tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Гейглин сиргек

Гейглин сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 13-14 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц зоолог Теодор Гейглин (Theodor von Heuglin, 1824 – 1876) лӹмеш пумы.
Шӧртньӹ пачан сиргек

Шӧртньӹ пачан сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Турци гӹц Непал якте Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14,5 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 26 см якте шоэш.
Абиссини сиргек

Абиссини сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14,5 см якте шоэш.
Якшар ӹштӓн сиргек

Якшар ӹштӓн сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты дӓ Арави пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 16 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 25–29 см якте шоэш.
Манак сиргек

Манак сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Египет дӓ Арави пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 17,5 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 29,5–30,5 см, нелӹцшӹ 18–23 г якте шоэш.
Кырык сиргек

Кырык сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 18–20 см, нелӹцшӹ 35 г якте шоэш.
Сомали сиргек

Сомали сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Сомали дӓ Эфиопиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек.
Шим сиргек

Шим сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14–15 см якте шоэш.
Шим лепкӓн сиргек

Шим лепкӓн сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 17–18 см, нелӹцшӹ 32 г якте шоэш.
Ала сиргек

Ала сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14–16½ см, нелӹцшӹ 18–20 г якте шоэш.
Симсӹгек

Симсӹгек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 31–35 см, нелӹцшӹ 136–231 г якте шоэш.
Ош шӱӓн шӹжвӹк

Ош шӱӓн шӹжвӹк () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Анзыл Азиштӹ дӓ Вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 16 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 28 см якте шоэш.
Симсӹпач

Симсӹпач тенгеок Симсӹ пачан чӓкчем () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–14 см, нелӹцшӹ 10–18 г якте шоэш.
Сир шӹжвӹк

Сир шӹжвӹк () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–14 см, нелӹцшӹ 10–18 г якте шоэш.
Симсӹ арашӹнгӓлоэц

Симсӹ арашӹнгӓлоэц () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 16–17 см, нелӹцшӹ 25 г якте шоэш.
Баран, Ибрахим

Ибрахим Баран (; 1940-шӹ и, Шанлыурфа) — турк таксон сирӹшӹ герпетолог дӓ зоологи профессоржы.
Баран шим кӹшкӹ

Баран шим кӹшкӹ тенгеок Адапазары шим кӹшкӹ () — шим кӹшкӹ йишвлӓн йиш группыш пырышы Турциштӹ (Адапазары) вӓшлиӓлтшӹ эксӹкӹм кандышы шим кӹшкӹ. Кытшы 60 см якте лин кердеш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм турк герпетолог Ибрахим Баран (İbrahim Baran, 1940 – ) лӹмеш пумы.
Гӧчмен, Байрам

Байрам Гӧчмен (; 1965-шӹ и, Кипр) — турк таксон сирӹшӹ паразитолог, герпетолог дӓ Эгей университетӹн зоологи профессоржы, природа фотограф.
Якшар онган сиргек

Якшар онган сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Эритрей, Эфиопи, Сауд Арави дӓ Йемеништӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14 см якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз дипломат, археолог дӓ натуралист Поль-Эмиль Ботта (Paul-Émile Botta, 1802 – 1870) лӹмеш пумы.
Будак, Абидин

Абидин Будак (; 9-шӹ ноябрь 1943-шы и, Дикили, Измир, Турци) — турк таксон сирӹшӹ герпетолог дӓ Эгей университетӹн зоологи профессоржы.
Башоглу, Мухтар

Мухтар Башоглу (; 6-шы апрель 1913-шы и, Ӧдемиш, Измир – 21-шӹ февраль 1981-шӹ и, Каршыяка, Измир, Турци) — турк таксон сирӹшӹ герпетолог дӓ зоологи профессоржы.
Сахара

Сахара (, ) — Йыдпел Африкышты Мӱлӓндӹн сек кого пустыняжы. Кымдецшӹ 9 400 000 км².
Сан-Франциско

Сан-Франциско () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 600,6 км². 2013-шы ин тӹштӹ 843 329 эдем ӹлен.
Сан-Диего

Сан-Диего () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 963,6 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 1 381 069 эдем ӹлен.
Сан-Хосе (Калифорни)

Сан-Хосе () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 461,5 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 1 015 785 эдем ӹлен.
Санта-Ана (Калифорни)

Санта-Ана () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 71,271 км². 2010-шы ин тӹштӹ 324 528 эдем ӹлен.
Фресно

Фресно () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 271.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 515 986 эдем ӹлен.
Лонг-Бич

Лонг-Бич () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 170.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 462 257 эдем ӹлен.
Окленд (Калифорни)

Окленд () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 202.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 390 724 эдем ӹлен.
Бейкерсфилд (Калифорни)

Бейкерсфилд () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 339,3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 347 483 эдем ӹлен.
Анахайм (Калифорни)

Анахайм () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 130,7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 336 265 эдем ӹлен.
Риверсайд (Калифорни)

Риверсайд () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 203.1 км². 2015-шӹ ин тӹштӹ 321 786 эдем ӹлен.
Стоктон (Калифорни)

Стоктон () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 144.9 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 302 389 эдем ӹлен.
Чула-Виста

Чула-Виста () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 132,61 км². 2010-шы ин тӹштӹ 243 916 эдем ӹлен.
Ирвайн (Калифорни)

Ирвайн () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 180.5 км². 2015-шӹ ин тӹштӹ 250 384 эдем ӹлен.
Фримонт (Калифорни)

Фримонт () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 225.6 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 220 000 эдем ӹлен.
Сан-Бернардино (Калифорни)

Сан-Бернардино () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 202.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 209 924 эдем ӹлен.
Модесто

Модесто () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 93.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 201 165 эдем ӹлен.
Окснард

Окснард () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 94,8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 205 437 эдем ӹлен.
Фонтана (Калифорни)

Фонтана () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 109,9 км². 2013-шы ин тӹштӹ 203 003 эдем ӹлен.
Морено-Валли

Морено-Валли () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 133,3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 193 365 эдем ӹлен.
Даллас

Даллас () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Техас штатын халажы. Халан территорижӹ: 997,1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 197 816 эдем ӹлен.
Сан-Антонио

Сан-Антонио () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Техас штатын халажы. Халан территорижӹ: 1067,3 км². 2012-шы ин тӹштӹ 1 436 697 эдем ӹлен.
Эвансвилл

Эвансвилл () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Индиана штатын халажы. Халан территорижӹ: 105,6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 117 429 эдем ӹлен.
Меса (Аризона)

Меса () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 324.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 439 041 эдем ӹлен.
Чандлер (Аризона)

Чандлер () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 150.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 236 123 эдем ӹлен.
Глендейл (Аризона)

Глендейл () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 144,4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 226 721 эдем ӹлен.
Скоттсдейл (Аризона)

Скоттсдейл () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 477,7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 217 385 эдем ӹлен.
Гилберт (Аризона)

