tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Минна Кант

Минна Кант — финн сирӹзӹ. (19-шӹ март 1844-шӹ - 12-шы май 1897-шӹ и, "Minna Canth, Ulrika Wilhelmina Johnson") — Феминизм философиӓн пӓшӓвлӓм сирен. Кырык марла Анна-Лийза лӹмӓн книгӓжӹ 2006-шы ин лактӹн.
Михайлов, Кирилл Андреевич

Кирилл Михайлов — ирвел (Башкир) мары ечӹзӹ, кыды Ванкуверыштӹш тел Паралимпиадышты (2010) 3 шӧртньӹ медальым сӹнген нӓлӹн. Руш Эл Федерацин Премьер-министржӹ Путин Владимир тӹдӹлӓн кымылангдымы сирмӓшӹм колтен.
Мицкевич, Адам Бернард

А́дам Берна́рд Мицке́вич (полакла: "Adam Bernard Mickiewicz"; 24 декабрь 1798, Заосье Новогрудок лишнӹ, Литва губерни, кӹзӹт Ош Руш Эл — 26 ноябрь 1855, Константинополь) — полак дӓ ош руш поэт-романтик, халыкым ирӹкӹш лыкташ цацышы йенг. Полак дӓ ош руш сӹлнӹшаявлӓм виӓнгдӹмӓштӹ кого рольым мадын.
Моляров, Иван Яковлевич

Иван Яковлевич Маляров (1843 и, Сухин сола – XX-шы курымын тӹнгӓлтӹш, варжӹ пӓлӹ агыл). 
=Биографижӹ=
Ӹшкедурешӹжӹ лыдаш-сирӓш тыменьӹн. 1860-шы ивлӓн Пӹзӹкнырышты школым пачмыкы тетявлӓм тымдаш тӹнгӓлӹн, рушла гӹц кырык марла сӓрен, туан халыкын овуцавлӓжӹ докы келгӹ интересӹм лыктын. Махань-шон артикльвлӓм сирен дӓ Азан епархин журналыштыжы пецӓтлен. Кырык марынвлӓ доны экспедици доно каштшы А. Хейкель дон А. Рейнхольм финн шӹмлӹзӹвлӓлӓн материалвлӓм погаш палшен. И. Н. Смирнов тӹдӹ гишӓн тенге сирен коден: «марынвлӓ логӹц тӹдӹ пӹтӓришӹ эдем, кыды ӹшке халыкын историжӹ доно интересуялтеш». Ма яжожы, Маляров шукыжымок рушла веле сирен гӹнят, тенгеок марлаат сирен дӓ шайыштмаш тексвлӓжӹмпецӓтлен лыкташ йам-дӹ ылыныт. Марла сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ пецӓтлӹмӹ лит ылын ылгецӹ, тӹдӹм пӹтӓриш мары сирӹзеш шотленӓ ыльы дӓ кырык мары литературын шачмыжымат XIX-шӹ курымыш ваштенӓ ыльы.
Моргауш район

Моргауш район (, ) — Суасламарыштыш район, Кырык мары кымдемӹн кечӹвалвел пашкудыжы. Административ центржы: когосола Муркаш.
Географижӹ.
Кырык мары кымдем гӹц пасна Моргауш район Суасламарыштыш техень районвлӓ доно йӹгӹре ылеш: Шавашар район, Аликово дӓ Йӓдӹрнӓ. Районын кымдецшӹ: .
Историжӹ.
Районым 10 февральын 1944-шӹ ин формируйымы.
Ӹлӹзӹвлӓ.
1 январеш 1999 иэш 37,5 тӹж. эдем дӓ 2005 иэш — 36,8 тӹж. эдем шотлалтын. Район сола район ылеш. Районышты цилӓжӹ 177 сола дӓ ӹлем. Кырык мары солавлӓ доно тӓнгӓштӓрен, нӹнӹ когорак ылыт, икпоратка шотшы 200 эдем гӹц шукырак. 98%-жы- суасламарынвлӓ ылыт.
Неоэскобари

Неоэскобари ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Неогарднери

Неогарднери ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Неогарднери улы.
Неогина

Неогина ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Неотинеа

Неотинеа ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Европышты дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Неотинеа улы.
Нефрангис

Нефрангис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Нидема

Нидема ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Нохавиллиамси

Нохавиллиамси ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Нотодоритис

Нотодоритис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Нотостеле

Нотостеле ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Нотостеле улы.
Октарена

Октарена ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Одонтохилус

Одонтохилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ Одонтохилус улы.
Офидион

Офидион ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ Офидион улы.
Орхипедум

Орхипедум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ореорхис

Ореорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 16 йиш тӹрлӹ Ореорхис улы.
Орестиас

Орестиас ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Орестиас улы.
Оливери

Оливери ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ӧцеокладес

Ӧцеокладес тенгеок Эцеокладес ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 39 йиш тӹрлӹ Ӧцеокладес улы.
Оеони

Оеони ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты дӓ Маскарен ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ Оеони улы.
Оеониелла

Оеониелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Оеониелла улы.
Ӧрстеделла

Ӧрстеделла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ӧстлундорхис

Ӧстлундорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Олгасис

Олгасис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Олигохэтохилус

Олигохэтохилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Олигофитон

Олигофитон ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Омоеа

Омоеа ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Орнитофора

Орнитофора ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ортоцерас

Ортоцерас ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Осмоглоссум

Осмоглоссум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Оссикулум

Оссикулум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Камерунышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Оссикулум улы.
Отохилус

Отохилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Отоглоссум

Отоглоссум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Отостилис

Отостилис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Отостилис улы.
Пабсти

Пабсти ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Пабсти улы.
Пахитес

Пахитес ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Пахитес улы.
Пахиплектрон

Пахиплектрон ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пахистеле

Пахистеле ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Палморхис

Палморхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Палумбина

Палумбина ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пантлинги

Пантлинги ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Папиллилабиум

Папиллилабиум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Папперитси

Папперитси ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Папуаеа

Папуаеа ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Парадизантус

Парадизантус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Парадизантус улы.
Паралофи

Паралофи ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Параптероцерас

Параптероцерас ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пектеилис

Пектеилис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пелатантери

Пелатантери ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пелекси

Пелекси ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пеннилабиум

Пеннилабиум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Перистерантус

Перистерантус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Перистилус

Перистилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пескатори

Пескатори ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Феладени

Феладени ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Форингопсис

Форингопсис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Латин йӹлмӹ

Латин йӹлмӹ (латинлӓ "lingua latina" тенгеок "lingua romana") — Тӹнгжӹм Ватиканышты попат.
Фрагморхис

Фрагморхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Фиматидиум

Фиматидиум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Физоцерас

Физоцерас ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Физогине

Физогине ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мексикаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Физогине улы.
Пилофиллум

Пилофиллум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Пилофиллум улы.
Ази

Ази — Евразин ирвелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Мӱлӓндӹн сек кого континентжӹ. Кымдецшӹ 43 820 000 км².
Пинели

Пинели ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Платантероидес

Платантероидес ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Платикорине

Платикорине ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Платиглоттис

Платиглоттис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Платилепис

Платилепис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Платириза

Платириза ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Платителис

Платителис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Плекториза

Плекториза ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Плектрелминтус

Плектрелминтус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Плектрофора

Плектрофора ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Поаефиллум

Поаефиллум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Полиотидиум

Полиотидиум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Полирадицион

Полирадицион ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Поматокалпа

Поматокалпа ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Понера

Понера ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ Понера улы.
Поролабиум

Поролабиум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Порпакс

Порпакс ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ Порпакс улы.
Порфиродесме

Порфиродесме ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Порфироглоттис

Порфироглоттис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Малайзиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Порфироглоттис улы.
Порфиростахис

Порфиростахис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Порфиростахис улы.
Поррорахис

Поррорахис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Потоси

Потоси ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Прескотти

Прескотти ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 27 йиш тӹрлӹ Прескотти улы.
Пристиглоттис

Пристиглоттис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Проктори

Проктори ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Променаеа

Променаеа ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ Променаеа улы.
Протоцерас

Протоцерас ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Псевдакоридиум

Псевдакоридиум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Псевдоцентрум

Псевдоцентрум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Псевдоцентрум улы.
Псевдокранихис

Псевдокранихис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Псевдоэуристилес

Псевдоэуристилес ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Псевдогудйера

