tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Охонянсола

Охонянсола () — Изи Шӹндӹр ӓнгӹрӹн шалахай сирӹштӹжӹ, Аказ лужавуйын мулӓндӹштӹжӹ шыпшылт вацшы сола. Виловат якте … уштыш. 2001-шы ин солашты 65 эдем ӹлен. Охонясолашты журналист Зосим Петрович Марьтянов шачын.
Ошкан Васли

Ошкан Васли ("Василий Яковлевич Симолкин") — 1920 ин 4 апрельӹн Вӹржӹкӓн солашты хресӓнь семняэш шачын. Андак Сарапай солашты тӹнгӓлтӹш, вара Пӧртныр шӹмиӓш дӓ Йоласал школвлӓм тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Цикмӓ халаштышы педтехникумыш тыменяш кеӓ. Педтехникумышты тӹнӓм Ф.Д. Данилов (Важмар) вуйлатымы доно сӹлнӹшая йӹргец ыштен. Йӹргецӹш каштшывлӓ лыдышвлӓм, шайыштмашвлӓм, очерквлӓм сирӓш тыменьӹнӹт. Пӹтӓри нӹнӹ ӹшкӹмӹштӹн пӓшӓвлӓвлӓштӹм «Тылип» лӹман кид доно сирӹмӹ журналеш лыктыныт, а варажы «Комсомол юк» газетеш, «У сем» журналеш пецӓтлӓш тӹнгӓлӹнӹт. Шукынжок ти йӹргецӹш каштшы ӹрвезӹвлӓ вараракшы пӓлӹмӹ литераторвлӓ линӹт. Нӹнӹ лошты Василий Симолкинӓт ылын.
Педтехникумым тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, тӹдӹ Ямангаш солаш толеш, школын директор семӹнь пӓшӓм ӹштӓ. Но сӓмӹрӹк ӹрвезӹ, шукырак пӓлӹмӓшӹм нӓлӓш дӓ яжорак специалист лиӓш шанен, 1939 ин Мары Кугижӓнӹш пединститутыш тыменяш пыра. Шанымыжым веле ӹштен ак шокты – Кого Ӓтямӱлӓндӹ вырсы ӓптӹртӓ. Кокшы курсышты тыменьшӹ студентӹм, токыжы анжалаш толын шоктыдеок, вес тангвлажӹ доно иквӓреш фронтыш нӓнгенӹт. 1941 ин, вырсын пӹтӓриш кечӹвлӓнок, лӱдӹшлӓ кредӓлмӓштӹ тӹдӹн курымжы кӹрӹлтӹн.
Василий Ошкан когонжок поэт семӹнь пӓлӹмӹ ылеш. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм тӹдӹ педтехникумышты тыменьмӹжӹ годымок сирӓш тӹнгӓлӹн. Нӹнӹ «У сем» дон «Якшар знамя» журналвлӓэш, «Пеледшӹ сӓндӓлӹк» альманахеш пецӓтлӓлтӹнӹт. Икманяры сирӹмӹжӹ ӹшке жепӹштӹжӹ школ хрестоматиш пыртымы ылын, тенгеок «Тулан жап годым» («Тылан жеп годым», 1975), «Цӓшӓн шӹдӹр» (1994) коллективный сборниквлӓэш, «Патыр курым» (1980) антологиэш пецӓтлӓлтӹнӹт. Василий Ошкан кымлышы ивлӓн сирӹшӹ вес поэтвлӓ семӹньок туан сӓндӓлӹкнӓм мактен, соты ӹлӹмӓшӹм чангаш манын, сӓмӹрӹк лыдшывлӓм пыт тыменяш дӓ пӓшӓлӓш ӱжӹн.
Пайскырык

Пайскырык — сола Кырык сирӹштӹ. Пайскырык велнӹш солавлӓн центр. Почта индекс 425 318. Солашты кӹдӓлӓш школ, библиотека, лапкавлӓ, Культура пӧрт дӓ церкӹ улы. Цикмӓ — Яштуга шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Пайскырыкышты поэт Пет Першут шачын.
Пайскырык вел солавлӓ

Пайскырык вел солавлӓ. 
Пайскырык сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Памук, Орхан

Фери́т Орха́н Паму́к (турокла Ferit Orhan Pamuk ; 7-шӹ июнь 1952-шы и, Стамбул, Турци) — турок сирӹзӹ, туан сӓндӓлӹкжӹн дӓ тенгеок халыквлӓлоштыш премивлӓн дӓ тенгеок Нобель преми н лауреатшы (2006). Кӹзӹтшӹ сирӹзӹвлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ автор. Армянвлӓн геноцид дон Турциштӹш курдвлӓн геноцид ваштареш ылеш. Тидӹжӹ Турцин официальный кӹлвлӹ доно ик мелӹн агыл. 
Биографижӹ.
Памук 7-шӹ июньын 1952-шы ин Стамбулышты паян семняштӹ шачын. Атяжӹ инженер ылын. Памук Стамбулыштыш Robert College лӹмӓн американ колледжӹштӹ тыменьӹн. Атяжӹ дон ӓвӓжӹн согоньлыштымы семӹнь, тӹдӹ Стамбул Техника университетӹш тыменяш пырен, но профессионал-сирӹзӹ лимӹжӹ шонат, кым иштӹ институтым пырахен. 1977-шӹ ин П. Стамбул университетӹн журналистика факультетшӹм пӹтӓрен. 1985 – 1988-шӹ ивлӓн Америкӹштӹ ӹлен дӓ Нью-Йоркыштыш Колумби университет ӹштӹ(visiting scholar) ылын. Тидӹ паштек Турциш портӹлӹн. 12-шы октябрьын 2006-шы ин «туан халажын меланхолиӓн ӧртшӹм кӹчӓлмӓштӹ у культурывлӓн ваштареш ылмыштым дӓ иктӹшкӹ пынылтмышты гишӓн» сӹлнӹшая Нобель премим пумы.
Орхан Памук гишӓн шукырак.
Анжы: «Цикмӓ» журнал, 2000 и
Паннониус, Януш

Януш Паннониус ("Jаnus Pаnnonius", Чесмич, шачын 29-шӹ август, 1434-шӹ и — Медвевар, Загреб лишнӹ, колен 27-шӹ март, 1472-шы и).
Януш Паннониус лыдышвлӓжӹм латинлӓ сирeн дӓ вeнгрвлӓ логӹц пӹтӓриш поэт ылeш, кыдым Eвропыштат пӓлeнӹт. Пиш ӹжӓл, ти поэт-eпископын ӹлӹмӓшӹжӹ 38-иӓшӹнок кӹрӹлтӹн. официальныжы колымаш вирeш шоды цeрӹм пӓлдӹртeнӹт, но ти шотышты вeс вeрсивлӓӓт улы. Кугижӓ Матьяшын кудвичӹштӹжӹ таманяр сeкрeтӓн ушeм ылын, иктӹшкӹжӹ поэтӓт пырeн.
13 иӓш Януш Паннониусым чӹчӹжӹ Януш Витeз Италишкӹ тымeняш колта. Витeз ӹшкeжӹ кeлгӹ пӓлӹмӓшӹм нӓлшӹ гуманист Януш Хуньядин канцлeржы дӓ Кугижӓ Матьяшын тымдышыжы ылын.
Януш Паннониус Италиштӹ 24 иӓш яктe тымeньӹн. Пӹтӓри частный школышты, варажы Падова унивeрситeтӹштӹ пӓлӹмӓшвлӓм погeн. Туан сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ пӧртӹлмӹкӹ Паннониуслан тӧрӧк цeркӹм дӓ кугижӓнӹшӹм вуйлатымашты кӱшӹл вӓрвлӓм пуат, тӹдӹ Пeчӹн eпископшы ылын дӓ дипломат сeмӹнь тӹдӹ Рим ӓтя докы таманяр гӓнӓ каштын. Но Паннониус годым Вeнгриштӹш культура ӹлӹмӓш Италиштӹш гӹц когон айыртeмӓлтӹн. Дӓ 1480-шы ин Кугижӓ Матьяш Бeатрикс лӹмӓн итальян ӹдӹрӹм нӓлмӹжӹ паштeк, Итали Вeнгришкӹ толын манын кeрдӹнӓ- тeнгe культурышты кого вашталтмашвлӓ тӹнгӓлӓлтӹнӹт. Но Януш тӹнӓм уж рок лошты киэн.
Жанрвлӓм анжалаш гӹньӹ, Паннониус эпиграммым, элeги дон панeгириквлӓм сирӹмӓштӹ виӓн ылын. Католицизм цeркӹ 1450-шӹ им валгыды (свӓтой) иэш увeртӓрeн дӓ ти лӹмeш 16 иӓш Паннониус эпиграммывлӓм сирeн. Нӹнӹн шанымашвлӓштӹ тeхeнь: «Рим ӓтя валгыды ивлӓм ӹшкe шанeн лыктeш, тeнгe Римӹш толшывлӓн шот кушкeш дӓ тӹдӹ ӹшкe окса шӱндӹкшӹм тeмӓ.» Ик и эртӹмӹкӹ, ӹрвeзӹ поэт шачмы кeчӹ лӹмeшӹжӹ модeрн лыдышым сирeн, кышты кыцe ӹрвeзӓш млоцаш сӓрнӓлтeш, тӹдӹ гишӓн сирӹмӹ. Паннониус образeц сeмӹнь вeс авторвлӓн пӓшӓвлӓм кычылтын, но 17 иӓш поэтлӓн ти лыдыш яжон сирӹмӹ ылeш.
Сӹлнӹ, кӹзӹтӓт эчe пӓлӹмӹ дӓ лыдмы элeгиэш абиeнс жалeрe йубeт санцтос рeгeс, Жарадини шотлалтeш. Ти элeгиштӹ тeл пeйзаж анжыкталтeш, ритмӹштӹжӹ тирӓн имни ял юквлӓ вуйта шактат дӓ тирӹштӹ ала доно лeвeдмӹ, ӹшкӹмжӹм ладнангдарeн кeрддӹмӹ эдeмӹн шанымашвлӓжӹ чонгeштӹлӹт. Паннониусын лыдышвлӓжӹ, вeс поэтвлӓ доно тӓнгӓштӓрӓш гӹньӹ, пумага тотанвлӓ агылeп: поэт мам ужын-шижӹн тидӹ гишӓн сирӓ: корны, корны тӹрӹштӹ тыл йыла, ыжатымашвлӓ, ӓвӓн колымыжы ӓль шошым калqн пӹлӹш вашт пӱкш шӹтeн лӓкмыжы… Поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ шӹрeнок философиӓн шанымашвлӓ вӓшлиӓлтӹт. Тӹдӹ ӹшкeжӹ нeоплатонизм шӱлӹшӓн философи докы лишӹл ылын.
Паннониусын панeгирик лыдышвлӓжӹ гишӓнӓт иктӓ-маняр шамакым кeлeсӓлмӹлӓ. Тидӹлӓн агыл, вуйта ти жанрым лӹмӹнок тӹдӹ яратeн, а кымдан шӓрлeн кeшӹ жанр доно чӹдӹм сирeн гӹнят, тӹдӹ пиш яжо лыдышвлӓм сирeн- тидӹм пӓлдӹртӹмӹ шоэш. Иктӹ нӹнӹ логӹц «Панноним мактымаш» (Лаус Паннониаe), кышты поэт туан сӓндӓлӹкшӹм Eвропын сӹлнӹшаявлӓ докыла виктӓрӹмӹжӹм пӓлдӹртӓ:
«Молнамжы гӹньӹ Итали цилӓ книгӓм шачыктeн, ӹндeжӹ гӹньӹ Паннониӓт сӹлнӹ мырывлӓм мырышы ылeш, мӹньӹм тиштӹ шотeш когон пиштӓт, ӓтямӱлӓндeм ӹндe мӹнь донeм когоэшнeнӓт кeрдeш дӓ цилӓн, кӱвлӓ мӹнь гишӓнeм попат, туан сӓндӓлӹкeмӹн лӹмжӹм кӱшкӹ лӱктӓт!»
Януш Паннониусын колымыжы паштeк тӹдӹлӓн подражаeн сирӹшӹ шукы гуманист поэт ылын. Нӹнӹ цилӓн латинлӓ сирeнӹт дӓ тидӹ вeс халыквлӓӓт поэзим сирeн мыштымыштым анжыкта.
Паратмар

