tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Бӧрлингтон (Вермонт)

Бӧрлингтон (англла Burlington ) — Америкын ушымы штатвлӓн Вермонт штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 40.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 42,417 эдем ӹлен.
Ричмонд (Виргини)

Ричмонд (англла Richmond ) — Америкын ушымы штатвлӓн Виргини штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 162.0 км². 2010-шы ин тӹштӹ 204,214 эдем ӹлен.
Вирджини-Бич

Вирджини-Бич (англла Virginia Beach ) — Америкын ушымы штатвлӓн Виргини штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,288.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 437,994 эдем ӹлен.
Довер (Делавэр)

Довер (англла Dover ) — Америкын ушымы штатвлӓн Делавэр штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 58.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 36,047 эдем ӹлен.
Уилмингтон (Делавэр)

Уилмингтон (англла Wilmington ) — Америкын ушымы штатвлӓн Делавэр штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 44 км². 2010-шы ин тӹштӹ 70,851 эдем ӹлен.
Эскимос-алеут халыквлӓ

Эскимос-алеут халыквлӓ — Сибирьӹштӹ дӓ Йыдпел Америкышты халыквлӓ.
Инюпиаквлӓ

 
 
Инюпиаквлӓ (инюпиакла Iñupiaq sg Iñupiak dual Iñupiat pl ) — эскимос группыш пырышы инюпиак йӹлмӹлӓ попышы йыдпел Аляскышты ӹлӹшӹ инуит халык. Инюпиаквлӓ цилажӹ 13 500 нарӹн ылыт. 
Халавлӓжӹ дон солавлӓжӹ.
Норт-Слоуп (North Slope Borough) : Анактувук Пасс (Anaqtuuvak , Naqsraq), Аткасук (Atqasuk), Барроу (Utqiaġvik , Ukpiaġvik), Кактовик (Qaagtuviġmiut), Нуиксат (Nuiqsat), Пойнт-Лей (Kali), Пойнт-Хоуп (Tikiġaq), Уейнрайт ( Ulġuniq)
Нортуэст-Арктик (Northwest Arctic Borough) : Амблер (Ivisaappaat), Бакленд (Nunatchiaq), Диринг (Ipnatchiaq), Киана (Katyaak , Katyaaq), Кивалина (Kivalliñiq), Кобук (Laugviik), Коцебу (Qikiqtaġruk), Ноатак (Nuataaq ), Нурвик (Nuurvik), Селавик (Siilvik , Akuligaq ), Шаньнак (Isiŋnaq , Nuurviuraq)
Ном (Nome Census Area) : Аналаклит (Uŋalaqłiq), Головин (Siŋik), Койук (Quyuk), Ном ( Анактувук ), Теллер (Tala), Теллер-Мишен (Sitaisaq , Sinauraq ), Уэльс (Kiŋigin), Шактулик (Saqtuliq), Шишмареф (Qiġiqtaq)
Индиана

Индиана (англла Indiana ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 94,321 км². 2010-шы ин тӹштӹ 6,483,802 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Индиана кымдецшӹ доно 38-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 16-шы ылеш. Штат статусым Индианалан 11 декабрьын 1816 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 19-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Индианаполис
Индианаполис

Индианаполис (англла Indianapolis ) — Америкын ушымы штатвлӓн Индиана штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 963.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 829,718 эдем ӹлен.
Йыдвел Дакота

Йыдвел Дакота (англла North Dakota ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 183,272 км². 2010-шы ин тӹштӹ 672,591 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Йыдвел Дакота кымдецшӹ доно 19-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 47-шӹ ылеш. Штат статусым Йыдвел Дакоталан 2 ноябрьын 1889 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 39-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Бисмарк; сек кого халажы: Фарго.
Бисмарк (Йыдвел Дакота)

Бисмарк (англла Bismarck ) — Америкын ушымы штатвлӓн Йыдвел Дакота штатын вуйхалажы дӓ сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 71.0 км². 2010-шы ин тӹштӹ 61 272 эдем ӹлен.
Фарго (Йыдвел Дакота)

Фарго (англла Fargo ) — Америкын ушымы штатвлӓн Йыдвел Дакота штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 98.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 105,549 эдем ӹлен.
Йыдвел Каролина

Йыдвел Каролина (англла North Dakota ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 139,581 км². 2010-шы ин тӹштӹ 9 535 483 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Йыдвел Каролина кымдецшӹ доно 28-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 11-шӹ ылеш. Штат статусым Йыдвел Каролиналан 21 ноябрьын 1789 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 12-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Роли; сек кого халажы: Шарлотт.
Калифорни

Калифорни () — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 423,970 км². 2010-шы ин тӹштӹ 37 253 956 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Йыдвел Каролина кымдецшӹ доно 3-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 1-шӹ ылеш. Штат статусым Йыдвел Каролиналан 9 сентябрьын 1850 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 31-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Сакраменто; сек кого халажы: Лос-Анджелес.
Сакраменто (Калифорни)

Сакраменто () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 257.0 км². 2019-шӹ ин тӹштӹ 489 676 эдем ӹлен.
Лос-Анджелес

Лос-Анджелес () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,290.6 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 3 833 995 эдем ӹлен.
Канзас

Канзас (англла Kansas ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 213,096 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 853 116 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Канзас кымдецшӹ доно 15-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 32-шы ылеш. Штат статусым Йыдвел Канзаслан 29 январьын 1861 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 34-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Топика; сек кого халажы: Уичита. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Канза халык лӹмеш пумы.
Кентукки

Кентукки (англла Kentucky ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 104,659 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4 339 367 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Кентукки кымдецшӹ доно 37-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 25-шӹ ылеш. Штат статусым Кентуккилӓн 1 июньын 1792 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 15-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Франкфорт; сек кого халажы: Луисвилл.
Франкфорт (Кентукки)

Франкфорт (англла Frankfort ) — Америкын ушымы штатвлӓн Кентукки штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 38.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 25 527 эдем ӹлен.
Колорадо

Колорадо (англла Colorado ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 269,837 км². 2010-шы ин тӹштӹ 5 029 196 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Колорадо кымдецшӹ доно 8-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 22-шӹ ылеш. Штат статусым Колорадолан 1 августын 1876 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 38-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Денвер.
Денвер (Колорадо)

Денвер (англла Denver ) — Америкын ушымы штатвлӓн Колорадо штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 401.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 600,158 (metropol: 2,552,195) эдем ӹлен.
Коннектикут

Коннектикут (англла Connecticut ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 14,357 км². 2010-шы ин тӹштӹ 3 518 288 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Коннектикут кымдецшӹ доно 48-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 29-шӹ ылеш. Штат статусым Коннектикутлан 9 январьын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 5-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Хартфорд; сек кого халажы: Бриджпорт.
Хартфорд (Коннектикут)

Хартфорд (англла Hartford) — Америкын ушымы штатвлӓн Коннектикут штатын вуйхалажы дӓ сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 46.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 124,512 (metropol: 1,188,241) эдем ӹлен.
Бриджпорт (Коннектикут)

Бриджпорт (англла Bridgeport ) — Америкын ушымы штатвлӓн Коннектикут штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 50.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 144,229 (metropol: 916,829) эдем ӹлен.
Луизиана

Луизиана (англла State of Louisiana, французла État de Louisiane, креолла Léta de la Lwizyàn) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 135,382 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4 533 372 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Луизиана кымдецшӹ доно 31-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 22-шы ылеш. Штат статусым Луизианалан 30 апрельын 1812 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 18-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Батон-Руж; сек кого халажы: У Орлеан.
Батон-Руж (Луизиана)

Батон-Руж (англла Baton Rouge, французла Bâton-Rouge , чоктавла Itta Homma "red stick") — Америкын ушымы штатвлӓн Луизиана штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 204.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 229,553 (metropol: 802,484) эдем ӹлен.
У Орлеан

У Орлеан (англла New Orleans, французла La Nouvelle-Orléans) — Америкын ушымы штатвлӓн Луизиана штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 907 км². 2010-шы ин тӹштӹ 343,829 (metropol: 1,235,650) эдем ӹлен.
Массачусетс

Массачусетс (англла Massachusetts ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 27,336 км². 2010-шы ин тӹштӹ 6 547 629 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Массачусетс кымдецшӹ доно 44-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 13-шы ылеш. Штат статусым Массачусетслан 6 февральын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 6-шы ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бостон.
Бостон

Бостон (англла Boston ) — Америкын ушымы штатвлӓн Массачусетс штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 232.14 км². 2010-шы ин тӹштӹ 617,594 (metropol: 4,522,858 ) эдем ӹлен.
Сент-Пол (Миннесота)

