tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Григорьeв-Эмӓш, Пётр

Пeтр Григорьeв-Эмӓш (1883 — 1938) — халыкнам соты корнышкы лыкташ цацышывлӓ логӹц иктӹжӹ. Тымдышы, сӓрӹзӹ, тымдымаш книгӓвлӓн авторжы дӓ поэт, педагог-организатор, литератор, Пӓшӓн Геройжы.
П.Г. Григорьев 1883 ин 10 июльын Эмӓнсолашты хресӓнь семняэш шачын. Атяжӹ, Кыргӧри, Шатров йых гыц ылын, тӹдӹ 1901-шӹ ин колен, нӹл иштӹ, 1905-шӹ ин ӓвӓжӓт колен. Туан солаштышы школым дӓ Пӧртныр кок классан училищӹм тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Петӹр Азаньышты учительский семинарим тымень лӓктӹн дӓ Моркы кымдемышты Уньжа кок классан школышты пӓшӓлен. Руш Кугижӹ годым школышты марла тымдымашым яралеш шотлыделыт, а Эмӓш ӹшке тыменьшӹвлӓлӓнжӹ марла ынгылдараш цацен, Уньжа школышты тымдымыжы годым, толшаш мары сирӹзӹвлӓлӓн: Чавайн Сергелӓн, Миколай Мухинлӓн, Андрей Эшкининлӓн, Тыныш Осиплӓн ӹлӹмӓш корныш лӓктӓш палшен. Икшӹ руш революци жепӹн Азаньыштышы революционервлӓ доно кӹлӹм кычен, листовкывлӓм шӓрен, ӹшкеӓт нӹнӹм марла сирен. Тидӹ гишан тӹдӹм 1906 ин арестуенӹт да Царевококшайскыштышы тюрьмаш питӹренӹт. Кок тӹлзӹ гӹц ирӹкӹш лыкмыкы, тӹдӹлан школышты пашам ӹшташ царенӹт. 1907 ин Оренбург губерняшкӹ, школышкы пӓшӓм ӹштӓш кеӓ, тӹштӓт тӹдӹм кок тӹлзӹ гӹц карангденӹт. Цикмӓ халашкы мӹнгеш толмыкыжы, частный уроквлӓм веле пуэн ӹлен. Семням пукшаш нелӹылын, седӹндон тӹдӹ 1910 ин Астрахань уездӹш кеӓ, коллоэцвлӓн поселкышты частный школым пачеш, тетявлӓм тымда. 1912 ин веле тӹдӹлӓн школышты тымдаш официальный разрешеним пуат. 
1913 ин П.Г. Григорьев Мары кымдемӹш толеш, Сотнур кок классан школышты тымдаш тӹнгӓлеш.
Революци паштек 1917 ин Григорьевым Цӓрлӓ уездӹштӹ халык образовани отделын вуйлатышеш шагалтат, 1918 ин просвещенин комиссареш айырат. 1919 ин тӹдӹ угӹц Сотнур школышкы пӓшӓм ӹшташ толеш. Ик иштӹ тӹдӹм Цикмӓ уездӹшкӹ, Шур педтехникумышкы,пӓшӓм ыштӓш колтат. Пӹтӓри тӹдӹ курсвлӓн председательӹн заместительжӹ ылын, вара педтехникум сагашы шӹмиӓш школым вуйлатен. Тиштӹ тӹдӹ Мары йылмым тымден, практический занятивлӓм эртӓрен. Тыменьшывлӓ доно иквӓреш кид доно сирымы «Мукш» лымӓн журналым лыктеш. Школышты тетя хорым организуен, солавлӓ йӹде концертвлӓм анжыктен каштыныт. Шукы мырым тӹдӹ ӹшке сирен, руш поэтвлӓн лыдышвлӓштӹм марлаш сӓрен. 1923 ин 2 ноябрьын П.Г. Григорьевлӓн халыкым тымдымы кого пӓшӓжӹ гишӓн Пӓшӓн Геройжы почетан лӹмӹм пумы.
П.Г. Григорьев литератор семӹнят кымдан пӓлӹмӹ ылеш. Тӹдӹ учебник дон пособивлӓм йӓмдӹлен, лыдыш дон шайыштмашвлӓм сирен. 1924 ин С.Г. Эпин доно коктын «Вес марла книгӓ»-м лыктыт, а 1927 ин «У вашталтыш» лӹмӓн пасна книгӓм пецӓтлен. 1964 ин С.Г. Эпин доно когыньыштын Мары книгӓ издательствышты «Лым пырцыквлӓ» лымӓн лыдыш дон ямак книгӓ лӓктӹн.
1925 ин педтехникумым халаш ваштымыкы, П.Г. Григорьев Шур шӹмиӓш школышты пӓшӓм ӹштӓш кодеш, 1928 ин халаш ванжа дӓ 1933 и якте агротехникумышты дӓ тӹдӹн сагашы шӹмиӓш школышты тымда. 1933 ин мӹнгеш Шур школышкы ванжа дӓ тиштӹ 1937 ии якте пӓшӓм ӹштӓ.
Мары халыкын кого эргӹжӹн ӹлӹмӓшӹжӹ 1938 ин, репрессии жепӹн, лагерьӹштӹ кӹрӹлтӹн.
Григорьев, Александр Владимирович

Григорьев Александр Владимирович — Руш Элышты кымдан пӓлӹмӹ кырык мары артньык (28 май 1891 и, Пӧртныр — 25 август 1961, Таруса).
Биографижӹ.
Тымдышы йыхышты шачын, Азанышты артньыкеш тыменьӹн. 1938-шӹ ин репрессируйымы. 1920-шы ивлӓн тӹдӹ Цикмӓштӹ кырык мары культурым виангдӹмӓш пӓшӓм пыт ӹштен, цевер искусствывлӓн музейӹм пачын, кыды 1966-шы и годшен Григорьевӹн лӹмжӹм намалеш.
Григорьев, Вячеслав Ефимович

Григорьев Вячеслав — 22-шы январьын 1941-шы ин Кырык сир Паратмар солашты шачын. Цикмӓштӹ школ-интернатым тымень пӹтӓрен. Суасламары Кугижӓ университетӹн экономикы факультетшӹм пӹтӓрен. Суасламары Сола Кудыло институтышты пӓшӓлен. У Шывашарышты ӹлӓ. Поэт.
Гримм шӱмбелвлӓ

Гримм шӱмбелвлӓ (Якоб, 1785—1863 дон Вильгельм, 1786—1859) — немӹц йӹлмӹзӹвлӓ, ямак сирӹшӹвлӓ. 
Ханау халашты шачыныт. Кужы жеп Кассель халашты ӹленӹт.
= Пӓлӹмӹ ямаквлӓштӹ: =
Группа 47

Группа 47 (нем. Gruppe 47) — немӹцлӓ сирӹшӹ авторвлӓн ушемӹшты, кыдылан негӹцшӹм сирӹзӹ Ханс Вернер Рихтер (Hans Werner Richter)пиштен. Ти группа (1947-1967) ивлӓ лошты активно пӓшӓжӹм ӹштен. Кокшы Тунымбал Вырсы паштекшӹ немӹц йӹлмӓн сӓндӓлӹквлӓштӹ сек кымдан пӓлӹмӹ литература ушем.
Гутенберг, Иоганн

Ио́ганн Генсфляйш цур Ладен цум Гу́тенберг (нем. Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg, 1397 и дон 1400 и лошты, Майнц — 3 февраль 1468, Майнц) — немӹц кӹртни пӓшӓ мастар, ювелир, книгӓм пецӓтлӹмӹ станым шанен лыкшы.
Гӧте, Иоганн Вольфганг фон

Иога́нн Во́льфганг фон Гӧте (немӹцлӓ: "Johann Wolfgang von Goethe") — 28 август 1749, Франкфурт ам Майн, Германи — 22 март 1832, Веймар, Германи) — немӹц поэт, кугижӓнӹш йенг, философ, ботаник.
Данте Алигьери

Да́нте Алигье́ри (итальянла: "Dante Alighieri"), лачокла лӹмжӹ "Дуранте дельи Алигьери, кыды Alighiero di Bellincione" лӹмӓн атяжӹ гӹц толеш. (30 май 1265— 13 ӓль 14 сентябрь 1321) — итальян поэт, итальян йӹлмӹлӓнлитература формым пушывлӓ логӹц иктӹжӹ. "Йымы кукшӹцӓш комедин" авторжы, кышты варашы кӹдӓлӓш курымвлӓн культурын синтезӹм ӹштӹмӹ.
Диккенс, Чарльз

Чарльз Джон Гаффам Диккенс (англ. Charles John Huffam Dickens; 1812—1870) — англ сӹрӹзӹ, XIX-шы курымаш англ прозаиквлӓ логӹц кымдан пӓлӹмӹ. Дэвид Копперфильд дон Оливер Твист романвлӓн авторжы.
Днепр

Днепр (бел. — Дняпро, укр. Дніпро, тошты-слав. Дънѣпръ, кугезӹ кыпчак Узеу, кугезӹ грек Βορυσθένης, лат. Danapris) — йогы Ирвел Европышты. Тӹнгӓлтӹшӹжӹм Валдай неркӓвлӓштӹ нӓлеш дӓ Руш Эл Федерацин, Ош Россий дӓ Украинын территорижӹ мыч кен, Шим тангыжыш йоген пыра. Кытшы — 2201 уштыш.
Дойль, Артур Конан

Сэр А́ртур Игна́тиус Ко́нан Дойль (англ. Sir Arthur Ignatius Conan Doyle; 22 май 1859, Эдинбург, Шотланди — 7 июль 1930, Кроуборо, Сассекс) — шотланди дӓ англ сирӹзӹ, Шерлоке Холмс гишӓн детективвлӓн авторжы. Тенгеок тӹдӹ профессор Челленджер дӓ бригадир Жерар гишӓн юморан шайыштмашвлӓ дон "Ош отряд" исторический романым сирен. А. Конан Дойль тенгеок — «Ватерлоо», «Пӹцкемӹшӹн Суксывлӓжӹ», «Ала вола» пьесывлӓм сирен. Кок лыдыш да баллады погемикӹн авторжы: "Ыштӓш цацыман" дӓ "Корныш лӓкмӹ мырывлӓ". "Старк Монрон тыштывлӓжӹ" книгӓжӹм автобиографиӓнеш шотлат. 
= Конан Дойль кырык марла: =
Кырык марла Шеролк Холмс гишӓн таманяр шайыштмашым сӓрӹмӹ.
Донелайтис, Кристионас