Паратмар — Кого Йынгы ангӹр сирӹштӹ варланӹшӹ сола. Виловат якте 6 уштыш. Кырык сирӹн солавла логӹц ик тошты солажы. Пӹтариш гана рушла сирӹмӹ документвлаштӹ 1717-шӹ ин палдӹрталтеш. Аказ лужавуйын муландӹштӹжӹ варлана. Ти солан эче техень лӹмвлажӹ улы: Изи Паратмар, Йынгы Паратмар, Кого Сир, Церкӹ сола. 2001шы ин Паратмарышты 142 эдем ӹлен.
Пастернак, Борис Леонидович

Бори́с Леони́дович Пастерна́к (29 январь (10 февраль) 1890, Мӧскӓ хала — 30 май 1960, Переделкино) — рушла сирӹшӹ еврей поэт, сирӹзӹ, сӹлнӹшаяштыш Нобель премин лауреатшы (1958).
Пеледӹш айо

Пеледӹш айо
И йӹдеок, шошымшы ныр пӓшӓвлӓ паштек, июньын, Кырык сирӹштӹ пиш яргата, цевер «Пеледӹш айо» традиционный празньык эртӓрӓлтеш.
2002-шы ин мӓмнӓн кымдемнӓн культурын историштӹ у страница пачылтын. Кырык мары районын цевер лыкышты, Когосола поселенин Сухин сола сага вӓрлӓнӹшӹ сӓрӓнӹштӹ, кышты мӹндӹрнӹ агыл Кого Йынгы ӓнгӹр Йылышкы йоген пыра, мыры празньык эртен.
Тӹдӹ цилӓм цӱдейӹктен. Пӹтӓришӹ гӓнӓ хынавлӓ, анжаш толшывлӓ, «Пеледӹш айо»-н участниквлӓ кого хорым ужыныт. Тӹдӹ 700 нӓрӹ самодеятельный исполнительӹм иквӓреш поген. Ти хорым Мары Эл Респулика культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ Татьяна Толстова вуйлатен.
Культура, печать дӓ национальностьвлӓн пӓшӓ шотышты министр М. З. Васютин ти мыры празньыкышты участвуен дӓ тӹдӹм кӱкшӹн ӓклен: «Впечатлени пиш кого. Мероприятим яжон организуйымы, тӹдӹ районный гӹц региональный уровеньӹш лӓктӹн».
Пӹтӓришӹ мыры празньыкышты лач районна гӹц веле художественный коллективвлӓ участвуенӹт гӹнь, кокшышкы 600 нӓрӹ эдем республикӹнӓн вес районвлӓ гӹц дӓ пашкуды Суасламары Республика гӹц толыныт. А цилӓм мыры иквӓреш поген.
Мыры празньык цилӓн шӱмӹш вазын. 2003-шы ин тӹдӹ республиканский мыры празньык лин.
Каждый ин ти празньыкеш у сценари сирӓлтеш, анжышывлӓлӓн интересно лижӹ манын, со у йӧнвлӓ пырталтыт. Тенге 2006 ин «Сола» кудывичӹ конкурсым, а 2007-шӹн ти конкурсышкок «Мыры — халыкын шӱмжӹ» вес конкурсым пыртымы.
2007-шӹ ин пӹтӓришӹ гӓнӓ ти празньыкышты халык мадмашвлӓ ылыныт. Каждый ин традици семӹнь 3 тӹнг сцена пачылтеш. Тидӹн гӹц пасна вес площадкывлӓ ровотаят: спортивный, тетялык, шахматный тӓнгӓшӹмӓш дӓ молат. Сӓмӹрӹк семнялан — пасна площадка. Нӹнӹ доно район администраци договорым ӹштӓ.
Ти празньыкеш йӓмдӹлӓлтмӓш и мычкы кеӓ. Шӹжӹм — планируят. Вара поселенивлӓштӹ — репетицивлӓ. Тидӹн паштек кустовой, зональный, районный сводный — кого репетицивлӓ танцевальный коллективвлӓ доно Эшпай лӹмӓн культура дворецӹштӹ.
«Пеледӹш айо» мыры празньыкын ӹшке символика дӓ атрибутикажы улы. Тидӹ РФ, Мары Эл Республикӹн, Кырык мары районын гимнвлӓ, флагвлӓ, фестивальын тыл чӱктӹмӓш (тӹдӹм мӹндӹр Эстони гӹц кандымы), буклетвлӓ, творческий делегацивлӓлӓн дӓ хынавлӓлӓн программывлӓ, календарьвлӓ, празньыкын символика доно футболкывлӓ, видеодисквлӓ выжалымашты ылыт.
Каждый ин ти мыры айошты цилӓ сола поселени гӹц хоровой коллективвлӓ участвуят. Нӹнӹ логӹц сек активныйвлӓ Эмӓнсола, Виловат, Пайскырык, Пӹзӹкныр, Микрӓк, Йоласал, Шур СКК-влӓ ылыт. Палшыкым «Пеледӹш айо» празньыкым эртӓрӹмӓштӹ халык творчествын Республиканский научно-методический центр дӓ культура министерство пуа. «Кырык мары муниципальный район администрацин культура отдел» МУ «Пеледӹш айо» мыры празньыкым эртӓрӓш палшышы творческий группым: сценарист Магдалина Ильинична Егоровам, сводный танцевальный коллективӹм вуйлатышы Любовь Алексеевна Ивановам, оркестрӹн руководитель Александр Яковлевич Сосновым, сценарист дӓ режиссер Валентина Александровна Тархановам, сводный хоровой коллективӹн руководитель Татьяна Константиновна Толстовам, И. С. Палантай лӹмӓн музыкальный дӓ халык художественный творчество" номинациштӹ 2006—2007-шӹ иӓш Мары Эл Республикӹн Государственный премилӓн выдвигаен.
Першуткин, Евгений Романович

Евгений Романович Першуткин — кырык мары сирӹзӹ, поэт. 4-шӹ декабрьын 1928-шӹ ин Пайскырык вел Порандай солашты шачын. Лыдышвлӓжӹм 1950-шӹ и годшен сирен.
Пинтер, Гарольд

Гарольд Пинтер (англ. Harold Pinter; 10 октябрь 1930, Лондон — 24 декабрь 2008, Лондон) — англи драматург, поэт, режиссёр, актёр, политикыштыш активист; лауреат Нобелевской премии по литературе 2005 года. Кӹзӹтшӹ жепӓш бритвлӓ логӹц ик кого драматургшы.
Британи империн кавалержӹ, Тӧр верц Шалгышывлӓн Орденӹн кавалержӹ, Куатан Легион Орденӹн кавалержӹ, тидӹ гӹц пасна шукы махань-шон литература премивлӓн лауреатшӹ, кыдывлӓ логӹц Шекспирӹн, Кафкан, Пиранделлон, Лоуренс Оливье лӹмӓн театр премин лауреатшы, Европыштыш шукы университетӹн Куатан докторжы. Нобель премим пьесывлӓжӹ гишӓн пумы, кышты Гарольд Пинтер «кечӹйӹдеӓш ӹлӹмӓшӹн йӹштӹлмӓш лӹвалнӹ кишӹ келгӹ урмашым пачеш дӓ пӹзӹрӹшӹ стенӓвлӓ лошкы пыра». Автор пӹтӓриш пӓшӓжӹм 1957-шӹ ин сирен дӓ тӹдӹ Кӹдеж маналтеш. Цилӓжӹ Пинтер 29 пьесым, 27 сценарим, шукы скетчым, радио дӓ телепрограммым, лыдышвлӓ дон эссевлӓм, ик романым дӓ шотлаш лидӹмӹ шукы сирмӓшӹм сирен.
Пистерлӓ

Пистерлӓ () — сола Кырык сирӹштӹ, Йоласал гӹц 5 уштыш дӓ Цикмӓ якте 31 уштыш нӓрӹ. П. ӹлем семӹнь 1795-шы ин ӓшындӓрӹмӹ. Церкӹ солан статусшым 1872-шы ин пумы. 2001-шӹ ин солашты 237 эдем ӹлен. Солашты кӹдӓлӓш школ, почта, фельдшер пункт, 2 лапка дӓ церкӹ улы. Цикмӓ доно асфальт корны доно кӹлдӓлтӹн.
Пистӹ

Пистӹ () — мальва йишвлӓн группыш пырышы Европын шукы вӓрежок кушшы пушӓнгӹ Мары Элышты пистӹ цилӓ вӓреок шӓрлен. Пистӹ чехвлӓн халык символ пушӓнгӹ.
Пифагор (философ)

Пифагор Самос гӹц (кугезӹ греклӓ: "Πυθαγόρας ὁ Σάμιος", лат. "Pythagoras"; 570—490 ивлӓ Х.ш.я.) — Кугезӹ грек философ дӓ математик, создатель Пифагорлан ӹнянӹшӹвлӓн (пифагориецвлӓн) ыдылм-философи школлан негӹцӹм пиштӹшӹ. Пифагор ӹшке пӓшӓвлӓштӹжӹ греквлӓ дон вес халыквлӓм (варварвлӓм) тӓнгӓштӓрен дӓ Геродот годымок Эллинӹн ро-днӓ (пиш кого) философеш (шаныкалышеш) шотлалтын. Пифагорын школыштыжы 600 утла тыменьшӹ философи дон математкым тыменьӹн. Шачашыжы тӹдӹ Самос ошмаотышты шачын дӓ Иони философи школ докы лишӹл ылын.
Пичӓнсола

