби ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эпарматостигма

Эпарматостигма ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эфиппиантус

Эфиппиантус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эпибатор

Эпибатор ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эпиблема (кушкыш)

Эпиблема ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эпилина

Эпилина ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эриксонелла

Эриксонелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эриодес

Эриодес ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Эриодес улы.
Эриопсис

Эриопсис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Эриопсис улы.
Кечӹвӓлвел Судан

Кечӹвӓлвел Судан (англла South Sudan; арабла‎‎ جنوب السودان‎‎; официал лӹмжӹ — Republic of South Sudan) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Судан, ирвелнӹ Эфиопи, кечӹвӓлвелнӹ Кени, Уганда дӓ Конго Демократи Республика, вадывелнӹ Покшал Африка Республика доно пӹсмӓным кыча. 2008-шӹ ин тӹштӹ 8,260,490 эдем ӹлен. Территорижӹ: 619,745 км². Вуйхалажы: Джуба.
Джуба

 
Джуба (англла South Sudan; арабла ‎‎ جوبا‎‎‎‎ ‎‎ ‎‎‎‎ ) — Кечӹвӓлвел Суданын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 250,000 эдем ӹлен.
Алжир (хала)

Алжир (арабла ‎‎ الجزائر‎ ) — Алжирин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 273 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 1,519,570 (метропол: 5,000,000 ) эдем ӹлен.
Каир

Каир (арабла ‎‎ القاهرة‎ ) — Египетин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 453 км². 2006-шы ин тӹштӹ 6,758,581 (метропол: 19,439,541 ) эдем ӹлен.
Хартум

Хартум (арабла ‎‎ الخرطوم‎ ) — Суданын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 639,598 (метропол: 5,274,321 ) эдем ӹлен.
Нджамена

Нджамена (французла ‎‎ N'Djamena ; арабла ‎‎ نجامينا‎ ) — Чадын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 993,492 эдем ӹлен.
Банжул

Банжул (англла ‎‎ Banjul) — Гамбин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 93 км². 2003-шы ин тӹштӹ 34,828 (urban: 357,238) эдем ӹлен.
Гамби

Гамби (англла‎‎ The Gambia; официал лӹмжӹ — Republic of The Gambia) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Сенегал, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 705 000 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 10 380 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Банжул.
Сенегал

Сенегал (французла Senegal; официал лӹмжӹ — République du Sénégal) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Мавритани, ирвелнӹ Мали, кечӹвӓлвелнӹ Гвиней дӓ Гвиней-Бисау, вадывелнӹ Атланти океан, покшал-вадывелнӹ Гамби доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 13 711 597 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 196 723 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Дакар.
Дакар

Дакар (французла ‎‎ Dakar‎ ) — Сенегалын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 82.38 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 1,030,594 (метропол: 2 452 656 ) эдем ӹлен.
Гана

Гана (англла Ghana; официал лӹмжӹ — Republic of Ghana) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Буркина Фасо, вадывелнӹ Кот-д’Ивуар, ирвелнӹ Того, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 24 233 431эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 238,535 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Аккра.
Аккра

Аккра (англла ‎‎ Accra ) — Ганан вуйхалажы. Халан территорижӹ: 200 км² (метропол: 894 км² ). 2011-шӹ ин тӹштӹ 3 963 264 эдем ӹлен.
Гвиней

Гвиней (французла Guinée; официал лӹмжӹ — République de Guinée) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Сенегал, йыдвелнӹ дӓ йыд-ирвелнӹ Мали, ирвелнӹ Кот-д’Ивуар, кечӹвӓлвелнӹ Либери, кечӹвӓл-вадывелнӹ Сьерра-Леоне, йыд-вадывелнӹ Гвиней-Бисау, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 10 057 975 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 245 857 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Конакри.
Гвиней-Бисау

Гвиней-Бисау (португалла Guiné-Bissau; официал лӹмжӹ — República da Guiné-Bissau) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Сенегал, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Гвиней, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 647 000 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 36 125 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бисау.
Бисау

Аккра (французла ‎‎ Dakar‎ ) — Гвиней-Бисаун вуйхалажы. Халан территорижӹ: 77 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 407 424 эдем ӹлен.
Мандинкавлӓ

 
Мандинкавлӓ (мандинкала Mandink'a ) — манде группыш пырышы мандинка йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Мандинкавлӓ цилажӹ 13 млн. нарӹн ылыт.
Сусувлӓ

Сусувлӓ (сусула Susu ) — манде группыш пырышы сусу йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Сусувлӓ цилажӹ 3,5 млн. нарӹн ылыт.
Манде йӹлмӹвлӓ