Кристио́нас Донела́йтис (лит. "Kristijonas Donelaitis"; 1 январь 1714, Лаздинеляй, кӹзӹт Гусев район Калининград область — 18 февраль 1780, Тольмингнемен (лит. Тольминкемис), кӹзӹт Чистые Пруды Калининград область) — лиетува поэт, лиетува сӹлнӹшаялан негыцӹм пиштӹшӹ. XVIII-шы курымын Европы литературышты реализм йӧн доно сирӹшӹ. 
Биографижӹ.
1 январьын 1714-шӹ ин Гумбиннен лишнӹш Лаздинеляй изи солашты ирӹкӹштӹ ылшы (барщиныш каштделыт, но мӱлӓндӹм кычылтмы тӓреш оксам тӱленӹт) шачын. 1731-шӹ и кытлан Кӧнигсбергыштыш кафедран церкӹ сага ылшы вӹциӓш латин йӹлмӓн школышкы тыменяш пырен. Тӹдӹм 1736-шы ин пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Кӧнигсберг университетӹш тыменяш пырен дӓ теологим тыменьӹн. Лиетува йӹлмӹ семинарыш каштын, кыдым И. Кантын тыменьшӹжӹ, Ф. Шульц виктӓрен. Университет паштек Сталупенай солашты канторын (музыкым тымдышы) пӓшӓжӹм ӹштен, вара школын директоржы лин. 1743-шӹ и годшен колымыжы якте Тольминкемис солашты лӱтеран кирхын пасторжы ылын. Йӓрсӹмӹжӹ годым лыдышвлӓм дон музыкым сирен, барометрвлӓ дон сем инструментвлӓм ӹштен.
Дублин

Ду́блин — Ирланди Республикын вуйхалажы (ирландла "Baile Átha Cliath", [bˠalʲə a:ha klʲiəh], кыдым кырык марлашкы "пичӹмӹ икса вӹд хала" семӹнь сӓрӓш лиэш, англ. "Dublin", [dʌblɪn]). Лиффи йогын Дублин вӹдъялышкы (Ирланди тангыж) йоген лӓкмӹ вӓрӹштӹ шыпшылт вазын. Сӓндӓлӹкӹн политика, экономика дӓ культура покшалжы. Халазы шот - 505 739 эдем (2006), Кого Дублинӹштӹ 1,7 мил. эдем ӹлӓ.
Дунай

Дунай () йогы Покшал Европышты. Кытшы 2960 уштыш. Йыл паштек Европышты кокшы кужы йогы.
Этимологижӹ кельт йӹлмӹ гӹц лиӓлтшы "пӹсӹ йогым" анжыктышы Danuvius шамак гӹц ылеш. Эче верс верси улы, кыдым скиф дӓ сарматвлӓн йӹлмӹштӹ доно кӹлдӓт, кышты ти шамак "вӹдӹм", "йогым", "ӓнгӹрӹм" анжыкта.
Дьӧндьӧши, Иштван

Иштван Дьӧндьӧши (Gyöngyösi István, 1629—1704).
Зрини паштекшӹ яжо лыдышвлӓм сирӹшӹвлӓ лошкы Иштван Дьӧндьӧши пыра. Тӹдӹ кугижӓн кудвичӹжӹ докы лишӹл ылын дӓ поэзиштӹжӓт реальне эдемвлӓ гишӓн сирен: шӹренжок дворянвлӓ дӓ нӹнӹн ӹдӹрӓмӓшвлӓштӹ гишӓн. Но нӹнӹн героизмӹштӹ гишӓн агыл, шӹренжок яратымаш секретвлӓ гишӓн. Тӹдӹн поэмывлӓжӹ барокколан типичне, стенӓш сӓкӓлтӹмӹ картинвлӓ гань ылыт, кышты йӹргешкӹ, таза херувимвлӓ усадьбы ӓль кӱ палатын (дворецӹн) хозажы дӓ Рубенсӹн гань ӹдӹрӓмӓшвлӓ лошты шӹнзӓт.
Поэтӹн «Марсым яратышы Мурани Венера» (Marsal Társalkodo Muranyi Venus, 1664) тӹнг пӓшӓштӹжӹ поэт кок пӓлӹмӹ аристократын яратымаш гишӓн шайыштеш, кыды мыжырангмаш докы нӓнгеӓ. Ти поэмышты приключенивлӓ дон «пышкылмашланат» вӓрӹм момы. автор лыдышвлӓштӹжӹ пейзажым пиш мастарын анжыкта; тидӹм ӹштен, бароккон пӹсмӓн гӹц вӓк лӓктеш. Тӹдӹн лыдышвлӓштӹжы кыце пӹцкемӹш кӹньӹлӓш тӹнгӓлшӹ жерӓ гӹц шӹлеш, тӹдӹ гишӓн сирӓлтеш, кӹтӧзӹвлӓ омештӹлӹт дӓ ойхыштым ир жерӓ годым мондат, ышкалвлӓ лавыжыт дӓ кеквлӓ мырат. Тенге эдем нелӹ жепӹнӓт ӹлӹмӓшӹштӹжӹ сусу мӓгӓлвлӓм мон кердеш!
Кӹтӹк жепӹн ма лиӓлтмӹм анжыктымашты Дьӧньдӧши венгр сӹлнӹшаяшты новатореш шотлалтеш. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ пиш динамичне ылыт:
&lt;poem&gt;
Кокӓнӓ
кокӓнӓ сирмӓшет кид гӹцем сӹсӹргӹш,
лыдмем годымжы ойхем кушкеш веле;
шӱлӓлтем, сӹнзӓвӹдем йога:
ӹнде тенге курымеш мӓ айырленӓ ма?
Пылвуйыштемӓт ыльы, тӹшецӓт кенвазы,
виӓн мардеж пуальы, пӹлгомышкыла шуэн колтыш,
пӹлгом яктеок шоэш ыльы, а шӱмемжӹ шелеш машанышым,
но мадшы кек гань тӹдӹ токемлӓ мӹнгеш валаш тӹнгӓльӹ.
Кычынем ыльы, кокӓнӓ тӹдӹм,
кымшы гӓнӓ веле ли роалташ,
эчеӓт пылвуйышкем пиштем, ам колты большы,
тидӹ шӱмлӓнем ойхы, шамем ямда.
&lt;/poem&gt;
Дьӧньдӧшин политика анжалтышыжы кӱлӓн служен, тенге вашталт миэн. Шукы лыдышыжым тӹдӹ йых, семнявлӓ, пӓлӹмӹ эдемвлӓ гишӓн сирен, кыдывлӓм махань-шон вадывлӓм эртӓрӹмӹ годым лыдмы. Конкретне эдемвлӓ гишӓн сирӹмӹжӹ годым, поэт анализвлӓмӓт ӹштӓш цацен. Шамаклан, тидӹм «Пырак гӹц кӹньӹлшӹ Феникс» (Porábúl megéledett Főnix, 1665—1670) поэмышты ужаш лиэш. Тиштӹ Трансильванин герцог Йанош Кемени гишӓн кого кымыл доно сирен, мораль дӓ политика ядмашвлӓм тӹкӓлӹн. Но тидӹ поэтлӓн утла пингӹдӹ пӱкш ылын, тӹкӓлмӹ ядмашым пачын пуаш тӹдӹн вижӹ ситӹде дӓ тенге поэма утла проста схема доно сирӹмӹ лин: герцог Кемени туроквлӓ ваштареш кӹньӹлнежӹ ылын, а Габсбургвлӓ тӹдӹлӓн кычыкым пуделыт.
Дюма, Александр (ӓтяжӹ)

Алекса́ндр Дюма́ (фр. Alexandre Dumas, père) (24 июль 1802, Вилле-Котре — 5 декабрь 1870, Пюи) — француз сирӹзӹ, "Кым мушкитерын" авторжы. Тенгеок драматург дӓ журналист ылын. Эргӹжӓт Александр дӓ сирӹзӹ ылынат, лӹмӹштӹм ӹнжӹштӹ яркалеп манын, Дюма-ӓтяжӹ дӓ Дюма-эргӹжӹ манын попат.
Европышты ӹшке кугижӓнӹш гӹц пасна ылшы халыквлӓ

Европышты ӹшке кугижӓнӹш гӹц пасна ылшы халыквлӓ:
Егоров, Николай Петрович

Николай Петрович Егоров ( 25 ноябрь, 1936, Шурмар) — кырык мары поэт.
=Биографижӹ=
Пайскырык школ паштек 1955 ин Цикмӓ Педучилищеш тыменяш пырен, кыды паштек Йоласал райкомышты пӓшӓлен. 1962 ин Н. К. Крупская лӹмӓн Мары КуПед институтыш тыменяш пырен. Олык Ипай лӹмӓн премин лауреатшы. Поэзи дон прозым сирӓ, Уильям Шекспирӹн Макбетшӹм кырык марлангден. Цикмӓштӹ ӹлӓ.
Елинек, Эльфрида

Эльфри́да Е́линек (; 20 октябрь 1946, Мӱрццушлаг (Mürzzuschlag), Штири (Steiermark), Австри) — немӹцлӓ сирӹшӹ еврей йых гӹц ылшы австри сирӹзӹ, драматург, поэт дӓ сӹлнӹшая критик, 2004 ин сылнышая Нобель премин лауреатшы, тенгеок Генрих Бӧлль премин (Кӧльн, 1986), Георг Бӱхнер премин (1998), Генрих Гейне премин (2002), дӓ Чехиштӹш Франц Кафка премин (2004) лауреатшы.
Есенин, Сергей Александрович

Сергей Есенин — руш поэт. 21 сентябрь (3 октябрь) 1895, Константиново сола, Рязань губерня — 28 декабрь 1925, Ленинград) — XX-шы курымын рӧднӓ дӓ кымдан пӓлӹмӹ руш поэт, кыдым марынвлӓӓт яратат.
Ефимов, Измаил Варсонофьевич

