tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Володькин, Николай Николаевич

Николай Николаевич Володькин — поэт, 2 декабрьын 1932-шы ин Кырык мары районын Сарапай солаэш шачын. Йоласал школым пӹтӓрен. 1954-1959-шӹ ивлӓн Н.К. Крупская лӹмӓн МКПИ-н физика-математика факультетӹштӹжӹ тыменьӹн. Поэтӹн пынжы лӹвец техень лыдыш книгӓвлӓ лӓктӹнӹт: «Ялгорны», «Цӱӓ-цӱӓ», «Шошымлана шӹжӹ». Тенгеок тӹд ӹ В.Кокэн псевдолӹм доно сирен.Кудлушы ивла… Кырык Мары сирышывла лош тынам «У коэ» пырен кеа. Шумыштышты шолшым, ужмым да шижмым тиды йых тугӹ пырхалтенок лыкташ цацен. Мане, ныны логӹц циланок поэзи корныш цат шагал шоктыделыт. Но Иван Горныйын, Николай Егоровын, Евгений Першуткинӹн, Мстислав Саватеевӹн, Авенир Апатеевӹн, Анатолий Атюловын, Геннадий Харитоновын ты жеп лыдшывла докы шомы жеп лин. Да тиды радышток Николай Николаевич Володькин шалга. «Кок эн» - ӹшкӹмжӹн да атяжӹн лӹм гӹц пӹтариш буквавлам налын, ышкыланжы псевдонимым шанен лыктын.
Тек В.Кокэн ӹлӹм курымышты шукы книгам сирен кодыде, цилажат кым сборник веле сотыгечым ужын, но Мары литературышты тӹдӹн кишажӹ раскыдын палдӹрна, тӹдӹ сӹлнӹшаяш ум пыртышы лин. Тӹдӹн творчествыжы да талантшы – шукы шоран.
Лач ты жепӹн интеллигенци лошты, газет ӹлӹшташвлаштӹ дисскуси ӹлӹж кен: «Ку кӹзӹт кералрак – физиквла аль лириквла?» Кокэнӹн ӹлӹмаштӹ ти кок монгыр иктӹш цат пыналтын. Тӹнг пашажӹ доно физикым да математикым тымдышы тӹдӹ поэт семӹнь нӹжгата юкан лирик лин.
&lt;poem&gt;
«Мыры, мыры,
Вады тырын
Ырвезӹ шум гӹц ядылдал:
Ыдӹр тангӹн
Ире йангжӹ
Малын тенге сылык вал?»
&lt;/poem&gt;
Ти мырым ку колде? Мырын авторжы – В.Кокэн.
Тыдын вес кого айыртемжы – басньывла. Опкаленрак палдырташ варештеш, кызыт яктеат Мары литературышты тиды жанр эче прамой вианг шоде. Но Кокэнын творчествышты ныны кого варым йашнат. Самой тишты поэтын шамак доно мастарын пашален мыштымы раш пачылтеш. Лыдат басньым да ужат, тыды шамаквла доно, лач жонглер мячиквла доно, мадеш. «Арашынга» лыман басньым налшаш:
&lt;poem&gt;
«Пынгден,
ынгден,
нератым ыштен хоть-кумат.
Умат,
мумат,
виш кодаш 
Лиде нимамат.
Чонгештыл сарнен мунген,
лач унгы…»
&lt;/poem&gt;
Мане, Кокэнланат, мастарлык якте шоаш, ашкедаш да ашкедаш варештеш. Поэзишты тыдын корныжы «Ялгорны» гыц тынгалалтын, тенге маналтеш поэтын пытариш книгажы, кыды 1965 ин сотыгечым ужын.
Кудлушы ивла - пылгом йонгаташ корным такыртымы жеп. Эдем сулыкан Мӱлӓндӹ гыц пакырак анжалтышыжым шуэн керды. В. Кокэнат 1992 ин лакшы сек остатка «Шошымлана шыжы» лыман книган ик кыдежшым «Космосын шипкашты» манын. Анят, книгавлажы шукыракат лит ыльы, но… Кыце тыды сирен:
«Ылымашым ылен лакташ –
Ныр гач агыл йоштке вашкаш…»
Тыдынат ылымашыжы куштылгын лакде, ылымаш шырты куктаналтын, пукшемалтын.
Но нимам анжыде, Кокэн лыдышвлам сира. «Ам керд ылен – мыры келеш» строчкыжы лач девизшок лиэш.
Кырык мары литературышты поэма жанр ынде кымдан шарлен шон. Тенге гынят В. Кокэнын «Ымылкаэм доно хытырымаш» поэма – у ашкыл.
Тыды вычыде, самынь колен. Но поэзижы тагачат ыла да эче пакыла шукы шукы жеп ылаш тынгалеш. Поэтын корнывлажы вес эдемвлалан анзыкы ажедшы шыдыр постол лит:
&lt;poem&gt;
«Ит талашы, тангем,
Ит талашы
Соты свет гыц
Ушты шыгерлаш.
Хоть-кыце ылашет
Лижы ясы,
Йанглан шолтке шиаш
Кок пай цаш…»
&lt;/poem&gt;
Вольтер

Вольте́р (фр. "Voltaire"; 21 ноябрь 1694, Париж — 30 май 1778, тӹшток; шачынжы Франсуа-Мари Аруэ, фр. "François Marie Arouet"; Voltaire — анаграмма «Arouet le j(eune)» — «Аруэ изирӓкшӹ») — XVIII курымаш кого француз филосовлӓ лошкы пыра, философ-сотым кандышы, поэт, прозаик, сатирик, историк, публицист, прававлӓ верц шалгышы; вольтерьянствылан негӹцӹм пиштӹшӹ.
Вольыквлӓн прававлӓштӹ

Вольыквлӓн прававлӓштӹ — ынгылымаш, кыды семӹнь вольыквлӓн интересыштым, шамаклан карштымашым пӓлыде ылӓш интересым шотыш нӓлмӓн. Ти ынгылымаш семӹнь, вольыквлӓ вӹкӹ лач качкышым пушы, пӓшӓ ви, шӹмлӹмӓш дӓ сусум кандышы объект семӹнь веле агыл анжымыла. Ти шотышты мораль дон этика ядмашат анзылны лишӓшлык ылыт.
Вӓрӓшӓнгӹр

Вӓрӓшӓнгӹр — сола Кырык сирӹштӹ, Йоласал сола согоньышты. Йоласал-Пайскырык шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ.
Йоласал якте 8 уштыш нӓрӹ. 2001-шӹ ин Вӓрӓшӓнгӹрӹштӹ эдем ӹлен.
Вӓрлӓнӹмӹжӹ.
Варашангыр сола Пистерла сола гыц 4 уштыш нарышты варлана. Пашкуды солавла: Пертюк, Санук, Илдар, Цотай да Изик. Сола шайылны Пынгел ангырын тынгалтышыжы. Мындырны агыл кого Казоной манмы шыргы варлана. 
Историжӹ.
Варашангыр сола историшты пытариш гана 1800 ивлан ашандаралтеш. Ти солашты кид-мастарвла ыленыт, шукы эдем вуйыштым пиштеныт Кого Отечественный вырсышты, курым сола халык ныр пашам пашала. Колхоз вереман пырцым коштымы вар ылын ти солашты.
Вӧрӧшмарти, Михай