Манде йӹлмӹвлӓ — нигер-конго группыш пырышы вадывел Африкышты (Сенегал, Мали, Либери, Гвиней, Буркина Фасо, Кот-д'Ивуар, Бенин, etc.) попышы Мандевлӓн йӹлмӹвлӓ.
Мандевлӓ

 
 
Мандевлӓ — нигер-конго группыш пырышы манде йӹлмӹвлӓлӓ попышы вадывел Африкышты ӹлӹшӹ мусульман халык. Мандевлӓ цилӓжӹ 27 млн. нӓрӹн ылыт.
Бамбаравлӓ

 
 
Бамбаравлӓ тенгеок Баманавлӓ (бамбарала Bamànanw ) — манде группыш пырышы бамбара (тенгеок бамана) йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты (Мали, Гвиней, Буркина Фасо, Сенегал) ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Бамбаравлӓ цилажӹ 2 700 000 (2005 ин) нарӹн ылыт.
Дьюлавлӓ

Дьюлавлӓ (диула, джула; дьюлала jula) — манде группыш пырышы дьюла йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты (Кот-д’Ивуар дӓ вадывел Буркина Фасо) ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Дуалавлӓ цилажӹ 760,000 (2007 ин) нарӹн ылыт.
Сонинкевлӓ

 
Сонинкевлӓ (сонинкелӓ Sooninke ) — манде группыш пырышы сонинке йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты (Мали дӓ Сенегал) ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Сонинкевлӓ цилажӹ 1 (2005 ин) млн. нарӹн ылыт.
Бисавлӓ

Бисавлӓ (бисала ?) — манде группыш пырышы биса йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты ӹлӹшӹ мусульман халык. Бисавлӓ цилажӹ 807 000 тӹжем нарӹн ылыт.
Кпеллевлӓ

Кпеллевлӓ (кпеллелӓ ?) — манде группыш пырышы кпелле йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты (Либери дӓ Гвиней) ӹлӹшӹ христиан дӓ мусульман халык. Кпеллевлӓ цилажӹ 670 000 нарӹн ылыт.
Бозовлӓ

 
Бозовлӓ (бозола ? ) — манде группыш пырышы бозо йӹлмӹлӓ (диалектвлӓжӹ: "Hainyaxo, Tiɛma Cɛwɛ, Tiéyaxo, Sorogaama" ) попышы вадывел Африкышты (Мали) ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Бозовлӓ цилажӹ 132 100 нарӹн ылыт.
Экваториаль Гвиней

Экваториаль Гвиней (испанилӓ República de Guinea Ecuatorial; французла République de Guinée équatoriale‎‎; официал лӹмжӹ — Экваториаль Гвиней Республика) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Камерун, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Габон, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 676 000 эдем ӹлен. Территорижӹ: 28 050 км². Вуйхалажы: Малабо.
Малабо

Малабо ((испанилӓ дӓ французла ‎‎ Malabo ) — Экваториаль Гвинейӹн вуйхалажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 155 963 эдем ӹлен.
Габон

Габон (французла‎‎ Gabon; официал лӹмжӹ — République Gabonaise) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Камерун, йыд-вадывелнӹ Экваториаль Гвиней, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Конго Демократи Республика, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 475 000 эдем ӹлен. Территорижӹ: 267 667 км². Вуйхалажы: Либревиль.
Либревиль

Либревиль (французла‎‎ Libreville) — Габонын вуйхалажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 578,156 эдем ӹлен.
Кабо-Верде

Кабо-Верде (португалла Cabo Verde, кабувердьянула Kabu Verd; официал лӹмжӹ — República de Cabo Verde) — Вадывел Африкыштыш (Атланти океанштӹ) кугижӓнӹш. 20010-шы ин тӹштӹ 567 000 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 4 033 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Прая.
Прая

Прая (португалла ‎‎ дӓ кабувердьянула Praia ) — Кабо-Верден вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2010-шы ин тӹштӹ 127 832 эдем ӹлен.
Обскурантизм