Измаил Варсонофьевич Ефимов — финн-угр тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ артньык. 14.11.1946-шы ин Порандайышты шачын.
Биографижӹ.
Кӱшӹл Пӹнгель школышты, Азаныштыш артьнык училищештӹ дӓ Москваштыш В. И. Суриков лӹмӓн Артньык институтышты тыменьӹн. Мары Эл Президетӹн Тӹнг герольдмейстержӹ. Артньык семӹнь Ефимов ӹшке пӓшӓвлӓжӹм реалист семӹнь вазаш тӹнгӓлӹн дӓ 1990-шы ивлӓ годшен этнофутуризм шӱлӹшӓн пӓшӓвлӓм сирӓ. Пӓшавлӓжӹ шукы анжыктымашышыты ылыныт. Вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ: Венгриштӹ (1993 - 1996 ивлӓштӹ), Суомиштӹ (2000 и) дӓ 2008-шӹ ин Эстоништӹ.
Артньыкын корным кӹчӓлмӓш.
Измаил Ефимовын пӓшӓвлӓжӹ кунстын (искусствын) шукы йӹжӹнгжӹм ӓвӓлтӓ: монументӓн кунст, тӹрлӹ (шукы йиш) жанран картинвлӓ, пейзаж дон натюрмортвлӓ, портретвлӓ, графика дӓ геральдика. В. И. Суриков лӹмӓн Артньык институтышты тыменьмӹжӹ годымок эче Измаил Ефимов туан халыкнан ӹлӹмӓшӹжӹм диплом пӓшӓ картинжӹ "Мыры айо" (1977 и) гач кымдан анжыктен моштен.
Соцреализм дӓ И. Ефимов.
Ефимов-артньык, ӹшке кредожым соцреалист семӹнь виӓнгден, тидӹжӹм пӹтӓриш картинвлӓштӹжӹ: "Фронтыш ыжатат" (1979), "Айо кечӹн" (1980), "Тьотямын кудыжы" (1984), "Эртӹшӹ кечӹ" (1984), "Пашкудылан пӧрт" (1985), "Мӓмнӓн спутникнӓ" (1986), "Нелӹ корны" (1991).
Жанна д’Арк

Жанна Д’Арк (, 1412 кытлан — 30 май 1431) — Францин халык патыржы, Шӱдӹиӓш вырсы годым Францин армижӹм вуйлатышы. Бургундвлӓн кидӹшкӹштӹ вӓрештмӹкӹжӹ, тӹдӹм англичанвлӓлӓн пуат дӓ тидӹ паштек еретик семӹнь тӹдӹм тылеш йылатен пуштыт. Жеп эртӹмӹкӹ реабилитируят дӓ Католик церкӹн Валгыды кукшӹцӹм пуат.
Жерӓ газет

Жерӓ газет — кырык дӓ кожла марынвлӓн тӹнг газетӹштӹ.
1926 ин 24 январь годшен лӓктеш. Тӹнӓм лӹмжӹ «Кыралшы» ылын, а 1930-шы ин ноябрь гӹц -«Ленин корны». Кынам райгазетвлӓн редактор Н. М. Еропов ылын, 1993-шы ин 18 апрель гӹц «Жерӓ» кырык марла сирӹмӹ статьявлӓ доно пасна газет семӹнь лӓктӓш тӹнгӓлӹн.
Кырык мары йӹлмӹ Мары Элӹн Госсобранин сессиштӹ пингӹдемдӹмӹ закон семӹнь государственный статусым нӓлӹн. Тенге мӓ, кырык марынвлӓ дон кожла марынвлӓ, ӹшке праванам тӹрӹснек кычылт кердӹнӓ. А пӹтӓришӹ кырык марла газет 1919 ин 17 январьын Казань халашты пецӓтлӓлт лӓктӹн — «Незерӹн шамакшы», 1920 ин 11 сентябрь гӹц — «ТӦр», 1931—1935-шӹ ивлӓн сӓмӹрӹквлӓлӓн — «Комсомол юк». Йоласал район годым — «Большевик корны» (1937—1953 ивлӓн), «Ленин знамя» (1953—1958 ивлӓн).
Зорина, Зоя Георгиевна

Зоя Георгиевна Зорина, (1-шӹ ноябрьын 1946-шы ин Пӹнгель Парнингӓш солашты шачын).
Кӱшӹл школышты тыменьмӓш.
1966-1971-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ векид йӹлмӹвлӓн факультетӹштӹтыменьӹн. 
Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ.
1972-шы и годшен МарКугУ-шты пӓшӓлӓ. 1980-1982-шы ивлӓн Ленинграл университетӹн аспирантурыштыжы тыменьӹн. Профессор, МарКУ-н вескид йӹлмӹ факультетӹн деканжы.
Зотин, Владислав Максимович

Владислав Максимович Зотин (ш. 22 май 1942 и) — Мары Эл Республикын пӹтӓриш президентжӹ 1992-1996.
Биографижӹ.
Кӹлемар солашты шачын. Туан йӹлмӹжӹ марын. Атяжӹ Кӹлемар газетӹн редакторжы ылын, 1943-шы ин шӹжӹм. Авӓжӹ солаштыш школышты тымдышы ылын. Изи годшаш ивлӓжӹ ??? солашты эртенӹт. 
Тыменьмӓшӹжӹ.
1959-шы ин Йоласал школым пӹтӓрен. 1956-шы ин Москваштыш сола кудыло институтым пӹтӓрен.
Ибсен, Генрик Иоган

Генрик Иоган Ибсен (норвегла "Henrik Johan Ibsen"; 20.03.1828, Шиен, Норвеги — 23.05.1906) — норвег драматург, основатель европейской «новой драмы», публицист, поэт.
Иванов, Ананий Герасимович

Иванов Ананий Герасимович — 1-шӹ январьын 1954 ин Важанӓнгӹр солаэш шачын. Изи Шӹндӹр школ паштек Усола кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн, кыды паштек Сусламары Кугижӓнӹш университетӹн истори-филологи факультетӹш тыменяш пырен. Тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ МарНИИ-штӹ ӹштен, вара МарКу-ш ванжен. Истори шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы. МарКУ-н Ӓтямулӓндӹ кафедрын вуйлатышыжы.
Лужавуй Акпарс гишӓн сирен.
Иванова, Альбертина Петровна

Альбертина Петровна Иванова (Аптуллина) — алык мары поэтесса. 11.08.1954 Шойдум сола. 1977-шӹ ин МарКУ-н филологи факультетӹм пӹтӓрен. 1978-1983 ивлӓн Мары радион корреспондент дон редакторжы ылын. 1983-1986-шы ивлӓн «Ончыко» журналышты пӓшӓлен. 1986-2003–шы ивлӓн Мары книгӓ лыкмашын редактор гӹц директор якте шон. 2003-шы и годшен «Книгӓ лыкмаш портӹн» директоржы. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм 1970-шы ивлӓн сирен. «Кечан эрдене» лӹмӓн лыдыш книгӓжӹ 1976-шы ин сотым ужын. Тиды паштек «Каласынем тылат» (1982), «Шинчаваш ончен» (1988), «Тылат» (1994), «Тенге йнӓгем йыла» (1999) лӓктӹнӹт. Лыдышвлӓжӹм руш, полак, немӹц, англ, финн, эстон, туркмен, суасламары, оды (удмурт), тадар йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ. Йошкар-Олашты ӹлӓ.
Изи Сӧрмӓнӓнгӹр

Изи Сӧрмӓнӓнгӹр — сола Кырык сирӹштӹ, Виловат якте 4 уштыш. 2001-шӹ ин солашты 113 эдем ӹлен.
Изи Шӹндӹр

Изи Шӹндӹр — Изи Шӹндӹр ӓнгӹр сирӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ сола, кыдым 1980-шы ин Шывашар ГЭС-ым луктӓлмӹ гишӓн, укем ӹштӹмӹ. Солашты Мары Национальный театрын пӹтӓриш мары режиссёржы Маюк-Егоров Алексей Иванович шачын.
Изи принц

Изи принц
Тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ Изи принц гишӓн кырык марла шайыштшы книгӓ лӓктӓшӹжӹ кок и первиок эче лӓктӹн, но пиш ӹжӓл, кӹзӹ т якте эче ти кого культура факт гишӓн нигыштат сирӹмӹ агыл. «Йӓмдӹ ли» газетӓт, вӓк, тидӹ гишӓн сирӹдеок коден. «Изи принцӹн» (Le Petit Prince) авторжы француз сирӹзӹ Антуан де Сент-Экзӱпери (Antoine de Saint-Exupéry, 29.06. 1900 — 31.07. 1944) ылеш. «Изи принц» тетя книгӓ семӹнь классифицируялтеш гӹнят, тӹштӹш философи шанымашвлӓжӹ воксьокат тетявлӓлӓн агыл, а коговлӓлӓн адресуялтыт дӓ новеллеш шотлалтеш, кыдым ынгылымашты автор доно рисуйымы иллюстрацивлӓ кого рольым мадыт. Книгӓн лейтмотвшӹ - эдемӹн цӓшӓн лиӓш цацымыжы дӓ ти цӓшӹш шоаш манын мам эдем ӹштӓш йӓмдӹ, тӹдӹ гишӓн. Кӹзӹт «Изи принц» культовый книгӓшкӹ сӓрнӓлтӹн, вет такеш агыл тӹдӹм 192 нӓрӹ йӹлмӹш сӓрӹмӹ. Руш Эл Федерациштӹш халыквлӓ логӹц лач нӹл халык веле туан йӹлмӹшкӹштӹ ти яжо книгӓм саренӓт: алтайвлӓ, кырык марынвлӓ, рушынвлӓ дӓ тадарвлӓ. Кырык мары редакциштӹ эче 150 йӹлмӹм веле анжыктымы. Ик иштӹ ти книгӓ 80 миллион экземпляр доно лӓктеш дӓ выжалалтеш. «Изи принц» ямак семӹнь сирӹмӹ , кышты лыдшы ӹлӹмӓшӹн, тенгеок колымашын философиштӹ доно пӓлӹмӹ лиэш. Вес семӹнь анжалаш гӹнь, ти книгӓ коговлӓн тӱнымбалыштым критикуя. Изи принц новеллын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ B612 номерӓн шӹдӹр вӹлнӹ ӹлӓ, тӹштӹ кым вулкан улы, нӹнӹ логӹц иктӹжӹ йӧрен кен, но тенге гӹнят Изи принц тӹдӹн йӹрӓт йӹштӹлеш, тӹдӹм пораткашты кыча. Тӹ шӹдӹр вӹлнок эче цевер капризӓн пеледӹш ӹлӓ. Коктын нӹнӹ ма-шон гишӓн хытырат, но тенге гӹнят Изи принцлӓн шӹдӹржӹ вӹлнӹ тамажы ак ситӹ, тӹдӹ со ойхыра дӓ варажы, тӹшец лӓктӹн кеӓ, куд планеты доно пӓлӹмӹ лиэш дӓ сек мычашешӹжӹ Мӱлӓндӹ вӹлӓн вазалеш. Сирӹзӹ семӹнь, Изи принцлӓн тӹшкӹ кеӓш кеквлӓ палшенӹт. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ тӹдӹ Рӹвӹж дон пелтӹшӹ аяр лӹвалнӹ Сахара пустыньышты книгӓн авторжымат вӓшлиэш, кыдыдан тӹшкӹ пыдыргышы самолетшы доно вазалаш вӓрештӹн. «Изи принцӹм» 1942-шы ин сирӹмӹ, сек пӹтарижӹ тӹдӹ англла сӓрӹмӹ вариант доно (1943 и), французлажы кым иштӹ 1946-шы ин лӓктӹн. Ти книгӓм кырык марлашкы француз йӹлмӹм пӓлӹшӹ сӓмӹрӹк сӓрӹзӹ Ирина Оплева сӓрен дӓ «Сарта» книгӓ лыкмаш 2008-шӹ ин лыктын. «Изи принц» гишӓн.
Икшӹ Ӹнгӹжсир