Михай Вӧрӧшмарти ("Vörösmarty Mihály", 1800. 12. 01—1855. 10. 19.)
Реформаци ваштареш шалгымы жепӹн, 1604-шӹ ин Нӱйтран епископшы ик католик пасторым арестуяш дӓ тӹдӹм тюрмӓш шӹндӓш шӱдӓ. Ти пасторжы Михай Вӧрӧшмарти ылын. Тюрмаштӹ шӹнзӹмӹжӹ годым тӹдӹ лач езуитвлӓн пропаганда шаяштым веле лыдын кердӹн. а пастор пиш лыдаш яратен. Кыце реформаторвлӓ (протестантвлӓ) католицизмӹм критикуенӹт ылын, ти книгӓвлӓштӹ нӹнӹн методвлӓ донок ӹнде протестант церкӹм критикуйымы ылын. Вӧрӧшмарти религи гишӓн шукы шанен дӓ изин-олен тӹдӹ католицизм монгырыш пурын анжаш тӹнгӓлӹн. Тӹнӓмок кӹтӹкӹн ӹшке шанымашвлӓжӹмӓт сирен.
Жеп эртӹмӹкӹ Вӧрӧшмарти ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм дӓ молнам сирӹмӹ шанымашвлӓжӹм иквӓреш поген, «Сӓрнӓлтмем гишӓн шайыштмаш» (Megtérésem históriája) лӹмӓн книгӓм сирӓ. Ти книгӓм сирӹмӹжӹ годым Вӧрӧшмарти образец семӹнь Борнемицан традицивлӓжӹм шотыш нӓлӹн. «Сӓрнӓлтмем гишӓн шайыштмаш» венгр сӹлнӹшаяшты кок семӹнь у корны доно кемӓш анжыктышы пӓшӓэш шотлалтеш: тидӹ ӹшкевуяок (самостоятельне) пӓшӓ дӓ эче барокко стиль доно сирӹмӹ пӹтӓриш проза пӓшӓ ылеш.
Вӧрӧшмарти эдемӹн шам кӧргӹштӹш кредӓлмӓшвлӓм келтӹмӓшӹн аздарымешеш ак шотлы- тидӹ эдемӹн льыскыды ылмы дӓ пӓлӹдӹмӹ гишӓн лиӓлтеш, манын сирӹзӹ пӓлдӹртӓ. Ти книгӓм сирӹмӓштӹ молнам сирӹмӹ ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹ кого палшыкым пуэнӹт дӓ тенге тӓнгвлӓжӹ доно перви ма гишӓн хытырен, тӹдӹ гишӓн сирен. Кыды-кынамжы гӹнь, ти хытырымашвлӓ пиш драматическилӓ кайыт: тӓнгвлӓ икӹжӓк-иктӹштӹ вӹкӹ шӹдешкӓт, соредӓлӹт, кыдыжы «шӹвӓлеш дӓ ашкедеш» вӓк дӓ курымеш тӓнг ылмыжым монда. Ти пӓшӓштӹ пиш интересне сӱжет улы, кышты церкӹ хор гишӓн сирӓлтеш. Хорын мырызывлӓ цилӓн ӹшке семӹньӹштӹ ӹлӹмӓш вӹкӹ анжат дӓ икӹжӓк-иктӹштӹ доно дискутируят. Но сагажы шалгышы мырызы мам вӓшештӓ иктӓт ак колышт, лач попат веле. Барокко жепӓш эдемвлӓн характервлӓм анжыктымашты Вӧрӧшмарти яжо кӱкшӹцӹш шон. Тидӹм эдемвлӓ хытырымашвлӓм анжыктымашты ужаш лиэш.
Вӹржӹкӓн

Вӹржӹкӓн — сола Кырык сирӹштӹ, Эмӓн сола согоньын территориштӹжӹ. Солан эче вес лӹмжӹ улы, тидӹм Ошкан маныт. Лач первижок Вӹржӹкӓн Акпарс лужавуйын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырен. Эмӓн якте 3 уштыш. Вӹржӹкӓнӹштӹ поэт В. Алёшкин, псевдолӹмжӹ Ошкан дон 1930-шы ивлӓн репресси гӹц Сибирьӹш шӹлшӹ Е. И. Алёшкин шачыныт. Кокшыжы Красноярскышты партин крайкомын 2-шы секретарьжы ылын. 2001-шӹ ин солашты 91 эдем ӹлен.
Вӹржӹкӓн школ

Вӹржӹкӓн школ — Кырык сирӹштӹш Вӹржӹкӓн сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.
Вӹтлӓ

Вӹтлӓ (алык марла "Вӱтла", суасламар. "Вӗтле", рушла "Ветлуга") — йогы Мары Элышты, тӓнгӓлтӹшӹжӹм Вичӹ областышты нӓлеш. Кытшы 889 уштыш. Йогын бассейн кымдецшӹ 39 400 км². Вӹдӹм ямдымаш (Йӱрнӹ лишнӹ): 255 м³/с. Шалахай сиржӹ лап, вургымлажы кукшӹ(100 якте), мергелиӓн дӓ ошмаан. Йогымыжы пиш олен кеӓ, коашан йогы. Вӹтлӓш шалахай гӹц: Ней, Кого Какша, Уста, Йӱронга дӓ вургымла гӹц Вохма дон Лӱнда йоген пырат. Вӹдшӹм лым гӹц пога. Ноябрь дон апрель лошты шалга. Шӹргӹм йоктарымы йогы. Йӱрнӹ дорц 700 уштышым тылвыш доно кузаш лиэш. Вӹтла сирӹштӹ Кузьмасола дон Вӹтлӓмарывӹтлӓмары солавлӓ дӓ Шарья дон Вӹтла хала, хала сӹнӓн поселкывлӓ Варнавино, Ветлужский, Якшар Бакы,Воскресенское, Йӱрнӹ вӓрлӓнӓт.
Вӹтлӓмары

Вӹтлӓмары (рушла Еникеево)  — сола Кырык мары кымдемӹн Йыл ымбалныжы.
Марынвлӓн ӹлем семӹнь В. XVI-шы курым годшен пӓлӹ ылеш. Токсубай шӱдӹвуйын мӱлӓндӹш пырен.
Вӹцпистӹ

Вӹцпистӹ — сола Кырык сирӹштӹ, Шур монгырышты. Макарсир якте 9 уштыш нӓрӹ. Цикмӓ доно автобус лини доно кӹлдӓлтӹн, кыды пашкуды Яштуга якте каштеш. Вӹцпистӹштӹ лапка уке, нӹнӹн лишӹл лапкашты — Яштугашты. Кӱшӹл Пӹнгель школым питӹрӹмӹ паштек вӹцпистӹ тетявлӓ Пайскырык школышкы тыменяш каштыт.
Гайдов, Софроний Семёнович

Софроний Семёнович Гайдов — кырык мары поэт, 1947-шӹ ин Пайскырык велнӹш Лидӹвуй солашты шачын. Туан велӹм яратымы шулӹшӓн лыдышвлӓм сирӓ. Кок книгажӹм лыкмы: Кышты амала шыжвык (1994), Ир лыпш шыпшалмеш.
Ӓ, ӓ, Ӧ, ӧ, Ӹ, ӹ, Ӱ, ӱ
Галлен-Каллела, Аксели Вальдемар