Гилберт () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 121.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 208 453 эдем ӹлен.
Темпе (Аризона)

Темпе () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 102,3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 161 719 эдем ӹлен.
Пеори (Аризона)

Пеори () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 367 км². 2010-шы ин тӹштӹ 154 065 эдем ӹлен.
Сюрпрайз (Аризона)

Сюрпрайз () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 180 км². 2010-шы ин тӹштӹ 117 517 эдем ӹлен.
Арвада (Колорадо)

Арвада () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Колорадо штатын халажы. Халан территорижӹ: 85,1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 106 433 эдем ӹлен.
Боулдер (Колорадо)

Боулдер () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Колорадо штатын халажы. Халан территорижӹ: 65.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 97 385 эдем ӹлен.
Вестминстер (Колорадо)

Вестминстер () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Колорадо штатын халажы. Халан территорижӹ: 85,1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 106 114 эдем ӹлен.
Сапота йишвлӓ

Сапота йишвлӓ () — Ericales пеледӹшвлӓн группыш пырышы тропикивлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 800 тӹрлӹ сапота улы.
Юма (Аризона)

Юма () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 276,4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 93 064 эдем ӹлен.
Флагстафф (Аризона)

Флагстафф () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 165,4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 65 870 эдем ӹлен.
Лейк-Хавасу-Сити

Лейк-Хавасу-Сити () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 111,6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 52 527 эдем ӹлен.
Каса-Гранде (Аризона)

Каса-Гранде () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 284 км². 2010-шы ин тӹштӹ 48 571 эдем ӹлен.
Сьерра-Виста (Аризона)

Сьерра-Виста () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 395.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 43 888 эдем ӹлен.
Прескотт (Аризона)

Прескотт () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 107.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 39 843 эдем ӹлен.
Кингман (Аризона)

Кингман () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 77.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 28 068 эдем ӹлен.
Буллхед-Сити (Аризона)

Буллхед-Сити () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 154 км². 2010-шы ин тӹштӹ 39 540 эдем ӹлен.
Колорадо-Сити (Аризона)

Колорадо-Сити () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 27.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4 821 эдем ӹлен.
Астори (Орегон)

Астори () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Орегон штатын халажы. Халан территорижӹ: 27,5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 9 477 эдем ӹлен.
Бэйкер Сити (Орегон)

Бэйкер Сити () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Орегон штатын халажы. Халан территорижӹ: 18.54 км². 2010-шы ин тӹштӹ 9 828 эдем ӹлен.
Арали йишвлӓ

Арали йишвлӓ () — Apiales пеледӹшвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш шудыла кушкыш, тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 254 тӹрлӹ арали улы. 
Классификацижӹ.
 ├─ Aralioideae — 
 └─ Hydrocotyloideae —
Гризелини йишвлӓ

Гризелини йишвлӓ () — Apiales пеледӹшвлӓн группыш пырышы У Зеландиштӹ дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ гризелини улы.
Миодокарпус йишвлӓ

Миодокарпус йишвлӓ () — Apiales пеледӹшвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвиней, У Каледони дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 19 тӹрлӹ миодокарпус улы.
Пеннанти йишвлӓ

Пеннанти йишвлӓ () — Apiales пеледӹшвлӓн группыш пырышы У Зеландиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 3-4 тӹрлӹ пеннанти улы.
Питтоспорум йишвлӓ

Питтоспорум йишвлӓ () — Apiales пеледӹшвлӓн группыш пырышы Афротропика, Индомалай, Океани дӓ Австралази регионвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 200-240 тӹрлӹ питтоспорум улы.
Торричелли йишвлӓ

Торричелли йишвлӓ () — Apiales пеледӹшвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ торричелли улы.
Альсевосми йишвлӓ

Альсевосми йишвлӓ () — астра пеледӹшвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, У Каледони дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓвлӓ. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ альсевосми улы.
Аргофиллум йишвлӓ

Аргофиллум йишвлӓ () — астра пеледӹшвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, У Зеландиштӹ, Лорд-Хау, У Каледони дӓ Рапа-Ити ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 22 тӹрлӹ аргофиллум улы.
Калицера йишвлӓ

Калицера йишвлӓ () — астра пеледӹшвлӓн группыш пырышы Неотропика регионышты вӓшлиӓлтшӹ, икиӓш ӓль шукиӓш шудыла кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 40 тӹрлӹ калицера улы.
Нарынзывуй

Нарынзывуй тенгеок ынгыр пеледӹш (; алыкмарла "нарынчывуй, моклакавуйчача, ӱшшудо, ушшудо, полдышшудо, чодырамаке") — Ranunculaceae йишвлӓн группыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш нарынзалгы пеледӹшӓн шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 60 см лин кердеш
Имӓн агама

Имӓн агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 76–100 мм якте шоэш.
Африка агама

Африка агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Либериштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лачокла агама

Лачокла агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13–30 см якте шоэш.
Аншиета агама

Аншиета агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц натуралист (José Alberto de Oliveira Anchieta (1832 – 1897) лӹмеш пумы.
Тропик имӓн агама

Тропик имӓн агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 22 см якте шоэш.
Акантозаврвлӓ

Акантозаврвлӓ () — агама йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ акантозавр улы.
Амфиболурусвлӓ

Амфиболурусвлӓ () — агама йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2-3 тӹрлӹ амфиболурус улы.
Пӹлӹшдӹмӹ агамавлӓ

Амфиболурусвлӓ () — агама йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ пӹлӹшдӹмӹ агама улы.
Брахизавр

Брахизавр () — агама йишвлӓн группыш пырышы Бангладеш, Пакистан дӓ Индиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ.
Шуран агамавлӓ

Шуран агамавлӓ () — агама йишвлӓн группыш пырышы Шри-Ланкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ шуран агама улы.
Ази кырык агамавлӓ

Ази кырык агамавлӓ () — агама йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 12 (тошты 23) тӹрлӹ Ази кырык агама улы.
Стеллион

Стеллион () — агама йишвлӓн группыш пырышы Греци, Турци, Анзыл Азиштӹ дӓ йыд-вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35 см якте шоэш.
Агрор агама

Агрор агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Афганистан, Инди дӓ Пакистанышты (Агрор) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Хардвар агама

Хардвар агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Индиштӹ (Хардвар) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм англ ихтиолог Фрэнсис Дэй (Francis Day, 1829 –1889) лӹмеш пумы.
Шимӓкӓ агама

Шимӓкӓ агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Иран, Пакистан дӓ Индиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Пакистан агама

Пакистан агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Пакистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Кашмир агама

Кашмир агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Афганистан, Пакистан, Инди, Непал дӓ Тибетиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Луды астрильд

Луды астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ астрильд мырышы кек. Кытшы 9–10 см лин кердеш.
Шим пачан астрильд

Шим пачан астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ астрильд мырышы кек. Кытшы 11 см лин кердеш.
Тымана