Икшӹ Ӹнгӹжсир — Кугилӓнсола гӹц 4 уштыш ордӹштӹ. Перви ти сола Угарман губернян Шурдӹнг уездӹн Ямангаш волостьыш пырен. 2001-шӹ ин Икшӹ Ӹнгӹжсирӹштӹ 82 эдем ӹлен.
Илдушкина, Мария Алексеевна

Мария Алексеевна Илдушкина — кырык мары поэтесса. 
24 апрельӹн 1944 ин Пайскырык кымдемӹн Лапатасолаэш шачын. 7 классым Пайскырык школышты пӹтӓрен. 8 класс гӹц 10 класс якте Пистерлӓ школышты тыменьӹн. 1961-65 ивлӓн Мары педагогический институтышты тыменьӹн. 1972 и якте Шӹргӹдӹр школышты труен. 1972 -82 ивлӓн Кырык мары райисполкомышты пӓшӓм ӹштен. 1982-1997 ивлӓн Цикмӓ халан коррекционный школышты пӓшӓлен.
3 книгам ӹшке шотешӹжӹ лыктын: "Лапатаэм - шачмы вӓрем" (Тетявлӓлан дӓ ӓтя-ӓвӓвлӓлӓн), "Парсын савыц" (Колхоз ӹлӹмӓш, Оленан тырхымаш яратымашыжы гишан),"Батрачка" (Сирӹзӹн тетя годшы жепшӹ). Вес книгӓвлалан йӓмдылӹмӹ материалвлӓжӹ Мары книга издательствышты киӓт: "Ӓтя-ӓван кудывичӹштӹ", "Тӹлзӹвлӓ - 12".
Руш поэт Л.Кручинина-Белякова дон марла-рушла "Акпарс мӱлӓндӹ", "Земля Акпарса", сборникӹм йӓмдӹлӓт.
Ильяков, Никандр Филиппович

Никандр Филиппович Ильяков (ш.28 октябрь, 1913 — к. 1967).
Биографижӹ.
Кыльыкалеш шачын. 1930-шы ин ӱл пецӓтӓн курсым пӹтӓрен, Кырык Мары Педтехникумышты тыменьӹн, Мары книга Лыкмашын Кырык Мары филиалыштыжы корректорын пӓшӓм ӹштен. 1937-шӹ ин Тымдышывлӓн институтым тымень пӹтӓрен. Кого Вырсышты кредӓлӹн дӓ Чехословаки дон Германи якте шон.
Сӹнгӹмӓш паштек туан Кырык сирӹшкӹнӓ толын, книгӓ лыкмашышты, районнан газет редакцивлӓштӹ ӹштен дӓ пӹтӓртӹш ивлӓжӹн Йоласал школышты тымден. Никандр Ильяков сирӹзӹ семӹнь ӹшкӹмжӹм кӓньӹсӹрӹн, пӹзӹрен шӹндӹмӹлӓ шижӹн, тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм пецатлӹделыт, седӹндонат депрессиш пырен дӓ психически церлӓнен. Ӹшке кидшӹ гач колен.
Интернационал

Интернационал гимн
Мырын историжӹ гӹц.
Текстӹм француз поэт, анархист, Икшӹ Интернационал дон и Парижӹштӹш коммунын членжӹ Эжен Потье сирен. Парижӹштӹш коммуным шин шӓлӓтӹмӹ кечӹвлӓн (1871 ин) сирӹмӹ дӓ пӹтӓрижӹ Марсельеза семеш мыренӹт. Лыдыш семӹнь 1887-шӹ ин шӓрлен кен. Семжӹ Пьер Дегейтерын (1888 и). Пӹтӓриш гӓнӓ 23 июньын 1888-шӹ ин мыралтын дӓ тидӹ паштек пецӓтл-мӹ лин. Шукы йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ. 1910-шы ин Социалистический Интернационалын конгрессӹштӹжы- Копенгагенӹштӹ ти мырым халыквлӓлоштыш социалистический каштмашын ( движени) гимнешӹжӹ айырымы. Кырык марла текстым Эпин дон Григорьев-Эмӓш сӓренӹт дӓ 1924-шӹ ин Москвашты Когорак тыменьшӹвлӓлӓн лыдашышты лӹмӓн книгӓштӹ пецӓтлен лыктыныт. Оригиналышты текст куд куплетӓн. Ти версим тетя версиэш шотлаш лиэш, ӓнят-иктӓжӹн кырык марлаат куд куплетӓн вариантжы улы.
Мырын текстшӹ.
&lt;poem&gt;
Кӹньӹлдӓ шудалмыш лӹмдӹмӹвлӓ,
Цилӓн шужен ӹлӹшӹвлӓ!
Шӹдешкен ышна пыдыраныш,
Кого вырсыш мӓмнӓм ӱжеш!
Пӹзӹртӹлмӓшӹм пыдыртенӓ,
Тидӹм тӹнгжӹ гӹцок лыкшаш;
Ӹлӹмӓшнӓм угӹц ӹштенӓ:
Пачыштылшы вуеш лиэш!
Тидӹ лиэш пӹтӓртӹш,
Ик век ӹштӹмӹ вырсы!
Интернационалеш
Цилӓ халык тӓрвӓнӓ!
Иктӓт мӓмнӓм ак ытары-
Кугижӓ, йымы, патырат!
&lt;/poem&gt;
Йоласал

Йоласал () сола — Кого Йынгы ӓнгӹр лишнӹ вӓрлӓнӓ, Цикмӓ гӹц Йоласал якте 25 уштыш нӓрӹ. Сола гишӓн пӹтӓриш гӓнӓ архив документвлӓштӹ «Йолас / Элас сола» семӹнь 1702-шы ин пӓлдӹртӹмӹ ылын. (+++) 16-18-шӹ курымвлӓн ти первишӹ мары сола Акпарс лужавуйын тӹнг ӓсӹкшӹ ылын, кыды «Кого Йыл Шудермар» сола-обшинӓ маналтын. 1795-шӹ ин 25 ӹлем (кудвичӹ) ылын. 1859-шӹ ин 43 ӹлем ылын (120 пӱэргӹ дӓ 125 ӹдӹрӓмӓш). 2001-шӹ ин 227 кудвичӹм шотлымы (220 пӱэргӹ дӓ 335 ӹдӹрӓмӓш).
1827-шӹ ин церкӹм Тошты Цермышал гӹц Йоласалыш ваштымыкы, ти сола церкӹ кымдемӹн центржӹ лин.
Истори.
Кыце йоласалвлӓ 1905-06-шы ивлӓн ӹленӹт, Ӱрйӧ Вихманнын корныштыш сирмӓшвлӓжӹ гӹц пӓлен нӓлӹна. Тидӹм 2007-шӹ ин лӓкшӹ Цикмӓштӹ лыдаш лиэш.
Экономика.
Йоласалышты икманяр лапка улы. Махань фирмывлӓ улы?
Культура.
Йоласалышты Культура пӧрт пӓшӓм ӹштӓ. Йоласал школ сагашы ылшы Фаина Эшмякован Шыжарвлӓ кӓрш ансамбльым Мары Эл, Россий дӓ Европыштат пӓлӓт. 
Йоласал гишӓн сӹлнӹшаяшты.
Йоласал гишӓн шукы мары сирӹзӹ сирен. Нӹнӹ логӹц Геннадий Матюковски дон Николай Егоровым пӓлдӹрташ лиэш. Йоласалышты шачшы поэт В.Кокэн туан солажын пӧртӱ гишӓн шукы лыдышым сирен.
Транспорт.
Автобусвлӓ:
Йоласал вел солавлӓ

Йоласал вел солавлӓ. Йоласал сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Йоласал школ

Йоласал школ
Школын историжӹ.
Козьмодемьянск уездӹштӹ Кого-Йынгы волостьышты 1843-шы ин Цермышал приход училищӹм пачеш. Йоласал сола семӹнь эче тӹнӓм ылде ӓт. Цермышал приходыш тӹнӓм кым кого сола - Тятькан сола (Кого Йоласал), Изи Йоласал дӓ Цермышал сола пыренӹт. Тыменьшӹвлӓ кым группы погыненӹт.
1918-шӹ ин Цермышал училищӹм Йоласал когорак тӹнгӓлтӹш школ манын лӹмд8т. 1924-шӹ ин 7 классан школыш формируялтын. Пӹтӓришӹ директор Ерофеев Иван Яковлевич ылын.
1952-шӹ и гӹц 1956-шы и якте школ директор семӹнь Ярандай Иван Павлович пӓшӓлен. 1956-59 ивлӓн Филимонов Виталий Иванович директор лин. Тӹнӓм 500 тыменьшӹ нӓрӹ школышты ылыныт.
Школым пӹтӓрен, тымдышеш тымень лӓктӹн, шукынжок мӹнгеш школышкышты пӓшӓлӓш портӹлӹт. Шамак толшеш, Сретенская Зоя Андреевна, Блинова Зоя Ивановна, Ермолаев Василий Феофанович, Соловьева Зинаида Ивановна, Успенский Владимир Тихонович. Пӹтӓртӹшӹжӹ 1959-64 ивлӓн директор семӹнь пӓшӓлӓ.
1959-шӹ ин школым пӹтарӹшӹвлӓ логӹц пӹтаришӹ Мары Элӹн президент Зотин Владислав Максимович лин.
1984-шы ин директореш Егоров Владимир Валерьянович шагалеш. 1985-шӹ ин тошты школышты капитальный ремонтым ӹштӓт. 1989-шӹ ин у кого кӓмӹни портӹм пачыт. Тӹ инок школ у статусан лиэш - Йоласал кӹдалаш школын комплексӹшкӹ ушат Нужанал дӓ Йынгы-Кушыргы тӹнгӓлтӹш школвлӓм, Йоласал тетя садым, Йоласал музыкы школым.
2005-шӹ и гӹц школ директор Сергеев Александр Анатольевич ылеш.
Проектвлӓ гишӓн.
Национальный проектӹн ("Образование") грант оксаэш шукы у оборудованим нӓлмӹ. Биологи кабинетӹм уэмдӹмӹ, махань-шон у пособивлӓ, микроскоп, компьютер, биологи микролаборатори, мультимедийный проектор дӓ тӹлец молат. Цилӓ ма улы у оборудованим биологи уроквлӓштӹ веле агыл, школ мероприятивлӓштӓт кычылтыт, тенгеок вес предмет тымдышывлӓлӓн урокым видӹмӓштӹ кого палшык. 
маш процессышты" техень темывлӓ доно:
Йоласал школын базышты эртӓрӹмӹ семинарвлӓ логӹц цикл-семинар Кырык мары районыштышы педагогвлӓлӓн дӓ тымдымаш пӓшӓ доно кӹлдӓлтшӹ "Информаци-технологим кычылтмаш тымдымаш процессӹштӹ" техень темывлӓ доно:
Адрес: 425310 Мары Эл, Кырык Мары район, Йоласал с/а, Советский ӧлцӓ, 24.
Телефон: (883632)63236
E-mail: elasy-school@yandex.ru ая, д.24
Веб-сайт: http://elasy-rme.narod.ru/index.html
Йошкар-Ола