Пичӓнсола () — Кырык сирӹштӹ, Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Виловат якте 7, Цикмӓ якте 22 уштыш. Важанӓнгӹр тӹрӹштӹш Изи Капан карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Архиввлӓштӹ ти сола гишӓн 1820 сирӓлтеш. Сола лишнӹ Изи Шӹндӹр школ шӹнзӓ. 2001-шӹ ин солашты 42 эдем ӹлен.
Плотин

Плоти́н (кугезӹ греклӓ: "Πλωτῖνος", лат.: "Plotinos", шач. 204/205, Ликополь, Египет, Рим импери — колен 270, Минтурн, Кампани) — антик грек философ-идеалист, у платонизмӹн ӓтяжӹ. Платонын триадыжым пӧрттӱ дӓ космос доно кӹлден. Йымын ылмыжы, цилӓ вӓреок сек пӹтӓришӹ ылмы гишӓн пӓлдӹртен. Антик жепӓш политеизмӹм синтезируяш дӓ Ик ӹрдӓн ылмы доно кӹлдӓш цацен. У платонизмӹн сотериологижӹм шанен лыктын. Плотин гишӓн тӹдӹн тыменьшӹжӹ Порфириосын сирен кодымы Эннеадывлӓ пӓшӓжӹ гӹц пӓленӓ.
Плутарх

Плута́рх Хероне́и гӹц (тошты греклӓ: "Πλούταρχος", лат.: "Plutarch", иктӓ 45 — иктӓ 127) — Кугезӹ грек философ, биограф, моралист.
Покансола

Покансола () — Кырык сирӹштӹ, Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Виловат якте 1, Цикмӓ якте 16 уштыш. Солан кӱшӹл вуйжы Покансола, ӱл вуйжы Юаньсир маналтеш. Архиввлӓштӹ ти сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӓлтеш. 2001-шӹ ин солашты 219 эдем ӹлен.
Поленгӓ

Поленгӓ () — Виловат сола доно ушнышы сола. Цикмӓ якте 15 уштыш. Первижӹ Аказан мӱлӓндӹш пырен. Сола лишнӹ техень вӓр лӹмвлӓ улы: Йогор лап, Тарьян карем, Кого лидӹ, Пӹркем лидӹ, Алабай пичӹ, кыдым первижӹ Талди карем маныныт. 2001-шӹ ин солашты эдем ӹлен.
Ажедмӓш:
http://vkontakte.ru/photo-2564602_150218490
Польша

Польша (), Польша Республика () — Покшал дӓ Ирвел Европыштыш кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Германи, кечӹвӓл-вадывелнӹ Чехи, кечывӓлвелнӹ Словаки, кечӹвӓл-ирвелнӹ Украина, ирвелнӹ Белорусси, йыд-ирвелнӹ Литва дӓ Калининград область доно пӹсмӓным кыча.
Вуйхалажы: Варшава (), вес кого халавлӓ: Краков (), Лодзь ()
Кымдецшӹ: , ӹлӹзӹ шот: (2017), кугижӓнӹш йӹлмӹ: поляк, валюта лӹм: злоты — (PLN) Pinta-ala
Помидор

 
Помидор, вес семӹньжӹ томат, () — икиӓш ӓль шукыиӓш кушкыш. Латин Америка гӹц кандымы кавштавичӹ кушкыш. Кӹцкӹжӹм ботаниквлӓ "мӧр" маныт. Помидорым Европыш 1522-шы ин Италиш пӹтӓри кандымы дӓ тӹдӹм качкаш ярдымеш, яданеш, эдемӹм пуштшеш шотленӹт.
Поствайкин, Евграф Михайлович

Евграф Михайлович Поствайкин — прозаик. 1944 ин 10 вӱдшорышто Мары Эл, Кырык мары районын Парнингӓш солаэш шачын. "Гидропроект" институтын инженержӹ. У Чебоксар халашты ӹлӓ.
Пресли, Элвис

Э́лвис Ааро́н Пре́сли (; 8 январь 1935, Тупело, Миссиссипи штат (Tupelo, Mississippi) — 16 август 1977, Мемфис, Теннесси (Memphis, Tennessee) — американ мырызы дӓ актёр. Тӹдӹм Рок-н-роллын кугижӓэш шотлат.
Пушкин, Александр Сергеевич

Пушкин Александр Сергеевич (Москва, 1799 — Петербург, 1837) — кымдан пӓлӹмӹ, Руш Элышты когон яратымы национальный поэт. 1811-1817-шӹ ивлӓн дворян тетявлӓлӓн пачмы Царское Селоштыш лицейӹштӹ тыменьын. 1820-шы ин ”Руслан дон Людмила” лӹмӓн пӹтӓриш поэмыжым сирен. Пушкинӹн кыды-тидӹ пӓшӓжӹм кырык марлаат лыдаш лиэш. Иктӹжӹ нӹнӹ логӹц — ”Евгений Онегин” поэмыжы, кыдым В. Григорьев-Тотир сӓрен.
Пӧртныр

Пӧртныр () — Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ кишӹ сола. Ӓнгӹр якте пел уштыш нӓрӹ лиэш. Почта индекс 425326.
http://foto.mail.ru/community/gornomany/639/644.html#
Историжӹ.
Пӧртныр кырык мары халыкын культура историштӹжӹ кого рольым мадшы сола. 
Пӧртнырышты 1828-шӹ ин кырык марынвлӓн погымы оксаэш якшар кӹрпӹц гӹц церкӹм шагалтымы, кыдым 1939-шӹ ин урыктымы. Солан церкӹштӹжӹ Альбинский Андрей Данилович (1790 - 1832(?)) ӹштен. Тӹдӹ 1821-шӹ ин Санкт-Петебургышты кырык марла лыкмы Евангелим сӓрен дӓ тенгеок 1837-шӹ ин Азанышты лыкмы Кырык мары грамматикын авторжы ылеш. 1812-шы ин кырык мары тетявлӓм лыдаш-шотлаш тымдаш манын, тоныжы тӹдӹ школым пачын. Ти сола доно тенгеок Яковлев Гавриил Яковлевичӹн дӓ Моляров Иван Яковлевичӹн ӹлӹмӓшӹшӹштӹ кӹлдӓлтӹн. Пӧртнырышты мары цевер кунстлан негӹзӹм пиштӹшӹ артньык Григорьев Александр Владимирович (1891 - 1961) шачын-кушкын. Ти солашты кымдан пӓлӹмӹ кырык марынвлӓ логӹц теве кувлӓ шачыныт: Баронов Алексей Владимирович (1902 - 1975) медицина пӓлӹмӓшвлӓн доктор, Баронов Алексей Михайлович педагог-организатор, политик, Ленинградыштыш С. М. Киров лӹмӓн вырсы-медицина Академин профессоржы, профессор-историк Крайнов Г.Н. Солашты кужы жеп кӹдӓлаш школ ӹштен, кыдым Эмӓнсолашкы ваштымы. 
2001-шӹ ин Пӧртнырышты 98 эдем ӹлен.
Пӹзӹкныр вел солавлӓ

Пӹзӹкныр вел солавлӓ — Пӹзӹкныр сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Пӹзӹлмӹ

Пӹзӹлмӹ () — 100-200 тӹрлӹ йиш лин кердеш. Тӹдӹ пушӓнгӹ ӓль тӹшкӓ семӹнь кушкеш. Маняр йиш пӹзӹлмӹ улы, келесӓш нелӹ дӓ кыце ти сортвлӓм икӹжӓк-иктӹштӹ гӹц айырымыла, ботаниквлӓӓт вӓк, келесен ак кердеп. Пӹзӹлмӹ роза (Rosaceae) кушкышвлӓн йыхыш пыра, тӹдӹ цилӓ Европа кымдык, Йыдпел Америка дон Азин шокшырак вӓрвлӓштӹжӹ кушкеш. Европышты пӹзӹлмӹ Йыдпелӹн 71 градусшы якте шӓрлен.
Пӹнгель Кугилӓнсола

Пӹнгель Кугилӓнсола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Изи Пӹнгель ӓнгӹр сирӹштӹ Цикмӓ — Яштуга шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ. Макарсир якте 3 уштыш.
Рильке, Райнер Мария

Райнер Мария Рильке (немӹцлӓ: "Rainer Maria Rilke", кужы лӹмжӹ: "René Karl Wilhelm Johann Josef Maria Rilke" — Рене Карл Вильгельм Иоганн Йозеф Мария Рильке; 4 декабрь 1875, Прага — 29 декабрь 1926, Вальмонт, Швейцари) — австри поэт.
Биографижӹ.
Райнер Мария Рильке 4 декабрьын 1875 ин Прагышты шачын. Атяжӹ, Йозеф Рильке кӹртнигорнышты пӓшӓлӹшӹ чиновник ылын. Авӓжӹ Софи Рильке (шачынжы Энтц). Йыхыштышты лач ик эргӓш ылын. Шачмыкыжы Рене Карл Вильгельм Иоганн Йозеф Мария Рильке лӹмӹм пумы.
Ракоци, Ференц