Псевдогудйера ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты дӓ Кубаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 ӓль 3 йиш тӹрлӹ Псевдогудйера улы.
Псевдорхис

Псевдорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Псилохилус

Псилохилус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Психопсиелла

Психопсиелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Псигморхис

Псигморхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Птерихис

Птерихис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ Птерихис улы.
Птероцерас

Птероцерас ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 25 йиш тӹрлӹ Птероцерас улы.
Птероглоссаспис

Птероглоссаспис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Птеростемма

Птеростемма ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Птеригодиум

Птеригодиум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пигмэорхис

Пигмэорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш.
Пирорхис

Пирорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рангэрис

Рангэрис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ранухиелла

Ранухиелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Ранухиелла улы.
Райкаденко

Райкаденко ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Райхенбахантус

Райхенбахантус ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ренантерелла

Ренантерелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рестрепиопсис

Рестрепиопсис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рэстери

Рэстери ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ридлейелла

Ридлейелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рамфоринхус

Рамфоринхус ( тенгеок "Aspidogyne mendoncae") — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш.
Римакола

Римакола ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ринериза

Ринериза ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рипидорхис

Рипидорхис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рипидоглоссум

Рипидоглоссум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ринхогина

Ринхогина ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рислейа

Рислейа ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Родригезиелла

Родригезиелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Родригезиопсис

Родригезиопсис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Роезлиелла

Роезлиелла ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рӧперохарис

Рӧперохарис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Россиоглоссум

Россиоглоссум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Америка

Америка — Атланти дон Шӹпӓн океанвлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ континент.
Ньюхален

 
Ньюхален (англла Newhalen ; юпиклӓ Nuuriileng) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 21.6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 133 эдем ӹлен.
Лоуэр Калскаг

 
Лоуэр Калскаг (англла Lower Kalskag ; юпиклӓ Qalqaq ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 4.5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 268 эдем ӹлен.
Эскимос йӹлмӹвлӓ

Эскимос йӹлмӹвлӓ — Сибирьӹштӹ дӓ Йыдпел Америкышты эскимос-алеут йӹлмӹвлӓ.
Алеут йӹлмӹ

Алеут йӹлмӹ тенгеок Унанган йӹлмӹ - (але. Unangam Tunuu ; ISO 639-3: ale) — 150 алеутвлӓн попышы эскимос-алеут йӹлмӹ. Алеут ошмаотывлӓштӹ, йыд-ирвел Россиштӹ (Алеут район, Камчатка край) дӓ кечӹвӓл-вадывел Аляскышты (АУШ) попышы йӹлмӹ
Алеутла сирӹмӹ йӧн.
Латин алеутла сирӹмӹ йӧн.
Цӱцӱшуды

Цӱцӱшуды ( алык марла "чӱчышудо", рушла "чистотел большой") — кушкыл гынат, лекарсы шуды семын кучылталтеш.
Тигӹтшуды

Тигӹтшуды тенгеок тигӹтвуй (; алыкмарла "тегытшудо, тегытвуй") — Solanaceae йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шукиӓш шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 60 см лин кердеш.
Сӹнзӓлык

Сӹнзӓлык - сӹнзӓ анзылӓн чимӹ, линзы дӓ тӹдӹм кычышы кӹшӓр доно иктӹш погымы оптик хӓдӹр.
Пын

Пын - кеквлӓ вӹлнӹ кушшы (материал), кыды кеквлӓм норӹмӹ дон ӱштӹ гыц перегӓ. Кеквлӓн пынышты шукы цӹреӓн лин кердеш, шӹренжок тидӹ тышман гӹц перегӹмӹ функцим намалеш. Тӹ годымок, яргата цӹреӓн пынвлӓ мыжырым кӹчӓлмӓштӹ ӹшке рольыштым мадыт. Пын гӹц куштылгырак дӓ пышкыдырак мамык ылеш. Перви кеквлӓн когорак дӓ пингӹдӹрӓк пынвлӓштӹм сирӹмӹ инструмент семӹнь кычылтыныт.
Вильянди

Ви́льянди (), 1919 и якте — Феллин () — хала Эстоништӹ Вильянди йӓр тӹрӹштӹ. Таллинн гӹц 161, Тарту гӹц 81, от Пӓрну 97 гӹц уштыш. Халашты 21 000 нӓрӹ ӹлӹзӹ. Вильянди культура колледжшӹ дӓ кӓнгӹж йӹде эртарӹмӹ фольк-рок фестивальжы доно пӓлӹмӹ ылеш.
Полдыш

Полдыш - выргемӹм ыргымашты дӓ текстиль пӓшӓштӹ кычылтмы изи ӹзгӓр. Шӹренжок полдыш йӹргешкӹ ылеш. Выргем тервен пижӹктӓш манын, полдышышты изи ыражвлӓ улы. Полдышым выргем тервен ыргат. Полдышым махань-шон материал: пластмасса, пу, металл, лу дӓ молы гӹц ӹштӓт.
Копонӓнгӹр

Копонӓнгӹр - Копон ӓнгӹр тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ сола, Кӱшӹл лык дон Ул лык гӹц шалга. 01.01.2001 ин солашты 39 эдем ӹлен. Усола якте 2 уштыш.
Европа йӹлмӹвлӓн кечӹштӹ

Европа йӹлмӹвлӓн кечӹштӹ
Ти кечӹм 26-шы сентябрь 2001-шӹ и годшен эртӓрӓт. Техень кечӹм пӓлдӹртӓш манын, Европын Комиссижӹ дон Европын Согоньжы инициативым пуэнӹт. Европышты шукы йӹлмӹ доно попат дӓ цилӓ йӹлмок ӹшке семӹньжӹ ӓкӓн. Ти кечӹн туан йӹлмӹ гӹц пасна вескид йӹлмӹвлӓмӓт тыменяш керӓл ылмы гишӓн хытырымашвлӓм эртӓрӓт. Техень акци лӹмӹнок школвлӓштӹ кого ӓкӓн. Европын шукы сӓндӓлӹкӹштӹжок кугижӓнӹш йӹлмӹ гӹц пасна таманяр миноритет (чӹдӹ шотан попышывлӓн) йӹлмӹ улы. Тӹштӹжӹ гӹнь техень йӹлмӹвлӓм переген кодаш манын, шукы шытырым ужыт, оксам пиштӓт, школвлӓ улы, книгӓвлӓ дон газетвлӓ лӓктӹт, сирӹзӹвлӓлӓн кычыкым пуат, грантвлӓм айырат дӓ молат. Европышты кугижӓнӹшдӹмӹ халыквлӓ гишӓн адрес доно пӓлен нӓлӹдӓ. Кырык мары йӹлмӹ кыце финн-угр йӹлмӹ тӹшкӓшӹ пырышы, тенгеок Европышты попымы йӹлмӹ ылеш дӓ туан йӹлмӹнӓм переген кодаш манын, мӓлӓннӓ пӹтӓриок тӹдӹм шотеш пиштӓш тыменьмӹлӓ. Тенге тӹдӹм яраташ, шотеш пиштӓш тӹнгӓлӹна дӓ мӓлӓннӓ керӓл ылмыжым ынгыленӓ. Седӹ, Руш Элышты ӹлен, кырык марла попышывлӓлӓн руш йӹлмӹмӓт пӓлӹмӓн, тӹ годымок, ти йӹлмӹм пӓлӹмӓш туан йӹлмӹнӓн ӹлӹмашӹжӹм пӱктӹшӓшлык, лаксыртышашлык дӓ «малын вӓл мары йӹлметшӹ келеш» анжалтыш докы эдемвлӓм кандышашлык агыл.
Алыктӹр

Алыктӹр - Усола гӹц 2 уштыш ордӹштӹ ылшы сола. Сола Изи сир дон Кого сир гӹц шалга. 2001-шӹ ин солашты 139 эдем ӹлен. Ти солашты поэт Иван Горный шачын.
Ялаш