Аксели Вальдемар Галлен-Каллела (финнлӓ "Akseli Gallen-Kallela" (Axél Waldemar Gallén) ш. 26-шы апрель 1865-шӹ и, Пори хала, Суоми – к. 7-шӹ март 1931-шӹ и, Стокгольм) — халыквлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ финн артньык. Вазымы стильжӹ: XIX-шӹ курымаш халык романтизм дон реализм. Сек пӓлӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ: Эргаш дон карак (1884), Папа дон коти (1885), Démasquée (1888), Паанайӓрсолан кӹтозӹжӹ (1892), Symposion ӓль Проблема (1894), Сампом таптымаш (1893), Ad Astra (1894), Сампо верц кредӓлмӓш (1895), Куллервон шудалмыжы (1906-08), Лемминкӓйненӹн ӓваӓжӹ (1897) дӓ тенгеок Алексис Кивин «Шӹм шумбел» романжылан иллюстрацивлӓ.
Гарсиа Лорка, Федерико

Федери́ко Гарси́а Ло́рка (, 1898—1936) — испан поэт, драматург, тенгеок музыкант дӓ артньык-график семӹнь пӓлӹ. «27 ишӹ пылвуйкымдем» группын тӹнг фигурыжы, XX-шы курымаш испан культурыштыш сек раскыды эдемжӹ. Испаништӹш граждан Вырсы жепӹн пуштмы.
Гог, Винсент ван

Гог, Винсент ван
Винсе́нт Ви́ллем ван Гог (, 30 март 1853, Грот-Зӱндерт, Бреда лишнӹ, Нидерландвлӓ — 29 июль 1890, Овер-сӱр-Уаз, Франци) — тӱнымбал йӹр пӓлӹмӹ нидерланд артньык-постимпрессионист.
Биографижӹ.
Винсент ван Гог 11 час ирок 30-шы мартын 1853-шы ин Грот-Зӱндерт (нидерл. Groot Zundert) солашты Йыдвел Брабант провинциштӹ кечӹвӓл Нидерландышты Бельгин пӹсмӓн лишнӹ шачын. Винсентӹн ӓтяжӹ— Теодор ван Гог протестант верӓн пасторжы ылын, ӓвӓжӹ — Анна Корнелия Карбентус, кыдын ӓтяжӹ Гаага халашты книгӓвлӓм сӹрен дӓ книгӓвлӓм выжален. 
Теодор дон Анна Корнелиян шӹм тетяштӹ логӹц Винсент кокшыжы ылын. Тӹдӹлӓн лӹмжӹм ӓтя монгыр гӹц курымжым протестант церкӹштӹ пӓшӓлӹшӹ ылшы тьотяшты лӹмеш пумы. Ти лӹмӹм Винсент гӹц ик и анзыц шачшы дӓ ик кечӹштӹ колышы тетялӓн пушашлык ылыныт. Тенге В. Анна дон Теодорын кокшеш шачын гӹнят сек кого тетяэш шотлалтеш. В. паштек нӹл иштӹ 1 майын 1857 –шӹ ин Теодорус ван Гог (Тео) шоляжы шачын. Тӹдӹ гӹц пасна В.- ӹн Кор (Корнелис Винсент, 17 май 1867) шоляжы да кым шыжаржы - Анна Корнелия (17 февраль 1855), Лиз (Элизабет Губерта, 16 май 1859) да Вил (Виллемина Якоба, 16 марта 1862) ылын. Тонышывлӓжӹ В.- ӹм турка нерӓн, нелӹ кайышан, ялазы дӓ ӧрӹкӓрӹшӹ семӹнь ӓштӓт, седӹндонат тӹдӹм шӹренок наказенӹт. Тонышы тымдышы (гувернантка) семӹнь В. вес тетявлӓ гӹц айыртемалтӹн, ти тетя тӹдӹлан чӹдӹрак сарасен дӓ тӹдӹ гӹц нимахань толк ак ли, шанен. Пӧртӹштӹ гӹц ӧрдӹштӹ В. анешлӓ тыр, ладна дӓ шаныкалышы тетя семӹнь ӹшкӹмжӹм анжыктен. Вес тетявлӓ доно моло маддеӓт, манаш лиэш. Сола йӓл сӹнзӓштӹ тӹдӹ пуры, палшаш йӓмдӹ, нӹжгӓ дӓ ”тӹргештӹлшӹ” тетя моло ылде. 7 им темӹмӹкӹжӹ В. сола школышкы кеӓ, но ик иштӹ тӹдӹм дӓ Анна шыжаржым тӹшецӹн нӓлӹтат, гувернанткы доны тымдаш тӹнгалӹт. 1 октябрьын 1864 ин тӹдӹ Зевенбергӹштӹш интернатышты тыменяш тӹнгалӹн. Тидӹ туан портшӹ гӹц 20 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнен. Торцынышты карангдымыкы, В. кого орлыкым ужын, кыдым курымжы монден кердде. 15 сентябрьын 1866 ин вес интернатыш, Тилбургыштыш Виллем II-шын колледжӹш ванжа. В. куштылгынок вескид йӹлмӹвлӓм: англ, француз, немӹцӹм тыменеш. Тӹшток рисуяшат тыменеш. 1868-шӹ ин В. трyкок тыменяш пыраха дӓ туан солашкжы портӹлеш. Тенге тӹдӹн школ ивлӓжӹ пӹтӓт. Ышке тетя курымжы гишӓн В. тенге сирӓ: ”Тетя курымем пӹцкемӹш, уштӹ да охыр ылын...” .
Гоголь, Николай Васильевич

Никола́й Васи́льевич Го́голь (шачынжок Яно́вский, 1821 и годшен Го́голь-Яно́вский; 20 март (1 апрель) 1809, Большие Сорочинцы, Полтава губерня — 21 февраль (4 март) 1852, Москва) — руш сирӹзӹ, драматург, поэт, критик, публицист. Украинвлӓ тӹдӹм украин сирӹзеш шотлат.
Горбачёв, Михаил Сергеевич

Михаил Сергеевич Горбачёв (шачын 02.03.1931 - 30.08.2022) — совет прeзидeнтжӹ (1985-1991) дӓ политик.
Гордеев, Фёдор Иванович

Фёдор Иванович Гордеев (28-шы мартын 1929-шӹ) ин Параньга кымдемӹн Ирмучаш солашты шачын.
Кӱшӹл школышты тыменьмӓш.
1954-шӹ ин МарКугПедИ-м тымень пӹтӓрен, кыды паштек Москваштыш Йӹлмӹвлӓм шӹмлӹшӹ институтышты академик Б. А. Серебрянников доны аспирантурышты тыменьӹн..
Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ.
1961-шӹ ин ”Косвенные наклонения и формы субъективной оценки глагола в марийском языке” лӹмӓн филологи кандидат кӱкшӹцӓш диссертацим Тарту университетӹштӹ ӹшӹклен
Грачёва, Феония Тихоновна