Сент-Пол (англла Saint Paul ) — Америкын ушымы штатвлӓн Миннесота штатын вуйхалажы дӓ сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 145.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 285,068 (metropol: 3,502,891 ) эдем ӹлен.
Миннеаполис

Миннеаполис (англла Minneapolis ) — Америкын ушымы штатвлӓн Миннесота штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 151.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 382,578 (metropol: 3,269,814 ) эдем ӹлен.
Миссисипи (штат)

Миссисипи (англла Mississippi ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 125,443 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 967 297 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Миссисипи кымдецшӹ доно 32-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 31-шӹ ылеш. Штат статусым Миссисипилӓн 10 декабрьын 1817 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 20-шы ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Джексон
Миссури (штат)

Миссури (англла Missouri ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 180,533 км². 2010-шы ин тӹштӹ 5 988 927 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Миссури кымдецшӹ доно 21-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 17-шӹ ылеш. Штат статусым Миссурилӓн 10 августын 1821 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 24-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Джефферсон-Сити; сек кого халажы: Канзас-Сити.
Джефферсон-Сити (Миссури)

Джефферсон-Сити (англла Jefferson City ) — Америкын ушымы штатвлӓн Миссури штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 73.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 40,771 (metropol: 140,052 ) эдем ӹлен.
Канзас-Сити (Миссури)

Канзас-Сити (англла Kansas City ) — Америкын ушымы штатвлӓн Миссури штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 823.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 459,787 (metropol: 2.2 million ) эдем ӹлен.
Кечӹвӓлвел Дакота

Кечӹвӓлвел Дакота (англла South Dakota ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 199,905 км². 2010-шы ин тӹштӹ 814 180 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Кечӹвӓлвел Дакота кымдецшӹ доно 17-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 46-шы ылеш. Штат статусым Кечӹвӓлвел Дакоталан 2 ноябрьын 1889 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 40-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Пирр; сек кого халажы: Су-Фолс.
Пирр (Кечӹвӓлвел Дакота)

Пирр (англла Pierre ) — Америкын ушымы штатвлӓн Кечӹвӓлвел Дакота штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 33.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 13 646 эдем ӹлен.
Су-Фолс

Су-Фолс (англла Sioux Falls ) — Америкын ушымы штатвлӓн Кечӹвӓлвел Дакота штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 145.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 153,888 (metropol: 228,261 ) эдем ӹлен.
Кечӹвӓлвел Каролина

Кечӹвӓлвел Каролина (англла South Carolina ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 82,931 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4 625 384 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Кечӹвӓлвел Каролина кымдецшӹ доно 40-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 26-шы ылеш. Штат статусым Кечӹвӓлвел Каролиналан 2 майын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 8-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Колумби.
Мичиган

Мичиган (англла Michigan ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 250,493 км². 2010-шы ин тӹштӹ 9 883 640 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Мичиган кымдецшӹ доно 11-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 8-шӹ ылеш. Штат статусым Мичиганлан 26 январьын 1837 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 26-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Лэнсинг; сек кого халажы: Детройт.
Детройт

Детройт (англла Detroit ) — Америкын ушымы штатвлӓн Мичиган штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 370.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 713,777 (metropol: 4,296,250 ) эдем ӹлен.
Монтана

Монтана (англла Montana ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 381,156 км². 2010-шы ин тӹштӹ 989 415 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Монтана кымдецшӹ доно 4-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 44-шӹ ылеш. Штат статусым Монтаналан 8 ноябрьын 1889 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 41-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Хелена; сек кого халажы: Биллингс.
Биллингс (Монтана)

Биллингс (англла Billings ) — Америкын ушымы штатвлӓн Монтана штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 87.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 104,170 (метропол: 158,050 ) эдем ӹлен.
Мизула (Монтана)

Мизула (англла Missoula ) — Америкын ушымы штатвлӓн Монтана штатын сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 61.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 66,788 (метропол: 109,299 ) эдем ӹлен.
Калиспелл

Калиспелл (англла Kalispell ) — Америкын ушымы штатвлӓн Монтана штатын сек кого 3-шы халажы. Халан территорижӹ: 14.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 19,927 эдем ӹлен.
Бозмен (Монтана)

Бозмен (англла Bozeman ) — Америкын ушымы штатвлӓн Монтана штатын сек кого 4-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 32.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 37,280 (метропол: 89,513 ) эдем ӹлен. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм американ "исследователь" дӓ "золотодобытчик" Джон Бозмен (John Bozeman, 1835 — 1867) лӹмеш пумы.
Грейт-Фолс (Монтана)

Грейт-Фолс (англла Great Falls ) — Америкын ушымы штатвлӓн Монтана штатын сек кого 5-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 51.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 58,505 эдем ӹлен.
Бьютт (Монтана)

Бьютт (англла Butte ) — Америкын ушымы штатвлӓн Монтана штатын сек кого 7-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 1,867.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 34,200 эдем ӹлен.
Москва

Москва () — Российин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,081 км². 2019-шы ин тӹштӹ 12 630 28 эдем ӹлен. Тидӹ Сергей Собянин Москва Мэр.
Мэн (штат)

Мэн (англла Maine ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 91,646 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 328 361 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Мэн кымдецшӹ доно 39-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 40-шӹ ылеш. Штат статусым Мэнлӓн 15 мартын 1820 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 23-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Огаста; сек кого халажы: Портленд.
Огаста (Мэн)

Огаста (англла Augusta ) — Америкын ушымы штатвлӓн Мэн штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 150.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 18,560 эдем ӹлен.
Портленд (Мэн)

Портленд (англла Portland ) — Америкын ушымы штатвлӓн Мэн штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 136.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 66,194 (метропол: 516,826 ) эдем ӹлен.
Мэриленд

Мэриленд (англла Maryland ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 32,133 км². 2010-шы ин тӹштӹ 5 773 552 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Мэриленд кымдецшӹ доно 42-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 19-шӹ ылеш. Штат статусым Мэрилендлӓн 28 апрельын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 7-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Аннаполис; сек кого халажы: Балтимор.
Аннаполис (Мэриленд)

Аннаполис (англла Annapolis ) — Америкын ушымы штатвлӓн Мэриленд штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 19.7 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 36,524 эдем ӹлен.
Балтимор

Балтимор (англла Baltimore ) — Америкын ушымы штатвлӓн Мэриленд штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 238.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 620,961 (метропол: 2,690,886 ) эдем ӹлен.
Эрен, Хасан

Хасан Эрен (турокла Hasan Eren; 15-шӹ март 1916-шы и, Видин, Болгари — 26-шы май 2007-шӹ и, Анкара, Турци) — Турок йӹлмӹзӹ, этимолог, дӓ тюрколог, лексикограф, профессор, академик. 
Филологи наукын доктор, профессор Хасан Эрен 1942-шы ин шачын. 
Турок дӓ Венгр йӹлмӹвлӓ, языкознани, лингвистика шотышты тӹдӹ шукым пӓлӹшӹ, мастар шӹмлӹзӹ ылеш.
Небраска

Небраска (англла Nebraska ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 200,520 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 826 341 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Небраска кымдецшӹ доно 16-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 38-шӹ ылеш. Штат статусым Небраскалан 1 мартын 1867 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 37-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Линкольн; сек кого халажы: Омаха.
Линкольн (Небраска)

Линкольн (англла Lincoln ) — Америкын ушымы штатвлӓн Небраска штатын вуйхалажы дӓ сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 195.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 258,379 (метропол: 302,157 ) эдем ӹлен.
Омаха (Небраска)

Омаха (англла Omaha ) — Америкын ушымы штатвлӓн Небраска штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 307.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 408,958 (метропол: 865,350 ) эдем ӹлен. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Омаха халык лӹмеш пумы.
Гӧкалп, Зия

Зия Гӧкалп (турокла Ziya Gökalp; 23-шы март 1875-шӹ и, Чермик — 25-шӹ май 1924 4-шӹ и, Стамбул) — турок поэт, сирӹзӹ дӓ социолог.
Невада

Невада (англла Nevada ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 286,367 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 700 551 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Невада кымдецшӹ доно 7-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 35-шӹ ылеш. Штат статусым Невадалан 31 октябрьын 1864 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 36-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Карсон-Сити; сек кого халажы: Лас-Вегас.
Карсон-Сити (Невада)

Карсон-Сити (англла Carson City ) — Америкын ушымы штатвлӓн Невада штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 435 км². 2010-шы ин тӹштӹ 52,547 эдем ӹлен.
Лас-Вегас (Невада)