Ялаш - ял дон ӓрдӹм мӱдӹшӹ вӹлвӓл выргем. Ялаш кок шокшан ылеш. Ялашын ӱл мычашыжы шӹренжок ял шӓклӓкӓ якте ылеш. Ялаш ӹнжӹ валы манын, тӹдӹм кӓсньӹк ӓль прежӓ доно кӹдӓл тервен цаткыдемдӓт. Ялашым пӹтӓрижӹ лач пӱэргӹвлӓ веле чиэнӹт, XX-шы курымын тӹдӹм ӹдӹрӓмӓшвлӓӓт чиӓш тӹнгӓлӹнӹт. Кырык мары йӹлмӹштӹ ялашын этимологижӹ "ял" шамак доно кӹлдӓлтӹн.
Историй.
Утла тиде предметын тошто амалже оазис деч тораштак огыл верланыше Инкай (йӱдвел-касвелыш Китайын). Кок шӱгарыште меж йолашым ийгот дене мумо 3000 ий наре (радиоуглородын XII ден X курым-курым коклаште датировко. Йолаш лекме имне кӱшыл кудылан имне кучылташ тӱҥалме дене кылдалтын (чарагидын кудалаш оҥай огыл).
Кугезе грек ден римлян — влак, правил семын тошто грек-шамыч гиматийым нумалыныт, а римлян-влак-тулеч). Йолашан нуно варвар-шамычын ойыртем палышт семын ужын улыт, перс-шамыч шальварым нумалыныт.
Петыр «Схольный историйыште» (1173) 1173) шуко курымысо европо университетлаште тунемше тарзе, йолаш вавилон кугыжан озаже Семирамид дене изобретенийым воза; ТИДЕ шонымаш " ОЙСАВЫРТЫШ ХII—XII курым-КУРЫМАШЛЫК Западный Европысо XII курым-Курымашлык, Салимбененное, Пармейский, Шоган да тулеч моло) ешаралтеш.
Пӹнжӹдӹр

Пӹнжӹдӹр. Ти лӹм доно кок сола улы, иктӹжӹ Йӱксӓр велнӹ, весӹжӹ Кӹмья велнӹ. Кок солаге Кӹлемар кымдемӹштӹ варланат.
Кӹмья

Кӹмья вел солавлӓн покшалышты. Кӹлемар кымдемӹштӹш сола.
Кӹндӱ вӹлвӓл

Кӹндӱ вӹлвӓл - Пӹзӹкныр велнӹш Кукшылидӹ сола лишнӹш кӱкшикӓ.
Кӱкшикӓ

Кӱкшикӓ - ландшафтын кӱшкӹлӓ шыпшылтшы формыжы.
Кого Пӓмйӓл

Кого Пӓмйӓл - Кӹлемар кымдемӹштӹ сола, Кымъя сола велнӹ вӓлрлӓнӓ. Рушла Большие Памъялы.
Кого Ошкӓтӓ

Кого Ошкӓтӓ - Угарман область Тоншай кымдемӹштӹ сола. Ложкин сола велнӹ вӓлрлӓнӓ.
Кого Оты

Кого Оты - Цартак дон Кӱкшӹныр солавлӓ лоштыш первишӹ кымалмы вӓр. Ти лӹм донок эче карем улы.
Кого Пӹньӹж

Кого Пӹньӹж - Кӹлемар кымдемӹштӹ сола, Нежныр сола велнӹ вӓлрлӓнӓ. Рушла Большой Пинеж.
Кого Рӹде

Кого Рӹде - Угарман область Шӓрӓнгӓ кымдемӹштӹ сола. Кого Рӹде вел солавлӓн покшалышты.
Арде (сола)

Арде, тенгеок ти сола Ырде, Церкӹсола, Попсола лӹмвла доно палӹ. Кӹлемар кымдемӹштӹ вӓлрлӓнӓ. Кӹлемар якте 65 уштыш
Сола Йошкар-Ола - Цикмӓ автотрасса вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Ардештӹ кӹдӓлӓш школ, почта, 3 лапка, культура пӧрт, церкӹ улы. 2004-шы ин Ардештӹ 445 эдем ӹлен.
Курессааре

Ку́рессааре (), 1917 и якте А́ренсбург, 1952—1988 ивлӓн Ки́нгисепп, () — хала Эстоништӹ, Сааремаа ошмаотышты. Сааремаа уездӹн покшалжы. 2010-шы ин халашты 15 000 эдем нӓрӹ ӹлен.
Изок

Изок - Йоласал вел Усола дон Йынготы солавлӓ лоштыш карем.
Изи Цӓкнӓ

Изи Цӓкнӓ - Виловат вел Важынӓнгӹр сола дон Кого йӓр лоштыш йӓр. Кӹзӹт Йыл вӹд лӹвӓкӹ лин.
Ямак сӓрӓн

Ямак сӓрӓн - Йоласал велнӹш Цермӹшал сола лишнӹш сӓрӓн.
Ялаш важик карем

Ялаш важик карем - Виловат велнӹш Изи Сӧрмӓнӓнгӹр лишнӹш карем.
Яман алык

Яман алык - Виловат велнӹш Паратмар доныш алык.
Яма карем

Яма карем - Виловат велнӹш Ӱл Шактемваж дон Покшал Шактемваж солавлӓ лоштыш карем.
Шавынь

Шавынь - вӹдеш ярлалтшы мышмы масса (пингӹдӹ лаштык ӓль ныгыды масса). Тенгеок каваштым мышмы дӓ итӹрӓйӹмӹ косметика средства семӹнь кычылталтеш. Кырык да Кожла сирыштӓт сувенир шавыньым ӹштӓш лиэш дӓ шавынь вӹлӓн, опталмы формым йӓмдӹлен, "Шӓлӓ Кырык сир", "Шӓлӓ туан вел", "Салымсола шавынь", "Кожла сир" дӓ мол текствлӓмӓт марла сирӓш лиэш.
Эксуя

Эксуя - Йӱрнӹ кымдемӹштӹш йӓр. Йӧрӹнгтӹнг велнӹ вӓрлӓнӓ.
Пӹсмӓн ӓнгӹр

Пӹсмӓн ӓнгӹр – солавлӓ Йоласал вел Йынгы Кушыргы сола лишнӹ Кожваж ӓнгӹрӹш шалахай монгыр гӹц йоген пыра.
Пӹсмӓн ӓнгӹр (вӓр)

Пӹсмӓн ӓнгӹр (вӓр) - Йоласал вел Йынгы Кушыргы сола донышы шӹргӹ лоштышы вӓр.
Пӹсмӓн ӓнгӹр (карем)

Пӹсмӓн ӓнгӹр (карем) – Усола вел Алыктӹр дон Вӹдсӹнзӓйӓл солавлӓ лоштыш карем.
Пӹсмӓн ӓнгӹр (Сад карем)

Пӹсмӓн ӓнгӹр (Сад карем) - Усола вел Кокласола дон Мецӓкныр сола лоштыш карем.
Пӹсмӓн карем

Пӹсмӓн карем – Картук вел Эрексир сола лишнӹш карем.
Пӹсмӓн куп

Пӹсмӓн куп – Кӹлемар кымдем Йӱксӓр вел Алатайсола (Кожла сир) донышы куп.
Пӹсмӓнымбал

Пӹсмӓнымбал – Кӹлемар кымдем Йӱксӓр вел Алатай солан вес лӹмжӹ.
Астурвлӓ

 
Астурвлӓ - халык йыдпел Испаништӹ. Астурвлӓн ӹшке провинциштӹ (астурла: Principáu d'Asturies, испанла: Principado de Asturias) улы. Марла Астури маналтеш. Астурла цилажӹ 100 000 эдем нӓрӹ попа дӓ ти йӹлмӹм школышты тымдат. Халыкын гимнжӹ: "Астурина, яратымы Мӱлӓндӹнӓ". Вуйхалашты - Овиедо.
Мижгем

Мижгем - шӹренжок шарык миж гӹц йӧрӹмӹ ялчиэм. Марынвлӓ мижгемӹм курымвлӓ доно чиэнӹт. Первирӓкшӹ, 1960-шы ивлӓ якте, мижгем йӧрӹшӹ мастарвлӓ цилӓ кырык мары солашток ылыныт, манаш лиэш. Кӹзӹт нӹнӹ шӹрен веле вӓшлиӓлтӹт. Мары Элышты Йӱрнӹштӹш мижгем йӧрӹмӹ комбинат пӓлӹмӹ ылын.
Кырык мары артиствлӓ

Кырык мары артиствлӓ
Алёхина Вероника Олеговна

Алёхина Вероника Олеговна - 1980-шы ин 27-шы июньын Йоласал вел Санукеш шачын. Кырык мары драма театрын актрисыжы. Сек яргата рольжы:
Вилюкова Валентина Алексеевна

Вилюкова Валентина Алексеевна тенгок Матюкова фамили доно пӓлӹ. 16-шы июльын 1974-шы ин Виловатышты шачын. И.С. Палантай лӹмӓн культура колледжӹм пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Москвашты ГИТИС-ӹштӹ режиссереш тымень лӓктӹн. Сек яжо шӹндӹмӹ спектаклешӹжӹ Пет. Першутын "Кыткы суӓн"-жӹ шотлалтеш.
Гусянов Владимир Наумович

Гусянов Владимир Наумович - Кырык мары драма театрын актёржы. 04-шӹ майын 1972-шы ин Сарапай солаэш шачын. Вӹржӹкӓн школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Йошкар-Олашты кульпросветучилищӹм пӹтӓрен.
Гусянова Наталья Елисеевна

Гусянова Наталья Елисеевна - Кырык мары драма театрын актрисыжы. 26-шы апрельӹн 1976-шы ин Актусолаэш шачын. Кӹзӹт якте пиш шукы рольым мадын.
Ӱ

Ӱ — патыл ӓль шир патыл гӹц вазыктымы качмы продукт. Шӹренжок ӱм ышкал шӹшер гӹц ӹштӓт. Ышкал ӱ гӹц пасна, мӱлӓндӹ вӹлнӹ тенгеок кесӹ, шарык, як, буйвол шӹшер гӹцӓт ӱм вазыктат. Качкыш семӹнь ӱм марынвлӓ первишен пӓлӓт. У тотанрак лижӹ манын, тӹшкӹ шӹренжок санзалым пиштӓлӓлӹт. Тенгеок вес тотанат ӱ лин кердеш. 
2004-шӹ ин тӱнымбалны техень сандӓлӹквлӓ сек шукы ӱм ӹштенӹт. Инди – 2 500 тӹж. тонн., Пакистан – 557 тӹж. тонн, АУШ – 525 тӹж. тонн, У Зеланди – 473 тӹж. тонн, Германи – 440 тӹж. тонн, Франци – 420 тӹж. тонн, Руш Эл – 262 тӹж. тонн, Польша – 180 тӹж. тонн.
Пӧрт

Пӧрт - эдемӹн ӹлӹмӹ суртшы. Пӧртӹм шӹренжок пу, кӱ, кӹрпӹц дӓ кыды вӓрежӹ шун рок гӹц оптат. Пӧртӹштӹ окнявлӓ дӓ амаса улы. Тенгеок веранды дон балконан пӧртвлӓ лин кердӹт. солавлӓштӹ шӹренжок ик пачашан, халавлӓштӹ шукы этажан пӧртвлӓ ылыт. 
Шуко элын конституцийыштыже айдемын частный илышыжлан да тудым тӱкаш лийдыме илыме вер нерген ойлалтеш. 
Практике функций, илыме вер символике рольым шукта-тӱжвал койыш-шоктыш деч аралалт кодшо айдеме культур кумдыкын идейжым еш але тукым деч ончычсо тукым-влак дене кылым куча. Тидын шотышто илыме вер шот дене чынжым манаш гын, илыме вер чоҥыш веле огыл, кумда умылымашан илем, тидын шотыштак илем, элым, ойкуменым тӱрыснек умылыман. Илыме вер йымалне эреак илыме пачер пӧрт-влак, пашам ыштыме але тунемме годым, унагудышто кӱчык илыме годым илаш тӱшкагудо умылалтыт. Пачер пӧрт - влак деке унагудо типан пӧрт да шоҥго-влаклан интернат-пӧрт-влак пурат. Тӱжвал тӱс, пырдыж да кӧргысӧ чоҥышлык материал пеш тӱрлын (материал дене пушеҥге, брезент, кӱ, бетон, мланде, кермыч, вурс, эсогыл янда, лум але лум) лийын кертеш.
Шуко пачеран пӧрт-влак.
Шуко пачеран пӧрт-влак акрет Римыште икымше гана лектыныт.
Шуко пачеран аренда пӧртым чоҥымо практике XVII курым кыдалне шочын. Пачерым арендын акше тугай этаж деч шога, могайыштыже нуно кӱкшырак улыт, тунар шулдо.
XIX курым тӱҥалтыште капиталист кылым пеҥгыдемдымаш тареш пуымо пачер дене пайдале пӧртым чоҥаш кумылаҥден.
XIX курымысо кокымшо пелыштыже пашазе-ВЛАКЛАН шуко пачеран пӧрт-ВЛАК деч ПОСНА кыдалаш класслан да кӱшыл класслан аренде пачер дене пӧрт-влак толаш тӱҥалыныт. 1880-ше ийлан тыгай техникым шочыктымылан кӧра тиде типан илемын лифт гай куштылгылыкшо ятырлан кушкын.
Германийыште Икымше тӱнямбал сар деч вара шулдакан чоҥаш кӱлеш, но тыгодым писын кушшо пашазе-влаклан компорт илыме вер ситышын уло, шуко пачеран пӧрт-влакын архитектурыштышт у корным ончыктымашке конден, тидыже кугу школым да художественный конструктированийым пропагандироватлалтын, буаус семын палыме.
Пачер-илыме помещенийын ик але икмыняр йыгыре пӧлемысе ик видше, южо годым посна тӱжвал лекмаш дене пӧртын посна ужашыжым ыштыше.
Россий Федерацийын илыме вер тӧртыкшотшо почеш, пачер-структур дене ойыралт шогышо помещений, тыгай пӧртыштӧ тӱшкан пайдаланыме помещенийлашке вигак пураш йӧным пуышо да ик але икмыняр пӧлем гыч улшо, тыгак тыгай помещенийыште нунын илыме верышт дене кылдалтше озанлык да илыш-касыш да моло нужналыкым шуктышашлан ышталтше ешартыш кучылтмо вер. Пачер шкежак кажне гражданинын шке малпогыжлан але служымо илыме вержылан шотлалтыт. Пачер оза общеоступный коридор, тошкалтыш але моло пӧрт але оралте-влак дек пураш лиеш.
Мариуполь

Мариуполь () – Украинын хала, ӹлӹзӹ шот 487 тӹжем.
Родригиш, Амалия

Ама́лия Родри́гиш (, 1 июль 1920, Лиссабон — 6 октябрь 1999, тӹшток) — португали мырызы, « фаду кугижӓтар», «Португалин юкшы».
Losing My Religion мыры

 
Losing My Religion (марла «Религиэм ямдем») — R.E.M. лӹмӓн американ рок-группын мырыжы. Сингл семӹнь тидӹ «Out of Time» лӹм доно 1991-шӹ ин лӓктӹн. Вес верси доно, ти мырым «Тырхымашем ямдем» семӹнь ынгылаш келеш маныт. Мырын авторвлӓжӹ Билл Берри, Питер Бак, Майкл Стайп дӓ Майк Миллз ылыт.
Сан-Паулу

Сан-Паулу (португалла São Paulo ) — Бразилиия Сан-Паулу штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,523.8 км². 2011-шы ин тӹштӹ 13,651,000 (метропол: 21,300,000 ) эдем ӹлен.
Болгари

Болгари (Болгарла "България"), Болгари Республика (Болгарла "Република България") — Ирвел Европыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Румыни, вадывелнӹ Серби да Македони, кечывӓлвелнӹ Греци да Турци, ирвелнӹ Шим тангыж доно пӹсмӓным кыча.
Вуйхалажы: София (), вес кого халавлӓ: Пловдив (), Варна ()
Кымдецшӹ: , ӹлӹзӹ шот: (2015), кугижӓнӹш йӹлмӹ: болгар, валюта лӹм: лев  (BGN).
Цӹвӹ

Цӹвӹ - (, кынамжы — "Gallus gallus domesticus" эчежӹ "Gallus domesticus".
Шарпан

Шарпан — кырык мары ӹдӹрӓмӓшӹн вуеш пижӹктӹмӹ первиш изи тӹр доно тӹрлӹмӹ выргем хӓдӹр. Формыжы доно шӹргӹмсавыцым ӓшӹндӓрӹктӓ.
Эмӓн кӹдӓлӓш школ

Эмӓн кӹдӓлӓш школ 1 сентябрьын 1999 ин пачылтын. Тӹдӹм кым школым : Вӹржӹкӓн тӹнг школ, Пӧртныр кӹдалаш школ да Копон школ - ушен ӹштӹмӹ. Тетявлӓ вӹц сола поселени гӹц тӹшкӹ пӓлӹмӓшӹм нӓлӓш каштыт.Кӹзӹт Эмӓн кӹдӓлӓш школ ресурсный центр ылеш да кого авторитетан лӹмӹм намалеш. 2005 ин школ сага кок тетя сад группым пачмы. Нӹллӹ нарӹ тымдышы у палӹмашӹм пуэн шалгат. Нӹнӹ лошты кудытын сек кого категориан ылыт, кок тымдышы "Российын сек яжо тымдышыжы" лӹмӹм намалыт. Школым пачмы годшенок Гурьянов Александр Владимирович вуйлалтен шалга. Эмӓн школ 2008 ин ПНПО "Образовани" шотышты сӹнгӹшеш лӓктӹн дӓ грантым получаен.
Важоты

Важоты - Йынгы Парнингӓш донышы кымалмы вӓр. Тӹдӹ 13-15 курымвлӓ годшен пӓлемдӓлтеш. Усола гӹц кечӹвӓл векӹлӓ 200 метр ӧрдӹжӹштӹ, карем пындаштышы 16 метран кӱкшикӓштӹ вӓрлӓнӓ. Ти памятник вӓрӹм 2002 ин цаклымы, лишнӹ ӹлӹшӹ сола халык "Важоты" манын лӹмден.
2003 ивлӓн мары археологи отряд доно изи раскопкывлӓм эртӓрӹмӹ. Важоты вес кымалмы вӓрвлӓ доно айыртемӓлтеш: кымалмашым эртӓрымӹ годым тӱлӹмӹ шотеш тоны урдымы йӓным да кекӹм веле агыл, шӹргӹн йӓнӹмат кычылтыныт. Кӹзӹт Важотым пӓлемдӓш манын, мӹнӹдӹрнӓт агыл аншлагым шагалтымы, сагажы кок олмангам шӹндӹмӹ.
Шайыл Пӧртныр сола

Цилӓжӹ кым Пӧртныр улы: Церкӹсир Пӧртныр, Вессир Пӧртныр да Шайыл Пӧртныр. Пӧртныр сола лӹм "Пӧрт" дон "ныр" шамаквлӓ гӹц ушналтын. Шайыл Пӧртныр сола Церкӹсир Пӧртныр гӹц йыдвелыш ик уштыш шайылны шӹнза. Седӹндон тӹдӹм Шайыл Пӧртныр манын лӹмденӹт. XVI - XVIII курымвлӓн Акпарсын сотньышкыжы пырен.
1859 ивлӓн солашты 64 тома ылын, нӹллӹ и лошты 72 пӧрт якте кушкын. Тӹштӹ нӹлшуды нӓрӹ эдем ӹлен.
2001 иэш цилӓжӓт 51 томашты 74 пуэргӹ дон 87 ӹдӹрӓмӓш шотлалтыныт.
1929 ин солашты "Трактор" колхозым цымыренӹт, тӹшкӹ пӹтӓри цилӓжӓт шӹм семня пырен. Лу ишты кым сола гӹц Горький лӹмеш колхозым ӹштенӹт. 1980 и гӹц сола "МАССР-лан 60 и" лӹман совхозыш ушналтын, 1996 и гӹц "Эмӓнсола" КДП-ышты шотлалтеш.
Кого вырсын тылыштыжы Шайыл Пӧртныр гӹц 60 эдем кредӓлын, нӹнӹ логӹц 28 веле мӹнгеш сӓрнен толыныт.
Сола халык Шайыл Пӧртныреш шачын-кушшы капитан Архип Иванович Лужайкин, художник Николай Петрович Алманов, Мары Элын Верховный судын председательжӹ Александр Сергеевич Давыдов, хирург Владимир Иванович Гордеев доно когоэшнӓ.
Тегӓй

Тегӓй сола Кого Йынгын шалахай покаштыжы, Сидункырык сола гӹц ӱлнӹрак, шӹргӹ лошты шӹнзӓ. Тӹдӹ Пайскырык сола поселениш пыра. Солам вес йишлӓжӹ эче Копонлык маныт. Когораквлӓн попымы семӹнь: "Пӹтариок сола халык Копон солашты ӹлен, вара тӹшец рушынвлӓ поктен колтенӹт. Тегӓй лӹмӓн пӱэргӹ шӹргӹ лошты яжо вӓрӹм мон, кодшывлӓжӓт тишкӹ толыныт да изи солам ӹштеныт. Тенге Тегӓй сола шачын, тоштым ӓшӹндарен солам эче Копонлык манын лӹмденӹт."
1795 ивлӓн сола Акпарсын сотньышкыжы пырен.Тӹштӹ цилӓжӓт лу тома веле ылын, тӹштӹ вӹцлӹ эдем нӓрӹ ӹлен. 1915 ивлӓн сола 16 томаан якте кушкын, эдем шотшат 64 лин. 2012 ивлан кӓндӓкш тома кодын, кышты 7 ӹдӹрӓмӓш да 5 пӱэргӹ ылӓт. &lt;br&gt;
1935 ивлӓн солашты "Валгынзыш" колхозым ӹштеныт. Вуйлатышыжы Сергей Сергеевич Марков лин. Кого вырсы паштек сола халык Большевик" колхозыш ушнен.
Якшар сир

Якшарсир сола доны, кыды Эмӓн поселениш пыра, кок археологи комплекс улы: пӹтӓриш курымаш ӹлӹмӹ вӓр дӓ сагажы кымалмы вӓр. Сола халык тӹдӹм "Керемет нер" манын лӹмден. Тӹдӹ Сумка рекӓш йоген лӓкшӹ изи ӓнгӹрӹн вургымла покаштыжы, сола гӹц кечывӓл-вадывел покашкыла 200 метр ӧрдӹжӹштӹрӓк вӓрлӓнӓ. Керемет нерӹм 1958 ивлӓн мары археологи отряд доно момы, вӓрӹм пыргедмӹ дӓ керӓл семӹнь иктешлӹмӹ.
Алманов Николай Петрович

Николай Петрович Алманов - художник-оформитель, реставратор ылеш. Тӹдӹ 4 майын 1953 ин Шайыл Пӧртныр солаэш шачын. Пӧртныр кӹдӓлӓш школым тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, ӹшке колхозышты пӓшӓм ӹштӓ. 1980-1983 ивлӓн Йошкар-Олашты художественный училищышты художник-оформителеш тыменеш. Пӹтарӹмӹкӹ, "Волга", "МАССР-лан 60 и" совхозвлӓштӹ оформитель семӹнь пӓшӓм ӹштӓ.Н.П.Алманов мастар художник ылмыжым 1990-шы ивлӓн пӓлдӹртен. Тӹнӓм тӹдӹ картинвлам рисуяш тӹнгӓлӹн дӓ тишты кого мастарлыкыш шон.Тӹдӹн творчествыштыжы кого вӓрӹм сола ӹлӹмӓш нӓлеш. Ӹшке картинвлӓжӹ гач туан Кырык сирӹн сӹлнӹжӹм дӓ цевержӹм, тӹдӹн шытыржым дӓ тыргыжшым мыштен анжыкта.Тӹшток сӹлнӹ пейзаж, сола пӓшӓ, сола айовлӓ кайыт. Художникӹн кӧргӹ вижы паян, йӹр ылшы ӹлӹмӓшӹш ӹшке семӹньжӹ анжа. Пӓшӓвлӓжӹн сӹржӓт да темыжат эдемвлӓлӓн шӱм семеш ылеш. Шӹренок кырык мары нӓрӓтӓн эдемвлӓм анжыкта. Художник остатка ивлӓн церкӹ живопись докы шӱмӓнгӹн. Ӧрдӹж вӓрвлӓштӹ церкӹвлӓн иконвлӓм дӓ коргӹ стенавлӓм реставрируяш палша.Николай Петровичын картинвлӓжӹ мӓмнӓн велӹштӹ веле агыл, вес кого халавлӓштӓт эртӓрӓлтшӹ выствкывлӓшты анжыкталтыт. Соуми мӱлӓндӹштат тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм ужыныт.
Лукианов Станислав Сергеевич

Лукианов Станислав Сергеевич 1961 ин 30 октябрьын Кырык сирнӓн Сарапай солаэш шачын. Пӹтӓри кӓндӓкш и Вӹржӹкӓн школышты, вара Йоласал школышты тыменьӹн. Кого пӓлӹмӓшӹм Мары университетышты историк специальность доно нӓлӹн. Тыменьмы годымок Сарапай сола клубым вуйлатен, «Шанавӹл» халык ансамбльым пачын. 1986-1991 ивлӓн Вӹржӹкӓн школышты тыменьшӹвлӓлӓн музыка уроквлӓм виден, пионервожатый пӓшӓм ӹштен. Тӹдӹ тетявлӓлӓн яжо пример ылын, нӹнӹ доно иквӓреш шукы яжо пӓшӓм ӹштен. Ӹдӹр-ӹрвезӹвлӓ тӹдӹм яратенӹт, шамакшым колыштыныт, шукы кого сӹнгӹмӓшвлӓш шоныт. Станислав Сергеевич нӹнӹм «Ырвезы сем» ансамбльыш цымырен. Ӹшке мастарлыкыштым районышты, республикышты веле агыл, вес вӓреӓт анжыктенӹт. Кӹзӹт Сарапай халык творчествын томаштыжы методист пӓшӓм ӹштӓ. Станислав Сергеевич Лукиановым шукы гӓнӓ грамотывлӓ доно, тау шамаквлӓ доно пӓлемдӹмӹ, Мары Эл культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ лӹмӹм пумы, Кырык мары районын Почетан книгӓшкӹжӹ, «Марийская биографическая энциклопедия» книгӓш лӹмжӹм пыртымы. «Шанавӹл» ансамбльын творчествыжым мӓмнӓн сӓндӓлӹкӹштӹнӓ веле агыл, тӱ сӓндӓлӹквлӓштӓт тӹшлӓт.
Манн, Генрих

Ге́нрих Манн (, Шачмы кечӹжӹ: 27.03.1871, Лӱбек, Германи, — Колымы кечӹжӹ:11.03.1950, Санта-Моника, АУШ) — немӹцла сирӹшӓ сирӹзӹ, ушемкымдем йэн.
Ӹлӹмӓш корныжы.
Генрих Манн купец семняштӹ шачын. Ӓтяжы, Томас Иоганн Генрих Манн, 1877 ин Любек халашты окса дӓ хозяйственный пӓшӓвлӓ доно сенатореш айырымы ылын. Генрих паштек семняштӹштӹ эче кым тетя шачыныт — Томас, Карла дӓ Лула. 
1884 ин Генрих Санкт-Петербург халашкы толын.
1889 ин гимназим тымень пӹтӓрен дӓ Дрезден халашкы ӹлӓш ванжен, книгӓвлӓм выжалымашышты пӓшӓм ӹштен. Вара, Берлин халаш ванжымыкышты, издательствышты пӓшӓлӓ, тӹ веремӓнок Фридрих Вильгельмын университетӹштӹжӹ тыменеш. 
1926 и гыц Прус искусство Академин литературы отделенин акдемик ылын, вара вуйлатышыжы лин.
1933 и гыц Гитлер властьым нӓлмӹкӹжӹ, пӹтӓри Прага халашкы ӹлӓш ванжен, вара Парижӹштӹ, Лос-Анджелесӹштӹ ӹлен. 
11 мартын 1950 ин Санта-Моника халашты колен.
1953 и годшен каждый инок Берлин художество академи Генрих Манн лӹм доно премим пуа.
Ӓн

Ӓн - кӹлте коштымы вӓр.
Сепанды

Сепанды - кӹлтем шимы ежынгӓн панды. Кужы вурды вуэш иктӓ пел метр кытан нелӹцӓн вес пандым кавашты мычан ялштеныт.
Керемет

Керемет - перви худам ӹштӹшӹ йымым тенге маныныт.
Абзац

Абзац - текстын тӹнг шанымаш доно кылдӓkn шалгышы изирак частьшы. Тӹдӹм соок у корны гыц тӹнгӓлӹн сирӓт.
Абзац, ончыкта шке шотан «цезура», единице уло йыжыҥлалтмаш текст, фразе коклаште вуйлатыше да промежуточный, икгай членан да единице-влакым иктыш служитлен изложений, сита тудо ик тат гыч (теме-влаклан полеклалтше, да сюжетысе т. д.). Акцент дене кылдалтше посна абзац тудым вияҥдаш ойла возаш пуымо. Текстым абзацлан писын да чын умылаш полша.
Тӱҥалтыш абзац — тиде вуймут коклаште кӱварым, идейже да коммерческий подзаголовок, текстыште ончыктымо. Возбуждающий лудмо восприятийыште тудо интерес деке интересым сатуш савырен служитлен.
Абзац — малоисследованный компонент литератур формо уло, композиций, сюжетно-тематических, шӱмшерым автор значений да стиль-влак дене кылдалтын. Ойыртемалтын, мутлан, прозым импрессионистический кӱчык абзацыштыже — раздробленность статистике, афористичность шоненам; але икмыняр кужу марсель пруст лаштык деке пӧртылаш абзацым у мут, стернианский дене кылдалтын, манаш «пӱтыралтыш цикличностьыш» тудо изложений. Андрейым сылне деч поснак ош абзац, тудыжо эсогыл посна ой абзац посна ужашым ойырен, тиде темын кӱлешлыкшым палемден, вияҥаш ойырыман шӱмшерым ужеш.
Тудым луктын абзац деч посна у корно, корно йошкар савыктыш, абзац дене пошкудо улам чакнык вертикальысе ойырыза да/але абзацысе чакнык ышта.
Корным тергаш кече — тиде шекланен шогеныт, манаш лиеш кусарыме годым але корнышто тыгай лаштыкым тӱҥалаш лаштыкым пытартыш абзацым шкет огыл.
Текст

Текст - тидӹ ӹшкӹмӹштӹн шанымашышты доно дӓ грамматический кӹлдӓлтшӹ икманяр ӓль шукы предложений.
Текстышты предложенийвлӓ ӓль пачелӓ-пачелӓ, ӓль иктор кӹлдӓлт кердӹт.
Изи Йоласал

Изи Йоласал () — Кого Йынгы ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Кого Йоласал гӹц тӹдӹм карем айырен шалга. Сола лӹм кым шамак гӹц лин: «изи», «Йолас» (солаш пӹтӓри ӹлӓш толшы мары лӹм) дӓ «ал» (сола). 
Истори.
Сола гишӓн архив пумагавлӓштӹ пӹтӓришӹ гӓнӓ 1795шӹ ин пӓлдӹртӹмӹ ылын. Солашты халык первишенок мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым анжен. Коллективизаци жепӹн «МЮД» лӹман колхоз ӹштӓлтӹн. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы священник С.Троицкий лин. 1934-шӹ и гӹц солашты радио дӓ телефон ровотаяш тӹнгӓлӹнӹт. 1936-шы ин Йоласалышты МТС пачылтын. Кого Вырсы фронтышты Изи Йоласал гӹц 23 эдем кредӓлӹн. Нӹнӹ логӹц луатиктӹнжӹ коленӹт, луаткоктынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: сержант-минометчик Михаил Владимирович Скворцов, разведчица Манефа Пантелеевна Тамараева, рядовой Никандр Георгиевич Троицкий дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
2001-шӹ и - 142 кудывичӹ, 388 эдем (175 пӱэргӹ да 213 ӹдӹрӓмӓш).
Изи Нужанал

Изи Нужанал () — Кого Йынгы вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал якте 3 уштыш нӓрӹ лиэш. Нужанал дон Изи Нужанал солавлӓм карем айыра. Сола лӹм «Нужа ӓнгӹр сагашы изи сола» манмым анжыкта. Солам вес семӹнь эче Изисир маныт. XVIII-XX курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ сола тенгеок «Заовражные Нуженалы» дӓ «околодок Нуженалы» маналтын. 
Истори.
Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1921-шӹ ин солашты лыдмы пӧрт пӓшӓлен. 1929-шӹ ин Изи Нужаналышты «Плуг» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Н.Е. Шингарёв лин. Кого Вырсы фронтышты Изи Нужанал гӹц 34 эдем кредӓлӹн, коклынжы коленӹт, луатнӹлӹтӹнжӹ пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц ст. сержант Мефодий Алексеевия Ермолаев, рядовой Григорий Филиппович Коротков, ст. матрос Моисей Пантелеймонович Никитин дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1795-шӹ и - 19 кудывичӹ;
1897-шӹ и - 31 кудывичӹ (80 пӱэргӹ дӓ 78 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 36 кудывичӹ, 198 эдем;
1921-шӹ и - 34 кудывичӹ, 163 эдем (69 пӱэргӹ дӓ 94 ӹдӹрӓмӓш);
1925-шӹ и — 156 эдем;
1934-шӹ и - 25 кудывичӹ, 93 эдем (30 пӱэргӹ дӓ 63 ӹдӹрӓмӓш); 
2001-шӹ и - 38 кудывичӹ, 92 эдем (44 пӱэргӹ дӓ 48 ӹдӹрӓмӓш).
Изиксола

Изиксола () — Когоӓнгӹр (Кого Йынгыш йоген пыра) сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 6 уштыш.
Истори.
Сола лӹм кок шамак гӹц лин: «Изик» - солаш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы мары лӹм дӓ «сола». Архив пумагавлӓштӹ пӹтӓришӹ гӓнӓ Изиксола гишӓн 1859 ин сирӹмӹ ылын.Сола халык первишенок мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым анжен. 1929-шӹ ин «КИМ» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт, 1936-шы ин тӹдӹлӓн «Косарь» лӹмӹм пуэнӹт. Кого Вырсышты ти сола гӹц 38 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклынжы коленӹт, луаткӓндӓкшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: сержантвлӓ Христофор Иванович Оплев, Парфений Кириллович Овчинников, рядовой Иван Гурьевич Изиков дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и - 15 кудывичӹ (37 пӱэргӹ дӓ 37 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и - 30 кудывичӹ (98 пӱэргӹ дӓ 97 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 39 кудывичӹ дӓ 203 эдем; . 
1919-шӹ и — 33 кудывичӹ дӓ 164 эдем (78 пӱэргӹ дӓ 86 ӹдӹрӓмӓш);
1925-шӹ и — 171 эдем;
2001-шӹ и - 25 кудывичӹ, 46 эдем (22 пӱэргӹ дӓ 24 ӹдӹрӓмӓш).
Камаканыр

Камаканыр () Когоӓнгӹр (Кого Йынгышкы йоген пыра) туре вӓрлӓнӓ, Йоласал гӹц 3 уштыш. Сола лӹм «Камака» - сек пӹтӓришӹ ти вӓрӹш ӹлӓш толшы эдем лӹм дӓ «ныр» шамаквлӓ гӹц лин.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ документвлӓштӹ Камаканыр 1859-шӹ ин пӓлемдӓлтеш. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1930-шы ин солашты колхозым ӹштенӹт. Колхоз вуйлатышы И.Г.Вассанов лин. Кого Вырсы фронтышты ти сола гӹц 32 эдем кредӓлӹн, луатвӹзӹтӹнжӹ коленӹт, а луатшӹмӹтӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц капитан Никодим Яковлевич Егоров, рядовойвла Аверьян Ефимович Федоров, Любовь Лукинична Суворова дӓ молат. Камаканыр солашты кымдан пӓлӹмӹ лётчик, подполковник, Совет Союзын Герой Феофан Григорьевич Радугин (1912-1993) шачын. 
Ӹлӹзӹ шот.
1897-шӹ и - 24 кудывичӹ ылын (77 пуэргы дӓ 59 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 30 кудывичӹ, 162 эдем;
1919-шӹ и - 36 кудывичы, 201 эдем (121 пӱэргӹ дӓ 80 ӹдыӹрӓмӓш); 
1925-шӹ и — 171 эдем; 
2001-шӹ и - 19 кудывичӹ, 22 эдем (10 пӱэргӹ дӓ 12 ӹдӹрӓмӓш).
Лузин

Лузин () Кого Йынгы ӓнгӹр вургымла сирӹштӹ, шӹргӹ тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 3 уштыш нӓрӹ. 
Истори.
Солам Кыльыкал сола гӹц тишкӹ ӹлӓш ванжышы кресӓньвлӓ ӹштенӹт. Лӹмжӹ ӹлӓш толшывлӓлӓн мӱлӓндӹм пайылышы землемерӹн фамили (Лузин) гӹц лин. 1930-шы ин сола халык «Сарла» колхозым ӹштен. Пӹтрӓришӹ колхоз вуйлатышы И.М.Горбунцов лин. Кого Отечественный Вырсышты Лузин сола гӹц 12 эдем кредӓлӹн, кӓндӓкшӹнжӹ коленӹт, нӹлӹтӹн токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц иктӹжӹ — кымдан пӓлӹмӹ кырык мары сирӹзӹ Никандр Филиппович Ильяков. 
Ӹлӹзӹ шот.
1933-шы и - 52 эдем; 
2001-шӹ и - 17 кудывичӹ, нӹнӹ логӹц ӹндекшӹжӹ охыр, 14 эдем (4 пӱэргӹ дӓ 10 ӹдӹрӓмӓш).
Миняшкин

Миняшкин () — Кого Йынгы ӓнгӹр шалахай сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц ик уштыш. Сола лӹм тишкӹ пӹтӓришӹ ӹлӓш толшывлӓ логӹц ик марын лӹм «Миняш»/ «Дмитрий» гӹц лин. Сола лишнӹ Тьопонер, Когонер, Йылын карем, Онисин карем, Якон острок каремвлӓ ылыт. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӹмӹ. Тӹнӓм сола «Выселок Дмитриев» маналтын. Солашты первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштенӹт, вольыкым урденӹт. 1929-шӹ ин «Кыралшы» колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Д.Андреев лин. Кого Вырсышты Миняшкин гӹц 44 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луаткоктынжы коленӹт, кымлы коктынжы пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: майор Арсений Иванович Ихонькин, гв. сержант Иван Иванович Соловьёв, рядовой Георгий Михайлович Никифоров дӓ молат. Ти сола цӱдӓ вӹдсӹнзӓ доно лӹмлӹ ылеш. 1923-шы ин юр паштек сола вуйышты Кого Йынгы ӓнгӹр доны у вӹдсӹнзӓ пачылтын. Вӹд ире, но сарикӓ ылын. Качкаш шолташ ярыде. Сола хресӓнь Василий Соловьёв тидӹ гишӓн участковый врач Николай Николаевич Кондрашовлан шайыштын. Вӹдӹм тергенӹт. Тидӹ железистый минеральный вӹд ылын. Цӱдӓ вӹд гишӓн шая йӹле шӓрлен, дӓ Миняшкиныш суасвлӓ, суасламарывлӓ, Пермь хала гӹц моло эдемвлӓ лицӓлтӓш толыныт. 1937-шӹ ин Лузин сола лишнӹ «Миняшкиский источник» санатори пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹн. Кӹзӹт вӹдсӹнзӓ ямын. 
Ӹлӹзӹ шот.
1795-шӹ и - 9 кудывичӹ; 
1859-шӹ и - 22 кудывичӹ (62 пӱэргӹ дӓ 64 ӹдӹрӓмӓш); 
1897-шӹ и — 32 кудывичӹ (74 пӱэргӹ дӓ 90 ӹдӹрӓмӓш); 
1915-шӹ и — 35 кудывичӹ, 146 эдем;
1919-шӹ и — 34 кудывичӹ, 182 эдем (81 пӱэргӹ дӓ 101 ӹдӹрӓмӓш); 
1926-шы и — 161 эдем; 
2001-шӹ и — 34 кудывичӹ, 75 эдем (36 пӱэргӹ дӓ 39 ӹдӹрӓмӓш).
Ольокансир