Йошкар-Ола ("Якшар-Хала") Мары Эл Республикин вуйхалажы.
Йыл

Йыл (алык марла: "Юл", рушла: "Волга", эрзӓлӓ: "Рав", суасламарла: "Атал", тадарла: "Идел") — Европын сек кужы йогыжы (ӓнгӹржӹ). Кужыцшы 3 685 (3530) уштыш. Йыл тӹнгӓлтӹшӹжӹм Валдай кӱкшикӓштӹ Тверь областьышты нӓлеш дӓ Кострома, Ярославль, Иваново, Угарман областьвлӓ вашт йоген, Мары Элышкы пыра, тӹшец пакыла Суасламары дон Татари Республикывлӓ, Ульяновск, Самара, Саратов, Волгоград, Астрахань областьвлӓ вашт Каспи тангыжыш йоген лӓктеш. Йыл изиш Калмыки Республикымат йоген эртӓ. 
Йылын когорак укш-йогывлӓжӹ: Керженец, Ока, Шур, Вӹтлӓ, Кого Какшан, Вичӹ (Кама). 
Кырык Сирӹштӹ Йылышкы техень ӓнгӹрвлӓ йоген пырат: Ар-Пӹнгель (Ӓвӓсир лишнӹ, Угарман областьын Мельопка сола вашт йога), Кого Пӹнгель, Кого Йынгы, Кого Шӹндӹр, Кожла Сирӹштӹ: Кого Ӹрдӹ, Парат, вес вӓре Республикыштына: Кого Какшан, Ушут, Элнет.
Йыл сирӹштӹ техень кырык дӓ кожла мары солавлӓ киӓлтӓт: Ямангаш, Сумка, Кого Сола, Мумариха, Йӱрнӹ, Пӹсӹрмӓн, Йылйӓл, эче махань солавлӓ?
Йыл вӹлнӹ техень халавлӓ вӓрлӓнӓт: Тверь, Кострома, Ярославль, Кинешма, Городец, Балахна, Угарман, Кстово, Лысково, Цикмӓ, Шывашар, Провой (Звенигово), Юлсер-Ола (Волжск), Азан, Ульяновск, Сызрань, Тольятти, Самара, Саратов,Балаково, Камышин, Волгоград, Астрахань.
1980-шӹ ин Шывашар ГЭС-ӹм колтымы велдӹк Кырык дӓ Кожла сирӹштӹ техень солавлӓ ямыныт: Шурышты Краселицӹ, Тополя ваштареш ылшы шӹргӹ пӹчкедӹшӹвлӓн солавлӓ (кӱ нӹнӹн лӹмвлӓштӹм пӓлӓ, пуры лидӓ, сирӓлтӹдӓ), Коротняк, Тумерлӓ (пристин дон когосола (поселок), Изи Шӹндӹр, (махань вес солавлӓ?)
Йынготы

Йынготы () — сола Кырык сирӹштӹ. Йоласал якте 2 уштыш нӓрӹ. 2001-шӹ ин Йынготышты эдем ӹлен. 2011 и тӹнгӓлтӹшеш 89 эдэм ылӓ. 34-шӹ - пӱэргӹ, 65-шӹ - ӹдӹрӓмӓш.
Йынгы-Кушыргы

Йынгы-Кушыргы — сола Кырык сирӹштӹ. Йоласал тӹшкаштӹ, кышкы сола гӹц 5 уштыш лиэш.
Тӹнгӓлтӹш школ ылын, кыдым 2005-шӹ ин питӹрӹмӹ. Солашты Юнга-фильм киностуди ӹштен, кыдын вуйлатышыжы Амельченко Анатоли ылын. Йынгы-Кушыргышты поэт Ондрин Валька дон кугижӓнӹш пӓшӓэдем Гаврилов Николай Никандрович шачыныт. 2005-шы ин сола якте асфальт корным шыпшмы.
Солашты сирӹзӹ Константин Беляев шачын.
Йӓдӹрнӓ

 
Йӓдӹрнӓ (суаслмарла: "Етӗрне", ) — хала Суасламары Республикышты, Йӓдӹрнӓ кымдемӹн (районын) центржы. 
Географи, вӓрлӓнӹмӓш.
Йӓдӹрнӓ Шур йогы сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Москва – Азан автомагистраль гӹц 8 уштыш ордӹштӹ ылеш. Цикмӓ гӹц Йӓдӹрнӓ якте шоссе корны мыч... уштыш, Шавашар гӹц 77 уштыш.
Йӓдырнӓн историжы:.
Йӓдырнӓлӓн 1590-шы ин негӹцӹм пиштӹмӹ. Тӹдӹм Руш кугижӓнӹшӹн ирвел тӹрӹштӹш карман семӹнь чангымы. 1781-шӹ ин хала статусым пумы. Халашты 2008-шӹ ин 9900 ӹлӹзӹ ылын.
Йӓдӹрнӓ район

Йӓдӹрнӓ кындем (, ) — Суасламарыштыш район, Кырык мары кымдемӹн вадывел пашкудыжы. Административ центржы: Йӓдӹрнӓ хала.
Географижӹ.
Кырык мары кымдем гӹц пасна Йӓдӹрнӓ кымдем Угарман областьын Воротын районжы да Суасламарышты техень районвлӓ доно йӹгӹре ылеш: ирвелнӹ — Моркуш район, кечӹвӓлвелнӹ Якшар Четай дӓ Аликово. Районын кымдецшӹ: .
Историжӹ.
Районым 27 сентябрьын 1927-шӹ ин ӹштӹмӹ.
Ӹлӹзӹвлӓ.
1 январеш 1999 иэш 36,00 тӹж. эдем шотлалтын, нӹнӹ логӹц солазывлӓ 24,9 тӹж. эдем (69 %) да 11,1 тӹж. халазывлӓ.
Районышты цилӓжӹ 125 сола дӓ ӹлем. Кырык мары солавлӓ доно тӓнгӓштӓрен, нӹнӹ когорак ылыт, икпоратка шотшы 200 эдем гӹц шукырак. 84%-жӹ- суасламарынвлӓ ылыт.
Йӓкӹныр

Йӓкӹныр — сола Кого Йынгы ӓнгӹр сирӹштӹ. Йоласал якте 4 уштыш, Пистерлӓш 2 уштыш. Тетявлӓ Пистерлӓ школыш тыменяш каштыт. Почта номер 425 311, кыды Пистерлӓштӹ вӓрлӓнӓ. 2001-шӹ ин солашты 221 эдем ӹлен. Йӓкӹнырышты кырык мары мырывлӓлӓн семвлӓм пушы композитор Македон Семёнович Атласкин шачын.
Йӓнгӹсола

Йӓнгӹсола — сола Кырык сирӹштӹ, Изи Шӹндӹр ӓнгӹр сирӹштӹ. Лишӹл солавлӓ Аргӓнсола дон Охонянсола ылыт. Виловат якте 4 уштыш. 2001-шӹ ин солашты 100 эдем ӹлен. Солашты школ улы.
Йӓндушсола

Йӓндушсола — Аказа лужавуйын мулӓндӹштӹжӹ шӹндӹмӹ сола. Документвлӓштӹ пӹтӓриш гӓнӓ 1795-шӹ ин пӓлдӹртӹмӹ. 2001 солашты 102 эдем ӹлен. Виловат якте 5 уштыш.
Йӓнӹксола

Йӓнӹксола () — Виловат лишнӹш сола, кышкы 3 уштыш. Солан этимологижӹ Йӓнӹк лӹмӓн эдем доно кӹлдӓлтӹн, кыды ти солам Аказа лужавуйын мулӓндӹштӹжӹ шӹнден. Руш документвлӓштӹ сола гишӓн 1795-шӹ ин анжыктымы. 2001-шӹ ин солашты 127 эдем ӹлен.
Йӓрмӓксир

Йӓрмӓксир — Виловат сола кымдемӹштӹш сола. 2001-шӹ ин тӹштӹ 49 эдем ӹлен.
Йӱксӓр

Йӱксӓр — сола Кӹлемар кымдемӹштӹ.
Культура.
Солашты 9-иӓш школ ӹштӓ. Церкӹ улы.
Транспорт.
Автобус Коротняк якте каштеш.
Йӱрнӹ кымдем

Йӱрнӹ кымдем (, ) — район Мары Элышты.
Йӱрнӹ кымдем.
Районын административный покшалжы: Йӱрнӹ хала сӹнӓн посёлкы.
Географи.
Йӱрнӹ кымдем Мары Эл Республикын вадывелнӹжӹ вӓрлӓнӓ да пӹсманвлажӹм вадывелнӹ Угарман областьын Воскресенским дон Воротынским районвла, ирвелнӹ Кӹлемар, кечӹвалвелнӹ Кырык мары кымдемвла доно пӹсманжӹ эрта. Районым Вӹтла йогы коктеш шелеш. Районын кымдецшӹ .
Ӹлӹзӹ шот дӓ национальностьвлӓ.
2005 ин 1 январеш районышты 13,8 тӹжем эдем ӹлен.
Солакудыло.
Солакудыло кӹзӹт льыскыдын виэнгеш, фермервлэн шот пиш чӹдӹ.
Йӹлмӹ кодвлӓ

Йӹлмӹ кодвлӓ — тиды кытык юкпалы аль цифра кодвлӓ, разработанные для представления языков в обработке данных и коммуникациях. Икманяр тӱрлӧ радам ыштыме уло, тидын гыч шукырак лӱмлӧ — ISO 639.
ISO 639.
Ти стандарт шукы йиш йылмын кодвлам анжыкта:
ГОСТ 7.75–97.
ГОСТ 7.75–97 «Йылмылӱм кодвлак» ИСО 639-лан келшен толеш да йылме лӱмерым рушла да аҥгличанла, 3-йӱкпалан кодвлакым кириллик алфавит негызеш, 3-йӱкпалан кодвлакым латин алфавит негызеш, 3-цифран кодвлакым куча.
ГОСТ 7.75–97 тиде кугижанышвлӓште стандарт ылеш:
Кавштавичӹ кушкышвлӓ