Ференц Ракоци ("Rákóczi Ferenc", 1676-1735)
Ференц Ракоци Венгрин халык геройжы, Венгри дон Трансильванин герцогшы веле агыл, тенгеок сирӹзӹ семӹнят пӓлӹмӹ ылеш. Тӹдӹ политика, шӹнцӹмӓш, вырсы дӓ кыце кугижӓнӹшӹм виктӓрӹмӹлӓ, тӹдӹ гишӓнӓт сирен. Тӹдӹ пиш шукым сирен дӓ цилӓ сирӹм пӓшӓжӹм шӹмленӓт вӓк эче шоктымы агыл. Лин кердеш, лыдышвлӓмӓт сирен, но тидӹ гишӓн келесӓш нелӹ. Утла чӹдӹ сведени. Шукы сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ логӹц 1716-1719-шӹ ивлӓн сирӹмӹ конфесси (Confessio peccatoris, ad praecepe in corde suo nati Salvatoris vitam suam deflentis...) дон ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм (Mémores, 1717) гишӓн пӓлдӹртӹмӹлӓ. Конфессивлӓштӹжӹ малын тӹдӹ восстанин вуйлатышы лин, тӹдӹ гишӓн нимат шӹлтӹдеок шайыштеш. Зрини ганьок тӹдӓт лу и нӓрӹ шыпшылтшы вырсын вуйлатышы ылын дӓ тӹдӹн верц ылшы салтаквлӓн сусуштым, халык верц ылмыштым дӓ шӱмӹштӹш ясыштым ужын. Имни вӹлнӹ шӹнзен, тӹдӹ цилӓ тӹдӹм ужын, мам француз коллегыжы Сэн-Симон палатышты шӹнзен ужын.
Конфессивлӓм Ракоци латинлӓ сирен, ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм французла. Ракоци пиш яжон француз культурым пӓлен. ӹрвезӹ ылмыжы годым тӹдӹ Раблен, Фенелонын, Ла Брӱэрӹн пӓшӓвлӓжӹ доно пӓлӹ ылын дӓ восстаним шин шӓлӓтӹмӹ патек, 1712-1717-шӹ ивлӓн эмиграциштӹ Парижӹштӹ ӹлен. Тӹштӹ конфессивлӓ дон ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. Лӱдвиг XIV-шӹ дон пӓлӹмӹ ылын. ӹшке шомыжы доно Гросбойн камалдолвлӓн мынастирӹштӹ ӹлен. Ти жепӹн Францин культура ӹлӹмӓш доно яжон пӓлӹмӹ лин кердӹн. Шамаклан тӹдӹ Расин дон Мольерӹн пьесывлӓштӹм ужын, француз картин галерейвлӓш шӹренок каштын дӓ Сэн-Симон дон пӓлӹмӹ лин. Тӹдӹжӹ Ракоци гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓмӓт сирен. Мынастирӹштӹ ӹлен, эдемвлӓ дон кӹлвлӓм чӹдемдӓш тӹнгӓлӹн дӓ йансенизм сектӹш пырен. Тидӹ паштек конфессивлӓм сирӓш тӹнгӓлӹн. Сусу дӓ ӹлӹмӓшӹм яратышы ӹрвезӹ эдем гӹц славым яратышы вырсы вуйлатышы лин. Варажы стоик, религи гишӓн ирӹкӹн шаныкалышы эдем дӓ сирӹзӹ.
Политикӹмӓт тӹдӹ совсемешок кодыде, ӹшке ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓштӹжӹ малын восстанижӹ лаксыртымы лин, тӹдӹ гишӓн чӹдӹм агыл сирен. Тӹнг ӓмӓлеш дворянвлӓ дон халык лоштыш ынгылыдымашым лыктеш. Сирӹзӹ нӹнӹ лошты пиш келгӹ карем, манын сирӓ, кыдым нима донат пӹтӓрӓш ак ли. ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм сирӹмӹжӹ годым Ракоци махань-шон документвлӓм кычылтын. Йансонизмӹш сӓрнӓлтӹн гӹнят, сирӹзӹ молнам ма ылын, тӹдӹ гӹц ат отказалт, герцог лӹмжӹмӓт ӧрдӹжӹш моло шӹкӓл ак колты.
Рамстедт, Густав Йон

Густав Йон Рамстедт (финнлӓ: "Gustaf John Ramstedt" (22 октябрь 1873, Таммисаари (шведлӓ Экенес) — 25 ноябрь 1950, Хельсинки) — швед йӹлмӓн финн лингвист, дипломат, урал, алтай, корей дӓ япон йӹлмӹвлӓм историн аспектӹштӹжӹ тӓнгӓштӓрен шӹмлӹшӹ специалист. Хельсинки университетӹштӹ Э. Н. Сетӓлӓн вуйлатымыжы доно финн-угр йӹлмӹвлӓм шӹмлен. Жеп эртӹмӹкӹ ти университетӹн экстраординарный профессоржы лин. Йӹлмӹвлӓм шӹмлӓш манын, Рамстедт шукы экспедицим ӹштен, туан йӹлмӹнам шӹмлӓш манын, тӹдӹ 1890-шы ивлӓн Тышнал солашкы толын дӓ погымы материалвлӓн негӹцеш 1902-шы ин Bergtcheremissische Sprachstudien лӹмӓн книгӓм лыктын. 1920-шы ивлӓн Рамстедт Япоништӹ дипломат пӓшӓм ӹштен.
Римай, Януш

Януш Римай (Rimay János, 1570 (кытла) - 1631).
Йанош Римай Балашин яратымы тыменьшӹжӹ ылын. Лин кердеш, тӹдӹ теоретически тымдышыжы гӹцӓт виӓнрӓк ылын, лыдышвлӓжӹм тӹдӹ шукы ягылтен. Дӓ тидӹжӹ, мӹнгешлӓ, лыдышвлӓжӹн йонгата ылмыштым дӓ лачок келесӹмӹ шанымашыштым ямдаш веле палшен. Тенге гӹнят, сӹлнӹшая историштӹ тӹдӹн ӹшке вӓржӹ улы- маниеризм жепӓш тӹдӹн творчествыштыжы бароккон пӹтӓриш пӓлӹквлӓжӹ каяш тӹнгӓлӹнӹт. Римай Цицеро дӓ расмусын шӱлӹш доно кушшы гуманист ылеш.
Римай Балассин остатка лыдышвлӓжӹм пецӓтлен лыктын дӓ тидӹ гӹц пасна коллегывлӓжӹ доно сирӹзӹвлӓн йӹргецӹш погыненӹт, кышты поэзи гишӓн хытыренӹт. Поэзи авторлан пӹтӓрижок шамым кӓндӓрӹмӓш ылын, форма тӹдӹлӓн кого рольым мадын дӓ кыце иктӓ-мам у семӹнь келесен мыштымаш; ти шотышты шижмӓш дон шӱм выргыжмаш кокшы вӓрӹм йӓненӹт.
Тӹдӹн поэзиштӹжӹ умат моаш лиэш- поэт ӓтямӱлӓндӹ гишӓн кӹзӹтшӹ семӹнь шанен, анзыкы халык доно когоэшнӹмӓшӹм лыктын, кышты политический тергӹмӓшвлӓлӓнӓт вӓрӹм момы. "Ох, цӓшдӹмӹ, лаксыртымы дӓ намысландарымы Венгри халык" (Oh szegény megromlott s elfogyott magyar nép) лыдышыштыжы тӹдӹ туан халыкшы верц ойхыра дӓ туан сӓндӓлӹкшӹ верц шагалаш ӱжеш.
Поэтӹн кыды лыдышыжы, ӧрӓш веле кодеш, пиш модерн шӱлӹшӓн ылыт. Но тӹ годымок лач маниеризм жепӓш стиль дӓ уты доно тӓнгӓштӓрӹмӓшвлӓм кычылтмаш лыдышвлӓлӓн утла нелӹ формым пуат.
Руссо, Жан-Жак

Жан-Жак Руссо́ (фр.: "Jean-Jacques Rousseau"; 28 июнь 1712, Женева — 2 июль 1778, Эрменонвиль, Париж лишнӹ) — француз сирӹзӹ, философ, композитор. Кыце халык кугижӓнӹш доно виктӓрӓ, тӹ модельӹм шанен лыктын, вес семӹнжӹ тидӹм тӧр демократи маныт, кыдым кӹзӹт яктеӓт эче кычылтыт, шамаклан Швейцариштӹ. 
XVIII курымын бароккоштыш рационализм паштек сентиментализм толын, кыды у культура йогымашым канден, кыдын тӹнг элеменжӹ шижмӓш ылын. Ти у йогымаш культуры эдемӹн шамжым вашталтен, эдем ӹшке кыце вӹкӹжӹ, тенгеок пӧрттӱ дон культура вӹкӹ вес семӹнь анжаш тыменьӹн. Ти идейӹвлӓм ӹлӹмӓшкӹ пыртышывлӓ лоштӹ сек кого рольым Жан-Жак Руссо мадын. Тӹдӹ XVIII курымаш рационализм верц шалгышы филосовлӓ доно антогонизмӹш пырен. Тӹ годымок Руссо рационализмӹн философижӹм яжон пӓленӓт, тӹшкӹ шижмӓш дон азарт дон темпераментӹм пыртен мыштен дӓ тенге рационализмым тошты анжалтышеш лыктын мыштен. Руссо тенгеок композитор дон ботаник ылын.
Руш йӹлмӹ

Руш йӹлмӹ — славӓн йӹлмӹ.
Саваткова, Анна Андреевна

Анна Андреевна Саваткова, (20-шы октябрьӹн 1925-шӹ ин Яштугашты шачын)
Кӱшӹл школышты тыменьмӓш.
1966-1971-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ мары йӹлмӹ факультетӹштӹ тыменьӹн. 
Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ.
1949-1953-шы ивлӓ лошты Йӹлмӹвлӓм шӹмлӹшӹ институтышты, пӹтарижӹ Ленинградышты, варажы Москвашты тыменьӹн. С. шукыжымок мары йӹлмӹвлӓн лексикӹм шӹмлен. 1981-шӹ ин Кырык мыры йӹлмӹн лӹмдержӹм поген лыктын. Ти лӹмдер халык лошты кымдан пӓлымӹ лин дӓ у редакци доно тидӹм 2007-шӹ ин угӹц лыкмы.
Савельева, Евгения Константиновна

Евгения Константиновна Савельева — кырык мары поэтесса, журналист. 
Биографижӹ.
Сарапай солаэш 31 август 1959 ин шачын. Вӹржӹкӓн школышты, вара Йоласал школышты тыменьӹн. Пакыла - Мары госуниверситетӹштӹ, историко-филологический факультетӹштӹ, кыдым 1980 ин пӹтӓрен. Школвлӓштӹ пӓшӓлен, вара - Кырык мары район газетӹн редакциштӹ: корреспондент, ответственый секретарь, "Край горномарийский" газетӹштӹ кӹзӹтӓт пӓшӓм ӹштӓ. Цикмӓштӹ ӹлӓ.
Садывичӹ кушкышвлӓ

Садывичӹ кушкышвлӓ:
Кырык сирӹштӹ кушшывлӓ
Салат

Салат (латинлӓ: "salata" — санзалан) — махань-шон кавштавичӹ кушкышвлӓ гӹц йӓмдӹлӹмӹ ӱштӹ качкыш. Шӹренжок салатышты ыжар ӹлӹштӓшӓн салат ылеш, тидӹ гӹц пасна ма-шон ыжаргы йишвлӓ, важан кушкышвлӓ, понгывлӓ, тури, охырец, помидор, пырса йишвлӓ, фруктывлӓ, кукурузын пӹрцӹвлӓжӹ дӓ молат кычылталтеш. ӱштӹ качкыш. Салатлан тотым пуаш манын, тӹдӹм патыл, майонез, итӹнӱ, оливӹӱ, уксус, санзал, перцӹ доно тотым пуат. Салат шулыкан дӓ куштылгы качкышеш шотлалтеш. Салатым шӹренжок пай качкыш сага качкыт. 
Тидӹ гӹц пасна салат лӹм доно шукы йиш качкышым лӹмдӓт, кышты пӹчкеден шӹндӹмӹ тара (сыр), пай, кол, тангыж продуктывлӓ , цӹвӹ мыны, ыжар пырса, ыжар охыра, якшар ушман лин кердеш. Кыды салатыштыжы кавштавичӹ кушкышат ак кычылталт. Кымдан пӓлӹмӹ салатвлӓ:
Самойлов, Владислав Гурьевич