Лас-Вегас (англла Las Vegas ) — Америкын ушымы штатвлӓн Невада штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 340.0 км². 2010-шы ин тӹштӹ 583,756 (метропол: 1,951,269 ) эдем ӹлен.
Нью-Гэмпшир

Нью-Гэмпшир (англла New Hampshire ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 24,217 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 316 470 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Нью-Гэмпшир кымдецшӹ доно 46-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 41-шӹ ылеш. Штат статусым Нью-Гэмпширлӓн 21 июньын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 9-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Конкорд; сек кого халажы: Манчестер.
Конкорд (Нью-Гэмпшир)

Конкорд (англла Concord ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Гэмпшир штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 174.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 42,695 эдем ӹлен.
Манчестер (Нью-Гэмпшир)

Манчестер (англла Manchester ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Гэмпшир штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 174.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 90.4 эдем ӹлен.
Нью-Джерси

Нью-Джерси (англла New Jersey ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 22,608 км². 2010-шы ин тӹштӹ 8 791 894 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Нью-Джерси кымдецшӹ доно 47-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 9-шӹ ылеш. Штат статусым Нью-Джерсилӓн 18 декабрьын 1787 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 3-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Трентон; сек кого халажы: Ньюарк.
Трентон (Нью-Джерси)

Трентон (англла Trenton ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Джерси штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 21.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 84,913 эдем ӹлен.
Ньюарк (Нью-Джерси)

Ньюарк (англла Newark ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Джерси штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 67.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 277,140 (метропол: 18,818,536 ) эдем ӹлен.
Нью-Йорк (штат)

Нью-Йорк () — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 128,403 км². 2010-шы ин тӹштӹ 19 378 102 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Нью-Йорк кымдецшӹ доно 27-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 3-шы ылеш. Штат статусым Нью-Йорклан 26 июльын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 11-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Олбани; сек кого халажы: Нью-Йорк.
Олбани (Нью-Йорк)

Олбани () — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Йорк штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 56 км². 2010-шы ин тӹштӹ 97 856 (метропол: 857 592 ) эдем ӹлен.
Нью-Йорк

Нью-Йорк () — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Йорк штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,214.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 8,175,133 (метропол: 18,897,109 ) эдем ӹлен.
Нью-Мексико

Нью-Мексико (англла New Mexico ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 315,194 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 059 179 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Нью-Мексико кымдецшӹ доно 5-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 36-шы ылеш. Штат статусым Нью-Мексиколан 6 январьын 1912 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 47-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Санта-Фе; сек кого халажы: Альбукерке. 
Лӹмжӹ.
Штат лӹмӹн этимологижӹ «new» ('у') дон «Mexico» ('Мексика') шамаквлӓ гӹц лин.
Штатын сек кого халавлӓжӹ.
Санта-Фе (Нью-Мексико)

Санта-Фе (англла Santa Fe ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын вуйхалажы дӓ сек кого 4-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 315,194 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 059 179 эдем ӹлен.
Альбукерке

Альбукерке (англла Albuquerque ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 469.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 545,852 (метропол: 887,077 ) эдем ӹлен.
Лас-Вегас (Нью-Мексико)

Лас-Вегас (англла Las Vegas ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 15-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 19.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 14,565 эдем ӹлен.
Лас-Крусес

Лас-Крусес (англла Las Cruces ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 2-шыхалажы. Халан территорижӹ: 122.81 км². 2010-шы ин тӹштӹ 97,618 (метропол: 209,233 ) эдем ӹлен.
Рио-Ранчо

Рио-Ранчо (англла Rio Rancho ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 3-шы халажы. Халан территорижӹ: 190.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 88,901 (метропол: 869,684 ) эдем ӹлен.
Розуэлл

Розуэлл (англла Roswell ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 5-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 75.0 км². 2010-шы ин тӹштӹ 48,366 эдем ӹлен.
Фармингтон

Фармингтон (англла Farmington ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 6-шы халажы. Халан территорижӹ: 69.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 43,573 эдем ӹлен.
Огайо (штат)

Огайо (англла Ohio ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 116,096 км². 2010-шы ин тӹштӹ 11 536 504 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Огайо кымдецшӹ доно 34-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 7-шӹ ылеш. Штат статусым Огайолан 1 мартын 1803 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 17-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Колумбус; сек кого халажы: Кливленд.
Колумбус (Огайо)

Колумбус (англла Columbus ) — Америкын ушымы штатвлӓн Огайо штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 550.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 787,033 (метропол: 1,773,120 ) эдем ӹлен.
Кливленд (Огайо)

Кливленд (англла Cleveland ) — Америкын ушымы штатвлӓн Огайо штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 213.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 396,815 (метропол: 2,250,871 ) эдем ӹлен.
Оклахома-Сити

Оклахома-Сити (англла Oklahoma City ) — Америкын ушымы штатвлӓн Оклахома штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,608.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 579,999 (метропол: 1,252,987 ) эдем ӹлен.
Оклахома

Оклахома (англла Oklahoma ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 181,195 км². 2010-шы ин тӹштӹ 3,751,351 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Оклахома кымдецшӹ доно 20-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 27-шӹ ылеш. Штат статусым Оклахомалан 16 ноябрьын 1907 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 46-шы ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Оклахома-Сити.
Орегон

Орегон (англла Oregon ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 255,026 км². 2010-шы ин тӹштӹ 3,831,074 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Орегон кымдецшӹ доно 9-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 28-шӹ ылеш. Штат статусым Орегонлан 14 февральын 1859 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 33-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Сейлем; сек кого халажы: Портленд.
Сейлем (Орегон)

Сейлем (англла Salem ) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын вуйхалажы дӓ сек кого 3-шы халажы. Халан территорижӹ: 120.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 154,637 эдем ӹлен.
Портленд (Орегон)

Портленд (англла Portland ) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 376.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 583,776 (метропол: 2,226,009 ) эдем ӹлен.
Грешам (Орегон)

Грешам (англла Gresham ) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого 4-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 57.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 105,594 (метропол: 2,241,841 ) эдем ӹлен.
Хиллсборо (Орегон)

Хиллсборо (англла Hillsboro ) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого 5-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 59.96 км². 2010-шы ин тӹштӹ 91,611 эдем ӹлен.
Шекспир, Уильям

Уильям Шекспир (; 26-шы апрельӹн 1564 ин хӹрестӹмӹ — колен 23-шы апрель (Юлиан календарь) — 3-шы май (Григориан календарь) семӹнь 1616) — англ драматург дӓ поэт. Тӹдӹм цилӓ мӧлӓндӹ вӹлнӹш сирӹзӹвлӓ логӹц сек рӧднӓэш (пиш когоэш) шотлат, кыды англ йӹлмӹн сирӹмӹ формыжым виӓнгдӓш палшен. Шекспир драмывлӓм, трагедивлӓм, комедивлӓм, сонетвлӓм дӓ лыдышвлӓм сирен.
Шекспир кырык марла.
Макбет, сӓрӹзӹ Николай Егоров, У сем, 2004
Шим тангыж

Шим тангыж ( руш. Чёрное мо́ре, болг. Черно море, укр. Чорне море, рум. Marea Neagră, тур. Karadeniz, груз. შავი ზღვა, абх. Амшын/Амшын Еиқәа, адыгла Хы ШIуцI, кугезӹ грек. Εὔξενος Πόντος, грек. Μαύρη Θάλασσα, лат. Pontus Euxinus) — Атланти океанын бассейнӹшкӹжӹ пырыш коргӹштӹш тангыж. Босфор иксӓ доно Мрамор тангыж доно дӓ Дарданеллын иксӓжӹ гач Эгей да Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж доно кӹлдӓлтеш. Йыдпелвелнӹжӹ, Украинышты Крым пел ошмаоты вӓрлӓнӓ. Шим тангыж мыч Европа дон Изи Ази лоштыш пӹсмӓн кеӓ.
Шим тангыж тӹрӹштӹш сандалӹквлӓа: Украина, Россий Федераци, Грузи, Турци, Болгари, Румыни
Шим тангыж тӹрӹштӹш портвлӓ:
Шимборская, Вислава