Тымана ганьывлӓ тенгеок тыманавлӓ гань ылшывлӓ () — Afroaves йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йыд кеквлӓ. Цилӓжӹ 200 тӹрлӹ тыманавлӓ гань ылшы кек улы. 
Тымана ганьывлӓн сек изи кекӹн ("Micrathene whitneyi") кытышты 13.5 см, нелӹцшӹ 31 г, сек когожы ("Strix nebulosa") 70–84 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 142 (ӓвӓ) —140 (озы) см, 1,290–1,900 кг якте шот. Сек кого ӱнгӹн ("Bubo bubo" дон "Bubo blakistoni") шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2 м якте шоэш. Озы тыманавлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц изирӓк ылыт. 
Классификацижӹ.
Тымана ганьывлӓ отрядын кок йишжы улы:
 ├─ Tytonidae — Сипуховые
 └─ Strigidae — Тымана йишвлӓ
Шӱшкӓн тымана

Шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана. Тыманын кӱкшӹцшӹ 19–21 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 47–54 см, нелӹцшӹ 64–135 г якте шоэш.
Шӱшкӓн тыманавлӓ

Шӱшкӓн тыманавлӓ () — тыманавлӓн йиш группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тымана йых. Цилӓжӹ 50 тӹрлӹ шӱшкӓн тымана улы. Сек когожын кытышты 28 см, нелӹцшӹ 50–300 г якте шоэш. Озы тыманавлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Якшар пӹлӹшӓн шӱшкӓн тымана

Якшар пӹлӹшӓн шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Филиппин ошмаотывлӓштӹ (Минданао, Самар, Динагат дӓ Сиаргао) вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана. Тыманын кӱкшӹцшӹ 30–35 см, шылдыр кӱкшӹцшӹ 274 (ӓвӓ) 217–242 (озы) мм якте шоэш.
Афцели

Афцели () — пырса йиш пырышы Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 10-14 тӹрлӹ афцели улы. 
Лӹмжӹм швеци натуралист Адам Афцелиус (Adam Afzelius, 1750 - 1837) лӹмеш пумы.
Ош лепкӓн шӱшкӓн тымана

Ош лепкӓн шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана.
Сарикӓ нерӓн шӱшкӓн тымана

Сарикӓ нерӓн шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана.
Кени шӱшкӓн тымана

Кени шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Кеништӹ дон Танзаништӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана. Кытшы 16–17 см, нелӹцшӹ 64–57 г якте шоэш.
Андаман шӱшкӓн тымана

Андаман шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Андаман ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана. 
Лӹмжӹм ирланди натуралист Валентайн Болл (Valentine Ball, 1843 – 1894) лӹмеш пумы.
Якшарикӓ шӱшкӓн тымана

Якшарикӓ шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана.
Флорес шӱшкӓн тымана

Флорес шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Индонезин Флорес ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана. Кытшы 19–21 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 137–160 мм, пачшы 78 мм якте шоэш. 
Лӹмжӹм британ натуралист Альфред Харт Эверетт (Alfred Hart Everett, 1848 – 1898) лӹмеш пумы.
Кырык шӱшкӓн тымана

Кырык шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы кечӹвӓл Азиштӹ (Бутан, Непал, Инди, Малайзи, Тайвань дӓ Таиланд) вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана.
Малай шӱшкӓн тымана

Малай шӱшкӓн тымана тенгеок Раджа шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Борнео дӓ Суматра ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана. Кытшы 19–21 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 137–160 мм, пачшы 78 мм якте шоэш. 
Лӹмжӹм Саравак кугижӓ кымдемӹн раджажы Джеймс Брук (James Brooke, 1848 – 1898) лӹмеш пумы.
Ява шӱшкӓн тымана

Ява шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Индонезин Ява ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана.
Ментавай шӱшкӓн тымана

Ментавай шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Индонезин [[Ментавай (ошмаоты)|Ментавай] ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд [[тымана]]. 
[[Категори:Тыманавлӓ]]
Шӱӓн шӱшкӓн тымана

Шӱӓн шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана. Кытшы 23–25 см якте шоэш. 
Лӹмӹн этимологижӹ сингалала «බකමූණ bakamaūṇa» (кӹрӓн коллоэц ӱнгӹ) шамак гӹц лин.
Таракан пырса

Таракан пырса () — пырса йиш группыш пырышы качкыш кушкыш. Пырсын кӱкшӹцшӹ 0.5–1.8 м якте шоэш.
Каля пырса

Каля пырса () — пырса йиш группыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кушкыш. Пырсын кӱкшӹцшӹ 150 см якте шоэш.
Пырса йишвлӓ

Пырса йишвлӓ () — Fabales группыш пырышы пеледӹшӓн шуды, тӹшкӓ, дӓ пушӓнгӹ кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 18860 нӓрӹ йиш пырса кушкыш улы, кыдывлӓ 630 йыхеш пайылалтыт. 
Классификаци.
Пырса йишӹн кымыт лӹвӓл йишжы улы:
 ├─ Mimosoideae — Мимозовые 
 ├─ Caesalpinioideae — Цезальпиниевые 
 └─ Faboideae — Мотыльковые 
Mimosoideae.
Mimosoideae: 80 йых дӓ 3200 йиш
Caesalpinioideae.
Caesalpinioideae: 170 йых дӓ 2000 йиш
Faboideae.
Faboideae (Papilionoideae): 470 йых дӓ 14000 йиш
Акациелла

Акациелла () — пырса йиш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ акациелла улы.
Мимоза

Мимоза () — пырса йиш йыхыш пырышы неотропиквлӓштӹ Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 400 тӹрлӹ акациелла улы.
Альбици

Альбици () — пырса йиш йыхыш пырышы субтропиквлӓ дон тропиквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ альбици улы. 
Лӹмжӹм итальян паян Филиппо Альбицци (Filippo degli Albizzi) лӹмеш пумы.
Кек

Кеквлӓ () — нӹл яланвлӓн группыш пырышы пынан, шылдыран, кокты ялан, шокшы вӹрӓн, мынан, тупӹрдӓн йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 10 560 тӹрлӹ кек улы. 
Кеквлӓн сек изижӹн (колибри "Mellisuga helenae") кытышты 5 см, сек когожын (страус) кытышты 2.75 м якте шот.
Кеквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – орнитологи.
Классификацижӹ.
 ├─ Palaeognathae — Бескилевые 
 └─ Neognathae — Новонёбные
Халык шаявлӓ‎.
Кек гишӓн халык пӓлӹвлӓ:
Пингвин