Владислав Самойлов (20.01.1963-10.12.2009) — кырык мары сирӹзӹ.
Цермышалышты шачын. Картук тӹнгӓлтӹш dӓ Усола кӹдӓлӓш школвлӓштӹ тымен6ӹн. 1985-шӹ ин Мары Кугижӓншӹ университетӹн мары филологи факул6тетӹм пӹт8рен. 1998-шӹ и гӹц РФ Сирӹзӹ ушемӹн членжӹ. Школышты тымен6мӹжӹ годымок Йӓмдӹ ли, Жерӓ- газетвлӓштӹ пецӓтлӓлтӓш тӹнгӓлӹн. 1983-шы ин "Проста халык/эдемвлӓ" шайыштмаш Кӹртни ви-ал6манахышты лӓктe. 1989-шӹ ин "Мырызы йӓнгӓн халык" шайыштмашым сирӓ. Лыдыш ӓршӓшвлӓ: "Сӓмӹрӹк жеплӓн" (1990), "Пӹсӹ кӓнгӹж" (1992), "Висӓ" (1995), "Йӹнгӹл юкан йӓнгем" (2007), "ӓвӹк-цӹвӹк" (2008). "Писӓн" романжым У сем-журналышты 2001-2003 и8ш номервлӓштӹ пецӓтлӹмӹ. Владислав Самойлов - кырык мары поэзим уэмдӹшӹвлӓ логӹц иктӹжӹ. Лыдышвлӓжӹм коми, рушла дӓ финн йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ. 10 декабрьын 2009 ин ӹлӹмӓшӹжӹ кӹрӹлтӹн.
Сануков, Ксенофонт Никанорович

Сануков Ксентофонт — профессор-историк.
Санук Миконор Синопон (рушла Ксенофонт Никанорович Сануков) — кымдан пӓлӹмӹ профессор-историк, доктор. 1935 ий 5 февраль, 1935 и. Носола.
Ятыр ий годсек марий калыкын да кундемын эртыме корныжым шымла. Кужу жап Марий Элын вузлаштыже эртымгорным, политологийым да моло предметымат туныкта.
Пытартыш жапыште 30-шо ийласе шучко туткар пагыт нерген моткоч шуко пашам савыктен, але марте луктын каласаш лийдыме йыжыҥ дене палдарен.
Сталин культ жапысе жертве-влакым шарныме «Мемориал» ушемым вуйлата. Туткарыш логалше ятыр еҥын поро лӱмжым калыклан пӧртылташ полшен.
«Марий ушем» мер толкынын шочмо годсесак тудо ты организацийын ик эн чулым да виктарен шогышо еҥже.
Кызыт Миконор Синопон Марий кугыжаныш университетыште Ачамланде эртымгорно кафедрым вуйлата.
2005 ийыште С. Г. Чавайн лӱмеш кугыжаныш премийын лауреатше лийын.
Сатсола

Сатсола () — Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы Кырык сирӹштӹш сола. Виловат якте 1, Цикмӓ якте 16 уштыш. Архиввлӓштӹ ти сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӓлтеш. 2001-шӹ ин солашты 159 эдем ӹлен.
Саха Республик

Саха Республика (, , ) — Россий Федерацйын лаштыкшы, Тӹдӹ Йылкымдемӹн Федерал йӹрвелӹш пыра.
Вуйхала — Якутск (Дьокуускай).
Время зоналара.
Саха Сирэ 3 кэм зонатыгар сытар ( — западная часть,  — ортото,  — илин өттө).
Сенека

Лу́ций А́нней Се́нека (лат.: "Lucius Annaeus Seneca minor") — аль Сенека Изиракшӹ, шӹренжок лач Сенека веле — Кугезӹ Рим философ-стоик, поэт дӓ кугижӓнӹш йенг (пӓшӓ ӹштӹшӹ, деятель). Шачын: 4 и Х.ш.я. (Кордова, Испани) - колен: 65 и Х.ш. паштек (Рим). Неронын тымдышыжы, стоицизмӹн сек кого фигурыжы. Ӓтяжӹ риторик дӓ историк Луций(Марк) Анней Сенека (Когоракшы), ӓвӓжӹ Гельвия ылын.
Сенци Молнар, Альберт

Альберт Сценци Молнар (Szenczi Molnár Albert; 1574-1634) — дон Януш Римай ӹшке жепӓш венгр сӹлнӹшаяшты виктӓрӹшӹ вивлӓ, яжо теоретиквлӓ дӓ лыдыш формывлӓм шукы монгыр гӹц пӓлӹшӹвлӓ ылыныт. Тенге ылын гӹнят, когоньышты лошты кого айыртем ылын. Римай лыдышвлӓжӹм усадьбы кабинетӹштӹ шӹнзен сирен, алберт Сценцим Молнар цилӓ Европым ужшы космополит ылын.
Молнар венгр сӹлнӹшаяшты гуманизм дон реформаци лошты синтезӹм ӹштӹшӹ поэтеш шотлалтеш, кышты шӹнцӹмӓшӹштӹ, теологиштӹ, проза доно сирӹмӹ сӹлнӹшаяшты ма у улы, цилӓ шотыш нӓлмӹ. Молнар туан сӓндӓлӹкшӹ гӹц 16 иӓшӹнок Германишкӹ тыменяш лӓктӹн кен дӓ курымжым тӹштӹ ӹлен, манаш лиэш. Германиштӹ 22 и ӹлен, Европа мычкы сӓрнен дӓ венгр тӓнгвлӓжӹ ядмы паштек туан сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ пӧртӹлеш, но шукышты агыл ӹшкӹмжӹм тӹштӹ кӓньӹсӹрӹн шижӓш тӹнгӓлеш: Германиштӹ тӹдӹн ӹлӹмӓшӹжӹ ирӹкӓн атмосферӹштӹ эртен дӓ буржуавлӓ лошты моло шукы пӓлӹмӹжӹ ылын. Лӹмӹнок семняжӹлӓн у вӓрӹштӹ нелӹ ылын. Тидӹ гӹц пасна туроквлӓ кынам шаненӹт, атакуен кедрӹнӹт. Седӹндонат тӹдӹ 1615-шӹ ин мӹнгеш Германишкӹ кеӓ. Тӹштӹ 30 иӓш вырсы тӹнгӓлӓлтеш. Вырсышты ылмыжы гишӓн пӓлӹ агыл. Ма интересныжы, Молнарын перегӓлт кодшы сирмӓшвлӓштӹ ик темӹ тӹкӓлӓлтеш, кыды сирӹзӹвлӓ лоштыш атмосфера гишӓн шайыштеш. Тӹ коллегывлӓжӹ, кыдывлӓ туан сӓндӓлӹк гӹц ӧрдӹжӹштӹ нигыштат ылделыт, ӹлӹмӓш вӹкӹ кымдан анжышы Молнар вӹкӹ мокшым йылатен анженӹт дӓ тидӹжӹ творчествыштыштат тӹгӹрлӓ каеш. Нӹнӹн поэзиштӹ утла консервативне ылеш, тӹштӹ чӹдӹрӓк йонгата шӱлӹш шижӓлтеш. Но тенге гӹнят Молнарын, сӹлнӹашявлӓм пӓлӹшӹ эдемӹн авторитетӹм нӹнӹ валтен кердделыт.
Сценц Молнар сек когонжок венгр кыльтурым Европышты шӓрӹшӹ семӹнь пӓлӹ ылеш. Тӹ жепӹн Европыштыш йӹлмӹзӹвлӓ лошты венгр йӹлмӹ докы интерес понгыжалтын ылын дӓ тенге тӹдӹн кидшӹ лӹвец Дицтионариум латино-Унгарицум ет Унгаро-Латинум (Нӱрнберг, 1604) латин-венгр лӹмдер, тидӹ паштек Ножа грамматица Унгарица (Ханау, 1610) венгр грамматика лӓктӹт. Ти книгӓвлӓ гӹц пасна Сценци Молнар немӹц дӓ латин йӹлмӹ гӹц псалмвлӓм сӓрен дӓ Венгри гишӓн латинлӓ антологивлӓм сирен. Тенге тӹдӹ Германиштӹ пӓлӹмӹ лин.
Поэзи гӹц пасна тӹ жепӹн прозаат виӓнгӹн, тӹдӹн тӹнг темӹвлӓжӹ Европа мычкы каштмы корны сирӹшвлӓ ылыт.
Сервантес, Мигель де

Миге́ль де Серва́нтес Сааве́дра (, 29 сентябрь 1547, Алькала-де-Энарес, Кастили — 23 апрель 1616, Мадрид) — цилӓ тӱнӹмбалны кымдан пӓлӹмӹ испан сирӹзӹ дӓ салтак, "Ламанча гӹц йой идальго Дон Кихот" романын авторжы.
Сеспель Мишши

Мишши Се́спель (суасламарла: "Çеçпĕл Мишши", лачокла лӹмжӹ: "Михаи́л Кузьми́ч Кузьми́н"; 16 ноябрь 1899 — 15 июнь 1922) — суасламары поэт.
Сибелиус Жан

Жан Сибелиус (, шачын 8-шӹ декабрь 1865-шӹ и, Хӓмеенлинна хала, колен 20-шы сентябрь 1957-шӹ и, Айнола, Йӓрвенпӓӓ) тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ финн композитор. Сек пӓлӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ Шӹмшӹ симфонижӹ, симфониӓн лыдышвлӓжӹ дӓ виолончельлӓн концертшӹ ылыт.
Сигачков, Зосим Африканович

Зосим Африканович Сигачков – кырык мары поэт. 27 январьын 1955 ин Кырык мары районын Ӓршиксолаэш шачын. Кожваж кӓндӓкшиӓш, Виловат кӹдӓлӓш школвлӓштӹ тыменьӹн. Шавашарыштыш сельхозинститутым тымень лӓктӹн, инженер-механик специальностьым нӓлӹн. «Сила» колхозышты пӓшӓлен. Венгриштӹ служен. Арми паштек мӹнгешок туан колхозышты инженер по сельхозмашинам лиэш. Кок иштӹ Кырык мары цӹвӹ фабрикыш ванжа, кӹзӹтӓт тӹштӹ пӓшӓлӓ.
Лыдышвлӓм школышты тыменьмӹжӹ годымок сирӓш тӹнгӓлӹн. Сӹлнӹшаяшты тӧр корным моаш тӹдӹлӓн поэт Н.П. Егоров палшен. 1996 ин «Пӹзӹлмӹ ӓршӓш» пӹтӓриш книгӓжӹ лӓктӹн. Тиштӹ лыдышвлӓм, поэмывлӓм, масакла шайыштмашвлӓм лыдаш лиэш. Лыдышвлӓжӹ ласко поэзи шулӹшӓн ылыт, масакла шайыштмашвлӓжӹ кӹзӹтшӹ ӹлӹмӓшӹн пылештӓлтмӹжӹм койырен анжыктат. Пушкин, Лермонтов, Есенин руш кого поэтвлӓн лыдышвлӓштӹм кырык марлаш мыштен сӓрен.
Гӓда, Сигитас