Феония Тихоновна Грачева (18-шӹ апрельӹн 1934-шӹ ин Эсӓнсолашты шачын).
Кӱшӹл школышты тыменьмӓш.
1953-1958-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ тыменьӹн. Тидӹ паштек школышты дӓ варажы ти институтышток пӓшӓлен.
Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ.
1977-шӹ ин Тарту университетӹштӹ ”Мары йӹлмӹн фразеологизмвлӓжӹ” лӹмӓн кандидатын диссертацим ӹшӹклен. Кырык мары халык шая книгӓвлӓм пецӓтлен лыктын.
2000 и

2000 и — XXI курымын ижӹ.
2001 и

2001 и — XXI курымын ижӹ.
2002 и

2002 и — XXI курымын ижӹ.
2003 и

2003 и — XXI курымын ижӹ.
2004 и

2004 и — XXI курымын ижӹ.
2005 и

2005 и — XXI курымын ижӹ.
2006 и

2006 и — XXI курымын ижӹ.
2007 и

2007 и — XXI курымын ижӹ.
2008 и

2008 и — XXI курымын ижӹ.
2009 и

2009 и — XXI курымын ижӹ.
2010 и

2010 и — XXI курымын ижӹ.
2011 и

2011 и — XXI курымын ижӹ.
2012 и

2012 и — XXI курымын ижӹ.
2013 и

2013 и — XXI курымын ижӹ.
2014 и

2014 и — XXI курымын ижӹ.
Ти ин февральын Сочиштӹ Тел Олипмпиады эртен дӓ мартын Руш Эл Украинын Крым ошмаоты нержӹм аннексируен.
Майын Кырык Мары район вуйлалтышеш Сеюш Васлим шагалтымы.
2015 и

2015 и — XXI курымын ижӹ.
Сеюшов, Василий Самсонович

Сеюшов, Василий Самсонович, кырык марла Сеюш Васли ― Кырык мары кымдемӹн вуйлатышыжы. Тышнал солаэш шачын.
Дональд Дак

До́нальд Фаунтлерой Дак () — Walt Disney киностудин мультфилмвлӓн персонажшы. Дональд — ош цӹреӓн озы лыды. Дональдын шачмы кечешӹжӹ — 9 июнь 1934 и шотлалтеш. Ти кечӹн пӹтӓриш гӓнӓ «Изи ышан цӹвӹ» "(«The Wise Little Hen»)" кӹтӹк кино лӓктӹн.
Трояны

Трояны — сола Польшышты. 2014-шы ин тӹштӹ 490 эдем ӹлен.
Кохтла-Йӓрве

Кохтла-Йӓрве (; 1946 и годшен). Эстонин нӹлӹмшӹ кого халажы. 2013-шы ин халашты 36 377 эдем ӹлен.
Раквере

Ра́квере (), немӹцлӓ лӹмжӹ Везенберг () — хала йыдпел Эстоништӹ, Лӓӓне-Вирумаа, кымдемӹн администраци покшалжы. Ӹлӹзӹ шот доно Эстонин кудымшы халажы. Ракверештӹ 16 580 ӹлӹзӹ (2010).
Алавӓрӓш

Ястреб-тетеревятник () — хищная птица рода ястребов семейства ястребиных, широко распространённая в Европе, Азии и Северной Америке.
Выру

Вы́ру (, Võro, — хала Эстоништӹ Вырумаа уездӹн покшал администраци халажы.
Халан историжӹ.
Выру халан шачмы кечешӹжӹ 21 август 1784 и шотлалтеш, кынам Лифляндин генерал-губернаторжы халам ӹштӹмӹ гишӓн указым сирен. 
Ӹлӹзӹ шот.
2012-шы ин халашты 46953 ӹлӹзӹ ылын.
Валга

Ва́лга (, ). 
Кечӹвалвел Эстоништӹ хала. Халашты 2012- шы ин12539 эдем ӹлен.
Выртсйӓрв йӓр бассейныш пырышы Педели сирӹштӹ вӓрлӓнӓ.
Бремен хала музыкантвлӓ

Бремен хала музыкантвлӓ- () Гримм шӱмбелвлӓн ямакышты. 
Текст:
http://tsikma.wordpress.com/2014/10/19/%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B2%D0%BB%D3%93/
Ямангаш школ

Ямангаш школ. Кырык сирӹштӹш Ямангаш сола школ. Школым 1899-шӹ ин пачмы.
Пайскырык школ

Пайскырык школ. Кырык сирӹштӹш Пайскырык сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Кого Шошмар школ

Кого Шошмар школ. Кырык сирӹштӹш Кого Шошмар (Кӓтӓ Шошмар) сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Виловат школ

Виловат школ. Кырык сирӹштӹш Виловат сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Яштуга школ

Яштуга школ. Кырык сирӹштӹш Яштуга сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.
Солаволкы школ

Солаволкы школ. Кырык сирӹштӹш Ӱл Солаволкы сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.
Пертюк школ

Пертюк школ. Кырык сирӹштӹш Пертюк сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.
Микрӓк школ

Микрӓк школ. Кырык сирӹштӹш Микрӓк сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Картук школ

Картук школ. Кырык сирӹштӹш Картук сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Пӹзӹкныр школ

Пӹзӹкныр школ. Кырык сирӹштӹш Пӹзӹкныр сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Эмӓнсола школ

Эмӓнсола школ. Кырык сирӹштӹш Эмӓн сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Пӧртныр школ

Пӧртныр школ. Кырык сирӹштӹш Пӧртныр сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.
Пистерлӓ школ

Пистерлӓ школ. Кырык сирӹштӹш Пистерлӓ сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Кожваж школ

Кожваж школ. Кырык сирӹштӹш Кожваж сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.
Изи Шӹндӹр школ

Изи Шӹндӹр школ - Кырык сирӹштӹш Изи Шӹндӹр сола школ. Школым 28:шӹ январьын 1822-ши ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ. Вес солаш ваштымы.
Изӓрня школ

Изӓрня школ. Суасламары Моргауш кымдемӹштӹш Изӓрня когосола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Паратмар школ

Паратмар школ - Кырык сирӹштӹш Паратмар сола школ. Школым 1822-шы ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.
Арде школ

Арде школ - Кожла сирӹштӹш Арде сола школ. Школым -шы ин пачмы.
Йӱксӓр школ

Йӱксӓр школ - Арде школ - Кожла сирӹштӹш Йӱксӓр сола школ. Школым ????-шы ин пачмы.
Йылйӓл школ

Йылйӓл школ - - Кырык сирӹштӹш Йылйӓл сола школ. Школым -шы ин пачмы.
Пӹнгельйӓл школ

Пӹнгельйӓл школ - Кырык сирӹштӹш Кӱшӹл Пӹнгельйӓл сола школ. Школым -шы ин пачмы.
Маарду

Ма́арду () — Эстонин Харьюмаа кымдемӹштӹш хала. 
Ӹлӹзӹ шот — 16,5 тӹжем эдем (2010), 17,1 тӹжем (2012).
Силламӓэ

Си́лламӓэ () — Эстонин Ида-Вирумаа кымдемӹштӹш индустри хала.
Хаапсалу

Ха́апсалу (, (, ) ― Эстонин Лӓӓнемаа кымдемӹштӹш хала. Эстон йӹлмӹ гӹц сӓрӓш гӹнь, тидӹ Шапкилӓм анжыкта. 
2012-шы ин халашты 10165 ӹлӹзӹ ылын.
Айзкраукле