Вислава Шимбо́рская (; 2-шы июль 1923-шы и, Познань лишнӹш Бнин, кӹзӹт Курник - Краков, 1.02.2012) — поляк поэтесса; 1996-шы ин сӹлнӹшая Нобель премин лауреатшы.
Биографижӹ.
1931-шӹ и годшен Краковышты ӹлен, кышты школым пӹтӓрен. 1945 – 1948-шӹ ивлӓ лошты Ягеллон университетӹштӹ поляк сӹлнӹшая дон социологим тыменьӹн, но пӹтӓрӹде. 1953—1981-шӹ ивлӓн Краковыштыш „Życie Literackie“ (Литература ӹлӹмӓш) газетӹштӹ ӹштен. „Szukam słowa“ («Шамакым кӹчӓлӓм») лӹмӓн пӹтӓриш лӹдышыжым Ш. 1945-шӹ ин сирен. Пӹтӓриш ӹшке лыдыш книгӓжӹ „Dlatego żyjemy“ (Тидӹлӓн ӹленӓ) 1952-шы ин лӓктӹн, кышты эче соцреализм шӱлӹш шижӓлтеш. Жеп изиш эртӹмӹкӹ Ш. ти книгӓштӹш лыдышвлӓжӹм ӹшкеок критикуен дӓ сӓмӹрӹк ивлӓн самынь ӹштӹмеш шотлен. 1980-шы ивлӓн Шимборска Парижӹштӹ полякла лӓкшӹ «Культура» журнал доно кӹлвлӓм кычен, «Солидарностьышты» (Solidarność) ылын дӓ книгӓ лыкшы фирмышты пӓшӓлен. Француз авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹм туан йӹлмӹшкӹжӹ сӓрен. Поэзижӹ гишӓн 1996-шы ин сӹлнӹшая Нобель премим пумы.
Техень книгӓвлӓжӹ лӓктӹнӹт.
&lt;poem&gt;
• Dlatego żyjemy (1952) 
• Pytania zadawane sobie (1954) 
• Wołanie do Yeti (1957) 
• Sól (1962) 
• 101 wierszy (1966) 
• Sto pociech (1967) 
• Wiersze wybrane (1967) 
• Poezje wybrane (1967) 
• Wszelki wypadek (1972) 
• Wielka liczba (1976) 
• Ludzie na moście (1986) 
• Poezje: Poems (edycja dwujęzyczna polsko-angielska) (1989) 
• Lektury nadobowiązkowe (1992) 
• Koniec i początek (1993) 
• Widok z ziarnkiem piasku (1996) 
• Sto wierszy - sto pociech (1997) 
• Chwila (2002) 
• Rymowanki dla dużych dzieci (2003) 
• Dwukropek (2005) 
• Tutaj (2009) 
&lt;/poem&gt;
Шопен, Фредерик

 
Фредери́к Франсуа Шопе́н (; шачмыжы годым "Фридерик Франци́шек Шопе́н", ; шачын: 22 февраль (кыды информаци семӹньжӹ — 1 март) 1810 и, Желязова Воля сола, Варшава лишнӹ — колен: 17 октябрь 1849, Париж) — поляк композитор, пианист-виртуоз. Шукы фортепиано пӓшӓн авторжы. Музыкын жанрвлӓм у семӹнь кычылтын, романтизм негӹцеш прелюди докы угӹц интересӹм понгыжтарен, фортепианолан балладым шанен лыктын, мазурка, полонез дӓ вальс танцывлӓм поэтизируен дӓ драматизируен, скерцом ӹшке семӹнь ылшы жанрышкы сӓртен. Фортепианы музыкым гармони доно пайдарен, семвлӓшкӹжӹ фантазим пиштен.
Шота Руставели

Шота́ Руставе́ли (грузинлӓ: "შოთა რუსთაველი", 1172—1216) — лин кердеш ти лӹм шайылны кугижӓн дӓ Тамара кугижӓтарын лӹмжӹ шӹлтӹмӹ. Ти жепӹн нӹнӹ Грузим вуйлатенӹт. Тамаран марыжын лӹмжӹ Давид Сослан, кӹдӹ шачынжы Рустави сола гӹц ылын. Осетин йӹлмӹ гӹц кырык марлаш сӓрӓш гӹнь, Шота Йыхым анжыкта. Тенгежӹ гӹнь, лин кердеш, ти лӹм Рустави гӹц йыхым анжыктен кердеш. Шота Руставели ”Тигр каваштан Лужавуй” поэмым сирен.
Шур

Шур йогы (, , ) — Йылын вургымла монгырышкыжы йоген пыра. Тӹнгӓлтӹшӹжӹм Ульяновск областьышты нӓлеш, варажы Пенза область, Мордови дон Суасламары Республикывлӓ дӓ Угарман область вашт йоген, Мары Элышкы толеш дӓ Шурдӹнг доны Йылышкы йоген лӓктеш. Йогын кытшы — 841 уштыш, вӹд бассейнӹн кымдецшӹ 67,5 тӹж. км². Шур Сурские Вершины сола доно тӹнгӓлтӹшӹжӹм нӓлеш. Шур мычкы тылвышвлӓ Шумерля якте кузен кердӹт. Шур тӹрӹштӹ Ӓвӓсир, Этьвайныр, Краселицӹ, Шур Кушыргы, Курмыш солавлӓ, Сурск, Пенза, Алатырь, Шумерля, Йӓдӹрнӓ — халавлӓ дӓ хала сӹнӓн когосола Шурдӹнг вӓрлӓнӓт. Ноябрь тӹлзӹн шӹнзеш дӓ апрель-майын кеӓ. Шавашар ГЭС-ӹм колтымы велдӹк, Шур вӹд лӹвӓлӓн шукы кырык мары му-лӓндӹ кодын.
Шур Кушыргы

Шур Кушыргы — Шур монгырыштыш сола, Шур сола советӹн покшалжы — Макарсир якте 14 уштыш.
Шур вел солавлӓ

Шур вел солавлӓ. 
Шур сола согоньыш пырышы солавлӓ, кыдын покшалжы Макарсир ылеш.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Ӓвӓсирӹштӹш Кырык Мары Шур монастир

Ӓвӓсирӹштӹш Кырык Мары Шур монастир () — Кырык мары монастир, Ӓвӓсир солашты вӓрлӓнӓ.
Монастирӹм 1868-шӹ ин чангаш тӹнгӓлмӹ, а ти пӓшӓм ӹштӓш манын шукы документ келӹн. Пумага пашавла доно дӓ халыкланна туан йӹлмӓн монастирӹм пачмы верц шукы пӓшӓм кым луддӹмӹ эдем: Михаил Герасимов (1823—1893), марла тӹдӹм Шонды Михала маныныт, Андрей Никитин (1820—1875) дӓ Иван Захаров (1829—1885) ӹштенӹт.
Монастирӹм 1871-шӹ ин валгыдемдӹмӹ. 1917-шӹ ин ти монастир Азан Епархин Кымшы категори статусан ылын. Йыл тӹрӹштӹш халыквлӓ логӹц лач кырык марынвлӓн веле ӹшке туан йӹлмы доно жеплӹшӹ монастирӹштӹ ылынат, ти монастирӹшкӹ суасламарынвлӓӓт толыныт дӓ тенге тӹдӹ халыквлӓм соты корныш лыкшы институт семӹнь ӹштен. Лӹмӹнжок кырык марынвлӓлӓн ти монастир ӓкӓн дӓ шотеш пиштӹмӹ. Монастирӹштӹ кок храм, косир садвлӓ, яжо корнывлӓ дӓ кырык мары тетявлӓм тымдаш манын, кок классан школ ылын. Тӹштӹ пӹтӓриш кырык мары интеллигенци тыменьӹн, нӹнӹ логӹц пӹтӓриш марла романын авторжы — Игнатьев Никон.
Шур монастир паян ылын, тӹдӹн мулӓндӹвлажӹ Азан губерняштӹ, Цикмӓ уездыштӹ дӓ Угарман губернянӓн Шурдӹнг уездӹштӹ ылыныт. Совет кӹлӹм шагалтымы паштек монастирӹм Шурдӹнг уездӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Огнев-Майдан дон Семнӓнӓ (Семьяны) солавлӓ гӹц ылшывлӓ пыдыртенӹт, нӹнӹлӓн Шурдӹнг гӹц мещӓнвлӓ палшенӹт. 1921-шӹ ин монастир портвлӓэш Кырык Мары Педтехникумым пачмы, церкӹвлӓм пыдыртымы, 2006-шы и годшен Шур монастир угӹц ӹштӓш тӹнгӓлӹн.
Шур сир солавлӓ

Шур сир солавлӓ. 
Халык лошты Шур вел солавлӓм эче Шур сир солавлӓэш шелӹт. Ти категориш техень солавлӓ пырат:
Шур школ