Сигитас Зигмас Гӓда ("Sigitas Zigmas Geda"; 4 февраль 1943, Патярай сола, Лаздияй район — 12 декабрь 2008 и, Вильнюс) — лиетува поэт, драматург, критик, эссеист, сӓрӹзӹ. Вильнюс униврситетӹм пӹтӓрен. Лыдыш погымвлӓн авторжы. Немӹц, полак дӓ руш йӹлмӹвлӓ гӹц сӓрен. С.Гӓдан лыдышвлӓжӹ марлашкы пӹтӓриш гӓнӓ сӓрӓлтӹт.
Сидукова, Тамара

Тамара Сидукова (18 апрельӹн 1978-шӹ ин Тышнал солашты шачын) — Йӓнгӹсола дон Виловат школвлӓм
пӹтӓрен. Школышты тыменьмӹжӹ годым пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм сирен. Мары Кугижӓншӹ Университетӹм пӹтӓрен. Йошкар-Олашты ӹлӓ. Лыдышвлӓжӹм финн йӹлмӹш сӓрӹмӹ.
Сидушкина, Анна Романовна

Сидушкина Анна Романовна — лӹымлӹы кӓршӹзӹ, мырызы, композитор, педагог, Мары АССР искусствын заслуженный пӓшӓзӹжӹ.
Тӹдӹ 1915 ин 22 январьын Микрӓк вел Важйӓл Митрусир солаэш шачын. 1981-шӹ ин колен. Микрӓк вел солавлӓштӹ перви кӓршӹм цилӓ ӹдӹрок шактен мыштен. Шактен мыштыдымыжы шоэ веле ылын.
Семняштӹжӹ цилӓнок кӓршӹм шактенӹт, седӹндон изи Аня шӹм иӓшӹнок кӓрш докы шумӓнгӹн дӓ шакташ тыменьӹн. 
Музыкым яратымыжы тӹдӹм Йошкар-Олашкы, Искусство техникумыш канда, сӓмрӹык ӹдӹр тиштӹ дирижереш тыменеш. Тӹнӓмок А.И.Искандаровын вуйлатымы хоровой капеллышты мыра, концертвлӓштӹ кӓршӹм шакта. Музыкальный училищӹм тымень пӹтӓрӹмӹкӹ, Москваштышы государственный консерваторин дирижерско-хоровой факультетӹн студентшӹ лиэш. Война тӹнгӓлмӹкӹ, Йошкар-Олаш пӧртӹлеш, Маргосфилармоништы хорышты мыраш дӓ кӓршӹм шакташ тӹнгӓлеш.
1946 ин Москваштышы консерваторим тымень пӹтӓрӓ. Вара Йоласалышты, Марпединститутышты кӓрш ансамбльвлӓм цымыра, шукы и Маргосфилармони сагашы кӓрш ансамбльын вуйлатышыжы лиэш. Шӹренок концертвлӓштӹ шакта, республиканский, всероссийский художественный конкурсвлӓштӹ ӹшке мастарлыкшым анжыкта. Тӹнӓмок И.С.Палантай лӹмӓн музыкальный училищӹштӹ, культпросветучилищӹштӹ хоровой дисциплиным тымда дӓ кӓрш классым пачеш, Марпединститутын музыка, мырымы дӓ изобразительный искусство кафедрын старший преподавательжӹ лиэш.
Тӹдӹ ӹшкежӹт мырывлӓм сирен. 1958 ин «Кырык мары халык мырывлӓ» сборникӹм пецӓтлен.
Смирнов, Иван Николаевич

Смирнов Иван Николаевич (1856-1904) — Историк, этнограф, Азан университетӹн профессоржы.
Лужавуй Акпарс гишӓн сирен.
Сократ

Сокра́т (кугезӹ грек: "Σωκράτης", лат.: "Sokrates", 469 и Х.ш.я., Афины — 399 и Х.ш.я. тӹшток) — кугезӹ грек философ, кыдым Вадывел Европыштыш философилӓн негӹцӹм пиштӹшеш шотлаш лиэш. Сократ философиштӹ пӧрттӱ дон йӹрвӓш ылшы тӱнымбалым веле агыл шотыш нӓлӹн, тӹдӹ эдемӹмӓм шӹмлӓш дӓ ынгылаш ӱжӹн, тенге эткым ынгылымаш шачын. Философ семӹнь Сократ эдемӹн пӧрттӱ дон кайышыжым яжоэмдӹмӹ верц ылын. Эдемвлӓ гӹц ядыштмаш ти шотышты яжо кӹцкӹвлӓм канден кердеш: эдем гӹц философи дӓ этика ядмаш гишӓн иктӓмам ядат гӹнь, тӹдӹ ядмашеш вӓшештӹмӹжӹ анзыц шаналта дӓ тенге ти ядмаш ӓшешӹжӹ вазеш. Шамаклан, эдем пуры ылмы дӓ пурым ӹштӹмӹ гишӓн пӓлӓ гӹнь, тидӹм тӹдӹ автоматически ӹштӓ. Сократ ӹшке тымдымашвлӓжӹм пумагаэш сирӹде, но диалектикын йӧнвлӓжӹ доно ӹшке шанымашвлӓжӹм ӹшке тыменьшӹвлӓлӓнжӹ пуэн. Тыменьшӹвлӓжӹ логӹц Платон тӹдӹн шанымашвлӓжӹм диалогвлӓш пиштен, кышты Сократын лӹмжӹ ӓшӹндӓрӓлтеш. 399-шӹ ин Х.ш.я. Сократым халан йымывлӓжӹм ваштылеш дӓ критикуя, ӹшкӹлӓнжӹ у йымывлӓм шанен лыктын дӓ самӹрӹквлӓн вуйыштым пыдырата манын, тӹдӹм вуйнаматеш лыктыт дӓ суят. Афины халан ирӹкӓн гражданинжӹ ылынат, тӹдӹм казньыделыт, тӹдӹ ӹшке ӹшкӹмжӹм ядым нӓлӹн, пуштын.
Стокгольм

Стокгольм (, ) — Швецин вуйхалажы, сӓндӓлӹкӹн сек кого халажы. Мӓларен йӓрӹн ирвел монгырыштыжы шыпшылт вазын. 2009-шӹ ин халашты 842 376 эдем ӹлен. Стокгольмышты Швеци кугижӓн резиденцижӹ, Министрвлӓн Согоньышты (правительство) дӓ Риксдаг (Парламент, Кугижӓн Погыныш) вӓрлӓнӓт. Стокгольмын халыквлӓлоштыш аэропортшы Арланда маналтеш. Кого Стокгольм регионышты 1 252 020 (2005), а халан агломерациштӹжӹ 1 949 516 эдем ӹлен. Стокгольм луатныл ошмаоты (остров) гӹц шалга. Хала лӹмӹн этимологижӹ «сток» (преня) дон «холм» (изи ошмаоты) шамаквлӓ гӹц лин. Хроникышты пӹтариш гӓнӓ 1252-шы ин ӓшӹндӓрӓлтеш.
Стриндберг, Юхан Август

Ю́хан А́вгуст Стри́ндберг (шведлӓ: "Johan August Strindberg" 22-шы январь1849 — 14-шӹ май 1912) — швед сирӹзӹ-прозаик, драматург дӓ артньык, кӹзӹтшӹ швед сӹлнӹшая дон кӹзӹтшӹ жепӓш (модерн) театрлан негӹзӹм пиштӹшӹ. Упсала университетӹштӹ тыменьӹн. Швед сирӹзӹвлӓ логӹц сек кымдан пӓлӹмӹ. Стринберг шукыжымок натурализм дон экспрессионизм шӱлӹшӓн пӓшӓвлӓм сирен. Кым гӓнӓ мыжырангын. Политикыштыш анжалтышыжы социалист дӓ анархиствлӓн анжалтыш докы лишӹл ылын, седӹндонат Стриндбергӹм Ирвел Европыштыш социализм идеологиӓн сӓндӓлӹквлӓштӹ яжон пӓленӹт. Сирмӓшвлӓ гач тӹдӹ Фридрих Ницше доно кӹлӹм кычен дӓ тӹдӹн шанымашвлӓжӹ Стриндбергӹштӹ келгӹ кишӓвлӓм коденӹт. Стринберг «Якшар кӹдеж» (Röda rummet, 1879) романжы паштек пӓлӹмӹ лин. Ти роман Стокгольмыштыш ушемкымдем, политика, бизнес дӓ театр ӹлӹмӓш анжыкталтеш. Сирӹзӹн ирӹрӓк сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ, кыце шамаклан, «Ӹдӹр Жӱли» (Fröken Julie) натурализм йӧн доно сирӹмӹ ылыт дӓ нӹнӹм шӹренок норвег сирӹзӹ Генрик Ибсен доно тӓнгӓштӓрӹмӹ. Тидӹ паштек сирӹзӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ инфернализм жеп ылын, кыды паштек тӹдӹ символизмӹш ванжа. Ти жепӓш сек пӓлӹмӹ пӓшӓжӹ «Колымашын куштымыжы» (Dödsdansen) ылеш. Сӹлнӹшая пӓшӓвлӓ гӹц пасна Стриндберг политикышты актуальный ылшы памфлетвлӓ дон сатирым сирен.
Суасламары Республика

Суасламары Республика (Суасламар: "Чăва́ш Республики́") — Руш Федерациштӹш Республика. Мары Элын кечӹвалвелнӹжӹ вӓрлӓнӓ.
Сӧдергран, Эдит