Пингвин ганьывлӓ дон пингвин йишвлӓ ( дон Spheniscidae) — Austrodyptornithes йыхыш пырышы Антарктидышты, кечӹвӓл Африкышты, кечӹвӓл Австралиштӹ дӓ кечӹвӓл Америкышты тӹрвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ коллоэц тангыж кеквлӓ. Цилӓжӹ 18–20 тӹрлӹ пингвин улы. 
Пингвинвлӓн сек изижӹн ("Eudyptula minor") кытышты 40 см, нелӹцшӹ 1 кг; сек когожын ("Aptenodytes forsteri") кытышты 1.1 м, нелӹцшӹ 35 кг якте шот. 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ уэльслӓ «pen» (вуй) дон «gwyn» (ош) шамаквлӓ гӹц лин: «pengwyn» (шылдырдымы гагарка "Pinguinus impennis").
Кӓдӹвлӓ

Кӓдӹ ганьывлӓ дон кӓдӹ йишвлӓ ( дон Columbidae) — Columbimorphae йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 300 тӹрлӹ кӓдӹ улы. 
Кӓдӹвлӓн сек изижӹн ("Columbina") кытышты 50 см, нелӹцшӹ 22 г; сек когожын ("Goura") кытышты 70 см, нелӹцшӹ 2–4 кг якте шот. 
Классификаци.
 ├─ Didunculinae — Зубчатоклювые голуби 
 ├─ Gourinae — Венценосные голуби 
 ├─ Otidiphabinae — Фазан кӓдӹ йишвлӓ 
 ├─ Ptilinopinae — Кӹцкӹ кӓдӹ йишвлӓ 
 ├─ Treroninae — Ыжар кӓдӹ йишвлӓ 
 ├─ Columbinae — Лачокла кӓдӹ йишвлӓ 
 └─ Raphinae — Дронтвлӓ
Цӓрлӓнгӹ

Цӓрлӓнгӹ ганьывлӓ дон Цӓрлӓнгӹ йишвлӓ ( дон Ciconiidae) — Aequornithes йыхыш пырышы Африкышты, Азиштӹ, Европышты, Америкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого куп кеквлӓ. Цилӓжӹ 19 тӹрлӹ цӓрлӓнгӹ тенгеок цӓрлӓн улы. 
Цӓрлӓнгӹвлӓн сек изижӹн кытышты 75 см ("Ciconia abdimii"), нелӹцшӹ 1 кг ("Anastomus"); сек когожын кытышты 150 см ("Ephippiorhynchus" дон "Leptoptilos"), нелӹцшӹ 9 кг ("Leptoptilos") якте шот.
Шиштӹ ганьывлӓ

Шиштӹ ганьывлӓ тенгеок шиштӹвлӓ гань ылшывлӓ () — шиштӹ дон ыжар караквлӓ (Picodynastornithes) йыхыш пырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 400 тӹрлӹ шиштӹвлӓ гань ылшы кек улы. 
Классификацижӹ.
 ├─ Galbuli — Якамар ганьывлӓ
 ├─ Bucconidae — Пуховковые 
 └─ Galbulidae — Якамар йишвлӓ
 └─ Pici — Шиштӹ дон тукан ганьывлӓ
 ├─ Ramphastides — Тукан ганьывлӓ
 ├─ Megalaimidae — Ази шиштӹ йишвлӓ
 ├─ Lybiidae — Африканские бородатки 
 ├─ Capitonidae — Бородатковые 
 ├─ Semnornithidae — Тукан шиштӹ йишвлӓ
 └─ Ramphastidae — Тукан йишвлӓ
 └─ Picides — Лачокла шиштӹ ганьывлӓ
 ├─ Indicatoridae — Медоуказчики 
 └─ Picidae — Шиштӹ йишвлӓ
Шырлачы ганьывлӓ

Шырлачы ганьывлӓ тенгеок шырлачывлӓ гань ылшывлӓ () — Cypselomorphae йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы йыд кеквлӓ. Цилӓжӹ 128 тӹрлӹ шырлачывлӓ гань ылшы кек улы.
Классификаци.
 ├─ Steatornithidae — Гуахаровлӓ
 ├─ Podargidae — Лягушкороты 
 ├─ Nyctibiidae — Исполинские козодои 
 ├─ Aegothelidae — Совиные козодои 
 └─ Caprimulgidae — Лачокла шырлачы йишвлӓ
Пеликан ганьывлӓ

Пеликан ганьывлӓ тенгеок пеликанвлӓ гань ылшывлӓ () — Aequornithes йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 111 тӹрлӹ пеликанвлӓ гань ылшы кек улы.
Классификаци.
 ├─ Pelecanidae — Пеликан йишвлӓ
 ├─ †Pelagornithidae — 
 ├─ Ardeidae — Мыгыльонг йишвлӓ
 ├─ Balaenicipitidae — Китоглавы (королевская цапля)
 ├─ Scopidae — Молотоглавы
 └─ Threskiornithidae — Ибис йишвлӓ
Лыды йишвлӓ

Лыды йишвлӓ () — Комбы ганьывлӓ йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 300 тӹрлӹ лыды йиш (комбы, лыды, йӱксӹ) улы. 
Лыдывлӓн сек изижӹн ("Nettapus coromandelianus") кытышты 26.5 см, нелӹцшӹ 164 г; сек когожын ("Cygnus buccinator") кытышты 183 см, нелӹцшӹ 17.2 кг якте шот. 
Классификаци.
 ├─ Dendrocygninae — 
 ├─ Thalassorninae — 
 ├─ Anserinae — Комбы йишвлӓ
 ├─ Stictonettinae — 
 ├─ Plectropterinae — 
 ├─ Tadorninae — Якшарлыды йишвлӓ
 ├─ Anatinae — Лачокла лыды йишвлӓ
 ├─ Aythyinae — 
 ├─ Merginae — 
 └─ Oxyurinae —
Сарикӓ нерӓн аргек

Сарикӓ нерӓн аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 35–45 см, нелӹцшӹ 35 г якте шоэш.
Мадагаскар аргек

Мадагаскар аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 40–45 см, нелӹцшӹ 320–405 г якте шоэш.
Ошаргек

Ошаргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, вадывел Азиштӹ, Африкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ вӹд лыды. Ошаргекӹн кӱкшӹцшӹ 37–41 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 18,2–19,6 (ӓвӓ) 18,7–21,1 (озы) см, нелӹцшӹ 550 (ӓвӓ) 600 (озы) г якте шоэш.
Ыжар шылдыран аргек

Ыжар шылдыран аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд лыды.
Пуна аргек

Пуна аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Пуна экорегионышты (Перу, вадывел Боливи, йыдпел Чили дӓ Аргентина) вӓшлиӓлтшӹ кырык лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 46 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 20,5–21,4 см, нелӹцшӹ 546–560 (озы) г якте шоэш.
Симсӹ пачан аргек

Симсӹ пачан аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 40 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 58 см, нелӹцшӹ 370 г якте шоэш.
Кап аргек

Кап аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Африкыштыш Сахарын ӱлжӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 44–46 см якте шоэш.
Окленд аргек

Окленд аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Окленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. Аргекӹн нелӹцшӹ 480 (ӓвӓ) 551 (озы) г якте шоэш.
Кӹрӓн аргек