Шур школ — Кырык сирӹштӹш школвлӓ логӹц сек тоштывлӓ лошкы пыра дӓ тӹштӹ 1900-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹшӹштӹ кырык мары интеллигентвлӓ логӹц шукын тыменьӹнӹтӓт, историжӓт сек паян ылеш. Ти якшар портӹштӹ школ 1 ноябрь 1874-шӹ и годшен ӹштӓ. 1875-шӹ ин школ Халык Тымдымаш Министерство лӹвӓлнӹ ылын, тидӹ паштек тӹдӹм Цикма уездӹн земствышкыжы пыртымы, 1877-шӹ ин Гурий Шумбелкымдемлӓн пумы, 1892-шы ин церкӹ кымдем школ статусым пумы, тидӹ паштек угӹц Гурий Шумбелкымдемлан ванжен. Октябрь революци паштек, Шур монастирӹм питӹрӹмӹкӹ, школышты 1919-1926-шы ивлӓ лошты Кырык Мары Педтехникум ӹштен.1926-шы ин школлан Хресань сӓмӹрӹквлан школ лӹмӹм пумы. 1933-53-шы ивлӓ лошты Шурыштыш тетя портӹштӹш тетявлӓӓт тӹштӹ тыменьӹнӹт. 1953-59-шӹ ивлӓ лошты Шӹмиӓш школ ылын, вара тӹдӹ Кӓндӓкшиӓшӹш вашталтымы, 1989-шӹ ин Ындекшиӓш школ лин. 2000 и годшен Шур тӹнг школ маналтеш.
Шывашар

&lt;br&gt;
Шывашар, тенгеок кӹзӹтшӹ кырык марла Чебаксар (суасламарла: "Шупашка́р, Šupaškar", ) — Суасламары Республикын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 456 054 эдем ӹлен. Халан этимиолгижӹм шукы верси доно ынгылдарат, сек –нянешӹжӹ марла йӹлмӹн Шӓвӹкшӓнгӹр «деревянный желоб или кадка для воды» шаям шотлаш лиэш. Шывашарышты шукы кырык марын ӹлӓ. Руш историографвлӓ молнам ти халам 1556-шы ин шӹндӹмӹ маныныт, кӹзӹт ти им 1469-шӹш ваштымы. Тӹ годӹмок австри историк Герберштейн Угарман лӹвӓлнӹш кырык марынвлӓм Московин кугижӓжӹ Васили Кымшы 1487-шӹ ин веле сӹнген манеш. Кырык марынвлӓн первиш вуйхалашты, Цепель вӓреш Шурдӹнгӹм (Васильсурскым) 1523-шы ин шӹндӹмӹ гӹнь, Шывашарлан 1469-шӹ ин негӹцӹм пиштӹмӹлӓн когонжок ӹнянӓш ак ли.
Шӓртньӹ

Шӓртньӹ — сола Кырык сирӹштӹ. Шывашар ГЭС-ым колтымы паштек сола изиэмеш дӓ лишӹл сирвлӓжӹ урыт. 2001-шӹ ин солашты 24 пӧрт ылын.
Шӹндӹрйӓл

Шӹндӹрйӓл.
Эмӓн

Эмӓн. Сола Кырык сирӹштӹ.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Эмӓнсола — Эмӓн сола поселенин центыржы ылеш, кышкы 3 кого дӓ 16 изи солавлӓ пырат. Районын центыржы Цикмӓ хала, тӹдӹн дорцын 33 уштышышты сола вӓрлӓна. Эмӓнсола шамак кок компонент гӹц шалга "Эмӓн" / "Эмӓш" писатель лӹм доно кӹлдӓлтеш дӓ "сола" шамак гӹц. XVI-XVIII курымын "Эмешев" дӓ "Кокшы Эмешев" лӹмвлӓ дон ӓшӹндӓрӓлтеш.
Пӹтӓриш гӓнӓ "Эмешев" Акпарсын кымдемӹштӹжӹ, 23 кудывичы дон, 1795 ин ӓшӹндӓрӓлтеш. 1859 ин кырык мары "Эмешев" солашкы, кыды Москва дон Казань корнышты шалга, пырен 24 кудывичӹ (80 пӱэргӹ дӓ 61 ӹдӹрӓмӓш), 1897 ин — 41 кудывичӹ 228 эдем дон (117 пӱэргӹ дӓ 111 ӹдӹрӓмӓш), а 1907 ин — 223 эдем. Пӹтӓртӹш XVIII дӓ тӹнгӓлтӹш XX курымвлӓн сола пырен Кого Юнгы волостьыш Цикмӓ уездыш. 1918 и гӹц Йоласалын центырыш пырен.
Эмӓн вел солавлӓ

Эмӓн вел солавлӓ. 
Эмӓн сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Эстони

Эстони, Эстон Республика () — Балти тангыж сирӹштӹш кугижӓнӹш. Кымдецшӹ 45 339 км², Мары Эл гӹц кок пачаш когорак. Ылӹзӹ шот — 1 340 300 (1 январь 2009). вуйхала — Таллинн (404 556 эдем (2009). Европын Ушемӹш дӓ НАТО-ш 2004-шӹ ин пырен. Шенген визын зонышты ылеш. Ышкевуяжы ти сӓндӓлӹк 1918 гӹц 1940-шӹ и якте виӓнгӹн. 1990-шӹ и якте совет кӹл лӹвӓлнӹ ылын, тидӹ паштек 19-шӹ август гӹц угӹц ӹшкевуяжы виӓнгеш.
Эсӓнсола

Эсӓнсола () — Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы кырык мары сола, Виловат якте 2, Цикмӓ якте 17 уштыш. Кок кужын шыпшылтшы карем лошты шыпшылт вазын. 2001-шӹ ин солашты 78 эдем ӹлен.
Этнофутуризм

Этнофутуризм — кӹзӹтшӹ культурыштыш йогымаш, кыдын манифестшӹм 1994-шӹ ин увертӓрӹмӹ. Этнофутуризмӹн философижӹ Эстоништы шачын дӓ пӹсӹн Руш Элыштыш финн-угрвлӓ лошты шӓрлен кен. Сек когонжок этнофутуризмӹм артньыквлӓ культивируят. Кырык мары артньык Ефимов Измаил этнофутуриствлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ. Сӹлнӹшаяшты этнофутуризмын философижӹм Валери Микорын пӓшӓвлӓштӹжӹ раскыдын ужаш лиэш.
Этьвайныр

Этьвайныр () — Шур монгырыштыш сола, Ӓвӓсир сола дон йӹгӹре ылеш. Солам 1920-шы ивлӓн Йоласал лишнӹш солавлӓ гӹц толшы хресаньвлӓ ӹштенӹт. Шур поселенин покшалжы — Макарсир якте 18 уштыш. Этьвайвлӓ Ӓвӓсирӹштӹш Шур школышты тыменьӹт дӓ тӹштӹш лапкавлӓш каштыт. Шукынжок изи фермер ылыт, коллоэцвлӓ Шурышты колым кычат, мӱкш анжышывлӓ ситӓлык. Этьвайныр гӹц Шур йогы якте 600 метр нӓрӹ. Вӹд тӹрыштӹ Ирин лап лӹмӓн алык улы, кышты репресси якте халыкнам сотышкы лыкташ цацышы Григорьев-Эмӓш йыхшы доно ӹлен. 2001-шы ин солашты 149 эдем ӹлен, нӹнӹ логӹц 81 пуэргӹ да 68 ӹдӹрамаш. Пӧрт аражы кӹзӹтӓт эче улы, тӹдӹм Краселицӹш ваштымы.
Эшмякова, Фаина Викторовна