Эдит Сӧдергран ("Edith Södergran", 04.04.1892 — 24.06.1923) — туан йӹлмӹжӹ швед, шачашыжы Петербургышты шачын дӓ Финляндиштӹ ӹлен, тӹтшок колен. Скандинавиштӹ модернизм йӧн доно сирӹшӹ поэтвлӓлӓн кого пример ылын, лӹмӹнок Суомиштӹ модернизм йӧн доно сирӹшӹ поэтвлӓлӓн кого инспирацим пуэн. Шоды цер (туберкулёз) доно церлӓнен, шукы жеп Швейцариштӹ санаторивлӓштӹ ылын (1911—1914).
Поэтессын пӓшӓжӹ.
Пӹтӓриш книгӓжӹ «Лыдышвлӓ» (Dikter, 1916) маналтеш, кышты цилӓ лыдышыжок ош лыдыш (ирӹкэн лыдыш) йӧн доно сирӹмӹ ылыт. Потессын пын лӹвецӹнжӹ вараракшы техень лыдыш погымвлӓ лактӹнӹт: «Сентябрь лира» (Septemberlyra, 1918), «Роза алтарь» (Rosenaltaret, 1919) дӓ «Толшашын ӹмӹлжӹ» (Rosenaltaret, 1920), «Мӱлӓндӹ, кыды уке» (Landet som icke är, 1925). С.-ын лыдышвлӓжӹм пӹтӓриш гӓнӓ «Цикмӓ» журналын 2007-шӹ иӓш номерӹштӹ сӓрӹмӹ.
Сӧдергранын эстетикыжы.
C.-ын поэзижӹм пӓлӹшӹвлӓ, тӹдӹм шотеш пиштӓт, яратат дӓ мастарлыкшым кӱкшӹн ӓклӓт. Седӹ, 1920-шы ивлӓлӓн тӹдӹн поэзижӹ пиш ӹшке сӹнӓн дӓ оригинальный ылын. Поэтесса ти шотышты ӹшкежӹ тенге сирен коден: «Лыдышвлӓэм Поэзи агыл манын иктӓт ваштареш попаш ак тӹнгӓл. Но лачокат лыдышвлӓ ылыт манынат келесен ам керд. Лыдышвлӓлӓн ритмым пуаш цацымем годым, иктӹм ынгылышым: ирӹкӹм пумыкем веле, лыдышвлӓэм виӓн дӓ келгӹ шaнымышaн лит. Тенге ӹштен, ритм шайыл вӹреш кодеш. Лыдышвлӓэм фрагментӓн шанымашвлӓ семӹнь ынгылымыла, мам кӧргӹштӹштӹ келесӹнем ылын, тидӹ интеллектем дон инстинктемӹн кӹцкӹштӹ. Ышкӹлӓнем ӓкӹм пуаш тымень шонамат, лыдышвлӹштемӹт тидӹ шижӓлтеш. Нӹнӹм ӹшкӹмӹн вилӓн, интуицилӓн дӓ интеллектлӓн ӹнянӹшӹ эдемӹн шанымышвлӓ семӹнь ынгылымыла. Махань ылмем, пӓлем дӓ тидӹ гӹц ӹшкӹмемӹм изи ӓк доно ӓклӹмем ак шо, тенге ӹштӹшӓшлык ам ыл.» Поэтессын лыдышвлӓжӹм ӹлӹмӹжӹ годым акцептируйыделыт (яралеш лыкделыт), нӹнӹм утла йӓлӹнеш шотленӹт, поэзиштӹжӹ нимахань ритм уке манын попенӹт. Маханьвлӓ тӹдӹн лыдышвлӓжӹ, шергӓкӓн лыдшы тиштӹ С.-ын поэзижӹ доно пӓлӹ лиӓт.
Сӹлнӹшаян Нобель премин сирӹзӹ лауреатвлӓ

Сӹлнӹшаян Нобель премин сирӹзӹ лауреатвлӓ:
Таммсааре, Антон Хансен

Анто́н Ха́нсен Та́ммсааре (, 30.0.1878, волость Альбу, Эстони — 1.03.1940, Таллин, Эстонии) — реализм йӧн доно сирӹшы эстон сирӹзӹ.
Тетя годшаш дӓ сӓмӹрӹк ивлӓжӹ.
Антон Хансен 30-шы январьын 1878-шы ин Таммсааре-Пыхья хуторышты Альбу волостьышты хресӓнь семняэш шачын. Тидӹ гӹц анзыцшы ӓтяжӹ дон ӓвӓжӹ ти хуторым оксам йижден нӓлӹнӹт ылын. Лачокла фамилижӹ Хансен, Таммсааре — тиды сирӹзӹн псевдонимжӹ. Хансенвлӓн семняштӹ кого ылын, тӹштӹ луаткок тетя ылын, нӹнӹ логӹц коктыжы изиштӹ годымок коленӹт. Антон нӹлӹмшӹ тетя ылын. Атя дон ӓвӓштӹ йымым ыдылшывлӓ ылыныт дӓ тидӹм тетявлӓлӓнӹштӓт тымденӹт, лӹмӹнок лыдмаш-сирымӓшлӓн дӓ музыкым пӓлӹмӓшӹм пуаш цаценӹт. Антонын ӓвӓжӹ мыраш яратен дӓ юкшат яжо ылын. Тетявлӓштӹм кӓршӹм (кантельӹм) шакташ тымденӹт. Эргӓш музыкым яратен дӓ кӓршӹм шактен мыштенӓт, ӓтяжӹ тӹдӹлӓн крипицӓм нӓлӹн пуэн. Толшаш сирӹзӹ профессионал музыкантат ик жепшӹ лиӓш шанен шӹнден ылын.
Кӓндӓкш иӓшӹн Т. лу уштыш ӧрдӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Примӱли хуторыштыш школыш тыменяш кеӓ. Тымдышыжы пиш талантан ылын (Антс Тисс) дӓ улы пӓлӹмӓшӹжӹм тыменьшӹвлӓлӓнжӹ пуаш цацен. Антон Хансен тӹ ивлӓнок лыдышвлӓжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. 1892-шы ин Антон Вӓйке Марья церкӹсолашты волость кӱкшӹцӓн школышкы тыменяш пырен. Ти школым поэт дӓ сӓрӹзӹ Якоб Тамм вуйлатен. Антон ӹшке тымдышыжын лыдышвлӓжӹм наизусть тыменьӹн да согоньвлӓжӹм курымжы ӓшӹндӓрен: простан, лыдаш лижӹ манын, пӹтӹркӓлен шӹндӹмӹ агыл йӹлмӹ доно сирӹмӹлӓ. Вӓйке Марьяшты Антон Хасен вес сирӹзӹвлӓ донат пӓлӹмӹ лин, тенге шӱмӹштӹжӹ сӹлнӹшая докы кого интерес понгыжалташ тӹнгӓлӹн. 1898-шӹ ин школым пӹтӓрӓ да пакыла тыменяш шанен шӹндышет, тӹдӹ Тартушкыкеӓ дӓ Хуго Треффнер лӹмӓн гимназишкӹ тыменяш пыра. Ти гимнази ӹшке семӹньжӹ пӓлӹмӹ ылын: тӹштӹ кыце незервлӓн, тенгеок паянвлӓн тетявлӓштӹ иквӓреш тыменьӹнӹт дӓ эчежӹ иготвлӓмӓт анжымы агыл, тӹштӹ ик классышток изивлӓ дон коговлӓ шӹнзенӹт дӓ ик курсымок эртенӹт. Гимнази тӓреш тӱлӓш манын, Антон тонышы тымдышын пӓшӓм ӹштен. Аттестатым нӓлаш манын, Антон Хансен 1903-шы ин Нарваштыш гимназиштӹ экзаменвлӓм кычен. Ти жепӹн тӹдӹн кидшӹ лӹвец 20 нӓрӹ шайыштмашын авторжы ылын.
Таммсааре кырык марла.
"Кугижӓ дон шӹжвӹк книгӓ" 2005 и: Миниатюрывлӓ, новеллывлӓ, «Шонгывлӓ дон ӹрвезӹвлӓ» кӹтӹк роман, «Юдит» дон «Кугижӓ кӹлмӓ» драмывлӓ.
Татарстан Республика

Татарстан Республика — Мары Элын ирвел пашкуды Республика.
Тойдемар, Павел Степанович

Павел Степанович Тойдемар — пӹтӓриш профессиональный кӓршӹзӹ, Мары АССР-ын халык артистшы. Тӹдӹ 1899 ин Моркы районын Кожлаер солаэш шачын. Кӓршӹм шакташ 1924 ин мары передвижной театрышты тӹнгӓлӹн. Палантай доно пӓлӹмӹ лимӹ паштек, тӹдӹн кӓнгӓшӹжӹ семӹнь, Тойдемар Москвашты музыкальный училищӹм тымень пӹтӓрӓ.
1940 ин февральын Маргосфилармоништӹ пӹтӓриш профессиональный кӓрш ансамбль пачылтын. Вуйлатышышты Тойдемар лин. Вырсы жепӹн тӹдӹ фронтовой бригадым цымырен дӓ фронтышты концертвлӓ доно каштын. Цилӓжӹ ти бригада 1165 концертым анжыктен. Шукы артистшӹмок грамотывлӓ, медальвлӓ доно награждаенӹт, а П.Тойдемарлан Якшар Шӹдӹр орденым пуэныт.Кӓрш ансамбль сӓндӓлӹкнӓн шукы халавлӓштӹ выступаен, вес сӓндалӹквлӹштӓт ӹшке мастарлыкшы доно халыкым сусуэмден.
Павел Тойдемар 1958 ин 18 апрельӹн колен. Тӹдӹн пӓшӓжӹм пакыла тыменьшывлӓжӹ нӓнгеӓт.
Тум

Тум () — Европышты кымдан шӓрлен. Мары Элышты лӹмӹнок Кырык мары районышты вӓшлиӓлтеш. Кырык марынвлӓн пушӓнгӹ символышты.
Турку

Турку (шведлӓ Åbo) — хала Суомиштӹ. Аура йогын кок сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Хала семӹнь 1200 ивлӓнок пӓлдӹртӹмӹ, седӹндонат тидӹм сӓндӓлӹкӹн сек тошты халаэшӹжӹ шотлат. Турку 1809-1812- шӹ ивлӓн Суомин вуйхалажы ылын. Кӹзӹт Туркушты 176 000 нӓрӹ ӹлӹзӹ. Халазывлӓ финн дӓ швед йӹлмӓн ылыт. Финнвлӓ ӹшке университетӹштӹ, швед йӹлмӓнвлӓ ӹшкӹмӹштӹнӹштӹ туан йӹлмӹштӹ доно тыменьӹт. Турку университетӹштӹ шукы мары филолог стажировкым эртен.
Тышнал