Кӹрӓн аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 48 см якте шоэш.
Кэмпбелл аргек

Кэмпбелл аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кэмпбелл ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды.
Шим лыды

Шим лыды () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. Лыдын кӱкшӹцшӹ 45–54 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 70–90 см, нелӹцшӹ 1.200–1.400 г якте шоэш.
Ошалгы-якшар вуян лыды

Ошалгы-якшар вуян лыды () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 41-43 см якте шоэш.
Казуар ганьывлӓ

Казуар ганьывлӓ тенгеок казуарвлӓ гань ылшывлӓ () — Palaeognathae йыхыш пырышы Австралиштӹ дон У Гвинейӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ казуарвлӓ гань ылшы кек улы.
Классификаци.
 ├─ Casuariidae — Казуар йишвлӓ
 └─ Dromaiidae — Эму йишвлӓ
Киви (кек)

Киви ганьывлӓ дон киви йишвлӓ ( дон Apterygidae) — Palaeognathae йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ киви улы. Кививлӓн кӱкшӹцшӹ 35–65 см якте шоэш
У Зеландин национальный кекешӹштӹ шотлалтеш. 
Классификаци.
 └─ икшӹ клада 
 ├─ A. haastii
 └─ A. owenii
 └─ кокшы клада 
 ├─ A. australis
 ├─ A. rowi
 └─ A. mantelli
Нанду

Нанду ганьывлӓ дон нанду йишвлӓ ( дон Rheidae) — Palaeognathae йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ нанду улы. Нандувлӓн нелӹцшӹ 15–25 кг якте шоэш
Страус ганьывлӓ

Страус ганьывлӓ дон страус йишвлӓ ( дон Struthionidae) — Palaeognathae йыхыш пырышы Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ страус улы.
Тинаму

Тинаму ганьывлӓ дон тинаму йишвлӓ ( дон Tinamiformes) — Palaeognathae йыхыш пырышы Мексикышты, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи качкыш кеквлӓ. Цилӓжӹ 47 тӹрлӹ тинаму улы. Кытшы 14–49 см, нелӹцшӹ 43 г – 1,8 кг якте лин кердеш. 
Классификаци.
 ├─ Nothurinae (Rhynchotinae) — Степные тинаму
 └─ Tinaminae — Лесные тинаму
Кыргельӹ

Кыргельӹ () — вӓрӓш йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи хир кек. Кыргельӹн кӱкшӹцшӹ 29—36 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 74—84 см, нелӹцшӹ 175—285 г якте шоэш.
Аярлӹпӹ

Аярлӹпӹ тенгеок Выри-вырвыр () — аярлӹпӹвлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Палеарктикышты, Европышты, Азиштӹ дӓ йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Аярлӹпӹн кӱкшӹцшӹ 5,2–8 мм лин кердеш.
Андыж

Андыж ( ) — Asteraceae йыхыш пырышы покшал дон кечӹвӓл Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пеледшӹ шуды. Андыжын кӱкшӹцшӹ 90–150 см лин кердеш
Амыж

Амыж ( ) — Cyperaceae йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кушкыш. Амыжын кӱкшӹцшӹ 30–200 см лин кердеш. Цилӓжӹ 52 тӹрлӹ амыж улы.
Урвач

Урвач ( ) — Equisetopsida классыш дӓ Equisetales порядокыш дон урвач йишвлӓн пырышы кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 15-20 тӹрлӹ урвач улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ латинлӓ «equus» (имни) дон «seta» (шу) шамаквлӓ гӹц лин.
Цӓгӓн

Цӓгӓн ( ) — цӓгӓн йишвлӓн пырышы кушкышвлӓ. Азиштӹ, Европышты, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтӹт. Цилӓжӹ 30 тӹрлӹ цӓгӓн улы.
Упшан кӹсиӓ

Упшан кӹсиӓ () — кӹсиӓвлӓн йыхыш пырышы Европышты вӓшлиӓлтшӹ изи кек. Упшан кӹсиӓн кӱкшӹцшӹ 11—14 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 17—21 см, нелӹцшӹ 10,8 (ӓвӓ) 11,5 (озы) г якте шоэш.
Кӹсиӓвлӓ

Кӹсиӓвлӓ ӓль кӹсиӓ йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Йыдпел Америкышты дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 51 тӹрлӹ кӹсиӓ улы. Кӹсиӓвлӓн кӱкшӹцшӹ 10–22 см, нелӹцшӹ 7–29 г якте шоэш.
Эхелян йӱксӹ

Эхелян йӱксӹ () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 150–160 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 200–240 см, кого кекӹн нелӹцшӹ 14.3 кг якте шоэш. Озы эхелян йӱксӹвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 
Данин национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Шим шӱӓн йӱксӹ

Шим шӱӓн йӱксӹ () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 102–124 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 135–177 см, нелӹцшӹ 3.5–6.7 кг якте шоэш.
Мырышы йӱксӹ

Мырышы йӱксӹ () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 140–165 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 205–275 см, нелӹцшӹ 7.4–14 кг якте шоэш.
Изи йӱксӹ

Изи йӱксӹ () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 115–150 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 168–211 см, нелӹцшӹ 3.4–9.6 кг якте шоэш.
Шим йӱксӹ

Шим йӱксӹ () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ когорак йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 110–142 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.6–2 м, нелӹцшӹ 3.7–9 кг якте шоэш.
Коскороба

Коскороба () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк йӱксӹ. Цилӓжӓт ик йиш коскороба веле улы. Коскоробан кӱкшӹцшӹ 87.5–115 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 155–160 см, нелӹцшӹ 3.8–5.4 (озы) 3.2–4.5 (ӓвӓ) кг якте шоэш. Озы коскоробавлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Комбывлӓ

Комбывлӓ () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Голарктикышты, Европышты, Азиштӹ, дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 11 йиш комбы улы. Комбывлӓн сек изижӹн ("Anser rossii") нелӹцшӹ 1.2–1.6 кг, сек когожы ("Anser anser") 2.5–4.1 кг якте лин кердеш. Озы комбывлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Комбы

Комбывлӓ () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ йыхыш пырышы пӧрт кек.
Кек комбы

Кек комбы () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ кого кек. Кек комбын кӱкшӹцшӹ 70–90 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 147–180 см, нелӹцшӹ 2,1–4,5 кг якте шоэш.
Ош комбы

Ош комбы () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк комбы. Ош комбын кӱкшӹцшӹ 64–79 (Изи) 79 (Кого) см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 135–165 см, нелӹцшӹ 2.05–2.7 (Изи) 3.2–4.5 (Кого) кг якте шоэш.
Ош шӱӓн комбы

Ош шӱӓн комбы () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ йыхыш пырышы Аляскышты дӓ Сибирьӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ комбы. Ош шӱӓн комбын кӱкшӹцшӹ 66 см, нелӹцшӹ 2,8 кг якте шоэш.
Росс комбы