Фаина Викторовна Эшмякова — лӹмлӹ кӓршӹзы, мырызы, педагог, Мары Эл Республикыштышы культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1992). Тӹдӹ 1956 ин 29 майын Микрӓк вел Важйӓл Когосолаэш шачын. 3 класс якте Йурнӹ районыштышы Карасйӓр кӓндӓшиӓш школышты, а вара Микрӓк кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн. Тенгеок тиштӹ музыкальный школын кӓрш классым тымень лӓктӹн. Тӹдӹн тымдышыжы лӹмлӹ кӓршӹзӹ Тамара Андреевна Ягельдина ылын. 1973-1977 ивлӓн И.С.Палантай лӹмӓн музыкальный училищӹштӹ, дирижерско-хоровой отделеништӹ, тыменеш. Пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, ик и Микрӓк тетя музыка школышты пӹшӹлӹ. Кӹзӹт Йоласал тетя музыка школышты кӓрш доно шакташ тымда. 1984-1990 ивлӓн Мары кугижӓнӹш университетӹшты историко-филологический факультетӹштӹ заочно тыменеш. «Марийские гусли: прошлое и настоящее» лӹмӓн дипломный пӓшӓм сирӓ дӓ тӹдӹм пасна книгӓ доно 1993 ин пецӹтлен лыктеш. Фаина Викторовна художественный самодеятельностьӹн дӓ «Шӹжвӹк» ансамбльын ик активный участницӹжӹ дӓ солисткыжы ылеш. Тӹдӹн сӹлнӹ юкшы шӹренок сцена гӹц йонгалтеш, репертуарыштыжы кырык мары композиторвлӓн веле агыл, алык мары композиторвлӓн мырывлӓмӓт кычылтеш. «Мыры-91-99» конкурсвлӓштӹ лауреат лӹмӹм сӹнген нӓлӹн. Кӓрш ансамбль доно икӓнӓ веле агыл республикыштына, Российын кого халавлӓштӹ дӓ вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ шактен дӓ мырен каштын.
Йоласал музыка школын кӓрш ансамбльжым Ф.В.Эшмякова 1981 ин цымырен. Ансамбль Йошкар-Олашты, Саратовышты, Угарманышты, Эстоништӹ, Сербиштӹ концертвлӓм анжыктен. 1989 ин майын Москвашты эртарӓлтшӹ тыменьшӹвлӓн I Всесоюзный йӓрмингӓштӹ профтехобразований лӹм доноӹ шке мастарлыкыштым анжыктенӹт. Тӹ инок ВДНХ-шты выступаенӹт. Цикмӓ халаш вес сӓндалӹквлӓ ӹгц толшы туриствлӓ анзылнат ик гӓнӓ веле агыл выступаеныт. Ансамбль Олык Ипай лӹмеш премин лауреатшы ылеш.
Эшпай, Андрей Яковлевич

Андрей Яковлевич Эшпай (15-шӹ майын 1925-шӹ ин шачын) — мары композитор. Ленин премин лауреатшы. СССР Композитор Ушемӹн членжӹ 1952 и годшен. Цикмӓштӹ шачын. Ӓтяжӹ композитор Яков Андреевич Эшпай, ӓвӓжӹ, Валентина Константиновна руш йӹлмӹ дон литературым тымдышы. Йыхышты 1928 ин Москваш ӹлӓш ванжен. 
Москваштышы Национал+ноствлён портӹн лӹмлӹ композитор Андрей Яковлевич Эшпайын 85 и темӹмӹ лӹмеш книгём лыктын, "Слово о Почётном президенте Землячества" маналтеш.
СССР-ын халык артист, Кугижёншӹ дё Ленинский премин лауреат, Москваштышы кугижёншӹ консерваторин куатан профессоржы. 
Андрей Яковлевичӹн творчествыжы цилё свет вӹлнӹ пиш яжон пёлӹмӹ ылеш. Тӹдӹ цилё йиш жанран музыкым сирен — балет, симфони, сюита, концерт, эстрадный мырывлём. Андрей Яковлевич оркестрын цилё инструментлёнжӹ концертвлём сирен, тенгелё тӹдӹ свет вӹлнӹжёт уникал+ный ылеш. 62 творческий и мычкы тӹдӹ 300 тӹрлӹ опусым сирен.
Музыкы гӹц пасна Андрей Яковлевич общественный пёшёлён кого вниманим айырен. Госдумын пӹтёриш легендарный созывышты депутат лин, композиторвлён Ушемӹн правлеништӹ шукы и ылын. Москваштышы Мары Элӹн ушем тӹдӹлён лӹмнерён президентшӹ лӹмӹм пуэн.
Юан нер

Юан нер — вес семӹньжӹ Юан кырык.
Мӓмнӓн Кырык мары сӓндӓлӹкӹштӹ первишӹ эдемвлӓ гишӓн, кыдывлӓ Йыл тӹрӹштӹшӹ шӹргӹвлӓшкӹ толыныт, нӹнӹн ӹлӹмӹ вӓрӹштӹ сакой йиш хӓдӹрвлӓм капаен лыкмы гӹц, летописьвлӓ, преданивлӓ, легендывлӓ, тошты мырывлӓ дӓ ямаквлӓ гӹц пӓленӓ.
Юан кырык Волна сола гӹц кечӹвӓл-вадывелнӹ, Алыктӹр дӓ Марьясола гӹц йыдвел-ирвелнӹ ылеш.
Предани семӹнь ти кырык гач Костан Иван войскажы Азан нӓлӓш телӹм, 1547-1548, 1549-1550 ивлӓн кеен, кыдым кугижӓ Иван IV-шӹ ӹшке вуйлалтен. Но яжонжок йӓмдӹлен шоктыделытат, ти походвлӓ годым Казаньым нӓлӹн кердделыт. 1552 ин эче ик гӓнӓ руш войскавлӓ, царь Иван IV вуйлатымышты доно, Казаньыш поход доно кенӹт. Шур йогы якте толын шоныт. 
“От той реки шли мы с войском восемь дней, шли полями дикими и дубравами, иногда и лесами. А сел живущими населением очень мало, потому что у них села поставлены за крепкими крепостными оградами и не сразу заметны даже людям, ходящим близко. Тут мы проезжая той стороной, накупили хлеба и скота” (А.Курбский. Сказания. Издание Н.Устрякова. Петербург. 1868 г. стр. 14-15. “Живой
камень”. “Русские писатели о Марийском крае” стр. 16).
Предани семӹнь руш войскавлӓ ти кырык якте шоныт дӓ кӓнӓлтӓш шагалыныт. Тӹ лишнӹ ӹлӹшвлӓ рушын салтаквлӓлӓн (воинвлӓлӓн) киндӹм, мӱм, ӱм, пайым дӓ весӹвлӓмӓт пуэнӹт, выжаленӹт. Тӹ годшен ти кырыкыш кырык марынвлӓ Юан нер (кырык) манаш тӹнгӓлӹнӹт, а рушлажы - Иоанова гора.1956-шы ин Мары археологический экспедицим (МАЭ) ӹштӹмӹ паштек, кырык мары районыштышы первишӹ эдемвлӓн ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹ раскопкывлӓм ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт. 1958 ин МАЭ Юанский кырыкышты первишӹ вӓрӹм капаен, тӹшлен. 1960-шы ин Г.А. Архипов вуйлатымы доно Юанский кырыкышты 284 кв. метр рокым капайымы. Тӹштӹ тагынамшы ананьинский вӹц шун коршок лаштыквлӓм момы.
Г.А.Архипов: "Пиш перви ти вӓрӹштӹ эдемвлӓн ӹлӹмӹ вӓр (стоянка) ылын. Нӹнӹ ӹлӹмӹ вӓрӹштӹм самой кӱкшӹ вӓреш айыренӹт. Кыш анжалат, цилӓ вӓре йолт кайын колта. Кырык ваштареш, палны, Олалы кырык
(Аламнер) каеш. Эдемвлӓ толмым пацынок ужаш лиэш. лӹцӹн вес племенӓвлӓ нигыцеӓт йывырт толын кердделыт. Кӹзӹтӓт улӹц кӱшкӹ кемӹ корны пӓлдӹрнӓ."
Юаньсир

Юаньсир () — Шижӓнгӹрӹн шалахай сирӹштӹжӹ Паратмар лишнӹ киӓлта. Виловат якте 3, Цикмӓ якте 18 уштыш. Сола Кушӹл вуй дон ӱл каремеш шелӓлтеш. Перви ти сола техень лӹмвлӓ доно ӹлен: Юаньсир, Кыдиксир, Кубаксир, Кудыксир, Юӓньсир. Архиввлӓштӹ Аказан мулӓндӹш пырышы ти сола гишӓн 1795-шӹ ин пӓлдӹртӹмӹ. 2001-шӹ ин солашты 144 эдем ӹлен.
Ядарова, Валентина Егоровна