Обскуранти́зм — тымдымаш, шӹнцӹмаш (нука) да прогресс ваштареш ылмаш.
Термин «обскурантизм» (латинла obscurans — «пӹцкемдӹшӹ») шанымаш йон ылеш, кыды тымдымаш, палӹмаш дон шӹнцӹмаш, культура дон индивидумын ирӹкан ылмжы вӹкӹ шӹдӹ доно анжа. Руш Элышты ти ынгылымашым XIX-шӹ курымын кычылташ тӹнгалмӹ. Обскурантизм шукы форман ылеш, шамаклан кырык мары йӹлмӹ дон культурым виангдӹмаштӹ у йонвлам кычылтмы ваштареш ылмашымат, обскурантизмӹн ик формешӹжӹ шотлаш лиэш. Историштӹ обскурантизм шӹренжок философи да религин догмывлажы доно кӹлдалтӹн. Религин догмывла ваштареш ылшывлам "иа" дон "мужанеш" шотленӹт, церкӹ нӹнӹ ваштареш шалген да инквизицивлам эртарен, тенге нӹнӹм йылатеныт, пуштыныт. Церкӹ шӹнцӹмаш ваштареш ылшывламат поктылын да казнен. Тенге историштӹ кымдан палӹмӹ эдемвла инквизици годым вуйыштым ямденӹт, нӹнӹ логӹц Пико делла Мирандолан, Джордано Брунон, Галилео Галилейӹн, Томас Вильсонын, Хуан де ла Крузын, Мигель Молиносын, Паоло Сарпинын, Жанна д'Аркын, Валгыды Терезин да Игнатий Лойолын лӹмвлаштӹм палдӹрташ лиэш. 1568-шӹ ин инквизици Голландин цила ӹлӹзӹжӹм йылаташ суен ылын да тидӹм ӹлӹмаш пырташ манын, 25 000 эдемым йылатен шоктенӹт.
Кот-д’Ивуар

Кот-д’Ивуар тенгеок Кот-д'Ивуар (французла ‎‎ Côte d'Ivoire; официал лӹмжӹ — République de Côte d'Ivoire) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Мали дӓ Буркина Фасо, ирвелнӹ Гана, вадывелнӹ Либери дӓ Гвиней, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 20 617 068 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 322,460 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы: Ямусукро; сек кого халажы: Абиджан.
Ямусукро

Ямусукро (французла ‎‎ Yamoussoukro‎ ) — Кот-д’Ивуарын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 3 500 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 200 659 эдем ӹлен.
Абиджан

Абиджан (французла ‎‎ Abidjan‎ ) — Кот-д’Ивуарын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 2 119 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 3 660 682 (метропол: 6 169 102 ) эдем ӹлен.
Либери

Либери (англла‎‎ Liberia; официал лӹмжӹ — Republic of Liberia) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Гвиней, вадывелнӹ Сьерра-Леоне, ирвелнӹ Кот-д’Ивуар, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 3,955,000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 111,369 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Монрови.
Монрови

Монрови (англла ‎‎ Monrovia ) — Либерин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1,010,970 (метропол ) эдем ӹлен.
Мали

Мали (французла‎‎ République du Mali; бамбарала Mali ka Fasojamana) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Алжир, ирвелнӹ Нигер, вадывелнӹ Сенегал дӓ Мавритани, кечӹвӓл-вадывелнӹ Гвиней, кечӹвӓлвелнӹ Буркина Фасо дӓ Кот-д’Ивуар доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 14 517 176 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 240 192 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бамако.
Бамако

Бамако (французла ‎‎ Bamako ) — Малин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 252 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 809 106 эдем ӹлен.
Мавритани

Мавритани (арабла‎‎ موريتانيا‎ Mūrītānyā; официал лӹмжӹ — الجمهورية الإسلامية الموريتانية) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Вадывел Сахара, йыд-ирвелнӹ Алжир, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓл-ирвелнӹ Мали, кечӹвӓл-вадывелнӹ Сенегал доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 3 069 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 030 700 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Нуакшот.
Нигер

Нигер (французла République du Niger, хаусала Jamhuriyar Nijar) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Алжир дӓ Ливи, вадывелнӹ Буркина Фасо дӓ Мали, ирвелнӹ Чад, кечӹвӓлвелнӹ Нигери дӓ Бенин доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 15 306 252 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 267 000 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ниамей.
Ниамей

Ниамей (французла ‎‎ Niamey‎ ) — Нигерин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 239.30 км². 2006-шы ин тӹштӹ 774 235 эдем ӹлен.
Ангола

Ангола (португалла‎‎ Angola; официал лӹмжӹ — República de Angola) — кечӹвӓл-покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Конго Демократи Республика, ирвелнӹ Замби, вадывелнӹ Атланти океан, кечӹвӓлвелнӹ Намиби доно пӹсмӓным кыча. 2014-шӹ ин тӹштӹ 25 789 024 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 246 700 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ниамей.
Яунде

Яунде (французла ‎‎ Yaoundé ) — Камерунын вуйхалажы дӓ сек кого кокшы халажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 1 430 000 эдем ӹлен.
Фритаун

Фритаун (англла ‎‎ Freetown ) — Сьерра-Леонен вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 357 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 1 200 000 эдем ӹлен.
Ломе

Ломе (французла ‎‎ Lomé ) — Тогон вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 90 км². 2006-шы ин тӹштӹ 737 751 эдем ӹлен.