Росс комбы () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ йыхыш пырышы Аляскышты дӓ Канадышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк комбы. Росс комбын кӱкшӹцшӹ 53–66 см, нелӹцшӹ 1,2–1,6 кг якте шоэш.
Кырык комбы

Кырык комбы () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ комбы. Кырык комбын кӱкшӹцшӹ 71–76 см, нелӹцшӹ 1.87–3.2 кг якте шоэш.
Симсӹ шылдыран комбы

Симсӹ шылдыран комбы () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Эфиопиштӹ вӓшлиӓлтшӹ комбы. Симсӹ шылдыран комбын кӱкшӹцшӹ 60–70 см якте шоэш.
Ош шылдыран лыды

Ош шылдыран лыды () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ когорак лыды. Ош шылдыран лыдын кӱкшӹцшӹ 66–81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 116–153 см, нелӹцшӹ 2.94–3.9 (озы) 1.95–3.05 (ӓвӓ) кг якте шоэш.
Хартлауб лыды

Хартлауб лыды () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел дӓ покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ лыды. Хартлауб лыдын кӱкшӹцшӹ 56–58 см, нелӹцшӹ 800 г (ӓвӓ) 1 кг (озы) якте шоэш.
Тыкты ганьывлӓ

Тыкты ганьывлӓ тенгеок тыктывлӓ гань ылшывлӓ () — Aequornithes йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ тыкты улы. 
Классификаци.
 ├─ †Colymboididae — Колимбоидес йишвлӓ
 └─ Gaviidae — Тыкты йишвлӓ
Тыкты

Тыкты йишвлӓ тенгеок Тыктывлӓ () — тыкты ганьывлӓ йыхыш пырышы Америкышты, Европышты, Азиштӹ дӓ южгынам Африкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ тыкты улы. Тыктывлӓн кӱкшӹцшӹ 53–91 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 106–152 см, нелӹцшӹ 1–6.4 кг якте шоэш.
Якшар шӱӓн тыкты

Якшар шӱӓн тыкты () — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк тыкты. Якшар шӱӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 53–69 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 91–120 см, нелӹцшӹ 1–2.7 1 кг якте шоэш.
Ош шӱӓн тыкты

Ош шӱӓн тыкты () — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тыкты. Ош шӱӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 58–74 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 110–128 см, нелӹцшӹ 1–2.5 1 кг якте шоэш.
Шим нерӓн тыкты

Шим нерӓн тыкты () — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тыкты. Шим нерӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 61–100 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 122–152 см, нелӹцшӹ 1.6–8 kg кг якте шоэш.
Ош нерӓн тыкты

Ош нерӓн тыкты () — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тыкты. Ош нерӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 76–97 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 135–160 см, нелӹцшӹ 4–6.4 кг якте шоэш.
Тыртня ганьывлӓ

Тыртня ганьывлӓ тенгеок тыртнявлӓ гань ылшывлӓ () — тыртня дон вӹтельӹвлӓ (Gruimorphae) йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Австралиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. 
Классификаци.
 ├─ Ralli — 
 ├─ Grui —
Луды тыртня

Тыртня ӓль тырня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ йыд-ирвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Ош нерӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 100–130 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 180–240 см, нелӹцшӹ 3–6.1 кг якте шоэш.
Ош тыртня

Ош тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Ош тыртнян кӱкшӹцшӹ 140 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 210–230 см, нелӹцшӹ 4.9–8.6 кг якте шоэш. Озы тыртнявлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Япони тыртня

Япони тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Россий, Китай, Корей, Япони) вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Япони тыртнян кӱкшӹцшӹ 150–158 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 220–250 см, нелӹцшӹ 7–10.5 кг якте шоэш.
Даури тыртня

Даури тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Российӹштӹ (Даури, Амур), йыд-ирвел Монголиштӹ дӓ йыд-ирвел Китайиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Даури тыртнян кӱкшӹцшӹ 130–140 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 200–210 см, нелӹцшӹ 5,6 кг якте шоэш.
Австрали тыртня

Австрали тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Гвинейӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Австрали тыртнян кӱкшӹцшӹ 161 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 180 см, нелӹцшӹ 6 кг якте шоэш.
Шим шӱӓн тыртня

Шим шӱӓн тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Китаыштӹ (Тибет) дӓ Индиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Шим шӱӓн тыртнян кӱкшӹцшӹ 139 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 235 см, нелӹцшӹ 5.5 кг якте шоэш.
Шим тыртня

Шим тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Российӹштӹ (Амур) дӓ йыдпел Китайиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Шим тыртнян кӱкшӹцшӹ 1 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.87 см, нелӹцшӹ 3.7 кг якте шоэш.
Инди тыртня

Инди тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Индиштӹ, йыд-ирвел Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Инди тыртнян кӱкшӹцшӹ 176 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 240 см, нелӹцшӹ 6,35 кг якте шоэш.
Америка тыртня

Америка тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы покшал Канадышты, кечӹвӓл Америкын Ушымы Штатвлӓжӹштӹ дӓ йыдпел Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Америка тыртнян кӱкшӹцшӹ 150 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 210—240 см, нелӹцшӹ 7,3 кг якте шоэш.
Канада тыртня

Канада тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты дӓ Сибирьӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Канада тыртнян кӱкшӹцшӹ 80—150 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 150—180 см, нелӹцшӹ 3—6,5 кг кг якте шоэш.
Ош лепкӓн комбы

Ош лепкӓн комбы () — лыды йишвлӓн комбывлӓ йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты кого кек. Ош лепкӓн комбын кӱкшӹцшӹ 64–81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 130–165 см, нелӹцшӹ 1.93–3.31 кг якте шоэш.
Ош тымана

Ош тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ ӱнгӹвлӓ йыхыш пырышы йыдпел Европышты, йыдпел Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ сарикӓ сӹнзӓӓн, шим нерӓн, ошикӓ-ала пынан йыд тымана. Ош тыманан кӱкшӹцшӹ 52–71 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 125–150 см, нелӹцшӹ 1.6–3 кг якте шоэш.
Йыгева

Йы́гева (, ) — Ирвел Эстоништӹ хала, Педья йогын вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Йыгевамаа уездӹн административ покшалжы. Ӹлӹзӹ шот: 6 тӹжем эдем нӓрӹ. Пӹтӓриш гӓнӓ полак хроникышты1599 шы ин Ягива лӹм доно пӓлдӹртӹмӹ. 
Поэтесса Бетти Альвер шӹжӹ йӹде «Шӹдӹран жеп» поэзи фестиваль эртаралтеш.
Вуйжырнер

Вуйжырнер (; алыкмарла "вӱржнер") — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12–13 см, нелӹцшӹ 7.0–12.9 кг якте шоэш.
Чӓкчем

Чӓкчем (; алыкмарла "чечкемыш") — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, вадывел Сибирьӹштӹ дӓ йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12.5–14.0 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 20–22 см, нелӹцшӹ 16–22 кг якте шоэш.
Шӹжвӹквлӓ