 
Кавштавичӹ кушкышвлӓ
Казах йӹлмӹ

Казах йӹлмӹ — турк йӹлмӹ. Кучылтымо казах коклаште, тынг шотышты Казахстан Республик.
Камю, Альбер

Альбе́р Камю́ (фр. Albert Camus, 7 ноябрь 1913 — 4 январь 1960) — француз сирӹзӹ, философ, пӓшӓвлӓштӹжӹ экзистенциализмӹм культивируен. 1957-шӹ ин сӹлнӹшая Нобель премим пумы. 
Adaptations théâtrales.
Albert Camus adapta différentes pièces de théâtre étrangères.
En 1975, le régisseur et acteur Nicou Nitai, a traduit et adapté pour "one man show" " La chute" qu'a été joué sur les scènes du Théàtre de la Simta et Théàtre Karov à Tel Aviv, plus de 3000 fois.
Notes et références.
Jean-Luc Moreau : "CAMUS l'intouchable,Polémiques et complicités", Éditions Écriture-Ed. Neige, janvier 2010 - 
Voir aussi.
Bibliographie.
 : source utilisée pour la rédaction de cet article.
Кант, Иммануил

Иммануи́л Кант (нем. "Immanuel Kant" [ɪˈmanuɛl kant]; 22 апрель 1724, Кӧнигсберг, Прусси — 12 февраль 1804, тӹшток) — немӹц-философ, немӹц классикы философилӓн негӹцӹм пиштӹшӹ.
Канюшков, Аркадий Максимович

Аркадий Максимович Канюшков (2-шы март 1925-шӹ и — 1993) — кырык мары поэт.
Каплинский, Ян

Ян Капли́нский ("Jaan Kaplinski") — кырык марла эче кыды вӓрежӹ Йаан Каплински манын сирӹмӹ (Jaan Kaplinski), 22 январь 1941, Тарту, Эстони) — эстон поэт, эссеист, сӓрӹзӹ.
Биографижӹ.
Авӓжӹ — эстон, ӓтяжӹ — полак, кыдым СССР-ын аннексижӹ паштек 1940 ин арестуйымы, лагерьӹшты колен. Каплинский Тарту халашты кушкын, кӓнгӹжвлӓжӹм Выру хала лишнӹ эртӓрен. Тарту университетӹштӹ роман филологин дипломжым нӓлӹн 1966. Тартуштыш семиотиквлӓ, лӹмӹнжок Лотман Юрий Михайлович доно яжо кӹлӹм кычен. Тӹ годымок ирвел философи, когонжок буддизм доно интересуялтын. Эстоништӹ кымдан пӓлӹмӹ теолог, философ, филолог дӓ поэт Уку Мазинг (1909—1985) доно яжон пӓлӹмӹ ылын.
Караганда

Караганда — (каз. Қарағанды [Қарағанды]) Казахстанышты хала. Халашты 480 229 ӹлӹзӹ (2009).
Карели Республика

Респу́блика Каре́лия ("Каре́лия, Ка́рьяла"; карелла: "Karjalan tazavaldu, Karjalan respubliekku", финнлӓ: "Karjalan tasavalta", вепслӓ: "Karjalan Tazovaldkund") — Россий Федераци кӧргӹштӹ ылшы Республика, Россий Федерацин субъектшӹ, Йыдвел-Вадывел федерал йӹрвелӹшкӹ пыра. 
Вӓрлӓнӹмӓшӹжӹ, географижӹ.
Вуйхалажы - Петрозаводск, карелла: Петроской . 1703-шы ин негӹцӹм пиштӹмӹ. Мурманск, Архангельск, Вологда, Ленинград областьвлӓ дӓ Суомидоно пӹсмӓнвлӓжӹм кыча. Карелиштӹ финн-угр халыквлӓ: финнвлӓ, карелвлӓ, вепсвлӓ ӹлӓт.
Кариотакис, Костас

Костас Кариотакис (Κώστας Καρυωτάκης; 1896-1928) — Пелопоннесӹштӹш Триполи халашты шачын. Афинӹн университетӹштӹ юриспруденцим тыменьӹн. Пӹтӓриш лыдыш книгӓжӹ 1919- шӹ ин лӓктӹн (Эдемвлӓн дӓ Пӓшӓвлӓн ясышты). 1921-шӹ ин Нипентхи дӓ 1927-шӹ ин (Элеги дон Сатирӹвлӓ). Кариотакисӹн поэзиштӹжӹ француз поэзин кишӓвлӓжӹм моаш лиэш (Францоис Жиллон, Йулес Лафоргуе дӓ Цхарлес Bауделаир). Поэт эстетик дӓ декадент семӹнь пӓлӹмӹ ылеш, кыды шӹренжок пессимизм шӱлӹшӓн лыдышвлӓм сирен. Авторын декадент темӹвлӓжӹ: видӹмӹ (ви) ылмаш, ӹлӹмӓш тервен нерат лимӓш, нимат ӹштӓш лидӹмӓш дӓ ойхырымаш. Декадентвлӓ эртӹш жепӹн цевер дӓ яжо ылмыжым тӹлненӹт. Поэт 21 июльын 1928-шӹ ин ӹшкӹмжӹм лӱэн, пуштын.
Кариотакисӹн лыдышвлӓжӹ лыдшывлӓм кок лагереш шелӹнӹт. Тӹдӹ вӹкӹ симпати дон анжышывлӓ лоштыжы шукынжок сӓмӹрӹквлӓ ылыныт дӓ тӹдӹм кого поэтешӹштӹ шотленӹт, ӹшке лыдышвлӓштӹмӓт тӹдӹ семӹнь сирӓш цаценӹт. Кӹзӹтшӹ грек поэзим виӓнгдӹмӓштӹ Костас Кариотакис изи агыл рольым мадын.
Картук

Картук — сола Кырык сирӹштӹ. Цикмӓ якте 16 уштыш.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
http://foto.mail.ru/community/gornomany/7/69.html#
Картук вел солавлӓ

Картук вел солавлӓ. 
Картук сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Кастрен, Матиас Александр

Матиас Александр Кастре́н (финнлӓ Matias Aleksanteri Castrén, шведлӓ Matthias Alexander Castrén; 2 декабрь 1813 — 7 май 1853) — финн йӹлмӹзӹ, фенно-угрист.
Хельсинки университетӹм пӹтӓрен, студеннт ивлӓжӹн финн йӹлмӹ дон фольклор докы мелӓн ылын. Йӹлмӹ материалвлӓм погаш манын, 1838-шӹ ин саамвлӓ докы кен, 1839-шӹ ин Карелиштӹ дӓ 1841-шӹ ин Лӧннрот Элиас дон коктын кым иэш Йыл дӓ Урал регионышты ӹлӹшӹ финн-угр халыквлӓ докы экспедици доно кеӓт. Тидӹ гӹц анзыцракшы тӹдӹ Лӧннротын «Калевала» эпосшым швед йӹлмӹш сӓрен. Руш Эл мыч сӓрнӹмӹжӹ паштек Кастрен кок монографим сирен: «Elementa grammatices Tscheremissae» дӓ «Elementa grammatices Syrjaenae» (коктыге 1844). Кырык марынвлӓн мӱлӓндӹштӹ ылын дӓ пӹтӓриш грамматкыжы, кыдым латин йӹлмӹ доно сирӹмӹ, кырык мары грамматика ылеш, кыды туан халыкнан историштӹжӹ сек пӹтӓришӹ ылеш.
1845-шӹ ин Кастрен урал дон алтай йӹлмӹвлӓн генетически ик важ гӹц ылмышты гишӓн докторын диссертацижӹм ӹшӹклен дӓ Санкт-Петербург университетӹн ядмыжы велдӹк Сибирьӹштӹш халыквлӓн йӹлмӹвлӓштӹм шӹмлӓш лӓктӹн кеӓ. Экспедици гӹц 1849-шӹ ин церлӓнӹшӹ пӧртӹлӹн, но толшаш монографивлӓлӓнжӹ шукы материалым канден, лӹмӹнок хант йӹлмӹ доно: «Versuch einer ostjatischen Sprachlehre» (1849) и «De affixis personalibus linguarum Altaicarum» (1850). 1851-шӹ ин финн халыкын историштӹжӹ кого лиӓлтмӓш ылын, ти ин Хельсинки университетӹштӹ финн йӹлмӹ кафедрым пачмы дӓ ти кафедрын пӹтӓриш профессоржы Матиас Александр Кастрен ылын. Тӹнӓм тӹдӹ самоед йӹлмӹвлӓн лӹмдер доно пӓшӓлен. Кастрен туберкулёз доно колен. Тӹдӹн лӹмеш 1990-шӹ ин М. А. Кастрен Ушемӹм ӹштӹмӹ, кыды Руш Элыштыш финн-угр халыквлӓн култьурывлӓ дон йӹлмӹвлӓштӹм переген кодаш, пропогандируяш дӓ нӹнӹ ӹнжӹштӹ манын кого пӓшӓм ӹштӓ. Ти Ушемӹн пӹтӓриш вуйлатышыжы марынвлӓ лоштӹ пӓлӹмӹ сирӹзӹ Лаулаяйнен Леэна ылын. Кӹзӹт ти Ушемӹм этнограф Лехтинен Ильдико вуйлалта.
Катынь

Катынь — сола Смоленск областьышты, Смоленск халан центржы гӹц 18 уштыш нӓрӹ вадывекӹлӓ. Катынь сола велвлӓн администраци центрышты. Тӹшток кӹртнигорны станци улы. Катынь сола лишнӹ апрельӹн 1940-шӹ ин совет режим 22 000 нӓрӹ полак офицерӹм лӱэн пуштын. 2010-шӹ ин 10-шы апрельӹн 70 иӓш ӓштӹмӹ кечӹм эртӓрӹмӹ церемонишкӹ толшылажы Смоленск лишнӹ Польшын Президентжӹ Лех Качиньский авиакатастрофышты колен.
Каукси, Ӱлле

Ӱлле Кахуск (псевдонимжӹ Каукси Ӱлле, "Kauksi Ülle", 22.09.1962) — Выру уездӹштӹ Саарлане солашты Палу лӹмӓн пӧртӹштӹ шачын. Школым Рюге солашты тӹнгӓлӹн, вара Выру халашты тыменьӹн. Тарту университетӹштӹ журналистикӹм тыменьӹн. Кӹзӹт Сетумаашты (Сету мӱлӓндӹштӹ) Обиница солашты ӹлӓ, кӹзӹт якте лу нӓрӹ лыдыш книгӓм сирен, нӹл тетям кушта. Каукси Ӱлле интернет ӹлӹштӓшӹштӹжӹ ӹшкежӹ гишӓн тенге сирӓ: "Выру йӹлмӹ доно кӹзӹтшӹ жепӓш модерн лыдышвлӓм сирӓш цацем. Тидӹм ӹштӓш манын фольклор материалым шӹренок кычылтам дӓ тӹдӹм социлоги, психологи, педагогика доно кӹлден, синтезӹм ӹштем. Лыдышвлӓэм выру (сету) йӹлмӹм ӹлӹжтӹмӹ, тӹдӹм кӹзӹтӓт кычылташ лимӹ дӓ эчежӹ этнофутуризм шӱлӹш доно сирем. Ти кок элемент мӹнь кӧргӹштемӓт келгӹн шӹнзӓт дӓ икӹжӓк-иктӹштӹ лошты гармоништӹ ылыт. Ӹшкежӹ вуйта тамахань космонавт ылынам. Тидӹм ӹшке халыкем верц соок пурым ӹштӓш йӓмдӹ ыламат, техень тӓнгӓштӓрӹмӓшӹм анзыкы лыктым. Кынам иктӓ-махань пӓлӹдӹмӹ пӓшӓм ӹштӓш ӓль пӓлӹдӹмӹ корны лӓктӓш келеш ылын, тӹнӓм мӹлӓнем: «Ӱлле, тӹнь тидӹм ӹштӹшӓшлык ылат!» маныныт. Дӓ мӹнь соок тидӹм ӹштӓш йӓмдӹ ылынам.
Каукси Ӱлле Ээсти Костаби-Ушемӹн (Eesti Kostabi-$elts) организаторвлӓжӹ логӹц иктӹжӹ. Ти Костаби Ушем йӹр кӹзӹтшӹ Эстонин культурыштыш кымдан пӓлӹмӹ эдемвлӓ, сирӹзӹвлӓ, поэтвлӓ дӓ культура критиквлӓ- Каукси Ӱлле, Валериа Рӓник, Свен Кивисилдник, Карл-Мартин Синийӓрв, Йӱри Эльвест дӓ Ьейе Трейер ӹшке мастралыкыштым чангаш тӹнгӓлӹнӹт. Нӹнӹн этнофутуризм идейӹвлӓштӹ кӹзӹт Российӹштӹш финн-угрвлӓ лошты кымдан шӓрлен кенӹт. Каукси Ӱлле Кырык сирӹштӹ 2006-шы ин Салымсола музейӹштӹ эртӓрӹмӹ этнофутуризм семинарыштат ылын.
Лыдышвлӓжӹм сирӹмӹжӹ годым Каукси Ӱлле лач туан выру (сету) йӹлмӹжӹм веле кычылтеш. Лыдышвлӓ гӹц пасна поэтесса драмывлӓ дон прозымат сирӓ дӓ выру культура гишӓн прессӹштӹ сирӓ.
Кӹтӹкӹн выру (сету) йӹлмӹ гишӓн. Ти йӹлмӹм кымдан шӓрӓш, тӹдӹм пропогандируяш манын, 1988-шӹ ин выру йӹлмӹн дӓ культурын Фондым ӹштӹмӹ (Võro Keele ja Kultuuri Fond). Ти фонд ӹшке вӹкӹжӹ техень пӓшӓм нӓлӹн:
Пӓлдӹртӹмӹлӓ, ти Фонд кӱшӹц указдеок ӹштӓлтӹн- 1988-шӹ ин телӹм Тартушты ӹлӹшӹ вырула (сетула) попышы студентвлӓ университетӹн кафештӹ погынаш тӹнӓлӹнӹт дӓ туан культурыштым цымырен кодаш манын, Культура фондым ӹштенӹт. Нӹнӹ лошты Каукси Ӱллеӓт ылын. Весин кӓнгӹжӹм Кӓнгӹж университетӹм пачмы (кӓнгӹж курсвлӓ). Ти курсвлӓштӹ эдемвлӓ оксам тӱлен тыменьӹт. Тымдымы дӓ курсвлӓм лыдмы йӹлмӹ выру (сету) йӹлмӹ ылын. Тидӹн тӹнг организаторжы Арне Ьырн (Arne Hõrn) ылын. Культура Фонд лӹм доно пиш шукы пӓшӓм ӹштен шоктымы: 1990-шы ин Радиоканалым пачмы, «Võrovara» (Вырын пайдажы) журналым лыкташ, книгӓвлӓ лӓктӓш тӹнгӓлӹнӹт. Выру (сету) йӹлмӹ доно цилӓжӹ 30 тӹжем эдем попа, но тенге гӹнят нӹнӹ 10 книгӓ гӹцӓт утла книгӓм ик иштӹ лыктыт. 14.03.1995 ин Эстонин кугижӓнӹш Выру Институтым пачын. Кӹзӹт выру йӹлмӹ дӓ культура Фонд дон Выру Институт пиш шукы махань-шон пӓшӓм ӹштӓт. Шамаклан август тӹнгӓлтӹшӹштӹ 1991-шӹ годшен и йӹдеок Сетувлӓн Кугижӓ кечӹвлӓм эртӓрӓт, кышты шӹренок мары культура эдемвлӓӓт хыналат.
Кафка, Франц

Франц Кафка ("Franz Kafka", 1883, Прага – 1924, Вена), австри сирӹзӹ. Ышкежӹ еврей, пӓшӓвлӓжӹм немӹцлӓ сирен. 1906-шы ин врачын дипломжым нӓлӹн, 1922-шы и якте страховой фирмын клеркшы ылын. Шоды цер доно церлӓненӓт, шукы жепӹм санаторивлӓштӹ эртӓрен. Ылӹмӹжӹ годым сирӹзӹ, ӹшке книгӓвлӓжӹм уждеат, манаш лиэш. Кымдан палӹмӹ романвлажӹ ”Процесс” (Der Prozess, 1915-шӹ ин сирӹмӹ, 1925-шӹн лактӹн) да ”Карман” (Das Schloss, 1922, 1926-шын лӓктӹн). Пӓшӓвлӓштӹжӹ Кафка пиш шӹрен сурреализм йӧнӹм кычылтеш. Кырык марлашкы ти сирӹзӹн ик пӓшӓжӹмӓт эче сӓрӹмӹ агыл. 1979-шӹ и годшен австри сирӹзӹвлӓлӓн кок и вуй гӹц Кафка лӹмӓн сӹлнӹшая премим пуат.
Кашак, Лайош

Лайош Кашак (венгрлӓ: "Lajos Kassák", шачын 21-шӹ мартын 1887-шӹ ин – колен 22-шы июльын 1967-шӹ ин) — венгр поэт, прозаик, артньык, эссеист, редактор, венгр авангардизмӹн теореткшӹ дӓ шукы вес йиш модерн йогымашвлӓн ӓтяштӹ. 
Лайош Кашакын (Лайос Кассáк) ӓтяжӹ паянжок ылде гӹнят, эргӹжӹм тымень лӓкшӹм ужнежӹ ылын. Но Лайош ӹшкежӹ изинекок столяр докы тыменяш кеӓ. Когорак лимӹкӹжӹ металлистеш тымень лӓктеш. Тӹ годымок революци шӱлӹшӓн йӹргецвлӓ донат пӓлӹмӹ лиэш. Изиш жеп эртӹмӹкӹ, тӹдӹ Вадывел Европышкы лӓктӹн кеӓ дӓ махань-шон пӓшӓвлӓм ӹштен, ӹлӓш тыменеш. Корнышты сӓрнӹмӹжӹ годым лыдшвлӓм сирен дӓ Венгриш газетвлӓш колтен шалген. Европышты каштмыжы годым, кунстын йогымашвлӓ доно пӓлӹмӹ лиэш, тенге тӹдӹн шӱмешӹжӹ кунст докы курымаш интересӹн тылипшӹ пижеш. Туан сӓндӓлӹкӹшкӹ пӧртӹлмӹкӹжӹ, тӹдӹ пӹтӓри заводвлӓштӹ пӓшӓлӓ, варажы лач кунстлан веле служаш тӹнгӓлеш. Тӹдӹ гӹц шалахай монгырышкыла анжышы, пролетариат эстетика докы лишӹл ылшы артньыквлӓн вуйлатышы лиэш.
Кашакын пӹтӓриш лыдыш погымжы 1915-шӹ ин "Вагнерӹн маскы дон эпос" (Éпосз Вагнер масзкйáбан) маналтеш. Авторитетӓн "Ниугатат" тӹдӹн талантжым цаклен, но ти поэт докы нигынамат лишемӓш цацыде. "А Тетт" дӓ "Ньугат" журнал лошты сӹлнӹшая дон кунст гишӓн кынамжы цаткыды полемикӓт ылын. 1918-шӹ ин шагалтымы Совет Республика годым, Кашак пиш активно кунст пӓшӓм ӹштен, но парти сирӹзӹн пӓшӓжӹ доно мадаш цаца- тидӹм ынгылен, варажы тӹдӹ революци монгыр гӹц карангеш. Революцим лаксыртымы паштек, Кашак тюрьмӓш вӓрештеш, ирӹкӹш лӓкмӹкӹжӹ Венӹш эмигрируя дӓ сӹлнӹшая пӓшӓжӹм ак коды. 1926-шы ин туан сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ мӹнгеш толеш, но пролетариатын организацивлӓштӹ нигынамат пӓшӓм ӹштӹде. Тӹ жепӹн махань-шон журналвлӓш культура дӓ политика гишӓн эссевлӓм сирӓ.
Кашакын поэзиштӹжӹ экспрессионизмӹн, футуризмӹн дӓ дадаизмӹн кишӓвлӓ кайыт. Кыды лыдышыштыжы Витман дон Аполлинерӹн инфлуэнсӹм цаклаш лиэш. Поэт метрикӹм, ритмӹм, рифмӹм ӧрдӹжеш коден, лыдышвлӓжӹм сирӓ. Тенге гӹнят, нӹнӹ куштылгынок лыдалтыт. Лыдыш шамаквлӓ, шамаквлӓн группы дӓ образвлӓ гӹц погымы пӓшӓ ылеш- тидӹм Кашакын поэзиштӹ раскыдын ужына. Импрессионизм дон йугенд стильӹм анжалаш гӹнь, тӹштӹ махань-шон декоративне атрибутым ужына, Кашакын лыдышвлӓштӹжӹ пӓлдӹртӹмӹ атрибутвлӓм весӹ доно вашталташ нелӹ, кынамжы акат ли вӓк. Тенге сирен, Кашакын лыдышвлӓжӹ утла проставлӓ ылыт, манын ана керд. Ти проста ылмашты тамахань айон шӱлӹшӹжӹ шижӓлтеш. Йуж-кыды универсаливлӓн ынгылымаш: "кырык", "капка", "хала", "кӹцкӹ", "пӓшӓзӹ", "ӓнгӹр", "пӧрт" поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ библиштӹш тематикӹм вӓк ӓшӹндӓрӹктӓт.
Каширкӓ

Каширкӓ (руш. р.Сумка)- ӓнгӹр Кырык сирӹштӹ.
Кашубвлӓ

Кашубвлӓ (кашубла Kaszëbi; ; нем. Kaschuben) ― вадывел славян группыш пырышы йӹлмӹ доно попышы халык Польшышты. 2002-шӹ ин кашубла попышывлӓн шотышты 53 000 эдем ылын. Тӹ годымок нӹнӹн шотыштым 500 000 яктеӓт анжыктат. Польшын ирвел-йыдпелвелнӹжӹ Балти тангыж тӹрӹштӹ ӹ Померани регионышты ӹлӓт. Вуйхалаштӹ Картузы хала. Сек кого хала, кышты кашубвлӓ ӹлӓт, Гдыня маналтеш. Кашубвлӓ первирӓкшӹ коллоэц халык ылын, кӹзӹт нӹнӹ туризм бизнесӹштӹ шукынжок ылыт. Кашуб халыкын дӓ йӹлмӹн интересвлӓжӹм Кашуб-Померани Ушем ӹшӹклӓ дӓ анзыкыла шӹкӓ. Кыды йӹлмӹзӹжӹ кашуб йӹлмӹм полак йӹлмӹн диалкетешӹжӹ шотла, кыдыжы тӹдӹ йӹлмӹ ылеш, манеш. Кымдан пӓлӹмӹ кашубвлӓ Польшын Премьер-министржы Дональд Туск, историк Герард Лабуда (ш.1916), Генрик Мушинский дӓ сирӹзӹ Гӱнтер Грасс ылыт.
Киви, Алексис

Киви Алексис (10.10.1834, Нурмийӓрви - 31.12.1872, Туусула) — Лачокла лӹмжӹ Алексис Стенваль (Alexis Stenvall). Финн йӹлмӹлӓ сирӹмӹ сӹлнӹшаялан негӹцӹм пиштӹшӹ кого талантан сирӹзеш шотлалтеш. Алексис Киви цилӓжӹ 12 драмым, лыдышвлӓм дӓ ик романым сирен. Сек пӹтариш пьесӹжӹ "Куллерво" маналтеш, кыды сюжетшӹ доно "Калевала" эпос доно кӹлдӓлтӹн.
Кырык марла Кивин "Шӹм шӱмбел" романжым (сӓрӹзӹ Валери Аликов) да алык марла "Кем ыргызывлӓ Нумми сола гӹц" драмыжым (сӓрӹзӹ Васили Яналов) лыдаш лиэш.
Ылӹмӹ корныжы.
1857-шӹ ин Хельсинки университетӹш тыменяш пырен дӓ финн йӹлмӹ доно кӹлдӓлтшӹ лекцивлӓм колыштын. 
Алексис Киви марла.
10-шы октябрьӹн Суомиштӹ финн литературын кечӹжӹм пӓлдӹртӓт. Ти кечӹнок сирӹзӹ-классик Алексис Кивин кечӹжӹмӓт аят. Кырык марлаат ти романым лыдаш лиэш.
Романым 1870-шы ин сирӹмӹ гӹнят, кыце финн, тенгеок кырык марла лыдшыланат тӹдӹ шӱмеш вазеш, вет романыштыш пресонажвлӓ тагачы кечӹнӓт вӓшлиӓлтӹт: Юхани гань нерӓнвлӓ дӓ тӹ годымок пуры шӱмӓнвлӓ, Лаури гань ӹшкетӹн лиӓш яратышывлӓ, Симеон гань ладнавлӓ дӓ йымылан пиш ӹнянӹшӹвлӓ, Эро гань пӹсӹ ышанвлӓ дӓ ышан ылмыштым весӹвлӓлӓн анжыкташ цацышывлӓ. Романым лыдын лӓктӓтӓт, йӹрвӓшет ылшы эдемвлӓ вӹкӓт тӹшленрӓк анжалат дӓ ти романын персонажвлӓ доно нӹнӹм кӹлдет.
"Шӹм шӱмбел" романын кырык марла сӓрӹмӹ книгӓ Суомиштӹш масс-медиашты кого резонансым пуэн, тидӹ гишӓн телевидеништӹ анжыктымы, радиошты попымы дӓ "Helsingin Sanomat" газетӹштӹ сирӹмӹ. Тенге финнвлӓ марынвлӓ гишӓн шукыракым пӓлен нӓлӹнӹт, тидӹ кок шӱмбел халык лоштыш культура кӹлвӓмӓт цаткыдемдӓш палша. Кырык сирӹштӹ "Шӹм шӱмбел" романым библиоеткӹвлӓштӹ моаш лиэш, а нӓлӓш шанышывлӓ районын культура пӧлкӓштӹ тӹдӹм нӓлӹн кердӹт. Ӓкшӹ шергӓт агыл, луаткок сыкыр ӓк доно иктӹ ылеш.
Климӓнсола

Климӓнсола — ти сола первишӹ Кого Кӹтьӹри (Москва) трактын вургымла велнӹжӹ вӓрлӓнӓ. Мӹндӹрнӹ агыл Изи Йынгы ӓнгӹр йоген эртӓ. Климӓнсола Картук гӹц ик уштышышты ылеш. Тӹдӹн лӹмжӹм тенге ынгылаш лиэш: «Климӓн» — ти вӓрӹш пӹтӓришӹ ӹлӓш ванжышын лӹмжӹ + «сола». Пӹтӓриш гӓнӓ ти сола гишӓн 1795-шӹ ин ӓшӹндӓрӓлтеш. А 1859-шӹ ин тиштӹ 34 хозяйствышты 168 эдем ӹлен. Климӓнсолашты 1980—2004-шӹ ивлӓн археологвлӓ раскопкым виденӹт. Ти солашты исторический ӓштемик-курган улы. Тӹштӹ первиш шӹгерӹм момы.
Когечӹ

Когечӹ (тошты грек: "πάσχα", лат.: "Pascha", иврит: "פסח‎, песах гӹц") — кыды христианствышты «эртен кемӹ», дон Иисусын Ӹлӹжмӹжӹм (тошты греклӓ "Ἡ Ανάστασις τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ") анжыкта. Церкӹ айовлӓ гӹц ик когоэш шотлалтеш. Ти айо Иисус Христосын ӹлӹжмӹжӹ доно кӹлдӓлтӹн. Кӹзӹтшӹ жепӹн ти айон кечӹвлӓжӹ тӹлзӹн каштмы календарь негӹцеш вазыт. 
Когечӹн овуцавлӓжӹ.
Когечӹн овуцавлӓжӹ йымым ыдылмы доно кӹлдӓлтӹнӹт. Когечӹ годшаш мадмашвлӓ дон жепӹм сусун эртӓрӹмӓш Кого Пост доно кӹлӹштӹм кычат, ти пост годым айовлӓм аяш дӓ паян, шелӓн, ӱӓн качкышым качкаш ак ли. Лач Когечӹ толмыкы веле мӹшкӹр циц качкаш лин. Мам Ум анжыкта, тӹдӹ Когечӹн символжы лин: кырык марынвлӓн кечӹ форман сары таравлӓ, вес халыквлӓн лин кердеш Когечӹ ӓнгӹрвлӓ, Когечӹ тыл (сарта), ӹлӹмӓш: чиӓлтӹмӹ мынывлӓ, (рушынвлӓн куличвлӓ) вес халыквлӓн моренвлӓн, патявлӓ. Кырык марынвлӓ Когечӹ годым икӹжӓк-иктӹштылӓн чиӓлтӹмӹ мынывлӓм пӹрнялӓт дӓ мыным пумы годым Христос Ӹлӹжӹн! дӓ Лачокат Ӹлӹжӹн! манын попат.
Кого Йынгы

Кого Йынгы — ӓнгӹр Кырык сирӹштӹ, кыды Суасламары гӹц йоген толеш. Кырык сирӹш Йынгы Кушыргы лишнӹ йоген пыра, Йоласал лишӹц эртӓ дӓ Когосола доны Йылышкы йоген лӓктеш. Кытшы 50 уштыш нӓрӹ.
Кого мӧр

Когомӧр (лат. "Fragaria") — роза йыхыш пырышы шукы иӓш якшар мӧрӓн кушкыш.
Когосола вел солавлӓ

Когосола вел солавлӓ. 
Когосола сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Кож

 
Кож () — имӓн пушӓнгӹ. 30-50 тӹрлӹ кож йиш улы. Мары Элышты кож Йылымбалны шӹренок вӓшлиӓлтеш. Кырык сирӹштӹ лач шӹндӹмӹ кож веле кушкеш.
Кожваж

Кожваж — Кырык сирӹштӹ тошты солавлӓ лошкы пыра, кыды гишӓн кырык марынвлӓн Москови мӱлӓндӹшкӹ пырымы яктеок эче докуменвлӓштӹ пӓлдӹртӹмӹ. Ти сола Коваш лужавуйын мӱлӓндӹшкӹ пырен, кыдын резиденцижӓт Кожважышток ылын. 2001-шӹ ин Кожважышты 206 эдем ӹлен. Виловат якте 6 уштыш. Солашкы Цикмӓ-Кожваж автобус каштеш.
Кожважвуй

Кожважвуй — Кырык сирӹштӹ Кожваж ӓнгӹр тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ сола. 
Кожважвуй-когон первишӹ сола. Тишток ылын Кожваж лыкын вуйжы( вуйлатышы). Седӹндон-Кожважвуй. 
Ти солашты техень лыквлӓ улы: Кырык вӹлвӓл, Лапсола, Манянсола, Розинер, Турксинер, Цицилык. Коваш лужавуйын мӱлӓндӹштӹш сола. 2001-шы ин солашты 177 эдем ӹлен.
Кожерлӓ

Кожерлӓ — сола Кырык сирӹштӹ Изи Шӹндӹр ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹш кӱкшикӓ неркӓштӹжӹ шыпшылт вазын. Виловат якте 4 уштыш. 2001-шӹ ин солашты 98 эдем ӹлен.
Кокшы Ӹнгӹжсир

Кокшы Ӹнгӹжсир — Кугилӓнсола гӹц 3 уштыш ордӹштӹ. Перви ти сола Угарман губернян Шурдӹнг уездӹн Ямангаш волостьыш пырен. 2001-шӹ ин Кокшы Ӹнгӹжсирӹштӹ 39 эдем ӹлен.
Колумб, Валентин Христофорович

Валентин Христофорович Колумб (3 Ага 1935 — 8 Теле 1974) — алык мары поэт. Морко кымдемӹштӹш Мызеҥер солаэш шачын. Вара йыхышты тӹ кымдемӹшток Пумыр починкӓш ӹлӓш ванжен.