Валентина Егоровна Ядарова — 1951 ин 9 февральын Микрӓк солаэш шачын.
1971 ин Йошкар-Олаштышы Палантай лымеш музыкальный училищым тымень пытарен да 35 и Виловат искусство школышты тетявлам карш доно шакташ тымда. Ышкежы каршым шакташ изинекок тыменяш тынгалын, Микрак музыкальный школышты Ягельдина Тамара Андреевна доны палымашым налын.
Валентина Егоровна ышан-шотан, тергышы да тетявлам яратышы тымдышы. 35 и лошты тыды шукы ыдырым карш шакташ тымден шоктен. Ик гана веле агыл ныны республикыштына эртаралтшы конкурсвлашты участвуеныт. 1989 ин — 3 варым, 1994 ин — 3 варым, 1996 ин — 2 варым, 2002 ин — 3 варым налыныт, а 2005 ин нынылан Дипломым пуэныт.
Валентина Егоровна музыкым ярата, тыды Виловат солан мырышы да куштышы халык ансамбльын участникшы ылеш. Тыды шотеш пиштымы, самырык тымдышывлалан палшен шалгышы эдем ылеш.
4. Иктешлымаш.
Халыкна мастар каршызывла доно паян ылеш. Нынын мастарлыкышты ылалшы гыц самырыклан курым вашток ванжен миа да царныде шолын лакшы выдла тьырге йога.
Лачокат, карш — мары халыкын сек когон яратымы семым шактымы хадыржы ылеш…. Каршын сылны семжым йонгалтарыде, ик концертат Кырык сирыштына ак эрты. И йыдеок эртаралтшы Пеледыш айоштат, мыры конкурсвлаштат каршын сылны семвлажым колаш лиэш.
Карш доно шактымы марла семвла вес сандалыквлаштат икана агыл йонгалтыныт. «Мари памаш» ансамбльын каршызывлажы Голландишты, Чехословакишты, Венгришты, Югославишты, Австришты каршым шактен халыкым сусуэмденыт.
Тек анзыкылажымат каршын тянгыра юкшы сирыпын улы кымдем мыч рышкалтеш, у мастарвла тек кушкыт да шачмы варнам лымлештарат!
&lt;poem&gt;
 Ынян доно шумемжы темын:
 Ма яжо, сылны — ак мондалт!
 Шакталты, каршна, ныжга семым
 Да угыц йырым-ваш йонгалт!
 (А.Макееев)
&lt;/poem&gt;
Мыры «Карш».
Шамакшы Г.Микайын, семжы Палантайын.
Якшар Йыл вел солавлӓ

Якшар Йыл вел солавӓ. 
Якшар Йыл (Кулаковы) сола согоньыш пырышы солавӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Ямангаш

Ямангаш () — сола Кырык мары районышты Мары Эл Республикышты.
Истори.
Ямангаш школым 1889-шӹ ин пачмы.
Январь

Янва́рь — Григориан календарьын пӹтӓриш тӹлзӹжӹ. Кугезӹ Римышты ти тӹлзӹ луатикшӹ ылын. Юлий Цезарьын реформыжы якте, кынам и март гӹ тӹнгӓлӓлтӹн. Ти тӹлзӹ Янус йымын лӹмжӹм намалеш, кыдым Кугезӹ Римын Нум Помпили пуэн. Январьын пӹтӓриш пелӹжӹ Кесӹ, весӹжӹ Вӹд намалшын пӓлӹкӹштӹ лӹвалнӹ ылеш. Европыштыш шукы йӹлмӹштӹжок янаврьын лӹмжӹ латин йӹлмӹ негӹзеш ылеш, но кыдӹтидӹ йӹлмӹштӹжӹ ӹшке семӹнь тидӹм дӹмдӓт:
Янссон, Туве

Туве Янссон (Tove Jansson, 1914-2001) артньыквлӓн семняштӹ шачын. Ӓтяжӹ, Виктор Янссон, Суомиштӹш швед, профессижӹ доно скульптор ылын. Ӓвӓжӹ артньык дӓ иллюстратор Сигне Хаммарстен-Янссон. Тувен кок шоляжы ылын - Пер Улоф дон Ларс. Тетя годшаш богема артньыквлӓн семняштӹ кыце Хельсинкиштӹ ӹлен, тидӹ гишӓн сирӹзӹ Bildhuggarens dotter (Скульпторын ӹдӹржӹ,1968) пӓшӓштӹжӹ сирен. янссонвлӓн семняштӹ кӓнгӹжӹм и йӹдеок архипелагышты эртӓрен. Туве тангыжым пиш яратен дӓ тидӹ Мумилапыштат мондымы агыл.
Туве изижӹ годшенок артньык линежӹ ылын. Школым тӹдӹ луатвӹциӓшӹн пӹтӓрен дӓ рисуяш Стокгольмышты, Хельсинкиштӹ дӓ Парижӹштӹ тыменьӹн. Европа мыч шукы сӓрнен. 1930-40-шӹ ивлӓн кымдан пӓлӹмӹ “Гарм” газетӹштӹ пӓшӓлен дӓ тӹ жепӓш Финляндин политика доно кӹлдӓлтшӹ карикатурывлӓм вазен.
Мумитрольвлӓ гишӓн шайыштшы книгӓвлӓ тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹвлӓ ылыт. Кырык марла лаштыкын-лаштыкын, 1990-шы ивлӓнок сӓрӹмӹ ылыт, но книгӓ семӹнь лач кӹзӹт веле лӓктӹт. Кӹзӹт якте ти книгӓвлӓм 40 нӓрӹ йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ. Мумитроль книгӓ серин пӹтӓриш пӓшӓжӹ “Изи трольвлӓ дон полой вӹд” (Småtrollen och den stora översvämningen, 1945) маналтеш. Ик иштӹ 1946-шы ин вес книгӓ “Комета толеш“ (Kometjakten) лӓктеш, кыдым автор 1968 ин угӹц сирӓ. Кырык марла сӓрӹмӹ пӓшӓ книгӓн кокшы версижӹ. Тидӹ паштек техень лӹмӓн книгӓвлӓ лӓктӹнӹт: “Йозы шляпӓ” (Trollkarlens hatt, 1948), “Мумиӓтян пуры пӓшӓжӹ” (Muminpappas bravader, 1950), “Кыце тидӹ лиӓлтӹн?” (Hur gick det sen?, 1952), “Лӱдӹшлӓ Кӓнгӹж ӹрды” (Farlig midsommar, 1954), “Мумитрольвлӓн тел” (Trollvinter, 1957), “Кӱ вӓл Кним ӹжӓлӓя#леш?” (Vem ska trösta knyttet?, 1960), “Ужаш лидӹмӹ тетя” (Det osynliga barnet, 1962), “Мумилап ноябрьын” (Sent i november, 1970) дӓ “Лӱдӹшлӓ рейс“ (Den farliga resan, 1977).
Янссонын персонажвлӓжӹ махань-шон лиӓлтмӓшвлӓшкӹ вӓрештӹт, лӱдӹшвлӓм эртӓт, иквӓреш лин, нӹнӹм сӹнгӓт дӓ соок соты корнышкы лӓктӹт. Сирӹзӹн геройвлӓжӹ цилӓнок мӓ логӹцӹннӓ, эдемвлӓ логӹцӹн ылыт: иктӹвлӓжӹ соок пурывлӓ, весӹвлӓ шаныкален каштшывлӓ, юморанвлӓ, кымшывлӓ туркавлӓ, нерӓнвлӓ, нӹлӹмшӹвлӓ эгоиствлӓ, вӹзӹмшӹвлӓ наивныйвлӓ, кудымшывлӓ шыквлӓ дӓ ӹшкӹлӓнӹштӹ келгӹ лаксакым капайышывлӓ... Дӓ седӹ, кыце пуры ямаквлӓштӹ лишӓшлык- пуры соок худам сӹнгӓ.
Шанем, кырык марла лыдшы “Комета толеш“ книгӓм мелӹнок лыдаш тӹнгӓлеш дӓ тӹдӹн персонажвлӓжӹ сага корнышкы лӓктеш, а тӹштӹ ма вӓл уке? Тангыж дон тӓрлидӹ гӹц тӹнгӓлӹн, махань-шон лиӓлтмӓшвлӓӓт вычат.
Янтемир, Михаил Николаевич

Янтемир Михаил Николаевич (1887 — 1938) — Мары халыкын историжӹ дӓ Лужавуй Акпарс гишӓн сирен.
Ярославль

Ярославль — Руш Элын сек тошты халавлӓжӹ лошкы пыра. Негӹцӹм XI-шӹ курымын пи-штӹмӹ, XVII-шы курымын яжон пелед шӹцшӹ хала ылын. 2010-шы ин 10-12 сентябрьын хала 1000 иӓш юбилейжӹм пӓлдӹртен. Тенгежӹ тӹдӹм майын остатка кукшыгечӹнжӹ пӓлдӹртӓт. Ярославльын историӓн Тошты халажы Которосль йогын Йылышкы йоген пырымы тӹнгӹштӹ вӓрлӓнӓ. ЮНЕСКО доно ӹшӹклӹмӹ объект ылеш. Ярославль тенгеок туризм хала, тӹдӹ «Рушынвлӓн Шӧртньӹ йӹргецӹн» маршрутышкыжы пыра. Халашты 2010-шы ин 606 900 эдем ӹлен.
Яштуга

Яштуга — Шур велнӹш сола Кырык сирӹштӹ. Шур солавлӓн центрышты — Макарсир якте 11 уштыш нӓрӹ. Яштугашты йӹлмӹзӹ Саваткова А. А. шачын. Ӓвӓсир якте 8 уштыш лиэш. Эче 1950-шы ивлӓнӓт яштугавлӓ Шур школышкы тыменяш каштыныт. Саватковаат Шур школышты тыменьӹн.
Ажедмӓш:
http://vkontakte.ru/photo-2564602_213554716
Ӓлдисола