Шӹжвӹк () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ шӹжвӹк улы. Кытшы 13–16 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 18 см, нелӹцшӹ 16–22 кг якте шоэш.
Кечӹгек

Кечӹгек (; алыкмарла "кечыгайык") — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Аляскышты дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–14 см, нелӹцшӹ 16–18 кг якте шоэш.
Якшар шӱӓн шӹжвӹк

Якшар шӱӓн шӹжвӹк () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Сибирьӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Телӹм Сибирьӹштӹ дон Таиланд, Инди дӓ Индонезиштӹ эртӓрӓ. Кытшы 14,5–16 см якте шоэш.
Инди шӹжвӹк

Инди шӹжвӹк () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Непал, Инди дӓ Мьянмышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Телӹм кечӹвӓлвел Инди дон Шри-Ланкышты эртӓрӓ. Кытшы 14,5–16 см якте шоэш. Кытшы 15 см якте шоэш.
Якшар вуян шӹжвӹк

Якшар вуян шӹжвӹк () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Китайышты дӓ Малайзиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 15 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 79–81 см якте шоэш.
Шим логерӓн шӹжвӹк

Шим логерӓн шӹжвӹк () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Китайышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12,5–14,5 см якте шоэш.
Симсӹ шӹжвӹк

Симсӹ шӹжвӹк () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Телӹм ирвел Ази дон Япоништӹ эртӓрӓ. Кытшы 14 см, нелӹцшӹ 15 г якте шоэш.
Поран кек

Поран кек () — алык орави йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 15–18 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 32–38 см, нелӹцшӹ 26–50 г якте шоэш.
Ыжарвирӹк

Ыжарвирӹк () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, йыдпел Африкышты дӓ кечӹвӓл-вадывел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 15 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 24.5–27.5 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3-6 мыны якте лин кердеш.
Китай ыжарвирӹк

Китай ыжарвирӹк () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы ыжарвирӹк. Кытшы 14 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3-5 мыны якте лин кердеш.
Кӹжгӹнер

Кӹжгӹнер () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 16.5–18 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 29–33 см, нелӹцшӹ 48–62 г якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 5 мыны якте лин кердеш.
Кужы пачан имниӧрш

Кужы пачан имниӧрш () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 16–19 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 20–23 см, нелӹцшӹ 14–20 г якте шоэш.
Куги кӓзӓля

Куги кӓзӓля (; алыкмарла "куэ казыля, куэгазыля") — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12–15 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 19–23 см, нелӹцшӹ 10–15 г якте шоэш.
Ош шылдыран важыкнер

Ош шылдыран важыкнер () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты дӓ Йыдпел Скандинавиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы важыкнер. Кытшы 14–16 см якте шоэш.
Кӓзӓля

Кӓзӓля (; алыкмарла "казыля") — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 11–12.5 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 20–23 см, нелӹцшӹ 10–18 г якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 2–6 мыны якте лин кердеш.
Национальный йӓнвлӓн спискӹжӹ

Мӱлӓндӹштӹш сӓндӓлӹквлӓн национальный йӓнвлӓн спискӹжӹ.
Монголи имниӧрш

Монголи имниӧрш () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Турци, Иран дӓ Покшал Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы имниӧрш. Кытшы 11,5–13 см якте шоэш.
Лӹпӹ

Лӹпӹвлӓ ( ; алыкмарла "лыве-влак") — капшангывлӓ йыхыш пырышы сӱмӓн нӹл шылдыран капшангывлӓ. Цилӓжӹ 180000 тӹрлӹ лӹпӹ (160000 когершӹ‎) улы. 
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «λεπίδος» (сӱм) дон «πτερόν» (шылдыр) шамаквлӓ гӹц лин.
Шим лӹпӹ

Шим лӹпӹ ( ; алыкмарла "шемлыве") — Nymphalidae йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ лӹпӹ. Кытшы 30–40,5 мм, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 70–90 мм якте шоэш. Шим лӹпӹвлӓ 1 и нӓрӹ ӹлӓт. 
Монтана штатын национальный капшангешӹжӹ шотлалтеш.
Шӹштӹ когершӹ

Шӹштӹ когершӹ ( ; алыкмарла "шыште когарш") — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы когершӹ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ шӹштӹ когершӹ улы.
Когершӹ

Когершӹвлӓ ( ; алыкмарла "когарш-влак") — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы изи лӹпӹвлӓ. Цилӓжӹ 160000 тӹрлӹ когершӹ улы.
Кого шӹштӹ когершӹ

Кого шӹштӹ когершӹ () — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Йыдпел Америкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӹштӹ когершӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 30–41 мм якте шоэш.
Изи шӹштӹ когершӹ

Изи шӹштӹ когершӹ () — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Африкышты, Европышты, Азиштӹ, Америкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӹштӹ когершӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 16-24 мм якте шоэш.
Кыткы

Кыткывлӓ ( ; алыкмарла "кутко-влак") — Hymenoptera йыхыш пырышы капшангывлӓ. Цилӓжӹ 22 000 тӹрлӹ кыткы улы.
Ти

 Тивлӓ ( ; алыкмарла "тий-влак") — капшангывлӓ йыхыш пырышы шылдырдымы капшангывлӓ. Цилӓжӹ 3900 тӹрлӹ ти улы. Кытшы 1–6 мм якте шоэш. Тивлӓн сек когожы 11 мм лин кердеш.
Важынкапшангы

Важынкапшангывлӓ ( ; алыкмарла "вожынкопшаҥге-влак, вожынпоч-влак") — капшангывлӓ йыхыш пырышы капшангывлӓ. Цилӓжӹ 2000 тӹрлӹ важынкапшангы улы. Кытшы 3,5–50 мм якте шоэш. Важынкапшангывлӓн сек когожы "(Titanolabis colossa)" 50 мм лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «derma» (кавашты) дон «πτερόν» (шылдыр) шамаквлӓ гӹц лин.
Коговуйванды

Коговуйвандывлӓ ( ; алыкмарла "имывор, вӱдшырчык, вӱдагытан, ӱпкӱршӧ, пелтевуй, кужувоч") — капшангывлӓ йыхыш пырышы нӹл шылдыран кого капшангывлӓ. Цилӓжӹ 5700 тӹрлӹ коговуйванды улы. 
Кытшы 20–110 мм якте шоэш. Коговуйвандывлӓн сек когожы "(Megaloprepus coerulatus)" 190 мм лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «οδόντoς» (пӱ) шамак гӹц лин.
Цӹрцӹккек

Цӹрцӹккек (; алыкмарла "шырчыккайык, шӱвырчыгайык") — Sylviidae йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 14,5–16 см якте шоэш. Телӹм ирвел Африкышты эртӓрӓ.
Кымдапач