А́йзкраукле () — Латвиштӹ хала Айзкраукле кымдемӹн административ покшалжы. Ӹлӹзӹ шот - 8,9 тӹжем эдем (2004 и).&lt;br&gt;
Рига гӹц 87 уштыш кечӹвӓлвел-ирвелнӹ Даугава йогы сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Айзкраукле кӹртнигорны станци.
Литва халавлӓ

Литвашты кым йиш ӹлем тип улы: халавлӓ, Изи ӹлӹмӹ вӓрвлӓ (; изи халавлӓ) дӓ солавлӓ ()
Хала статусым Литва Республикын Сеймжӹ пуа. Кыды ӹлӹмӹ вӓржӹ курорт статусан. Литван Статистика Департамент семӹнь 2009-шӹ ин 103 хала ылын.
Карта.
Легенда карты:
Алитус

Али́тус, Алиту́с (, , ) — Литван кечӹвӓлвелнӹ Дзукияшты хала. Алитус кымдем администртив покшал. Литвашты кудымшы кого хала.
Йыхви

Йы́хви () — Эстонин йыдпел-ирвелнӹш хала, Ида-Вирумаа кымдемӹн покшалжы. 
Таллинн гӹц 160 дӓ Нарва гӹц 50 уштыш нӓрӹ. Статистикы семӹнь 2014-шӹ ин халашты 12 355 эдем ӹлен.
Ровно

Ровно () – Украинӹштӹ хала. Ровно областьын покшал вӓржӹ. 2005-шӹ ин 247 870 эдем ӹлен.
Иглесиас, Хулио

Ху́лио Хосе́ Игле́сиас де ла Куэ́ва (; 23 сентябрь 1943, Мадрид) — испан мырызы.
Айзпуриетэ, Аманда

Аманда Айзпуриетэ (, , Юрмала) – латви поэтесса.
Биографижӹ.
Ригышты 1956-шӹ ин Юрмалышты , Рига лишнӹ шачын. Латви унивeрситeтӹн философи факультeтӹштӹ тымень пӹтäрeн. Риган унивeрситeтӹн философи факультeтшӹм пӹтäрeн. Москвашты Сӹлнӹшая институтышты (Литературный институт) тыменьӹн. 
Сӹлнӹшая пäшäжӹ.
Ӹшке лирикӹжӹ гӹц пасна, тенгеок Ахматован, Тракльын, Бродскин лыдышвлäштӹм, Кафкан, В. Вулфын, К.Кизин, Дж.Апдайкын прозыштым латыш йӹлмӹш сäрен.
Лыдышвлäжӹ кырык марла.
Анжалда:
http://tsikma.wordpress.com/2014/11/23/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%BF%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%8D-%D0%BB%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%88%D0%B2%D0%BBa/
Харьков

Ха́рьков () — Украинын кокшы кого халажы , Харьков областьын административ покшалжы. 2014-шӹ ин халашты 1 451 132 ӹлӹзӹ ылын.
Смирнова, Агата Николаевна

Смирнова, Агата Николаевна - кырык мары мырызы. Туан халыкнан семвлӓжым, джаз гач интерпретируя. 
Анжалашда: https://www.youtube.com/watch?v=wITUpbcgcZs
Кукугынзалаванды

Кукугынзалаванды - () — астра йыхыш пырышы шукы иӓш шуды кушкыш. 
"Этмиолгижӹ":
Ти пеледӹшӹн лӹмжӹ кок шамак гӹц шалга дӓ семантикыжы доно пиш яжон ӹшке гишӓнжӹ келесӓ: куку+кынзалаванды. Тенгеок эче кым шамакеш шелӓш лиэш: куку+кынзала дӓ панды.
Одесса

Оде́сса (, , ) — хала Украинышты. Одесса областьын административ покшалжы. 2014-шӹ ин май тӹлзӹн Одессышты 1 015105 эдем ӹлен.
Молдави

 
Молда́ви (), официал лӹмжӹ — Респу́блика Молдо́ва (). Пысмӓнжӹм Украина дӓ Румыни доно кыча.
2014-шӹ ин cӓндӓлӹкӹштӹ 3,558 миллион эдем ӹлен. Вуйхала вуйхалажы - Кишинӧв.
Монголи

Монго́ли (, ) — Покшал Ази кугижӓнӹш. Пӹсмӓнжӹм Руш Эл дӓ Китӓй Халык Республика доно кыча. Кымдецшӹ — 1 564 116 км². 2010-шы ин 2,8 млн эдем ӹлен.
Черемисово

Черемисово - ти лӹм доно техень регионвлӓштӹ ӹлӹмӹ вӓрвлӓ улы:
Черемисово (Курск область) - хала сӹнӓн кого сола Курск областьышты.
Черемис вӹд вилмӓшвлӓ

Череми́с вӹд вилмӓшвлӓ (, , ) Кок-Асан кырыкышты Белогорск районышты Крым Республикышты вӓрлӓнӓт. Кырыквлӓ вӹлец йогышы Кучук-Карасу ӓнгӹр ти вӹд вилмӓшвлӓм шачыкта. Кӓнгӹжӹм ти ӓнгӹр кошка, но кынам юрвлӓ юрыт, вӹд шукемеш да пӹсын йогаш тӹнгӓлеш.
Черемис (сола)

«Черемис (сола)» - сола Ковылкин районышты Мордови Республикышты. Почты индексшы: 431330.
Черемискино

Черемискино. Ти лӹм доно техень ӹлӹмӹ вӓрвлӓ улы:
Черемискино (Кострома область) - сола Красносельски районышты Кострома областьышты. 53 ӹлӹзӹ.
Почты индексшӹ: 157943.
Черемиска (Угарман область)

Черемиска — сола Угарман областьын Лысково районышты. Почта индекс: 606212.
Черемиска (Свердловск область)

Черемиска, тенгеок Черемисское - сола, Екатеринбург гӹц йыдпел монгырыш 92 уштыш.
Фешин, Николай Иванович

Фе́шин, Никола́й Ива́нович (26 ноябрь [8 декабрь] 1881, Азан — 5 октябрь 1955, Санта-Моника, Калифорни) ― руш артньык. 1908-шӹ ин вазымы Черемис сӱӓн картинжӹ сек пӓлӹмӹ ылеш.
Норвеги

Норвеги (официал лӹмжӹ "Норвеги кугижӓ кымдем"; норвеглӓ Norge тенгеок Kongeriket Norge [Bokmål] дон Noreg тенгеок Kongeriket Noreg [Nynorsk]) — Йыдвел Европыштыш дӓ Скандинавиштӹш кугижӓнӹш (сӓндӓлӹк). Вадывелнӹ Швеци, Финлянди дӓ Россий доно пӹсмӓным кыча. 2025-шы ин тӹштӹ 5,594,340 эдем ӹлен. Сӓндӓлӹкӹн территорижӹ 385,207 км². Вуйхалажы Осло‎.
Тромсӧ

Тромсӧ (норвеглӓ Tromsø; йыдвел саамла Romsa; квенлӓ Tromssa) — Йыдвел Норвегин халажы дӓ Тромс провинцин административ покшалжы. Норвегиштӹ кого халавлӓ логӹц 9-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2012-шы ин тӹштӹ 71 590 эдем ӹлен. Халан территорижӹ 2,520.11 км². 
Хала лӹмӹн этимологижӹ датчанла «Trums» (Тромсӧ ошмаоты) дон «ø» (ошмаоты) шамаквлӓ гӹц лин.
Йыдвел Норвеги

Йыдвел Норвеги (норвеглӓ Nord-Norge [Bokmål] дон Nord-Noreg [Nynorsk]; йыдвел саамла Davvi-Norga) — Норвегин йыдвел регионжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 462,908 эдем ӹлен. Регионын территорижӹ 112,951 км². Провинцивлӓжӹ (фӱльке) Нурланн, Тромс, Финнмарк.
Угарман область халавлӓ

Угарман область халавлӓ
Областьышты 28 хала дон хала сынан кого солавла (*поселок).
Кечӹвӓлвел Родези

Кечӹвӓлвел Родези (англла ‎‎ Southern Rhodesia) — Кечӹвӓлвел Африкыштыш Кого Британин колонижӹ (1923-шы дон 1980-шӹ ивлӓ). Кӹзӹтшӹ Зимбабве. 1904-шӹ ин тӹштӹ 605,764 эдем ӹлен. Колонин территорижӹ 372,518 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Хараре.
Ирланди

Ирланди (официал лӹмжӹ "Ирланди Республик"; ирландла Éire тенгеок Poblacht na hÉireann ; англла Ireland тенгеок Republic of Ireland ) — Йыдвел Европыштыш ошмаоты кугижӓнӹш (сӓндӓлӹк). 2014-шӹ ин тӹштӹ 4,609,600 эдем ӹлен. Сӓндӓлӹкӹн территорижӹ 70,273 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Дублин‎.
Зоненфельд, Йосеф

Йосеф Зоненфельд ( ; 1929-шӹ и — декабрь 2014) — Американ идиш йӹлмӹлӓ попышы географ дӓ Техас университетӹн Аляскын географи дон алеут дӓ инюпиак культурывлӓн эмиритус-профессоржы.
Анкер, Петер

Петер Анкер (норвеглӓ Peter Anker ; 31-шӹ июль 1744-шӹ и, Халден — 17-шӹ апрель 1832-шы и, Осло) — Норвегин дипломат дӓ колонизаторжы.
Хаакансон, Свен

Свен Хаакансон (англла Sven Haakanson, Jr. ; 1967-шӹ и) — Американ алютик йӹлмӹлӓ попышы антрополог, эскимолог дӓ Аляскышты Кадьяк халан Алютик музейӹн тошты исполнительный директоржы. Ӓтяжӹ (дӓ тьоскажы) алютик (сугпиак) эскимос лидер. Вашингтон университетӹн алютик культурын доцентжы. Бӧрка музейӹн кураторжы. Мак-Артур стипенди премин лауреатшы.
ТаллМаунтин, Мэри

Мэри ТаллМаунтин (англла Mary TallMountain, лачокла лӹмжӹ Mary Demoski; 19-шӹ июнь 1918-шӹ и, Нулато, Аляска — 2-шы сентябрь1994-шӹ и, Петалума, Калифорни) — Американ коюкон йӹлмӹлӓ попышы поэт, сирӹзӹ дӓ учительница. Авӓжӹ (Mary Joe Demoski) коюкон-руш, ӓтяжӹ (Clem Stroupe) шотланд-ирланд.
Карло, Польдине

Польдине Карло (англла Poldine Carlo, лачокла лӹмжӹ Poldine Demoski; 5-шӹ декабрь 1920-шы и, Нулато, Аляска) — Американ коюкон йӹлмӹлӓ попышы сирӹзӹ дӓ учительница. Авӓжӹ Anna Stickman, ӓтяжӹ Joseph Stickman. Цилӓжӹ кӓндӓкшӹ эргӓш дон ӹдӹрӓш улы: William Jr., Kenneth (Kenny), Walter, Glenn (Manny), Dorothy, Lucy, Kathleen, Stewart.
Карло-Кендалл, Кэтлин

Кэтлин Карло-Кендалл (англла Kathleen Carlo-Kendall; Танана, Аляска) — Американ коюкон йӹлмӹлӓ попышы профессиональный резчица. Авӓжӹ коюкон атабаск Польдине Карло, ӓтяжӹ американ William "Bill" Carlo.
Ажедмӓшвлӓ.
Азан

Азан (; ) — Татарстанын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Йыл тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Халан территорижӹ: 425.3 км². 2013-шы ин тӹштӹ 1,176,187 эдем ӹлен.
Калифорнски, Петер

Петер Калифорнски (англла Peter Kalifornsky, "Uncle Pete"; 12-шы октябрь 1911-шӹ и, Калифорнски, Аляска – 5-шӹ июнь 1993-шы и, Никиски, Аляска) — Американ Кенай халашты атабаск дена’ина йӹлмӹлӓ попышы сирӹзӹ дӓ этнограф.
Бергсланд, Кнут

Кнут Бергсланд (норвеглӓ Knut Bergsland ; 7-шӹ март 1914-шӹ и, Осло‎ — 9-шӹ июль 1998-шӹ и, Осло‎, Норвеги) — норвег йӹлмӹзӹ, Осло университетӹн саам дӓ эскимос-алеут йӹлмӹвлӓн профессоржы.
Финап-Риордан, Энн

Энн Финап-Риордан (англла Ann Fienup-Riordan ; 13-шы октябрь 1948-шӹ и, Денвер (Колорадо)) — Американ культур антрополог дӓ Мичиган дон Чикаго университетӹн Аляскын юпик культурын профессоржы. Анкориджиш ӹлӓш ванжен.
Фортескью, Майкл

Майкл Дэвид Фортескью (англла Michael David Fortescue ; 8-шӹ август 1946-шы и, Кого Британи) — британи йӹлмӹзӹ, Копенгаген университетӹн чукот дӓ эскимос-алеут йӹлмӹвлӓн профессоржы.
Краусс, Майкл

Майкл Краусс (англла Michael E. Krauss ; 15-шӹ август 1934-шӹ и, Осло‎ — 9-шӹ июль 1998-шӹ и, Осло‎, Норвеги) — Американ йӹлмӹзӹ, АляскыштыФэрбенкс университетӹн на-дене (тлингит-эяк-атабаск) дӓ эскимос-алеут йӹлмӹвлӓн эмиритус-профессоржы.
Меновщиков, Георгий Алексеевич

Георгий Алексеевич Меновщиков (25-шӹ декабрь 1911-шӹ и, Благовещенск‎ — 18-шӹ февраль 1991-шӹ и, Ленинград) — руш йӹлмӹзӹ, фольклорист дӓ эскимос-алеут йӹлмӹвлӓн докторжы.
Кӹзӹтшӹ Европышты Кугижӓ форман сӓндӓлӹквлӓ

Кӹзӹтшӹ Европышты Кугижӓ форман сӓндӓлӹквлӓ
Нортуэст-Арктик

Нортуэст-Арктик (англла Northwest Arctic Borough) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын борожы. Нортуэст-Арктикӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Коцебу. Борон территорижӹ: 105,539 км² (мӱлӓндӹжӹ 92,134 км² доно вӹджӹ 13,406 км²). 2010-шы ин тӹштӹ 7,523 эдем ӹлен.
Норт-Слоуп (боро)

Норт-Слоуп (англла North Slope Borough) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыдвел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын борожы. Норт-Слоупын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Барроу. Борон территорижӹ: 245,521 км² (мӱлӓндӹжӹ 229,719 км² доно вӹджӹ 15,802 км²). 2010-шы ин тӹштӹ 9,430 эдем ӹлен.
Абботина

Абботина () — карпвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Азиштӹ (Китай, Корей, Япони, Вьетнам) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кол. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ абботина улы.
Данио

Данио () — карпвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 28 йиш тӹрлӹ данио улы.
Микрорасбора

Микрорасбора () — карпвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Таиланд, Мьянма, Китай) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ микрорасбора улы.
Псевдорасбора

Псевдорасбора () — карпвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Азиштӹ (Китай, Корей, Япони, Сибирь) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ псевдорасбора улы.
Пунтиус

Пунтиус () — карпвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл дон кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 56 йиш тӹрлӹ пунтиус улы.
Расбора

Расбора () — карпвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 83 йиш тӹрлӹ расбора улы.
Токсабрамис

Токсабрамис () — карпвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ токсабрамис улы.
Закко

Закко () — карпвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Китай, Вьетнам) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ закко улы.
Абактохромис

Абактохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Малави, Мозамбик дӓ Танзаништӹш Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр кол. Цилӓжӓт ик йиш абактохромис веле улы. Кытшы 11.9 см лин кердеш.
Геккель, Иоганн Якоб

Иоганн Якоб Геккель (немӹцлӓ Johann Jakob Heckel ; 23-шы январь 1790-шы и, Мангейм — 1-шӹ март 1857-шӹ и, Вена) — австри зоолог дӓ ихтиолог.
Акарихтис

Акарихтис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Гайана) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш акарихтис веле улы. 
Лӹмжӹм австри натуралист Иоганн Якоб Геккель лӹмеш пумы.
Буленджерохромис

Буленджерохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш буленджерохромис веле улы. Кытшы 90 (озыжы) 75 (ӓвӓжӹ) см лин кердеш.
Танганьика

Танганьика (англла Lake Tanganyika) — ирвел Африкышты (Танзани‎, Конго Демократи Республика, Бурунди дӓ Замби) лишнӹш йӓр. Мӱлӓндӹн сек кого кокшы йӓржӹ. Йӓрӹн кымдецшӹ 32,900 км², сек келгӹ вӓржӹ 1,470 м, тангыж гӹц 773 м кушнӹ.
Акарони

Акарони () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ акарони улы.
Ньяса

 Ньяса йӓр тенгеок Малави йӓр (англла Lake Malawi, Lake Nyasa) — ирвел Африкышты (Малави, Танзани‎ дӓ Мозамбик) лишнӹш йӓр. Мӱлӓндӹн сек кого ӹндекшӹмшӹ йӓржӹ. Йӓрӹн кымдецшӹ 29,600 км², сек келгӹ вӓржӹ 706 м, тангыж гӹц 500 м кушнӹ.
Эквиденс

Эквиденс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 17 тӹрлӹ эквиденс улы.
Алколапи

Алколапи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Кени дӓ Танзани) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ алколапи улы.
Альтикорпус

Альтикорпус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Малави йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5-6 тӹрлӹ альтикорпус улы.
Альтолампрологус

Альтолампрологус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ альтолампрологус улы.
Аматитлани

Аматитлани () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ аматитлани улы.
Амфилофус

Амфилофус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 27 тӹрлӹ амфилофус улы.
Андиноакара

Андиноакара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ андиноакара улы.
Аномалохромис

Аномалохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Африкышты (Сьерра-Леоне‎, Либери, Гвиней‎) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш аномалохромис веле улы.
Апистограмма

Апистограмма () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 87 тӹрлӹ апистограмма улы.
Апистограммоидес

Апистограммоидес () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Перу дӓ Колумби) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш апистограммоидес веле улы.
Архоцентрус

Архоцентрус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ архоцентрус улы.
Аристохромис

Аристохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Малави, Мозамбик, Танзани‎) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кого йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш аристохромис веле улы. Кытшы 30 см лин кердеш.
Астатореохромис

Астатореохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ астатореохромис улы.
Астатотиляпи

Астатотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты, Сири дӓ Израильӹштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ астатотиляпи улы. Кытшы 10-16 см лин кердеш.
Астронотус

Астронотус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ астронотус улы. Кытшы 35 см лин кердеш.
Аулонокара

Аулонокара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Малави йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 22 тӹрлӹ аулонокара улы.
Аулонокранус

Аулонокранус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш аулонокранус веле улы. Кытшы 14 см лин кердеш.
Аустралохерос

Аустралохерос () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Парагвай, Уругвай дӓ Аргентина) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ аустралохерос улы. Кытшы 10–15 см лин кердеш.
Бейлихромис

Бейлихромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш бейлихромис веле улы. Кытшы 16.8 см лин кердеш.
Батибат

Батибат () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ батибат улы.
Бенитохромис

Бенитохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Африкышты (Камерун дӓ Экваториаль Гвиней) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ бенитохромис улы.
Бентохромис

Бентохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ бентохромис улы.
Биотодома

Биотодома () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ биотодома улы.
Биотэкус

Биотэкус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ биотэкус улы.
Буккохромис

Буккохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ буккохромис улы.
Бужурквина

Бужурквина () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ бужурквина улы.
Каллохромис

Каллохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ каллохромис улы. Кытшы 10-15 см лин кердеш.
Каприхромис

Каприхромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Малави йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ каприхромис улы.
Какветай

Какветай () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Панама дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ какветай улы.
Кардиофаринкс

Кардиофаринкс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш кардиофаринкс веле улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Хетобранхопсис

Хетобранхопсис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хетобранхопсис улы.
Хетобранхус

Хетобранхус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хетобранхус улы.
Халинохромис

Халинохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ халинохромис улы.
Хампсохромис

Хампсохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хампсохромис улы.
Хеилохромис

Хеилохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хеилохромис веле улы. Кытшы 35 см лин кердеш.
Хети

Хети тенгеок Чети () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ хети улы. Кытшы 12-15 см лин кердеш.
Хилохромис

Хилохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Ангола‎, Демократик Конго Республик дӓ Габон) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хилохромис веле улы. Кытшы 22 см лин кердеш.
Клейтракара

Клейтракара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш клейтракара веле улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Хилотиляпи

Хилотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хилотиляпи веле улы. Кытшы 22.5 см лин кердеш.
Хромидотиляпи

 Хромидотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал дӓ вадывел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ хромидотиляпи улы.
Цихла

Цихла () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ цихла улы. Кытшы 1 м ("C. temensis") лин кердеш.
Целотиляпи

Целотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш целотиляпи веле улы. Кытшы 20 см лин кердеш.
Конгохромис

Конгохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ конгохромис улы.
Конготиляпи

"Конготиляпи"' () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ конготиляпи улы.
Цихлазома

Цихлазома () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 39 тӹрлӹ цихлазома улы.
Копадихромис

Копадихромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 25 тӹрлӹ копадихромис улы.
Коптодон

Коптодон () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты (шӹренок Камерун) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 31 тӹрлӹ коптодон (тошты тиляпи) улы.
Креницихла

Креницихла () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 89 тӹрлӹ креницихла улы. Кытшы 50 см лин кердеш, шӹренжок 15–30 см якте веле ("C. wallacei species group": 6–14 см).
Корематодус

Корематодус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ корематодус улы.
Криптохерос

Криптохерос () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ криптохерос улы.
Ктенохромис

Ктенохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ ктенохромис улы.
Ктенофаринкс

Ктенофаринкс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ ктенофаринкс улы.
Цинотиляпи

Цинотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ цинотиляпи улы.
Циатофаринкс

Циатофаринкс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ циатофаринкс улы. Кытшы 21 см лин кердеш.
Куннингтони

Куннингтони () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш куннингтони веле улы. Кытшы 14 см лин кердеш.
Циатохромис

Циатохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш циатохромис веле улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Циклофаринкс

Циклофаринкс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Демократик Конго Республик) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ циклофаринкс улы.
Цифотиляпи

Цифотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ цифотиляпи улы.
Циприхромис

Циприхромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ циприхромис улы.
Креникара

Креникара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ креникара улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Циртокара

Циртокара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш циртокара веле улы. Кытшы 20 см лин кердеш.
Данакили

Данакили () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы йыд-ирвел Африкышты (Эфиопи дӓ Эритрей) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ данакили улы.
Дикроссус

Дикроссус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ дикроссус улы. Кытшы 4–7 см лин кердеш.
Димидиохромис

Димидиохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ димидиохромис улы. Кытшы 23 см лин кердеш.
Маломбе

Маломбе (англла Lake Malombe) — кечӹвӓл (Малавиштӹ лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 450 км², сек келгӹ вӓржӹ 250 м кушнӹ.
Диванду

Диванду () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Конго дӓ Габон) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш диванду веле улы. Кытшы 12.1 см лин кердеш.
Доцимодус

Доцимодус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса дӓ Маломбе йӓрвлӓ) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ доцимодус улы.
Диплотаксодон

Диплотаксодон () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ диплотаксодон улы. Кытшы 10-30 см лин кердеш.
Эклектохромис

Эклектохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ эклектохромис улы.
Енигматохромис

Енигматохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Гвиней) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш енигматохромис веле улы. Кытшы 4.5 см лин кердеш.
Эретмодус

Эретмодус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ эретмодус улы.
Эти

Эти () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Камерун) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш эти веле улы. Кытшы 13.3 см лин кердеш.
Нигер (йогы)

 
Нигер (англла Niger River французла Fleuve Niger) — вадывел Африкышты йогы. Кужыцшы 4,180 км. уштыш. Йыл вӹлнӹ техень сӓндӓлӹквлӓ вӓрлӓнӓт: Гвиней, Мали, Нигер, Бенин дӓ Нигери.
Гобиоцихла

Гобиоцихла () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Африкышты (Mанйу дӓ Нигер йогывлӓ) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ гобиоцихла улы.
Эктодус

Эктодус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш эктодус веле улы. Кытшы 10.4 см лин кердеш.
Этроплюс

Этроплюс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл Инди дӓ Шри-Ланкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ этроплюс улы. Кытшы 11.5-20 см лин кердеш.
Эксохохромис

Эксохохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш эксохохромис веле улы. Кытшы 20 см лин кердеш.
Фоссорохромис

Фоссорохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш фоссорохромис веле улы. Кытшы 24.4 см лин кердеш.
Гениохромис

Гениохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш гениохромис веле улы. Кытшы 12.6 см лин кердеш.
Геофагус

Геофагус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 27 тӹрлӹ геофагус улы. Кытшы 8-27 см лин кердеш.
Гефирохромис

Гефирохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ гефирохромис улы.
Гнатохромис

Гнатохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ гнатохромис улы.
Грамматотри

Грамматотри () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш грамматотри веле улы. Кытшы 26 см лин кердеш.
Гринвудохромис

Гринвудохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ гринвудохромис улы.
Гвианакара

Гвианакара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ гвианакара улы.
Гимногеофагус

Гимногеофагус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ гимногеофагус улы.
Хаплохромис

Хаплохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр, йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 229 тӹрлӹ хаплохромис улы.
Хаплотаксодон

Хаплотаксодон () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хаплотаксодон улы.
Хемибат

Хемибат () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр кол. Цилӓжӓт ик йиш хемибат веле улы. Кытшы 30 см лин кердеш.
Хемихромис

Хемихромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел дӓ вадывел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр, йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ хемихромис улы.
Хемитениохромис

Хемитениохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хемитениохромис улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Хемитиляпи

Хемитиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр кол. Цилӓжӓт ик йиш хемитиляпи веле улы. Кытшы 20 см лин кердеш.
Херихтис

Херихтис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты (Мексика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ херихтис улы.
Героина

Героина () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Эквадор дӓ Перу) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш героина веле улы. Кытшы 10.2 см лин кердеш.
Герос

Герос () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ герос улы. Кытшы 8-12 см лин кердеш.
Гетерохромис

Гетерохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш гетерохромис веле улы. Кытшы 29.5 см лин кердеш.
Хипселекара

Хипселекара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хипселекара улы. Кытшы 30 см лин кердеш.
Гетеротиляпи

Гетеротиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ гетеротиляпи улы. Кытшы 30.8 см лин кердеш.
Хоплархус

Хоплархус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Колумби дӓ Венесуэла) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хоплархус веле улы. Кытшы 35 см лин кердеш.
Хипсофрис

Хипсофрис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хипсофрис улы. Кытшы 12 см лин кердеш.
Интерохромис

Интерохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш интерохромис веле улы. Кытшы 10.5 см лин кердеш.
Йодотрофеус

Йодотрофеус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ йодотрофеус улы. Кытшы 10.8 см лин кердеш.
Ираноцихла

Ираноцихла () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Иранышты (Ормуз пролив) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ираноцихла веле улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Катри

Катри () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел-покшал Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш катри веле улы. Кытшы 13 см лин кердеш.
Кони

Кони () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Камерунышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кони улы. Кытшы 9.3-11.2 см лин кердеш.
Юлидохромис

Юлидохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ юлидохромис улы. Кытшы 7–15 см лин кердеш.
Кроби

Кроби () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ кроби улы.
Лабеотрофеус

Лабеотрофеус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лабеотрофеус улы. Кытшы 11.7–30 см лин кердеш.
Лабидохромис

Лабидохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 18 тӹрлӹ лабидохромис улы. Кытшы 11.7–30 см лин кердеш.
Летакара

Летакара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ летакара улы.
Лампрологус

Лампрологус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр, йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 20 тӹрлӹ лампрологус улы.
Лепидиолампрологус

Лепидиолампрологус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ лепидиолампрологус улы.
Лестрадей

Лестрадей () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лестрадей улы. Кытшы 11.7–13.8 см лин кердеш.