Ӓлдисола () — тенгеок ти солам Ӓпрӓш лӹм доно пӓлӓт. Кожваж ӓнгӹр тӹрӹштӹ киӓлтӓ. Виловат якте 6 уштыш. 2001-шы ин Ӓлдисолашты 61 эдем ӹлен. Ти солашты поэт Калинов Леонид Григорьевич шачын.
Ӓнгӹрвал

Ӓнгӹрвал () — Важынӓнгӹр ӓнгӹр сирӹштӹ киӓлтӓ. Солам эче Артюшкан сола лӹм доно пӓлӓт. 2001-шӹ ин солашты 77 эдем ӹлен.
Ӓнис

Ӓнис () — Мары Элышты яжон пӓлӹмӹ кавштавичӹштӹш шуды йиш кушкыш. Ти икиӓш шуды лӓктӹнжок Ази гӹц ылеш, мӱлӓндӹ вӹлнӹ шукы вӓрӹшток пӓлӹмӹ, кыды вӓреже самеш веле шотлалтеш, шамаклан Мӱлӓндӹлоштыш тангыж сӓндӓлыквлӓштӹ. Тӹштӹ утла шокшат, ӓнис Мары Элыштыш гань тотлы ароматан агыл. Ӓнисӹм качкышышты кырык марынвлӓ гӹц пасна Руш Элышты вес вӓрвлӓштӓт пӓлат, тенгеок тӹдӹм Скандинави, Балти сӓндӓлыквлӓштӹ дӓ Польшышты качкышым йӓмдӹлӹмӹ годым кычылтыт. Индиштӓт ӓнисӹм кычылтыт. Ӓнисӹн ыжар ӹлӹштӓшвлӓжӹм салатвлӓш, лемвлӓш пиштӓт дӓ кӧргӹштӹжӹ эфирӓн ӱвлӓ улат, тотлы дӓ йонгата тотым пуа. Ти шудым тенгеок медицинӹшты ладнангдарышы препаратвлӓштӹ кычылтыт.
Ӓргӓсола

Ӓргӓсола () — Изи Шӹндӹр ӓнгӹр тӹрӹштӹш сола. 2001-шӹ ин солашты 67 эдем ӹлен.
Ӓршиксола

Ӓршиксола — сола Кырык сирӹштӹ. Виловат-Кожваж шоссе корнын вургымла монгырыштыжы. Кӹзӹт Кожваж сола доно ушнен. 2001-шӹ ин Ӓршиксолашты 53 эдем ӹлен.
Лӓшкӓ

Лӓшкӓ — кырык марынвлӓн яратымы качкышышты.
Лӓшкӓм руаш гӹц ӹштӓт, изи вӹцкӹж лаштыквлӓэш пӹчкеден, шолшы вӹдӹштӹ шолтат. Ӱштӹ вӹдӹштӹ шолташ гӹнь, лӓшкӓлӓн йӓмдӹлӹмӹ руаш ик арашкы погыналт шӹнзеш. 
Марынвлӓ лӓшкӓм пай лемӹшкӓт, кынамжы кол лемӹшкӓт пиштӓт. Тенгеок шӹшерӓн лӓшкӓ улы. Пай лем семӹнь шолтымы лӓшкӓм сӱӓн годым качкыт. Тенге "лӓшкӓ качкаш" шая лӓктын. Кӱн яжо лӓшкӓ рецепт улы? Кӹзӹтшӹ жепӹн лӓшкӓм фабрикывлӓшты ӹштӓт, вӹцкӹж форманжы вермишель, кӹжгӹрӓкшӹ - макарон маналтеш.
Сӱӓн

Сӱӓн — токо веле регистрируялтшы, церкӹштӹ венчӓйӓлтшӹ мыжырын айошты. Тӹрлӹ культурывлӓштӹ, сӱӓнӹм тӹрлӹ (шукы) семынь эртӓрӓт. Тӹ годымок цилӓ культурышток икань элементвлӓ улы: армары дон арвӓтӹ сек цевер выргемӹм чиӓт, хынавлӓлӓн тотлы качкышым йӓмдӹлӓт. Мары суӓнӹштӹ первирӓкшӹ арвӓтӹ цевер мары тыгыр доно армары сагажы шагалын дӓ шӓргӓшӹм чиэн, вара ти овуца ямаш тӹнгӓлын, но пӹтӓртӹш жепӹн мары сӱӓнӹштӹ угӹц мары тыгыран арвӓтӹвлӓм ужат.
Гарри Поттер

Га́рри Дже́ймс По́ттер (Harry James Potter) — англи ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ Дж. К. Роулингӹн Гарри Поттер гишӓн шайыштшы романвлӓн сериштӹн тӹнг персонажшы. Гарри Поттерӹм йозывлӓм ӹштен мыштышы семӹнь пӓлӹ ылеш, кыды Волан-де-Морт Шим магым сӹнген кердӹн.
Абукаев-Эмгак Вячеслав

Вячеслав Абукаев-Эмгак (Абукаев Вячеслав Александрович) 5 январь 1959 и Мишкан кымдемӹн Токтар солашты шачын. 6 иӓш школышкы тыменяш кен. 5 класс гӹц "Ямде лий" газетӹш юнкор семӹнь сирӓш тӹнгӓлӹн. Кӓндӓкш классым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Чорай кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн.
1975 ин МарКУ-н истори да филологий факультетӹш тыменяш пырен. 
1980 и годшен "Ямде лий" газетӹн, "Ончыко" дӓ "Пионер йӱк" журналвлӓ редакциштӹштӹ пӓшӓлен.
Пӹтӓртӹш ивлӓн М. Шкетан лӹмӓн Марий кугижӓнӹш драма театрышты сӹлнӹшая пӧлкӓм вуйлатен.
Вячеслав Абукаев-Эмгак 10 утла книгӓм пецӓтлен лыктын, шукы пьесыжы негӹцеш театрвлӓштӹ спектакльвлӓм шӹнденыт, 100 утла мырылан шамакым сирен, руш йӹлмӹ гӹц шукы сӓрен.
1990 ин Олык Ипай лӹмӓн кугижӓнӹш премин лауреатшы лин.
2006 и годшен Марий Элын Калык сирызыжы.
2007 ин С. Г. Чавайн лӹмӓн кугижӓнӹш премин лауреатшы.
29 майын 2008 ин колен. Тыдым шачмы кымдемӹштӹжӹ таенӹт.
Бик, Анатолий

Бик, Анатолий - мары сирӹзӹ.
П. Веселов-Сталь

П. Веселов-Сталь — лачокла лӹмжӹ Веселов Пётр Яковлевич 13 январь, 1905 и, Пӹзӹкныр вел Сарансола — 1941-шӹ ин шӹжӹм Мӧскӓ хала лӹвӓлнӹ халык ополчеништӹ ямын. 1926-шы ин Шур Педтехникумым тымень лӓктӹн. 1930-шы ин Мӧскӓ халашты пӓшӓлен, кырык марла лыкмы книгӓвлӓн редакторышты ылын. Литература пӓшӓжӹм 1927-шӹ ин тӹнгӓлӹн. Социализм шӱлӹшӓн пӓшӓвлӓм сирен. Лӹмӹнок прозышты виӓн ылын.
Видеман, Фердинанд Иоганн

Фердинанд Иоганн Видеман (30.03 (11.04).1805, Хаапсалу — 29.12.1887 (10.1.1888), Петербург) — лингвист, финн-угр йӹлмӹзӹ.
Мары йӹлмӹ Грамматикым сирен (1847) дӓ Лондонышты (1867 ?) Евангелим кырык марла латиница шрифт доно пецӓтлен лыктын.
Тӧр Исус Церкӹ

«Тӧр Исус Церкӹ» — ӹшкевуя церкы. Тӹдӹлӓн Пекинӹштӹ (Китай) 1917 ин негӹзӹм пиштӹмӹ. Тагчы тӹдӹн 1,5 амион нӓрӹ эдем куд континентӹн нӹллӹ вӹц сӓндӓлӹкӹштӹжӹ ӹлӓ. Ти церкӹ Христианствын Протестант укшышкыжын ик лаштыкшы. 1995 ин ти церкӹ ӹшке пӧлкӓжӹм Российышты пачын. Виржӹ — Исусын Кокшы гӓнӓ Толмыжы гӹц анзыц улы халыквлӓ лошты Пуры уверӹм шӓрӓш".
Ти церкын лу тынг ышанымаш шартшаяжы: