tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Турци

 
Турци (; официал лӹмжӹ — Турк [тенгеок Турок] Республика турокла Türkiye Cumhuriyeti) — Кечӹвӓл-ирвел Европыштыш дӓ Анзыл Азиштӹш (Изи Ази ) кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Греци, йыд-вадывелнӹ Болгари, йыдвелнӹ Шим тангыж ирвелнӹ Грузи дӓ Азербайджан, кечывӓлвелнӹ Мӱлӓндӹлоштыш тангыж, Кипр дӓ Сири, кечывӓл-ирвелнӹ Ирак дӓ Иран доно пӹсмӓным кыча. НАТО-ш 1952-шӹ ин пырен. 2010-шы ин тӹштӹ 73.722.988 (пӱэргӹ: 37.043.182; ӹдӹрӓмӓш: 36.679.806) эдем ӹлен. 
→ ilçe (илче = район) : цилӓжӹ 957 илче улы.
→ bucak (буджак) : цилӓжӹ 634 буджак улы.
→ köy (кӧй = сола) : цилӓжӹ 34 247 кӧй улы.
Турцин сек кого халавлӓжӹ.
Вуйхалажы: Анкара (4 319 167 ӹл.), вес кого халавлӓ: Стамбул (12 782 960 ӹл.), Измир (2 758 707 ӹл.), Бурса (1 905 570 ӹл.), Адана (1 591 518 ӹл.), Газиантеп (1 295 050 ӹл.), Конья (1 067 055 ӹл.), Анталья (955 573 ӹл.),
Экономике.
Элысе экономикыште промышленность пайым 28 %, ял озанлыкыште 28 %, ял озанлыкыште — 15 %, чоҥымо — 6%, суаплык сфер — 51%.
2018 ийлан Турций тӱняште экономике вий шотышто 18-ше верым налеш.
2010 ий 1 январь гыч тыге у турко лира (TRY, YTL), 100 чывылан тӧр (Ykr) пого гыч кораҥыт да турко лира (TL) шыҥен пура. Тошто окса 2009 ий 31 декабрь марте тӱлаш пижын. Купюрым вашталташ Элын Рӱдӧ банкыштыже Zirat Zirat, пытартыш 10 ий марте, окса ананий пытыме деч ончыч веле лийын.
2022 ий 1 июль гыч Турцийыште пашадарым тӱлымӧ эн изи кугытшо 6471,86 ден 5500,35 лр (уке) (€301,63). 2023 ий 1 январь гыч Турцийыште пашадарым тӱлымӧ эн изи кугытшо (€499,31 да 8506,80 турко лир (уке) (€424,41).
Промышленность.
Йӧнозанлык производствын чумыр кугытыштыже тыгак обрабатыватлыше промышленность (84 %, тидын шотыштак чоҥымаш) уло. Вияҥдыме текст, коваште, кочкышлык, химетике, энергетике отрасльике, металлургий, автомобильике, автомобиль сатум ыштен лукмаш да йӧндарымаш. Динамике кушкын шогышо отрасльлан туризм шотлалтеш. Утларак динамик отрасль-влак кокла гыч автомобиль йӧн дене ойыраш лиеш (+9,6% 2005) да химий промышленностьышто (+7,2% 2005).
Тарваныдымаш.
Вер гыч верыш кусараш лийдыме секторлан 19,5 % В) 19,5% В 1,6 кульм (12,5 морд гыч). Йотэл влаклан вер гыч верыш кусараш лийдыме лийшаш улмаш $2023 ий тӱҥалтышлан 2,64 мордва.тарваныдыме ак 95000 деч тӱҥалеш. Тугай ак-влакым йотэл граждан-влак деч кӱкшын йодыныт. Утларак кӱкшӧ сортан йодмаш 221% Российыште мобилизацийым увертарымек, лийын.
Торгоца

Торгоца - первиш кырык марынвлӓн (XIII - XIX курымвлӓн) йӓрмингӓм эртӓрӹмӹ вар. Йылын вургымла сирӹштӹжӹ, Кого Шӹндӹр ӓнгӹр ӓнгӹштӹ вӓрлӓнен. Кӹзӹт Йыл лӹвакӹ лин?
Ваниль (кушкыш)

Ваниль ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 110 йиш тӹрлӹ ваниль улы.
Одонтоглоссум

Одонтоглоссум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ одонтоглоссум улы.
Мильтони

Мильтони ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ мильтони улы.
Кохлиода

Кохлиода ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ кохлиода улы.
Аа (кушкыш)

Аа ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 26 йиш тӹрлӹ "аа" улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм голланд издатель карт дӓ атлас Питер ван дер Аа (1659, Лейден — 1733, Лейден) лӹмеш пумы.
Зигаденус

Зигаденус ( ) — Melanthiaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Филези

Филези ( ) — Philesiaceae йыхыш пырышы кушкыш. Курым ыжар тӹшкӓ, кытшы 1 м якте дӓ диаметржӹ 2 м якте. Чилиштӹ кырыквлӓ лоштыш шӹргӹвлӓ дон купвлӓштӹ кушкеш. Кӹцкӹм пуа. Пеледӹшвлӓжӹ йӹнгӹл форман, ӹнгӹж цӹрӓан ылыт, кытышты доно 6 см якте лин кердӹт. Кӓнгӹж пӹтӹмӹ годым пеледеш. Европышкы ти пеледӹшӹм 1847 ин Кого Британиш кандымы дӓ тӹ годшен парквлӓштӹ культивируят. 
Синоним: Philesia buxifolia Willd.
Лапажери

Лапажери ( ) — Philesiaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Альстрӧмери

Альстрӧмери ( ) — Alstroemeriaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Альпини

Альпини ( ) — Zingiberaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Канна (кушкыш)

Канна ( ) — Cannaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Калатей

Калатей ( ) — Marantaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Маранта

 
Маранта ( ) — Marantaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Равенала

Равенала ( ) — стрелитци йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ монотипан шукиӓш пушӓнгӹ.
Стрелитци

Стрелитци ( ) — Strelitziaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Кож лап

Кож лап - Виловат вел Важынӓнгӹр сола доны Кого Капан карем дон Тадар карем лоштыш лапата.
Агры (ил)

Агры (турк Ağrı ili ) — Ирвел Турцин илжӹ. 2009-шӹ ин тӹштӹ 542 022 эдем ӹлен.
Адана (ил)

Адана (турк Adana ili ) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 5-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 2 006 650 эдем ӹлен. 
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Адана хала = Йӱрегир, Караисалы, Сарычам, Сейхан, Чукурова
Адыяман (ил)

Адыяман (турк Adıyaman ili ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 585.067 эдем ӹлен.
Айдын (ил)

Айдын (турк Aydın ili ) — Вадывел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 965 500 (пӱэргӹ: 482 434; ӹдӹрӓмӓш: 483 066) эдем ӹлен.
Аксарай (ил)

Аксарай (турк Aksaray ili ) — Покшал Турцин илжӹ. 2010-шӹ ин тӹштӹ 366 109 эдем ӹлен.
Амасья (ил)

Амасья (турк Amasya ili ) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2010-шӹ ин тӹштӹ 334 786 эдем ӹлен.
Анкара (ил)

Анкара (турк Ankara ili ) — Покшал-вадывел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 2-шы вӓрӹм нӓлеш. 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.548.939 (пӱэргӹ: 2.267.779; ӹдӹрӓмӓш: 2.281.160) эдем ӹлен. 
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Анкара хала (дӓ илӹн центржы) = Акьюрт, Алтындаг, Аяш, Баля, Чанкая, Чубук, Элмадаг, Этимесгут, Гӧльбашы, Каледжик, Казан, Кечиӧрен, Мамак, Синджан, Пурсаклар, Енимахалле.
Ардахан (ил)

Ардахан (турк Ardahan ili ) — Йыд-ирвел Турцин илжӹ. 2009-шӹ ин тӹштӹ 108 169 эдем ӹлен.
Кринкӓн лидӹ

Кринкӓн лидӹ - Микрӓк велнӹш карем. Тидӹм эче Изи Кокла лӹм доно пӓлӓт. 
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер. Йошкар-Ола, 2003
Изи Кокла

Изи Кокла. Анжы: Кринкӓн лидӹ.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер. Йошкар-Ола, 2003
Артвин (ил)

Артвин (турк Artvin ili ) — Йыд-ирвел Турцин илжӹ. 2009-шӹ ин тӹштӹ 168 092 эдем ӹлен.
Афьонкарахисар (ил)

Афьонкарахисар (турк Afyonkarahisar ili ) — Вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 701 572 эдем ӹлен.
Байбурт (ил)

Байбурт (турк Bayburt ili ) — Йыд-ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 76 609 эдем ӹлен.
Лукум

Лукум тенгеок локум ( — ярал лаштык, ("раха(т) ал — холкум") — марла тидӹм "логерӹм яклакам ӹштӹшӹ лаштык" манаш лиэш) - туроквлӓн десерт качкышышты. Афьонкарахисар ил дӓ Афьонкарахисар хала Турцин лукум халажы.
Крӓплӓн карем

Крӓплӓн карем - Виловат вел Кожваж сола лишнӹш карем. 
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер. Йошкар-Ола, 2003.
Балыкесир (ил)

Балыкесир (турок Balıkesir ili ) — Вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 1 152 323 эдем ӹлен.
Бартын (ил)

Бартын (турок Bartın ili ) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 188 449 эдем ӹлен.
Батман (ил)

Батман (турок Batman ili ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 472 487 эдем ӹлен.
Биледжик (ил)

Биледжик (турок Bilecik ili ) — Вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 225 381 эдем ӹлен. 2008-шӹ ин тӹштӹ 193.169 (пӱэргӹ: 97.631; ӹдӹрӓмӓш: 95.538) эдем ӹлен.
Бингӧль (ил)

Бингӧль (турок Bingöl ili ) — Ирвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 256.091 (пӱэргӹ: 130.979; ӹдӹрӓмӓш: 125.112) эдем ӹлен.
Хикмет, Назым

Назым Хикмет Ран (тур. Nâzım Hikmet Ran, 20 январь 1902, Салоник — 3 июнь 1963, Москва) — турци поэт, сирӹзӹ, сценарист, драматург, ушемкымдем йенг. Турциштӹ революци шулӹшӓн поэзилӓн негӹцым пиштӹшы. Арикростат йыхышты шачын, тӹ годымок фиолософи анжалтышыжы доно коммунист ылын.
Герман, Анна Виктория

А́нна Виктория Ге́рман-Тухольская (; 14 февраль 1936, Ургенч, Узбекистан — 25 август 1982, Варшава, Польша) — поляк мырызы, композитор, 1960 ивлӓ — 1982 и лоштыш эстрада шӹдӹр.
Ажедмашвлӓ.
http://www.youtube.com/watch?v=8DZ8RBaIGwQ&amp;feature=related
Турок йӹлмӹ

Турок йӹлмӹ тенгеок Тӱрк йӹлмӹ (турокла "Türkçe" тенгеок "Türk dili, Türkiye Türkçesi" ) — тӱрк йӹлмӹ. Туроквлӓ лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Турциштӹ попат.
Диалектвлӓ.
Турок йӹлмӹн диалектвлӓжӹ :
Анатоли диалектвлӓ.
Турок йӹлмӹн Анатоли диалектвлӓжӹ :
1. Ирвел Анатоли диалектвлӓ (Doğu Anadolu ağızları) 
1.1.1. Агры, Малазгирт 
1.1.2. Муш, Битлис 
1.1.3. Ахлат, Адилджеваз, Буланык, Ван 
1.1.4. Диярбакыр 
1.1.5. Палу, Каракочан, Бингӧль, Карлыова, Сиирт
1.2.1. Карс ("ерливлӓ")
1.2.2. Эрзурум, Ашкале, Оваджык, Нарман 
1.2.3. Пасинлер, Хорасан, Хыныс, Текман, Караязы, Терджан ("partim")
1.2.4. Байбурт, Испир, Эрзинджан, Чайырлы, Терджан ("partim")
1.2.5. Гӱмӱшхане 
1.2.6. Рефахие, Кемах 
1.2.7. Карс ("азербайджанвлӓ дӓ терекемевлӓ")
1.3.1. Пософ, Артвин, Шавшат, Ардануч, Юсуфели 
1.3.2.1. Ардахан, Олур, Олту, Шенкая; Турок-месхетин ("Грузи")
1.3.2.2. Тортум 
1.3.2.3. Испир ("йыдвел")
1.4.1. Кемалие, Илич, Агын 
1.4.2. Тунджели, Хозат, Мазгирт, Пертек 
1.4.3. Харпут 
1.4.4. Элязыг, Кебан, Баскиль 
2. Йыд-ирвел Анатоли диалектвлӓ (Kuzeydoğu Anadolu ağızları) 
2.1.1. Вакфыкебир, Акчаабат, Тонья, Мачка, Оф, Чайкара 
2.1.2. Трабзон, Йомра, Сӱрмене, Араклы, Ризе, Калкандере, Икиздере, Гӱндогду, Бӱйӱккӧй
2.2.1. Чаели, Каптанпаша 
2.2.2. Чамлыхемшин, Пазар, Хемшин, Ардешен, Фындыклы 
2.3.1. Архави, Хопа, Кемальпаша, Ортаджалар 
2.3.2. Хопа ("a little partim")
2.3.3. Борчка, Муратлы, Джамили, Мейданджык, Ортакӧй, Гӧкташ 
3. Вадывел Анатоли диалектвлӓ (Batı Anadolu ağızları) 
3.1.1. Афьонкарахисар, Эскишехир, Ушак, Наллыхан 
3.1.2. Чанаккале, Балыкесир, Бурса, Биледжик 
3.1.3. Айдын, Бурдур, Денизли, Ыспарта, Измир, Кӱтахья, Маниса, Мугла 
3.1.4. Анталья
3.2. Измит, Сакарья
3.3.1. Зонгулдак, Деврек, Карадениз Эрегли 
3.3.2. Бартын, Чайджума, Амасра 
3.3.3. Болу, Оваджык, Эскипазар, Карабӱк, Сафранболу, Улус, Эфлани, Куруджашиле 
3.3.4. Кастамону
3.4.1. Гӧйнӱк, Мудурну, Кыбрысджык, Себен 
3.4.2. Кызылджахамам, Бейпазары, Чамлыдере, Гӱдӱл, Аяш 
3.4.3. Чанкыры, Искилип, Каргы, Баят, Османджык, Тосья, Боябат 
3.5.1. Синоп, Алачам 
3.5.2. Самсун, Кавак, Чаршамба, Терме 
3.5.3. Орду, Гиресун, Шалпазары
3.6.1. Ладик, Хавза, Амасья, Токат, Эрбаа, Никсар, Турхал, Решадие, Алмус 
3.6.2. Зиле, Артова, Сивас, Йылдызели, Хафик, Зара, Месудие 
3.6.3. Шебинкарахисар, Алуджра, Сушехри 
3.6.4. Кангал, Дивриги, Гӱрӱн, Малатья, Хекимхан, Арапгир
3.7.1. Акчадаг, Даренде, Доганшехир 
3.7.2. Афшин, Эльбистан, Гӧксун, Андырын, Адана, Хатай, Тарсус, Эрегли 
3.7.3. Кахраманмараш, Газиантеп 
3.7.4. Адыяман, Халфети, Биреджик , Килис
3.8. Анкара, Хаймана, Баля, Шерефликочхисар, Чубук, Кырыккале, Кескин, Каледжик, Кызылырмак, Чорум, Йозгат, Кыршехир, Невшехир, Нигде, Кайсери, Шаркышла, Гемерек
3.9. Конья, Мерсин
Румели диалектвлӓ.
Турок йӹлмӹн Румели диалектвлӓжӹ Турцин Европышты (Фракиштӹ ) халавлӓжӹ дӓ Балканвлӓшты халавлӓ.
Шукым анжыктышы лӹм шая.
-lar тенгеок -ler ('-влӓ')
Кыльы (кек)

Кыльы - () — вӓрӓш йиш кек.
Портретшӹ.
Кӓпшӹ доно 41—60 см. Кужы шылдыр дон пачшын палшымы доно рок лишнӹ юкдеок чонгештен кердеш. Тенге тӹдӹ ньымыштшы изи йӓнвлӓм, кек игӹвлӓм, шӓкшӓльӹвлӓм, мынивлӓм дӓ молы качкышым моэш. Кужы ялжы шуды лошты сӓрнӹшӹ качкышыжым роалташ палша. Йонган вӓрвлӓштӹ ӹла. 
Ареалжы.
Лач поляр зоныштыш мӱлӓндӹвлӓштӹ веле ак вашлиалт.
Классификацижӹ.
Цилажӹ 9—15 йиш кыльы улы.
Битлис (ил)

Битлис (турок Bitlis ili ) — Ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 428 489 эдем ӹлен.
Болу (ил)

Болу (турок Bolu ili ) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 270 417 эдем ӹлен.
Бурдур (ил)

Бурдур (турок Burdur ili ) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 251 181 эдем ӹлен.
Бурса (ил)

Бурса (турок Bursa ili ) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 4-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 1.905.570 (пӱэргӹ: 951.996; ӹдӹрӓмӓш: 953.574) эдем ӹлен. 
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Бурса халан центр районвлӓ : Гемлик, Гӱрсу, Кестель, Муданья, Нилӱфер, Османгази, Йылдырым.
Нуды

Нуды - марыжын ӓль вӓтӹжӹн шыжаржы.
Ӓвӓ

Ӓвӓ, Ӓви () шайыштмы годым, социальный контекстышты "ӓвӓжӹ" форма кычылталтеш. Тетям ӹштӹшӹ ӹдӹрӓмӓш, ты годымок тетям адаптируйымы годымат ти шамак кычылталтеш. Ти контекстышты варашӓвӓ шамак негативный цӹреӓн ылеш. Шукы йӹлмӹштӹжок "Ӓвӓ" шамак доно тенгеок вольыквлӓн, йӓнвлӓн дӓ кеквлӓн игӹштӹм ӹштӹшӹм лӹмдӓт. 
Биологи ӓвӓ.
Тетям ӹштӹшӹ ӹдӹрӓмӓш.
Ван (ил)

Ван (турок Van ili ) — Ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 979 671 эдем ӹлен.
Газиантеп (ил)

Газиантеп (турок Gaziantep ili ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 8-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 1 612 427 эдем ӹлен. 
Газиантеп ил дӓ хала Турцин фисташка ("Pistachio vera") халажы.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Газиантеп халан центр районвлӓ : Огузели, Шахинбей, Шехиткамиль.
Нолгы

Нолгы (). Шол гань пушӓнгӹ.
Гиресун (ил)

Гиресун (турокла Giresun ili ) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 417 505 эдем ӹлен.
Гӱмӱшхане (ил)

Гӱмӱшхане (турокла Gümüşhane ili ) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 130 825 эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱмӱш» ('silver') дон «хане» ('house') шамаквлӓ гӹц лин.
Денизли (ил)

Денизли (турокла Denizli ili ) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 931 823 эдем ӹлен.
Мары Эл карта марла

Мары Эл карта марла - мары халыкын историштӹжӹ пӹтӓриш гӓнӓ марла лыкмы карта. Ти картым Эстоништӹ 2008 ин лыкмы. Ти пӓшӓм историк Геннади Гордеев ӹштен. Картым Тартушты]] марынвлӓн Ушем палышымы доно лыкмы. 
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Диярбакыр (ил)

Диярбакыр (турокла Diyarbakır ili ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 12-шы вӓрӹм нӓлеш. 2008-шӹ ин тӹштӹ 1 051 511 эдем ӹлен. 
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Диярбакыр халан центр районвлӓ : Баглар, Каяпынар, Сур.
Дӱздже (ил)

Дӱздже (турокла Düzce ili ) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 323 328 эдем ӹлен.
Тундра пирӹ

Тундра пирӹ ( ) — Йыдвел Руш Федерацин вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы пирӹ. Сек коговлӓжӹ 118 - 137 (озы) 112 - 136 (ӓвӓ) см кыташ лин кердӹт. Массышты 42 - 49 кг якте шоэш.
Койот

Койот () — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Сек коговлӓжӹ 75 - 100 см кыташ лин кердӹт. Массышты 21 кг якте шоэш.
Шакал

Шакал () — Кечӹвӓл-ирвел Европышты, Йыдвел Африкышты дӓ Кечӹвӓл Азиштӹ вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Сек коговлӓжӹ 80 см кыташ лин кердӹт. Массышты 7 - 10 кг якте шоэш.
Мексика пирӹ

Мексика пирӹ ( ) — Йыдвел Америкышты, Мексикышты вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы пирӹ. Сек коговлӓжӹ 1,2 – 1,5 м кыташ лин кердӹт. Массышты 27 – 37 кг якте шоэш.
Тибет пирӹ

Тибет пирӹ ( тенгеок "Canis lupus laniger" ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы пирӹ.
Аляска тундра пирӹ

Аляска тундра пирӹ ( ) — Аляскышты вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы пирӹ. Сек коговлӓжӹ 100 – 150 см кыташ лин кердӹт. Массышты 80 кг якте шоэш.
Зонгулдак (ил)

Зонгулдак (турокла Zonguldak ili ) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 615 890 эдем ӹлен.
Измир (ил)

Измир (турокла İzmir ili ) — Вадывел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 3-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 3 967 041 эдем ӹлен. 
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Измир халан центр районвлӓ : Балчова, Байраклы, Борнова, Буджа, Чигли, Газиэмир, Гӱзелбахче, Карабаглар, Каршыяка, Конак, Нарлыдере.
Йозгат (ил)

Йозгат (турокла Yozgat ili ) — Турцин илжӹ. 2007-шӹ ин тӹштӹ 265 531 эдем ӹлен.
Кайсери (ил)

Кайсери (турокла Kayseri ili ) — Покшал Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 1 165 088 эдем ӹлен. 
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Кайсери халан центр районвлӓ : Хаджылар, Инджесу, Коджасинан, Меликгази, Талас.
Карабӱк (ил)

Карабӱк (турокла Karabük ili ) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 218 463 эдем ӹлен.
Караман (ил)

Караман (турокла Karaman ili ) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 226 049 эдем ӹлен.
Карс (ил)

Карс (турокла Kars ili ) — Йыд-ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 312 205 эдем ӹлен.
Кастамону (ил)

Кастамону (турокла Kastamonu ili ) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 360 366 эдем ӹлен.
Кахраманмараш (ил)

Кахраманмараш (турокла Kahramanmaraş ili ) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 1 037 492 эдем ӹлен.
Килис (ил)

Килис (турокла Kilis ili ) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. 2007-шӹ ин тӹштӹ 118 457 эдем ӹлен.
Коджаэли (ил)

Коджаэли (турокла Kocaeli ili ) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 11-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 1 437 926 эдем ӹлен. Районын (илӹн) административный покшалжы (центржы): Измит.
Конья (ил)

Конья (турокла Konya ili ) — Покшал-вадывел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 6-шы вӓрӹм нӓлеш. 2007-шӹ ин тӹштӹ 1 959 082 эдем ӹлен. 
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Конья халан центр районвлӓ : Каратай, Мерам, Сельчуклу.
Кӱтахья (ил)

Кӱтахья (турокла Kütahya ili ) — Вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 1 959 082 эдем ӹлен.
Сузы

Сузы () — фазан йыхыш пырышы кеквлӓ логӹц сек когожы. Пачыжы йӹргешкӹрӓк, логерӹштӹш пынжы кужырак. Озывлӓжӹ яргата пынан ылыт. Евразин шӹргӹвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кек.
Арвӓтӹ

Арвӓтӹ - кӓпеш шошы ӹдӹр, марлан кеӓш йӓмдӹлӓлтшӹ ӹдӹр ӓль ӹдӹрӓмӓш. Шаян этимологижӹ кок шая гӹц шалга: "ары" - йӱкшӹ агыл, соты вуян дӓ кокшы формантжы "вӓтӹ" шамак гӹц.
Кыркларели (ил)

Кыркларели (турокла Kırklareli ili ) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 333 256 эдем ӹлен.
Йӓгӓ

Йӓгӓ - пум кид доно пӹчкедӹмӹ инструмент. Шӹренжок тореш йӓгӓм кычылтыт.
Турци регионвлӓ

Турцин регионвлӓ (турокла "Bölge" 'регион', "Bölgeler" 'регионвлӓ', "Bölgesi" 'регионжы', "Bölgeleri" 'регионвлӓжы' ) 7.
Турцин регионвлӓ :
Эгей регион.
&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж регион.
&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
Кыршехир (ил)

Кыршехир (турокла Kırşehir ili ) — Покшал Турцин илжӹ. 2007-шӹ ин тӹштӹ 223 170 эдем ӹлен.
Кырыккале (ил)

Кырыккале (турокла Kırıkkale ili ) — Покшал Турцин илжӹ. 2007-шӹ ин тӹштӹ 280 234 эдем ӹлен.
Малатья (ил)

Малатья (турокла Malatya ili ) — Ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 722 065 эдем ӹлен.
Маниса (ил)

Маниса (турокла Manisa ili ) — Вадывел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 1.316.750 (пӱэргӹ: 656.051; ӹдӹрӓмӓш: 660.699) эдем ӹлен.
Мардин (ил)

Мардин (турокла Mardin ili ) — Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 750.697 (пӱэргӹ: 378.451; ӹдӹрӓмӓш: 372.246) эдем ӹлен.
Сексӹ

Сексӹ тенгеок колвӓрӓш () — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы У дӓ Тошты Мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ хир кек. Кытшы 50–66 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 127–180 см, нелӹцшӹ 0.9–2.1 кг якте шоэш.
Мерсин (ил)

Мерсин (турокла Mersin ili ; тошты [-2002] лӹмжӹ: Ичель İçel) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 10-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 1.647.899 (пӱэргӹ: 819.515; ӹдӹрӓмӓш: 828.384) эдем ӹлен. 
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Мерсин халан центр районвлӓ : Акдениз, Мезитли, Торослар, Енишехир.
Мугла (ил)

Мугла (турокла Muğla ili ) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 791.424 (пӱэргӹ: 405.079; ӹдӹрӓмӓш: 386.345) эдем ӹлен.
Муш (ил)

Муш (турокла Muş ili ) — Ирвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 404.309 (пӱэргӹ: 207.270; ӹдӹрӓмӓш: 197.039) эдем ӹлен.
Невшехир (ил)

Невшехир (турокла Nevşehir ili ) — Покшал Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 281.699 (пӱэргӹ: 139.025; ӹдӹрӓмӓш: 142.674) эдем ӹлен. Ти регионышты ЮНЕСКО-н документӹшкӹжӹ пыртымы Гӧреме Халык парк вӓрлӓнӓ.
Нигде (ил)

Нигде (турокла Niğde ili ) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. Попымы годым "Нийде" манмыла. 2008-шӹ ин тӹштӹ 338.447 (пӱэргӹ: 169.377; ӹдӹрӓмӓш: 169.070) эдем ӹлен.
Lady Gaga

Lady Gaga (Лэйди Гага) (лачокла лӹмжӹ — Стефани Джоанн Анджелина Джерманотта, 28 март 1986 и) — американ электро - данс- дӓ поп-мырызы, ди-джей, композитор. дебют альбомжы "The Fame" (2008) лӹмӓн ылын дӓ 2010 ин августеш 13,4 миллион экземпляр доно тунӹмбал мыч шӓрлен кен. Стефани из годшенжок музыкым яратен, 4 иӓш ылмжы годым ӹшкевуяжы фортепиано фортепианом шакташ тыменьӹн дӓ Майкл Джексон дон Синди Лауперӹн мырывлаштӹм тетя магнитофоныш сираш тӹнгалӹн. Атяжӓт музыкант ылын. Луатикиаш Стефани Convent of The Sacred Heart школыш тыменяш пырен, кышты, тӹдӹ гӹц пасна Хилтон шыжарак-ӓкӓк дон Кэролайн Кеннеди тыменьӹнӹт. Стефанин шайыштмыжы семӹнь, весӹвлӓ гань чидеӓт, школышты тӹдӹм ваштылыныт. Тенге гӹнят, луддӹмӹ ӹдӹр ылынам дӓ кӹзӹтӓт, яклешт кем гӹнят, сойток ял вӹкем кӹньӹлам манын, Лэйди Гага ӹшке гишӓнжӹ пӓлдӹртӓ.
Руанда йӹлмӹ

Руанда йӹлмӹ тенгеок киньяруанда (руандала "Ikinyarwanda" тенгеок "Ururimi rw’Ikinyarwanda" ) — Банту йӹлмӹ. Руандавлӓ (: хутувлӓ, тутсивлӓ, твавлӓ) лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Руандышты попат.
Руандала сирӹмӹ йӧн.
¹ c = ч
Крикӓн сир

Крикӓн сир - Якшар Йыл вел Вес сир Цартак сола лишнӹш кырык нер.
Кечиӧрен

Кечиӧрен () — Турцин, Йыдвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 779.905 (пӱэргӹ: 385.062; ӹдӹрӓмӓш: 394.843) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кечи» ('кесӹ') дон «ӧрен» ('руина') шамаквлӓ гӹц лин. 
Ажедмӓшвлӓ.
Язи лидӹ

Язи лидӹ - Йоласал вел Йӓкӹныр дон Йынгы Кушыргы солавлӓ лоштыш лидӹ.
Орду (ил)

Орду (турокла Ordu ili ) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 719.183 (пӱэргӹ: 358.386; ӹдӹрӓмӓш: 360.797) эдем ӹлен.
Османие (ил)

Османие (турокла Osmaniye ili ) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 464.704 (пӱэргӹ: 232.118; ӹдӹрӓмӓш: 232.586) эдем ӹлен.
Ризе (ил)

Ризе (турокла Rize ili ) — Йыд-ирвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 319.410 (пӱэргӹ: 157.650; ӹдӹрӓмӓш: 161.760) эдем ӹлен.
Сакарья (ил)

Сакарья (турокла Sakarya ili ) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 851.292 (пӱэргӹ: 426.366; ӹдӹрӓмӓш: 424.926) эдем ӹлен. 
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Адапазары (Sakarya merkezi) халан центр районвлӓ : Арифие, Эренлер, Сердиван
Самсун (ил)

Самсун (турокла Samsun ili ) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 1.252.693 (пӱэргӹ: 620.015; ӹдӹрӓмӓш: 632.678) эдем ӹлен. 
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Самсун халан центр районвлӓ : Атакум, Джаник, Илкадым, Теккекӧй.
Сивас (ил)

Сивас (турокла Sivas ili ) — Покшал Турцин илжӹ. 2009-шӹ ин тӹштӹ 633.347 (пӱэргӹ: 318.905; ӹдӹрӓмӓш: 314.442) эдем ӹлен.
Сиирт (ил)

Караман (турокла Siirt ili ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 291.528 (пӱэргӹ: 150.628; ӹдӹрӓмӓш: 140.900) эдем ӹлен.
Синоп (ил)

Синоп (турокла Sinop ili ) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 200.791 (пӱэргӹ: 98.961; ӹдӹрӓмӓш: 101.830) эдем ӹлен.
Стамбул (ил)

Стамбул (туркла İstanbul ili ) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 1-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 12 915 158 (пӱэргӹвлӓ: 6 498 997; ӹдӹрӓмӓшвлӓ: 6 416 161) эдем ӹлен. 
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Стамбул халан центр районвлӓ : Авджылар, Багджылар, Бахчелиэвлер, Бакыркӧй, Байрампаша, Бешикташ, Бейоглу, Фатих, Газиосманпаша, Гӱнгӧрен, Кадыкӧй, Кягытхане, Кӱчӱкчекмедже, Шишли, Ускюдар, Зейтинбурну
Текирдаг (ил)

Текирдаг (турокла Tekirdağ ili ) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 798 109 (озы: 406 744; ӓвӓ: 391 365) эдем ӹлен.
Токат (ил)

Токат (турокла Tokat ili ) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 617 158 (озы: 306 757; ӓвӓ: 310 401) эдем ӹлен.
Трабзон (ил)

Трабзон (турокла Trabzon ili ) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2007-шӹ ин тӹштӹ 1 024 901 эдем ӹлен.
Остеоспермум

Остеоспермум ( ) — Asteraceae йыхыш пырышы кушкыш.
Тунджели (ил)

Тунджели (турокла Tunceli ili ) — Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 86.449 (пӱэргӹ: 49.709; ӹдӹрӓмӓш: 36.740) эдем ӹлен.
Ушак (ил)

Ушак (турокла Uşak ili ) — Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 334 115 эдем ӹлен.
Хаккяри (ил)

Хаккяри (турокла Hakkâri ili ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. 2009-шӹ ин тӹштӹ 256 761 (озы: 135 884; ӓвӓ: 120 877) эдем ӹлен.
Хатай (ил)

Хатай (турокла Hatay ili ) — Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 1 480 571 эдем ӹлен.
Чанаккале (ил)

Чанаккале (турокла Çanakkale ili ) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2009-шӹ ин тӹштӹ 477 735 (озы: 243 643; ӓвӓ: 234 092) эдем ӹлен.
Чанкыры (ил)

Чанкыры (турокла Çankırı ili ) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 176.093 (пӱэргӹ: 87.914; ӹдӹрӓмӓш: 88.179) эдем ӹлен.
Чорум (ил)

Чорум (турокла Çorum ili ) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 545.444 (пӱэргӹ: 270.107; ӹдӹрӓмӓш: 275.337) эдем ӹлен.
Шанлыурфа (ил)

Шанлыурфа (турокла Şanlıurfa ili ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 9-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2008-шӹ ин тӹштӹ 1.574.224 (пӱэргӹ: 788.278; ӹдӹрӓмӓш: 785.946) эдем ӹлен.
Шырнак (ил)

Шырнак (турокла Şırnak ili ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 430.109 (пӱэргӹ: 219.187; ӹдӹрӓмӓш: 210.922) эдем ӹлен.
Ыгдыр (ил)

Ыгдыр (турокла Iğdır ili ) — Ирвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 184.025 (пӱэргӹ: 95.195; ӹдӹрӓмӓш: 88.830) эдем ӹлен.
Ыспарта (ил)

Ыспарта (турокла Isparta ili ) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 407.463 (пӱэргӹ: 204.080; ӹдӹрӓмӓш: 203.383) эдем ӹлен.
Эдирне (ил)

Эдирне (турокла Edirne ili ) — Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 396 462 эдем ӹлен.
Элязыг (ил)

Элязыг (турокла Elazığ ili ) — Ирвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 547.562 (пӱэргӹ: 271.330; ӹдӹрӓмӓш: 276.232) эдем ӹлен.
Эрзинджан (ил)

Эрзинджан (турокла Erzincan ili ) — Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 210.645 (пӱэргӹ: 107.415; ӹдӹрӓмӓш: 103.230) эдем ӹлен.
Эрзурум (ил)

Эрзурум Ирвел (турокла Erzurum ili ) — Ирвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 774.967 (пӱэргӹ: 391.588; ӹдӹрӓмӓш: 383.379) эдем ӹлен. 
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Эрзурум халан центр районвлӓ : Паландӧкен, Азизие, Якутие.
Эскишехир (ил)

Эскишехир Ирвел (турокла Eskişehir ili ) — Вадывел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 741.739 (пӱэргӹ: 368.486; ӹдӹрӓмӓш: 373.253) эдем ӹлен. 
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Эскишехир халан центр районвлӓ : Одунпазары, Тепебашы.
Ялова (ил)

Ялова Ирвел (турокла Yalova ili ) — Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 197.412 (пӱэргӹ: 99.037; ӹдӹрӓмӓш: 98.375) эдем ӹлен.
Астра

Астра ( ) — Астра йишвлӓн ( ) йыхыш пырышы кушкыш. Кырык сирӹштӹ дӓ Мары Элыштыш садвлӓштӹ шӹренок вӓшлиӓлтшӹ пеледӹш.
Космос (кушкыш)

Космос ( ) — Asteraceae йыхыш пырышы кушкыш.
Астра йишвлӓ

 
Астра йишвлӓ ( ) — мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек кымдан дӓ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ пеледӹшлӓ кушкыш. Цилӓжӹ 25 000 нӓрӹ йиш астра улы, кыдывлӓ 900 - 1000 йыхеш пайылалтыт. Шӹренжок икиӓш ӓль шукыиӓш ылыт, шоэн тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹ семӹнь лин кердӹт.
Ааронсони

 
Ааронсони ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Агератум

Агератум ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Каллистефус

 
Каллистефус ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Хризантема

Хризантема ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Георгина

Георгина ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы шукиӓш кушкыш.
Селмӓ

Селмӓ - кӹртни гӹц ӹштӹмӹ качкышым йӓмдӹлӹмӹ ӓтӹдер.
Маршалли

Маршалли ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Блюмей

 
Блюмей ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Гербера

Гербера ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Астерискус

Астерискус ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Бальзамориза

Бальзамориза ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Брахилена

Брахилена ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Вернони

Вернони ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Кӱвуй

Кӱвуй - ("Cottus gobio") шир вӹдӹштӹ ӹлӹшӹ, ире вӹдӹм яратышы дӓ пындашышты сӓрнӹшӹ изи кол. Йылым луктӓлмӹ паштек Мары Элышты ти кол ямаш тӹнгӓлӹн. 2 - 3 иӓш кӱвуй 9 см якте кушкын шоэш.
Эхинацей

Эхинацей ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Арали

Арали ( ) — Арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Хейродендрон

Хейродендрон ( ) — арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Элеутерококк

Элеутерококк ( ) — Арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Мерита

Мерита ( ) — Арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Псевдопанакс

Псевдопанакс ( ) — Арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Шеффлера

Шеффлера ( ) — Арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Алоизи

Алоизи ( ) — Вербена йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Авиценни

Авиценни ( ) — Acanthaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Афеландра

Афеландра ( ) — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Фиттони

Фиттони ( ) — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш. 
Лӹмжӹм англи Elizabeth дӓ Sarah Mary Fitton лӹмеш пумы.
Юстици

Юстици ( ) — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш. Цилӓжӹ 420 йиш нӓрӹ юстици улы. Америкын тропиквлӓштӹ кушкеш. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм шотланди ботаник Джеймс Юстици (James Justice, 1698 - 1763) лӹмеш пумы, кыды ти пеледӹшвлӓ гишӓн сирен.
Одонтонема

Одонтонема ( ) — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Пахистахис

Пахистахис ( ) — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Перистрофе

Перистрофе ( ) — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Псевдэрантемум

Псевдэрантемум ( ) — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Руэлли

Руэлли ( ) — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Стробилянт

Стробилянт ( ) — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш. Цилӓжӹ 250 йиш нӓрӹ стробилянт улы. Азин тропиквлӓштӹ кушкеш.
Кӱкӱ

Кӱкӱ - ӹдӹрвлӓн дӓ ӹдӹрӓмӓшвлӓн вуешӹштӹ чимӹ ӹзгӓр. Шамаклан, сӱӓн годым кӱкӱм арвӓтӹ вуешӹжӹ чиӓ.
Тунберги

Тунберги ( ) — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш. Африкын дӓ Азин тропиквлӓштӹ кушкеш. 
Лӹмжӹм швеци натуралист Карл Петер Тунберг (Carl Peter Thunberg, 1743 - 1828) лӹмеш пумы.
Уайтфелди

Уайтфелди ( ) — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш. Африкын тропиквлӓштӹ кушкеш. Цилӓжӹ 15 йиш нӓрӹ уайтфелди улы.
Бахча йӓр

Бахча йӓр - Микрак вел Ӱл Ямангаш сола донышы Йыл лӹвӓкӹ лишӹ йӓр.
Ош пачан мызы

Ош пачан мызы ( ) — кӹдӹрвлӓн йишӹн цӹвӹлӓ кеквлӓн группыш пырышы кек. Йыдвел Америкышты (вадывел АУШ, Аляска дӓ Канада) тундрышты ӹла. Кӓпшӹ 31—34 см; нелӹцшӹ 1,300 (озы) - 840 (ӓвӓ) г.
Пижоргы

Пижоргы, тенгеок "Пижӧргӹ" - телӹм кидеш чимӹ выргем хӓдӹр. Пижоргы кок лаштык гӹц ылеш: иктӹжӹ коговарнялан, кокшыжы вес парнявлӓлӓн. Пижоргы лӹмӹнок кого уштӹвлӓ годым эффектӓн ылеш, тӹдӹ шукырак шокшым коргӹштӹжӹ урда дӓ тенге парнявлӓ ак кӹлмеп. Шӹренжок пижоргым мижӓн шӹртӹ гӹц пидӹт. Пӹтӓртӹш ивлӓн кавашты дон замшы гӹц ыргымы пижоргывлӓӓт шӹренок вӓшлиӓлтӹт. Марынвлӓн первиракшы "марла пижоргы" ылын, кыды пидмӹ йон донжы айыртемалтеш. Пижоргы косирӹн кайжы манын тӹдӹм тӹрлец дӓ апликацивлӓ доно сӹлнештӓрӓт. Пижоргы вӹлӓн халык тӹрлецвлӓмӓт тӹрлӓт.
Германи халавлӓ

Ти спискышты Германин (, "хала праваан") халавлӓм веле пыртымы. (2010-шы ин 1-шӹ январеш) 2070 техень хала ылын. Ти халавлӓ 100 000 гӹц шукырак ӹлӹзӹ шотанвлӓ ылыт. Нӹнӹ логӹц лач Берлин, Гамбург, Мӱнхен дӓ Кӧльн) миллионан халавлӓ ылыт. 
Германин кого халавлӓжӹ.
2008 иӓш информаци
Гӱль, Абдулла

Абдулла Гӱль (турокла Abdullah Gül, 29-шӹ октябрь 1950-шӹ и, Кайсери, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 11-шӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 28-шӹ августын 2007-шӹ ин айырымы.
Гӱдӱл

Гӱдӱл (турокла Güdül ) — Турцин халажы дӓ Йыдвел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.075 (пӱэргӹ: 4.897; ӹдӹрӓмӓш: 5.178) эдем ӹлен.
Ӧзал, Тургут

Тургут Ӧзал (турокла Turgut Özal, 13-шы октябрь 1927-шӹ и, Малатья, Турци — 17-шӹ апрель 1993-шы и, Анкара, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 8-шӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 9-шӹ ноябрьын 1989-шӹ ин айырымы.
Пыжи лык

Пыжи лык - Йоласал вел Пистерлӓштӹш олицӓ.
Турци президентвлӓ

Турци президентвлӓ
Сезер, Ахмет Недждет

Ахмет Недждет Сезер (турокла Ahmet Necdet Sezer, 13-шы сентябрь 1941-шӹ и, Афьонкарахисар, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 10-шы Прeзидeнтжӹ, кыдым 16-шӹ майын 2000-шӹ ин айырымы.
Демирель, Сӱлейман

Сӱлейман Демирель (турокла Süleyman Demirel, 1-шӹ ноябрь 1924-шӹ и, Ыспарта, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 9-шӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 17-шӹ майын 1993-шы ин айырымы.
Эврен, Кенан

Кенан Эврен (турокла Kenan Evren, 17-шӹ июль 1917-шӹ и, Алашехир, Маниса, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 7-шӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 9-шӹ ноябрьын 1982-шы ин айырымы.
Корутӱрк, Фахри

Фахри Корутӱрк (турокла Fahri Korutürk, 3-шы август 1903-шы и, Стамбул, Турци — 12-шы октябрь 1987-шӹ и, Стамбул, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 6-шы Прeзидeнтжӹ, кыдым 6-шы апрельын 1973-шы ин айырымы.
Сунай, Джевдет

Джевдет Сунай (турокла Cevdet Sunay, 10-шы февраль 1899-шӹ и, Чайкара, Трабзон, Турци — 22-шы май 1982-шы и, Стамбул, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 5-шӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 28-шӹ мартын 1966-шы ин айырымы.
Турци сирӹзӹвлӓ

Турци сирӹзӹвлӓ - турок, армян дӓ курд йӹлмӹлӓ сирӹшӹ авторвлӓ лин кердӹт.
Гӱрсель, Джемаль

Джемаль Гӱрсель (турокла Cemal Gürsel, 10-шы июнь 1895-шӹ и, Эрзурум, Турци — 14-шӹ сентябрь 1966-шы и, Анкара, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 4-шӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 27-шӹ октябрьын 1960-шы ин айырымы.
Баяр, Джелаль

Джелаль Баяр (турокла Celâl Bayar, 16-шы май 1883-шы и, Гемлик, Бурса, Турци — 22-шы август 1986-шы и, Стамбул, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 3-шы Прeзидeнтжӹ, кыдым 22-шы майын 1950-шӹ ин айырымы.
Инӧнӱ, Исмет

Исмет Инӧнӱ (турокла İsmet İnönü, 24-шӹ сентябрь 1884-шӹ и, Измир, Турци — 25-шӹ декабрь 1973-шы и, Анкара, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 2-шы Прeзидeнтжӹ, кыдым 11-шӹ ноябрьын 1938-шӹ ин айырымы.
Ататӱрк, Мустафа Кемаль

Мустафа Кемаль Ататӱрк (турокла Mustafa Kemal Atatürk, 19-шӹ май 1881-шӹ и, Салоники, Осман импери — 10 ноябрь 1938-шӹ и, Стамбул, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин пӹтӓришӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 29-шӹ октябрьын 1923-шы ин айырымы.
Кызылджахамам

Кызылджахамам (турокла Kızılcahamam ) — Турцин халажы дӓ Йыдвел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.900 (пӱэргӹ: 12.680; ӹдӹрӓмӓш: 13.220) эдем ӹлен.
Хаймана

Хаймана (турокла Haymana ) — Турцин халажы дӓ Кечӹвӓл Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40.537 (пӱэргӹ: 20.306; ӹдӹрӓмӓш: 20.231) эдем ӹлен.
Наллыхан

Наллыхан (турокла Nallıhan ) — Турцин халажы дӓ Вадывел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 31.323 (пӱэргӹ: 15.387; ӹдӹрӓмӓш: 15.936) эдем ӹлен.
Бейпазары

Бейпазары (турокла Beypazarı ) — Турцин халажы дӓ Вадывел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 46.768 (пӱэргӹ: 23.058; ӹдӹрӓмӓш: 23.710) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бей» ('бей') дон «пазар» ('пазар' ; «пазары» 'пазаржы' ) шамаквлӓ гӹц лин.
Полатлы

 
Полатлы (турокла Polatlı ) — Турцин халажы дӓ Кечӹвӓл-вадывел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 110.990 (пӱэргӹ: 56.120; ӹдӹрӓмӓш: 54.870) эдем ӹлен.
Аяш

 
Аяш (турокла Ayaş ) — Турцин халажы дӓ Вадывел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.502 (пӱэргӹ: 6.670; ӹдӹрӓмӓш: 6.832) эдем ӹлен.
Чамлыдере

Чамлыдере (турокла Çamlıdere ) — Турцин халажы дӓ Йыдвел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.862 (пӱэргӹ: 4.944; ӹдӹрӓмӓш: 4.918) эдем ӹлен. 
Ӹлӹзӹ шот.
Проран йӓр

Проран йӓр - Виловат велнӹш Кого йӓр доны, Йылын вургымла сирӹштӹжӹ ылын. Йыл лӹвӓкӹ лин.
Пӱлӓкӓр карем

Пӱлӓкӓр карем - Пӹзӹкныр вел Шӹндӹрвал сола донышы карем.
Пу нер

Пу нер - Пӹзӹкныр вел Кого Сӧрмӓнӓнгӹр сола донышы неркӓ.
Пӱлӓхӓр ныр

Пӱлӓхӓр ныр - Пӹзӹкныр вел Томилӓ сола сагашы ныр.
Лив йӹлмӹ

 
Лив йӹлмӹ (ливлӓ "līvõ kēļ") — ик финн-угр йӹлмӹвлӓ гыц.
Америкын Ушымы Штатвлӓн штатвлӓжӹ

Америкын Ушымы Штатвлӓн (АУШ) штатвлӓжӹ.
Эстони халавлӓ

Эстони халавлӓ
Кӹзӹтеш Эстоништӹ 47 ӹлемӹн хала статусшы. Таблицышты маняр ӹлӹзӹ 1979, 1989, 2000, 2006 ивлӓн ылын дӓ махань кымдемӹштӹ хала вӓрлӓнӓ, анжыктымы.
Гӧльбашы (Анкара)

 
Гӧльбашы (турокла Gökbaşı ) — Турцин, Кечӹвӓл Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 85.499 (пӱэргӹ: 44.008; ӹдӹрӓмӓш: 41.491) эдем ӹлен.
Гӧльбашы (Адыяман)

 
Гӧльбашы (турокла Gökbaşı ) — Турцин, Вадывел Адыяман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 47 599 (пӱэргӹ: 23 844; ӹдӹрӓмӓш: 23 755) эдем ӹлен.
Кудлу вӓтӹ карем

Кудлу вӓтӹ карем - Кӹлемар кымдем Йӱксӓр вел Алатай сола лишнӹш карем.
Шерефликочхисар

 
Шерефликочхисар (турокла Şereflikoçhisar ) — Турцин халажы дӓ Кечӹвӓл-ирвел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.353 (пӱэргӹ: 17.643; ӹдӹрӓмӓш: 17.710) эдем ӹлен.
Баля

 
Баля (турокла Balâ ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы дӓ Кечӹвӓл-ирвел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.239 (пӱэргӹ: 14.749; ӹдӹрӓмӓш: 14.490) эдем ӹлен. 
Линквлӓ.
Кайсы карем

Кайсы карем - Пайскырык сола лишнӹш карем.
Кого нер (кырык)

Кого нер (кырык) - Шур вел Яштуга донышы кырык.
Эстон сирӹзӹвлӓ

Эстон сирӹзӹвлӓ - эстон йӹлмӹлӓ сирӹшӹ авторвлӓ.
Вален куп

Вален куп - Кӹлемар кымдемӹштӹш Арде вел Валенкуптӹр сола лишнӹш куп.
Валенкуптӹр

Валенкуптӹр (руш.Паулкино) - Кӹлемар кымдемӹштӹш Арде вел сола.
Эврен

Эврен (турокла Evren ) — Турцин, Кечӹвӓл-ирвел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.513 (пӱэргӹ: 2.253; ӹдӹрӓмӓш: 2.260) эдем ӹлен.
Синджан

 
Синджан (турокла Sincan) — Турцин, Покшал Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 434.064 (пӱэргӹ: 219.394; ӹдӹрӓмӓш: 214.670) эдем ӹлен.
Акьюрт

Акьюрт (турокла Akyurt ) — Турцин, Ирвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.986 (пӱэргӹ: 12.676; ӹдӹрӓмӓш: 12.310) эдем ӹлен.
Каледжик

Каледжик (турокла Kalecik ) — Турцин, Ирвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.071 (пӱэргӹ: 7.947; ӹдӹрӓмӓш: 8.124) эдем ӹлен.
Элмадаг

Элмадаг (турокла Elmadağ ) — Турцин, Ирвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 42.511 (пӱэргӹ: 21.516; ӹдӹрӓмӓш: 20.995) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «элма» ('олма') дон «даг» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Кӹшкӹ

Кӹшкӹвлӓ (; алыкмарла "кишке") — Squamata (Чешуйчатые) группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 3400 тӹрлӹ кӹшкӹ улы. Кӹшкӹвлӓн сек изижӹн ("Leptotyphlops carlae") кытышты 10 см, сек когожын ("Python reticulatus") кытышты 6.95 м.
Кӹшкӹ йыжнен каштшы тупӹрдӹдӹмӹ сӱмӓн йӓн. Кӹшкӹвлӓ эдемлӓн дӓ вольыквлӓлӓн эксӹкдӹмӹ дӓ эксӹкӹм кандышывлӓ лин кердӹт. Кыдыжын пырылмышты эдемӹм пуштын вӓк кердеш. Мары Элышты вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ логӹц кымыжвуй эксӹкдӹмӹ, той кӹшкӹ дон шим кӹшкӹ эксӹкӹм кандышы ылыт. Кӹшкӹ шӹмлӹмӓшӹм серпентологи маныт.
Франци халавлӓ

Франци халавлӓ
Францин 100 кого халажы.
1999 иӓш Франци статистика семӹнь
! №!!Хала!!Департамент!!Регион!!Ӹлӹзӹ шот (1999)
Казан (Анкара)

Казан (турокла Kazan ) — Турцин, Покшал Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 38.731 (пӱэргӹ: 19.947; ӹдӹрӓмӓш: 18.784) эдем ӹлен.
Алтындаг

Алтындаг (турокла Altındağ ) — Турцин, Ирвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 367.812 (пӱэргӹ: 184.329; ӹдӹрӓмӓш: 183.483) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «алтын» ('golden') дон «даг» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Чубук

Чубук (турокла Çubuk ) — Турцин, Йыд-ирвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 80.123 (пӱэргӹ: 40.051; ӹдӹрӓмӓш: 40.072) эдем ӹлен.
Кымыжвуй

Кымыжвуй тенгеок кымыж вуян кӹшкӹ (; алыкмарла "кумыжвуянгишке") — эксӹкӹм кандышы агыл кӹшкӹ. Кытшы 80 - 150 см. Cӱмжӹ раскыдын цаклатеш. Вуйыштыжы шыренжок сар кымыжан вуйта. Тишецӹн марла лӹмжӓт ылеш. Ӹлашӹжӹ лывыргы вӓрӹм айыра, вӹдӹштӹ ишӹ шукш дӓ мынивлӓм качкын ӹлӓ. Кынамжы каля гань тыгыды йӓнвлӓ дон кек игӹвлӓм качкеш, цилӓ тидӹм ӹлӹшӹнек нелеш. Мынывлӓжӹм шӱӓш тӹнгӓлшы сӱк, намозы, лывыргы рехень лоэш опта.
Цӹрцӹк

Цӹрцӹк, тенгеок Мӧртӓгӓ "(") — кужы ӧршӓн тӧр шылдыран пӹсӹн тӹргештӹл чонгештӹлшӹ капшангы. Цилӓжӹ мӱлӓндӹ вӹлнӹ Антарктида гӹц пасна 6800 йиш цӹрцӹк улы.
Кӹртнилӱлӹшвлӓ

Кӹртнилӱлӹшвлӓ () — Кӹртнилӱлӹш йиш кушкшывлӓ лошкы кыце ӹшке кӹртнилӱлӹшвлӓ, тенгеок 400 млн и нӓрӹ перви кушкаш тӹнгӓлшӹ кӹртнилӱлӹшвлӓм ӓшӹндарӹктӹшӹ кушкышвлӓ пырат.
Чанкая

Чанкая (турокла Çankaya ) — Турцин, Покшал Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 785.330 (пӱэргӹ: 383.654; ӹдӹрӓмӓш: 401.676) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чан» ('bell') дон «кая» ('stone') шамаквлӓ гӹц лин.
Этимесгут

Этимесгут (турокла Etimesgut ) — Турцин, Покшал Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 313.770 (пӱэргӹ: 161.982; ӹдӹрӓмӓш: 151.788) эдем ӹлен.
Мамак

Мамак (турокла Mamak ) — Турцин, Ирвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 520.446 (пӱэргӹ: 263.156; ӹдӹрӓмӓш: 257.290) эдем ӹлен.
Пурсаклар

Пурсаклар (турокла Pursaklar ) — Турцин, Покшал Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 91.742 (пӱэргӹ: 46.204; ӹдӹрӓмӓш: 45.538) эдем ӹлен.
Енимахалле

Енимахалле (турокла Yenimahalle ) — Турцин, Покшал Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 609.887 (пӱэргӹ: 299.146; ӹдӹрӓмӓш: 310.741) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ени» ('у') дон «махалле» ('район') шамаквлӓ гӹц лин.
Сӱм (зоол.)

Сӱм (зоол.) — шӹренжок колвлӓн, тенгеок кыды-тидӹ йӓнгвлӓн дӓ шукшвлӓн вӹлвӓлӹштӹ.
Сӱм (бот.)

Сӱм (бот.) - кӹцкӹвлӓн, фруктывлӓ дон кавштавичӹ кушкышвлӓн каваштышты. Кыды кӹцкӹжӹ пышкыды сӱмӓн, нӹнӹм тӹхала качкаш лиэш, кыдыжым лач итӹрӓен веле качкыт.
Цунами

Цунами (, кышты — «порт, икса», — «коэ») — шӹренжок океанышты шачшы кӱкшӹ кужы коэвлӓ. Цунамивлӓм вӹд пындаштыш рок ӹрзӓлтмӓшвлӓ шачыктат, кынам тангыж пындаш кӱш дӓ ӱлӹкӹ кашташ тӹнгӓлеш. Цунамивлӓ таманяр лу метрӓн лин кердӹт.
Адалар

Адалар (турокла Adalar ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 14.221 эдем ӹлен. 
Район лӹмӹн этимологижӹ «ада» ('ошмаоты') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Шӓжӓн

Шӓжӓн - арашкы оптымы ромы ӓль шелӹштмӹ пу. Шӓжӓн конструкцижӹ доно шукы йиш лин кердеш. Шӓжӓнӹштӹ пу каргышы дон ӱлӹкӹлӓ агыл, кӱшкӹлӓ лишӓшлык. Шӓжӓн ӹштӹшӹвлӓ фантазим дон юморым пиштен "кунст пӓшӓм" вӓк тӹдӹ гӹц ӹштӓт.
Ажедмашвлӓ.
http://www.google.fi/images?hl=fi&amp;biw=1333&amp;bih=733&amp;q=halkopino&amp;wrapid=tlif129995286348041&amp;um=1&amp;ie=UTF-8&amp;source=univ&amp;sa=X&amp;ei=17R7TbSLNYehOpimofUG&amp;ved=0CCkQsAQ
Лото карем

Лото карем - Картук вел Цартак сола доныш карем.
Камакай карем

Камакай карем - Пӹзӹкныр вел Кожланӓнгӹр сола лишнӹш карем.
Камака карем

Камака карем - Пӹзӹкныр вел Кожланӓнгӹр сола лишнӹш карем.
Камакан куп

Камакан куп - Йӱксӓр вел Изи Йӓнчӓш сола дорц Старожильск якте шыпшылтшы куп.
Норвеги халавлӓ

Норвеги халавлӓ. Таблицышты 10 000 утла ӹлӹзӓн хала лӹмвлӓм анжыктымы.
Исланди халавлӓ

Исландиштӹ 1 январь 2011 иэш 33 хала шотлалтеш. Тӹ годымок кыды хала дон сола лошты айыртемжы когожат агыл. Сӓндӓлӹкӹштӹш ӹлӹзӹвлӓ логӹц 75% -шӹ Рейкьявикӹштӹ дӓ ти хала лишнӹ ӹлӓт.
Арнавуткӧй

Арнавуткӧй (турокла Arnavutköy ) — Турцин, Вадывел Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 175,871 (пӱэргӹ: 86.741; ӹдӹрӓмӓш: 81.380) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «арнавут» ('албан') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Бакыркӧй

Бакыркӧй (турокла Bakırköy ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 219.145 эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бакыр» ('вӹргеньӹ') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Кадыкӧй

Кадыкӧй (турокла Kadıköy ) — Турцин, Кечӹвӓл-вадывел Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 532.835 эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кады» ('кады') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Чаталджа

Чаталджа (турокла Çatalca ) — Турцин, Вадывел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2000-шӹ ин тӹштӹ 81.589 эдем ӹлен.
Силиври

Силиври (турокла Silivri ) — Турцин, Вадывел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 134,660 эдем ӹлен.
Ошмаоты

Ошмаоты - цилӓ монгыр гӹц вӹд доно ӓрен нӓлмӹ мӱлӓндӹ лаштык. Мары Элышты ошмаотывлӓ коговлӓ агылеп, шӹренжок нӹнӹ Йыл дон Шур йогывлӓ лишнӹ ылыт дӓ ылыныт. Тангыжвлӓ дон океанвлӓштӹ ошмаотывлӓ коговлӓ ылыт. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек кого ошмаотеш Гренлади шотлалтеш.
Лап йӓр

Лап йӓр - Эмӓн вел Эпӓй сола лишнӹш лапаташтыш йӓр.
Лап сӓрӓн

Лап сӓрӓн - ти лӹм доно Кырык сирӹштӹ кок карем улы. Иктӹжӹ Кугилӓнсола велнӹш ти Кугилӓнсола лишнӹ, весӹжӹ Эмӓн вел Лыксола доны.
Лап Йӓктерлӓ

Лап Йӓктерлӓ - Усола велнӹш сола.
Бӱйӱкчекмедже

Бӱйӱкчекмедже (турокла Büyükçekmece ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 171,222 эдем ӹлен.
Бейликдӱзӱ

Бейликдӱзӱ (турокла Beylikdüzü ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 185.633 (пӱэргӹ: 92.277; ӹдӹрӓмӓш: 93.356) эдем ӹлен.
Эсеньюрт

Эсеньюрт (турокла Esenyurt ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 373.017 (пӱэргӹ: 191.646; ӹдӹрӓмӓш: 181.371) эдем ӹлен.
Авджылар

Авджылар (турокла Avcılar ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 348,635 эдем ӹлен. 
Район лӹмӹн этимологижӹ «авджы» ('hunter') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Кӱчӱкчекмедже

Кӱчӱкчекмедже (турокла Küçükçekmece ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 987,815 эдем ӹлен.
Бахчелиэвлер

Бахчелиэвлер (турокла Bahçelievler ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 576,799 эдем ӹлен.
Шӧртньӹ

Шӧртньӹ - () пышкыды металл. Хими элементвлӓн таблицыштыжы тӹдӹ 79 номер доно ылеш, кыдым Au пӓлӹк доно анжыктат. Тидӹ латин йӹлмӹштӹш "aurum" гӹц ылеш, кыдым марла "йӹлгӹжшӹ жерӓ" семӹнь сӓрӓш лиэш. Ти металл пӧрттӱштӹ йӓмдӹ семӹнь моалтеш. Шӧртньӹ шергӓкӓн металлеш шотлалтеш. 
Характеристикыжы.
Шӧртньӹ материал семӹнь йӹлгӹжшӹ, сарикӓ цӹреӓн, пышкыды, кыдылан махань-шон формывлӓм пуаш лиэш. Куштылгын электричествым колта.
Йӓрӓн куп

Йӓрӓн куп - Кӹлемар кымдем Йӱксӓр дорц 7 уштыш ӧрдӹштӹш куп.
Багджылар

Багджылар (турокла Bağcılar ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 738.809 эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «багджы» ('виноградарь') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Гӱнгӧрен

Гӱнгӧрен (турокла Güngören ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шы ин тӹштӹ 311,672 эдем ӹлен.
Йӓши нер

Йӓши нер - Усола вел Носола донышы кырык.
Эсеньлер

Эсеньлер (турокла Esenler ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шы ин тӹштӹ 459,980 эдем ӹлен.
Йӓриксӓ

Йӓриксӓ - ӓнгӹр. Кӹлемар кымдемӹштӹш Йӱксӓр вел Изи Йӓнчӓш сола доны Парат ӓнгӹрӹш йоген пыра.
Йӓрдӹр

Йӓрдӹр - сола Кырык мары кымдемӹн Кожла сирӹштӹжӹ. Рушла ти солам "Работник" маныт.
Фатих

Фатих (турокла Fatih ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 431.147 эдем ӹлен.
Йӓргӱш лап

Йӓргӱш лап - Микрӓк вел Чуайсола лишнӹш лапата.
Пицца

Пи́цца () — итальян халык качкыш. Вӹлецӹнжӹ пицца марла аварцым ӓшӹндӓрӹктӓ, кыды вӹлӓн помидорым, моцарелла тарам дӓ вес махань-шон ингридиентвлӓм пиштен кердӹт, кыдывлӓм прфессионалвлӓ "топпинг (topping)" лӹм доно пӓлӓт. Тӱнымбалны сек кымдан шӓрлен кешӹ дӓ пӓлӹмӹ качкыш.
Историжӹ.
Пиццам ӓшӹндӓрӹктӹшӹ киндӹм пытӓрижок антик жепӓш салтаквлӓ качкыныт. Помидорым 1522-шы ин Европыш, Неапольыш кандымы велдӹк, ти кавштавичӹ кушкышым аварцы гань киндӹ вӹлан пиштен, камакашты кӱктӓш тӹнгалӹнӹт дӓ тӹшкы махань-шон специвлӓм оптенӹт. Шӹренжок тидӹ базилика ылын. Помидорым пӹтӓри эдемвлӓ качделыт, тӹдӹм яданеш шотленӹт дӓ эдемӹм пуштын кердеш, шаненӹт.
Тара

Тара () — шапышы шӹшер гӹц ӹштӹмӹ пингӹдӹ массан качкыш. Пиш ӹжӓл, марла мӓ "тара" шамакым кымда значени доно ана кычылт, тидӹлӓн мӓ руш йӹлмӹ гӹц пырышы "сыр" шамакым кычылтына. Вес йӹлмӹвлӓштӹ "тара" шамак цилӓ йиш сырым анжыкта. 
Историжӹ.
Тарам качкыш семӹнь, эдем киндӹ гыцӓт ирӹрӓк пӓлӓ. Тӹ тарам, кыдым марынвлӓ качкаш тыменьӹнӹт, камакашты куктӓт. Тӹ годымок таравлӓн куктӹмӹ технологиштӹ шукы йиш лин кердеш. Шамаклан, тара массым кужы жеп шӹнзӹктымӓшӓт таран куктымӹжы доно кӹлдӓлтеш. Пӹтӓриш проста агыл таравлӓм шӹшкӹлмӹ вольыквлӓн, шӹренжок патявлӓ дон презывлӓн мӹшкӹрвуштышты моныт. Шӹшкӹлмӹ паштек, мӹшкӹрвуштывлӓм коштенӹт дӓ тенге тотлы тотан таравлӓм качкыныт. Кӹзӹт таравлӓм йӓмдӹлӹмӓштӹ у технологивлӓм кычылтыт. Таравлӓн качкаш йӓмдӹ ылмы кондициштӹм шотыш нӓлӹн, нӹнӹ пышкыдеш дӓ пингӹдеш пайылалтыт. Тарам качмы годым, сагажы виноград гӹц ӹштӹмӹ кукшы якшар ӓрӓкӓм пуат.
Ӱэ карем

Ӱэ карем - Якшар Йыл вел Кӱкшыныр дон Картук вел Цартак солавлӓ лоштышы лидӹ.
Султангази

Султангази (турокла Sultangazi ) — Турцин, Покшал Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шы ин тӹштӹ 444.295 (пӱэргӹ: 227.643; ӹдӹрӓмӓш: 216.652) эдем ӹлен.
Газиосманпаша

Газиосманпаша (турокла Gaziosmanpaşa ) — Турцин, Покшал Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шы ин тӹштӹ 461,230 эдем ӹлен.
Кажам

Кажам - Кӹлемар кымдемӹштӹш ӓнгӹр. Арде ӓнгӹрӹш вургымла монгыр гӹц йоген пыра.
Бейоглу

Бейоглу (турокла Beyoğlu ) — Турцин, Покшал Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 248.084 эдем ӹлен.
Кырык мары сӹлнӹшая

Кырык мары сӹлнӹшая - кырык марла сирӹмӹ сӹлнӹшая. Кириллица йӧн дон пӹтӓриш кырык мары текстӹм 1767-шӹ ин сирӹмӹ. Ти текстым Кырык марла сирӹмӹ пӹтӓриш лыдыш гӹц пӓлен нӓлӹдӓ.
Шишли

Шишли (турокла Şişli ) — Турцин, Покшал Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 317.337 эдем ӹлен.
Кягытхане

Кягытхане (турокла Kâğıthane ) — Турцин, Покшал Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 416.515 эдем ӹлен.
Пермӓк пичӹ

Пермӓк пичӹ - Йоласал велнӹшӹ Микрӓк карем вуй донышы шӹргӹ лоштышы ныр.
Микрӓк карем вуй

Микрӓк карем вуй - Йоласал вел Йынготы сола гӹц 2 уштыш ордӹштӹш кукшы карем.
Уштыш

Уштыш - Киломе́тр шамакын синонимжӹ. 
1 уштыш = 1 км = 1000 м = 0,621 миль = 1094 ярд = 3281 фут .
Бешикташ (район)

Бешикташ (турокла Beşiktaş ) — Турцин, Покшал Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 184,390 эдем ӹлен.
Сарыер

Сарыер (турокла Sarıyer ) — Турцин, Йыдвел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 280.802 эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сары» ('сар') дон «йер» ('вӓр') шамаквлӓ гӹц лин.
Йӓнгӓр

Йӓнгӓр - урыктымы ӓль ӹшке урын кешӹ кукшы, шӱӓш тӹнгӓлшӹ пушӓнгӹвлӓ. "Рушла:валёжник".
Ирсасна

Ирсасна () — шӹшер качшы кок кӹчӓнвлӓн категориш, сасна йиш йыхыш пырышы ( янгежшӹ агыл) вольык. Тоныш сасналан первишӹ родняжы лиэш.