Кымдапач () — Sylviidae йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–14 см якте шоэш. 
Кытшы 11,5–13 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3–5 мыны якте лин кердеш. 
Лӹмжӹм итали натуралист Франческо Четти (Francesco Cetti, 1726 – 1778) лӹмеш пумы.
Турако

Турако ганьывлӓ дон турако йишвлӓ ( дон Musophagidae) — Otidimorphae йыхыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ куку гань когорак кеквлӓ. 
Цилӓжӹ 18–20 тӹрлӹ турако улы. Кытшы 36–75 см якте шоэш. Тураковлӓн сек когожы ("Corythaeola cristata") 70–75 см якте шот. Пӹжӓшӹштӹ 2–3 мыны якте лин кердеш.
Кого симсӹ турако

Кого симсӹ турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Конго Демократи Республикышты вӓшлиӓлтшӹ симсӹ пынан кого кек. Кытшы 70–76 см, нелӹцшӹ 800–1,231 г якте шоэш.
Рувензори турако

Рувензори турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал Африкыштыш Рувензори кырыквлӓштӹ (Уганда, Конго Демократи Республика, Бурунди дӓ Руанда) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш (ӹлӹштӓш дон ӓзӓлык) качшы кого кек. Кытшы 70–76 см, нелӹцшӹ 800–1,231 г якте шоэш.
Кужы упшан турако

Кужы упшан турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Африкышты (Бурунди, кечӹвӓл Танзани, ирвел дӓ кечӹвӓл Малави, ирвел Зимбабве, Мозамбик дӓ Кечӹвӓлвел Африка Республика) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 45 см, нелӹцшӹ 262–380 г якте шоэш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм шотланди миссионер Давид Ливингстонын шӱмбелжӹ Чарлз Ливингстон (Charles Livingstone, 1821–1873) лӹмеш пумы.
Шим нерӓн турако

Шим нерӓн турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк (Конго Демократи Республика, Уганда, вадывел Кени, Бурунди, Руанда дӓ Кечӹвӓлвел Судан) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40 см, нелӹцшӹ 199–272 г якте шоэш.
Ош упшан турако

Ош упшан турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк (Нигери, Камерун, Покшал Африка Республика , Конго Демократи Республика, Уганда, Судан, Кечӹвӓлвел Судан дӓ вадывел Кени) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40 см лин кердеш. Озывлӓн нелӹцӹштӹ 200–225 г, ӓвӓвлӓн 198–226 г якте шоэш.
Якшар упшан турако

Якшар упшан турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (вадывел Ангола) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40 см лин кердеш. 
Анголан национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Ош пӹлӹшӓн турако

Ош пӹлӹшӓн турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Африкышты (Эритрей, Эфиопи дӓ Кечӹвӓлвел Судан) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 43 см, нелӹцшӹ 200–315 г якте шоэш.
Симсӹ упшан турако

Симсӹ упшан турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Африкышты (Кени, Танзани дӓ Уганда) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40–45 см, нелӹцшӹ 200–300 г якте шоэш. 
Лӹмжӹм немӹц врач дӓ зоолог Карл Иоганн Густав Хартлауб (Gustav Hartlaub, 1814 – 1900) лӹмеш пумы.
Эфиопи турако

Эфиопи турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл Эфиопиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40 см, нелӹцшӹ 200–290 г якте шоэш.
Баннерман турако

Баннерман турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Камерунышты вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40–45 см, нелӹцшӹ 200–250 г якте шоэш.
Фишер турако

Фишер турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Сомали, Кени, дӓ Танзаништӹ вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40 см, нелӹцшӹ 230–269 г якте шоэш.
Гвиней турако

Гвиней турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40–43 см, нелӹцшӹ 230–290 г якте шоэш.
Лачокла тураковлӓ

Лачокла тураковлӓ () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ лачокла турако улы. Кытшы 35–45 см якте шоэш.
Конго Демократи Республика

Конго Демократи Республика (французла République démocratique du Congo) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Конго Республика, Покшал Африка Республика дӓ Кечӹвӓлвел Судан ирвелнӹ Уганда, Руанда, Бурунди дӓ Танзани, кечӹвӓлвелнӹ Замби дӓ Ангола, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2021-шӹ ин тӹштӹ 100 000 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 2 345 410 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Киншаса.
Конго Республика

Конго Республика (французла République du Congo) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Покшал Африка Республика дӓ Камерун, вадывелнӹ Габон дӓ Атланти океан, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Конго Демократи Республика доно пӹсмӓным кыча. 2014-шӹ ин тӹштӹ 4 662 446 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 342 000 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Браззавиль.
Колибри

Колибри ганьывлӓ дон колибри йишвлӓ ( дон Trochilidae) — Cypselomorphae йыхыш пырышы Йыдпел, Покшал, дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. 
Цилӓжӹ 330 тӹрлӹ колибри улы. Кытшы 7.5–13 см, нелӹцшӹ 1,6–20 г якте шоэш. Колибривлӓн сек сек изижӹ ("Mellisuga helenae") 5 см якте шот.
Вӓрӓш нерӓн колибри

Вӓрӓш нерӓн колибри () — колибри йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кек. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ вӓрӓш нерӓн колибри улы. Кытшы 12–13 см якте шоэш.
Пандашан колибри

Пандашан колибри () — колибри йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кек. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ пандашан колибри улы. Кытшы 10.2–11 см, нелӹцшӹ 5-5.8 кг якте шоэш.
Кол

Колвлӓ () — онгылашлуанвлӓ группыш пырышы тупӹрдӓн, шылдыран, сӱмӓн вӹд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 32 834 тӹрлӹ кол улы. 
Колвлӓн сек изижӹн ("Paedocypris progenetica") кытышты 7,9 мм, сек когожын (китовая акула "Rhincodon typus") кытышты 20 м якте шот.
Колвлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – ихтиологи.
Луан колвлӓ

Луан колвлӓ () — колвлӓн группыш пырышы вӹд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 28 000 тӹрлӹ луан кол улы. 
Луан колвлӓн сек изижӹн ("Paedocypris progenetica") кытышты 7,9 мм, сек когожын ("Regalecus glesne") кытышты 17 м, сек нелӹцшӹ ("Mola mola") 2,3 тонна якте шоэш. 
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «οστέινος» (лу) дон «ιχθύς» (кол) шамаквлӓ гӹц лин.
Лачокла луан колвлӓ

Лачокла луан колвлӓ () — У шылдыран колвлӓн (Neopterygii) группыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы луан колвлӓ. Цилӓжӹ 26 840 тӹрлӹ лачокла луан кол улы. 
Лачокла луан колвлӓн сек изижӹн ("Paedocypris progenetica") кытышты 7,9 мм, сек когожын ("Regalecus glesne") кытышты 17 м, сек нелӹцшӹ ("Mola mola") 2,3 тонна якте шоэш. 
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «τέλεος» (тӹрӹс, циц) дон «ὀστέον» (лу) шамаквлӓ гӹц лин.