Тышнал — сола Кырык сирӹштӹ.
«Кырык марӹ-немӹцлӓ лӹмдерӹм» погышы финн шӹмлӹзӹ дӓ дипломат Рамстедт Густав Йон (1873—1950) 1898-шӹ ин кырык марынвлӓ докы каштмы экспедициштӹш рапортыштыжы Тышнал гишӓн тенге сирӓ: «Сола изи, иктӓ 30 пӧртӓн ылын. Терентин пӧртшӹ, кышкы мӓ толмы семӹньннӓ пырышна, изи дӓ незер. Сола покшалны Кузьминвлӓн пӧрт шӹнзен. Кузьминвлӓн пӧртӹм ӹлӓшнӓ арендуйышна дӓ нӹнӹн школым тымень пӹтӓрӹшӹ Тимофей лӹмӓн когорак эргӹштӹ, кыды 17 иӓш ылын, мӓмнӓн палшышына ли. ӹлӹмӓшнӓ вӓрӹн-вӓрӹш шӹнзӓш тӹнгӓльӹ. Ни вӓтем, ни мӹнь ӹшкежӓт Тышналыш вӓрештмӹнӓм ойхырыделна.» («Цикмӓ» Н 1/95, 25 ӹл.) Мажы характерно, Рамстедт Терентин имнижӹ улы гӹнят (нӹнӹ Терентин араваэш Тышналыш Цикмӓ пазар гӹц толыныт), тӹдӹм незереш шотла. А махань классыш тӹдӹм Н. Игнатьев шагалта ылын? Седӹ, цилӓ относительно. Улан семняштӹ шачшы дӓ университетӹштӹ тыменьшӹ Густав Рамстедтӹн сӹнзӓштӹжӹ, Теренти незер ылеш, а Н. Игнатьев тӹдӹм уланеш шотлен кердӹн.
Тьопай

Тьопай () — Изи Шӹндӹр ӓнгыр тӹрӹштӹш карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Пашкуды солажы — Шӹндӹрйӓл. Аказа лужавуйын мулӓндӹшкӹжӹ пырен. Докуменвлӓштӹ пӹтӓриш гӓнӓ 1859-шӹ ин анжыкталтеш. Тӹнӓм 74 эдем тӹштӹ ӹлен. 2001-шӹ ин 47 эдем ӹлен. Виловат якте ? уштыш.
Тьотянсола

Тьотянсола () — Молнам Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола, Виловат якте 3, Цикмӓ якте 18 уштыш. Солашты кым лык улы, кыдывлӓ тенге маналтыт: ик неркӓштӹ — Лаптьансола, вес кок неркӓштӹ — Мыкай кырык вӹлвӓл дон Белов кырык вӹлвӓл. Архиввлӓштӹ ти сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӓлтеш. 2001-шӹ ин солашты 80 эдем ӹлен.
Тӹгӓйсола

Тӹгӓйсола () — Шошмар Кугилӓсола лишнӹш сола, Пӹнгельӹш йоген пырышы изи ӓнгӹр тӹрӹштӹ. 2001-шӹ ин солашты 35 эдем ӹлен.
У

У () — ти солам Аказан мӱландешӹжӹ 1977-шӹ ин шӹндӹмӹ. Виловат якте 2,5, Цикмӓ 18 якте уштыш. Кырык мары цӹвӹфабрикын конторыжы У солашты вӓрлӓнӓ. 2001-шӹ ин тиштӹ 143 эдем ӹлен.
У Туан шая

У «Туан шая» книгӓ
Лишӹл тӓнгнӓ - туан йӹлмӹнӓ. Туан йӹлмӹ – хоть-махань халыкынат сек шергӹ пайдажы. Туан мары йӹлмӹм тетя сек пӹтӓриок семняштӹ колеш. Тӹдӹ ӓтя-ӓвӓн, тьотя-папан шотан шаяштым ышышкы нӓлеш, нӹжӹлгӹ шаяштым шўмӹш пиштӓ.Тӹнгӓлтӹш школын ӹштӹшӓшлык тӹнг пӓшӓжӹ иктӹ: тетявлӓм марла самыньдеок лыдаш, итӹрӓн сирӓш тымдаш. Лыдын-сирен мыштымаш – куштылгы пӓшӓ агыл, ӹлӹмӓшӹштӹ тӹдӹн вӓржӹ кымдарак. Туан йӹлмӹжӹм яжон пӓлӹшӹ тетя рушлаат, марлаат кымдаракын йӹлмӹм пӓлӓш тӹнгӓлеш. 
Керӓл шамаквлӓм кычылтын, предложеним тӧр дӓ мастарын чанген келесет ӓль сирет гӹнь веле, сагаэт шалгышы тӓнгетлӓн шанымашет раш пӓлӹ лиэш. Сирӹмӓштӓт предложеништӹш шамаквлӓ керӓл семӹнь ак кычылталтеп гӹнь, лыдшылан мам сирӹмӹм ынгылаш нелӹ. А кынам шанымаш рӓд доно, иктӹ-весӹ доно цат кӹлдӓлт пачылтеш, пӹсӹн дӓ куштылгын ынгылаш йӧн лиэш. Цилӓ тидӹ мары йӹлмӹ дӓ лыдмы урокышты ӹштӹшӓшлык пӓшӓ.
Мары халык цилӓ нелӹм сӹнген, ӹшке йӹлмӹжӹн ирежӹм переген коден кердӹн. Кӹзӹт мары йӹлмӹлӓн виӓнгӓш цилӓ йӧн улы. Тагачы кечӹн тетявлӓ тетя сад гӹцок мары йӹлмӹм тыменяш тӹнгӓлӹт. Школышкы кемӹкӹ икшӹ класс гӹцок тетявлӓм тӧр йӹлмӹ доно попаш, сирӓш тымдат, шачмы йӹлмӹ докы кымылангдат, яратымашым шижтӓрӓт.
Остатка ивлӓн Мары правительство палшымы доно шукы кырык марла учебник пецӓтлӓлт лӓктӹнӹт. Иктӹжӹ нӹнӹ логӹц – нӹлӹмшӹ классышты тыменьшӹвлӓлӓн «Туан шая»учебник. 
«Туан шая» учебник тагачшы кечӹлӓн пиш керӓл ылеш. Вет тымдымаш пӓшӓштӹ, паснаок лыдмы уроквлӓштӹ, тыменьшӹвлӓ шукы ум пӓлен нӓлӹт. Шайыштмаш дӓ лыдышвлӓ гач шачмы вӓрнӓм яраташ, пӧрттўм перегӓш тыменьӹт, первишӹ ӹлӹмӓш гишӓн пӓлӓш тӹнгӓлӹт, ӓтя-ӓвӓмӓт шотеш пиштӓш кымылангыт. 
«Туан шая» учебникӹм 2008 ин Мары книга издательство йӓмдӹлен.
«Туан шая» учебникӹм йӓмдӹлӹмӹ годым Кырык Мары районын школвлӓшты пӓшӓлӹшӹ тымдышывлӓ пиш кого пӓшӓм ӹштеныт. Авторвлӓ -Валентина Махайловна Саватькова, Надежда Николаевна Маркова, Елена Витальевна Шалаева. 
2008 ин 4 классышты тыменьшӹвлӓлӓн лыкмы кырык марла «Туан шая» учебник Россий кӱкшӹцӓн конкурсышты участвуен. Ти луӓткӓндӓкшӹмшӹ конкурс Санкт-Петербургышты «АСКИ» ассоциаци вуйлатымы доно эртӓрӓлтӹн. Цилӓжӹ конкурсышты 41 регион гӹц 236 книгӓ издательствын 855 книгӓ кӓнгӓшенӹт. Москваштышы кугижӓн печатьын университет, Москваштышы кугижӓн культурын дӓ искусствын университет, Российын кугижӓн библиотекын, Российын кугижӓн тетялык библиотекын дӓ вес кўкшыцӓн организацивлӓшты пӓшӓлӹшӹ экспертвлӓ 2008 ин Российышты лӓкшӹ цилӓ книгӓ логӹц сек яжовлӓм айырен нӓлӓш погыненӹт. Ти кого пӓшӓм эртӓрӹмӹ паштек, экспертвлӓ дӓ конкурсым вуйлатышывлӓ сӹнгӹшӹвлӓм дӓ лауреатвлӓм пӓлемденыт. «Сек яжо тыменьмӹ книга» номинациштӹ лауреатвлӓ логӹц иктӹжӹ – 4 класслан кырык мары йӹлмӹ доно лӓкшӹ «Туан шая» учебник. 
Тымдымашын сек керӓл монгыржы – нӓлмӹ пӓлӹмӓшӹм ӹлӹмӓштӹ, хытырымы – сирӹмӹ – лыдмы годым, тӧр, мастарын кычылташ тымдымаш. Тидӹжӹм шокташ угӹц лӓкшӹ учебниквлӓ тымдышылан кого палшыкым пуат. Мары эдем школышты мары йӹлмӹ предмет доно келгӹ пӓлӹмӓшӹм нӓлеш гӹнь веле, анзыкылажы туан йӹлмӹ доно ирен попен кердеш. Тӹшецӹнок йӹлмӹм яратымашыжат лӓктеш.
У сем журнал

У сем журнал — пӹтӓриш номержӹ 23-шы августын 1930-шы ин лӓктӹн, кышты Никон Игнатьевӹн "Вурс мардеж" романжым пецӓтлӓш тӹнгӓлмӹ. Ти роман цилӓ мары литературышты пӹтӓриш романеш шотлалтеш. 1936-шы ин журналым лыкташ цӓрнӹмӹ дӓ угӹц тӹдӹ 1990-шы и годшен лӓктеш. Кӹзӹт журналын тӹнг редакторжы прозаик Михаил Кудряшов ылеш.
Угарман

Угарман (, , ) — хала Руш Эл Федерациштӹ, Угарман областьын тӹнг халажы, Йыл кымдемӹштӹш федерал йырвелӹн центржӹ. 1932 и гӹц 1990 и якте хала «Горький» лӹмӹм намалын.
Угарманышты 1 250 615 (2010) эдем ӹлен дӓ ти шот доно тӹдӹ Руш Элӹн вӹзӹмшӹ халажы. Угарман виӓнг экономикан, транспортан дӓ кымдан виӓнгшӹ культура дон шӹнцӹмӓш хала. Ти халашты шукы кырык марын тыменеш дӓ ӹлӓ. Руш историографи семӹнь хала вӓрӹштӹ пӹтӓри рушынвлӓ кӓрмӓнӹм шӹнденӹт, но тӹ годӹмок пӓлӹ, Йыл дон Ока тӹрӹштӹ тӹнӓм кырык марынвлӓн дӓ эрзӓвлӓн тьотявлӓн-тьотявлӓштӹ ӹленӹт.
Угарман область

Угарман область — Россий Федерации Мары Эл Республикын вадывел пашкуды областьшы.
Кымдецшӹ — 76 900 км².
Ӹлӹзӹ шот — 3340,7 тӹж. эдем (2009). Халазывлӓн шот: 78,9 % (2009).
Администраци центр — Угарман хала.
Областьын Шӓрӓнгӓ дон Тоншай районвлӓштӹжӹ кырык марынвлӓ семӹнь попышы вӹтлӓ марынвлӓ ӹлӓт, нӹнӹн шотышты 5000 якте шоэш.