Ольокансир () Когоӓнгӹр (Кого Йынгышкы йоген пыра) ӓнгӹр лишнӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 5 уштыш. Сола лӹм тишкӹ пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы эдем лӹм «Ольока» дӓ «сир» шамаквлӓ гӹц лин. 
Истори.
Сола гишӓн документвлӓштӹ пӹтӓришӹ гӓнӓ 1859-шӹ ин сирӹмӹ. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен дӓ вольыкым анжен. Ӓтя-ӓвӓвлӓ ӹшке тетявлӓштӹлӓн пӓлӹмӓшӹм пуаш цацен. 1867-шӹ ин кырык мары йӹлмӹшкӹ икманяр псаломым сӓрӹшӹ грамотан хресӓнь Тимофей Фёдорович Алёхин сола тетявлӓм Фёдор Ефимовын пӧртӹштӹжӹ тымдаш тӹнгӓлӹн. Ти школыш пашкуды солавлӓ гӹцӹнӓт тетявлӓ каштыныт, цилӓжы 23 тетя тыменьӹн. Вараракшы нӹнӹ Пистерлӓ школышты пӓлӹмӓшӹм погенӹт. Кого Вырсышты ти сола гӹц 9 эдем кредӓлӹн, иктӹ колен, кӓндӓкшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: сержант Владимир Михайлович Алёхин, старшина Алекс Ефремович Петров, рядовой Николай Кириллович васильев дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и - 5 кудывичӹ (15 пӱэргӹ дӓ 17 ӹдӹрӓмӓш); 
1919-шӹ и — 13 кудывичӹ, 56 эдем (24 пӱэргӹ дӓ 32 ӹдӹрӓмӓш); 
2001-шӹ и — 7 кудывичӹ, 12 эдем (4 пӱэргӹ дӓ 8 ӹдӹрӓмӓш).
Песерӓл

Песрерал () — Кого Йынгы ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 1 уштыш. Сола лӹм «Песер» (ти солаш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы эдем лӹм) дӓ «ал» / «йӓл» (сола) шамаквлӓ гӹц лин. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ Песерал сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӓлтеш. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым анжен. Архив пумагавлӓштӹ 1898-шӹ ин солашты часовня ылмы гишӓн палдӹртӹмӹ. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт ылын. 1928-шӹ ин Песералышты «У ӹлӹмӓш» ТОЗ-ым ӹштӹмӹ, 1929-шӹ ин тӹдӹ техеньок лӹмӓн колхозыш сӓрнӓлтӹн. Пӹтӓришӹ вуйлатышы И.Я.Ефимов лин. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 33 эдем кредӓлӹн, луатӹндекшӹнжӹ коленӹт, луатнӹлӹтӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц сержантвлӓ Алексей Иванович Андреев, Вадим Константинович Сидоров, рядовой Вячеслав Ипполитович Романов дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1795-шӹ и - 30 кудывичӹ; 
1958-шӹ и - 23 кудывичӹ (49 пӱэргӹ дӓ 62 ӹдӹрӓмӓш);
1919-шӹ и - 32 кудывичӹ 167 эдем (81 пӱэргӹ дӓ 86 ӹдӹрӓмӓш); 
1925-шӹ и — 144 эдем;
2001-шӹ и — 17 кудывичӹ, 34 эдем (12 пӱэргӹ дӓ 22 ӹдӹрӓмӓш).
Санук

Санук () — Кого Йынгын шалахай притокшы Когоӓнгӹр сага вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 6 уштыш. Сола лӹм тишкӹ пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы мары лӹм («Санук») гӹц лин. XVIII-XIX курымвлӓн сола тенгеок «Садуков», «Цануков», «Санюков» лӹмвлӓ дон пӓлӹмӹ ылын. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӹмӹ ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Солашты олма садвлӓ, чельниквлӓ ылыныт. 1909-шӹ ин ломбы, пӹзӹлмӹ укшвлӓ гӹц стӧлвлӓм, пӧкенвлӓм дӓ молы хӓдӹрӹмӓт 5 кудывичӹштӹ ӹштенӹт. 1922-шы ин солашты ӓпшӓткуды ылын. 1931-шӹ ин «Радио» колхозым ӹштӹмӹ. Кого Вырсышты Санук гӹц 27 эдем кредӓлӹн, луатшӹмӹтӹнжӹ коленӹт, лун токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц гв. старшина Филимон Архипович Южаков, рядовойвлӓ Зоя Михайловна Васютина, Лаврентий Григорьевич Поликарпов дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1795-шӹ и - 13 кудывичӹ; 
1859-шӹ и - 40 кудывичӹ (65 пӱэргӹ дӓ 60 ӹдӹрӓмӓш); 
1898-шӹ и — 33 кудывичӹ (87 пӱэргӹ дӓ 95 ӹдӹрӓмӓш);
1907-шӹ и - 193 эдем; 
1919-шӹ и — 37 кудывичӹ, 187 эдем (88 пӱэргӹ дӓ 99 ӹдӹрӓмӓш);
1928-шӹ и - 181 эдем;
2001-шӹ и - 31 кудывичӹ, 78 эдем (28 пӱэргӹ дӓ 50 ӹдӹрӓмӓш).
Таткансола

Таткансола () — Йоласал гӹц пел уштышышты вӓрлӓнен. Кӹзӹт тӹдӹ Йоласалешок шотлалтеш. Сола лӹм «Татка» (пӹтӓри ӹлӓш толшы мары лӹм) дӓ «сола» шамаквлӓ гӹц лин. Солам Кого Шудермар гӹц ӹлӓш ванжышывлӓ ӹштенӹт. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин сирӹмӹ ылын. 1889-1891, тенгеок 1897-шӹ дӓ 1898-шӹ ивлӓштӹшӹ мӱлӓндӹ дӓ хозяйствы описанивлӓштӹ Йоласал дӓ Таткансола пасна анжыкталтыт. 1921-шӹ ин пасна сола семӹнь пӓлемдӓлтеш. 1925-шӹ ин Йоласал дон Таткансола ик сола семӹнь анжыкталтыт.
Тошты Тарашныр

Тошты Тарашныр () кок карем лошты вӓрлӓнӓ. Карем пындашты Сазан ӓнгӹрӹш (Кого Йынгыш шалахай вецӹн йоген пыра) йоген пырышы ӓнгӹрвлӓ йогат. Йоласал гӹц 8 уштыш. Сола лӹм «тошты» (старый) дӓ «тарашныр» (разделённое поле) шамаквлӓ гӹц лин. Эчежӹ сола лӹм тишкӹ сек пӹтӓри ӹлӓш толшы эдем — Тараш — лӹм гӹц лин маныт. Попат, вуйта перви ти вӓрӹштӹ кого шӹргӹ ылын. Тараш лӹмӓн кресӓнь ти шӹргӹм роэн дӓ ныр покшалан ӹшке пӧртшӹм чанген. Вара ти вӓрӹш молывлӓӓт толын миэнӹт дӓ пӧртӹм шӹнденӹт. Ӹлӹмӹ вӓрӹштӹм «Тарашныр» - «Тарашын ныржы» манаш тӹнгӓлӹнӹт. 
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӹмӹ ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1898-шӹ ин солашты киндӹ лапка ылын. 1867-1871-шӹ ивлӓн Тошты Тарашнырышты кресӓнь тетявлӓ школышты тыменьӹнӹт. Тымдышы грамотан кресӓнь Степан Павлов ылын. Школ Василий Осиповын пӧртӹштӹ вӓрлӓнен. Варарак, 1910-шы ин, солашты тӹнгӓлтӹш училище пачылтын. 1929-шӹ ин Тошты Тарашныр I ступенян школышты Тошты да У Тарашныр, Йӓкӹныр солӓвлӓ гӹц 32 ӹдӹр дон ӹрвезӹ пӓлӹмӓшӹм погенӹт. 1925-шӹ и гӹц солашты Басковский ӱ ӹштӹмӹ артель пӓшӓлен. 1921-шӹ ин солашты I ступенян школ, лыдмы пӧрт, мардеж вӓкш ылыныт. 1929-шӹ ин солашты «Наука» колхозым ӹштенӹт. Пӹтӓришӹ вуйлатышы Л.Бычков лин. Кого Вырсы фронтышты ти сола гӹц 63 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы ӹндекшӹнжӹ коленӹт, а кымлы нӹл эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц ст. лейтенант Павел Степанович Ермолаев, рядовойвлӓ Данил Захарович Белов, Василий Феофанович Краковский дӓ молат. 
Ӹлӹзӹ шот.
1795-шӹ и - 23 кудывичӹ; 
1859-шӹ и - 55 кудывичӹ (133 пӱэргӹ, 156 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и - 46 кудывичӹ (126 пӱэргӹ дӓ 126 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 56 кудывичӹ, 284 эдем;
1919-шӹ и - 52 кудывичӹ, 128 эдем (65 пӱэргӹ дӓ 63 ӹдӹрӓмӓш);
1925-шӹ и — 312 эдем;
2001-шӹ и - 67 кудывичӹ, 136 эдем (66 пӱэргӹ дӓ 70 ӹдӹрӓмӓш).