tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Акеби

Акеби () — Lardizabalaceae йыхыш пырышы пеледӹшӓн кушкыш. Лиана семынь вӹдӹлт кушкеш, ти кушкышым садвлӓ дон парквлӓштӹ цеверемдӹшӹ пеледӹш семӹнь культивируят. Пеледӹшвлӓжӹ изиш шоколад пышан ылыт, седӹндонат Акебим англ йӹлмӹ (англ. Chocolate vine) гӹц сӓрӓш гӹнь, "шоколад аваха" манаш лиэш. Кӹцкӹвлӓжӹ качкаш ярал ылыт.
Алиберти

Алиберти () — Америкышты вӹд лишнӹ Rubiaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Лӹмжӹм француз химик М. Алиберт лӹмеш пумы.
Гардени

Гардени () — Rubiaceae йыхыш пырышы пеледшӹ пушӓнгӹ. Тӹшкӓ семынят лин кердеш, кытшы доно 1 - 15 м якте шоэш. Цилӓжӹ ти йыхышты 250 йиш нӓрӹ кушкыш улы. Лӹмжӹм шотланд ботаник Александр Гарден (1730–1791) лӹмеш пумы. Ылӹштӓшвлӓжӹ шимака-ыжаргы, пеледӹшвлӓжӹ ошывлӓ ӓль сарывлӓ, тыргата тотлы пышанвлӓ. Океаништӹ кушкеш.
Галдина

Галдина () — Rubiaceae йыхыш пушӓнгӹ.
Моринда

Моринда () — Rubiaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Ункари

Ункари () — Rubiaceae йыхыш пушӓнгӹ.
Вангери

Вангери () — Rubiaceae йыхыш пырышы пеледшӹ пушӓнгӹ. Африкышты Сахара гӹц кечӹвалвелнӹрак Мадагаскар якте, шӹренжок Кени дон Танзаништӹ кушкеш.
Амбарелла

Амбарелла () — Сумах йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Араза

Араза () — миртвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Кӱкшӹцшӹ 2,5 м якте, 6- 18 см кыташ 3,5-9,5 см кымдыкаш ляпцӓкӓрӓк ӹлӹштӓшӓн. Вӹцкӹж каваштан кӹцкӹжӹ йӹргешкӹ, диаметрӹштӹжӹ 12 см дӓ нелӹцшы 750 г якте. Кӹцкӹ коргӹжӹ сарикӓ паян. Кечӹвӓл Америкышты кушкеш.
Эвкалипт

Эвкалипт () — Myrtaceae йыхыш пушӓнгӹ.
Вертикорди

Вертикорди () — Myrtaceae йыхыш пушӓнгӹ.
Бабако

Бабако () — Карика йыхыш пырышы кӹцкӓн пушӓнгӹ.
Папайя

Папайя () — Карика йыхыш пырышы кӹцкӓн пушӓнгӹ.
Венедиктов, Арсений Андреевич

Венедиктов, Арсений Андреевич - Мары Эл дон Руш Элын сылен нӓлмӹ артистшӹ. 02 январьын 1935 ин Шур велнӹш Цигӓнсолаэш шачын.
Баиль

Баиль () — Rutaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Мангостан

Мангостан () — Клузия йыхыш пушӓнгӹ.
Бакупари

Бакупари ( тенгеок "Rheedia brasiliensis" ) — Клузия йыхыш пушӓнгӹ.
Маммей

Маммей () — Клузи йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Мезуя

Мезуя () — Клузия йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Бигнай

Бигнай () — Euphorbiaceae йыхыш пырышы кӹцкӓн пушӓнгӹ. Бигнай — 15-30 м кыташ курым ыжаргы ылеш. Ылӹштӓшвлӓжӹ кужикӓрӓквлӓ, пӹцкатӓ-ыжарикӓвлӓ, йӹлгӹжшӹвлӓ, кытышты доно 10-22,5 см торешӹштӹ доно 5-7,5 см якте. Кӹцкӹвлӓжӹ йӹргешкӹвлӓ, диаметрӹштӹ доно 8 мм якте, авахашты ылыт. Кечӹвӓл велнӹш Азиштӹ кушкеш.
Билимби

Билимби () — Oxalidaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Бириба

Бириба () — Аннона йыхыш пырышы фруктан ӹлӹштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ пушӓнгӹ. Бириба пысын кушкеш, кытшы 4-15 м якте лин кердеш. Кужикӓ ӹлӹштӓшвлӓжӹ 10-25 см кыташ ылыт, пындаш монгырышты пышкыды, вӹлвӓлӹштӹ цуштыри.
Вампи

Вампи () — Рута йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Гак

Гак () — кого охырец йишвлӓн йыхыш пырышы фруктан кушкыш. Момордика кохинхин (лат. "Momordica cochinchinensis") — ик иӓш вӹдӹлӓлтшӹ кушкыш. «Гак» — ти кушкышын кӹцкӹн лӹмжӹ. Гакым Вьетнамыштыш традициӓн медицинӹштӹ кычылтыт.
Генипа

Генипа ( ) — Rubiaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ. Генипа — 18-33 м якте кукшӹцӓш ӹлӹштӓвлӓжӹм вилӹшӹ пушӓнгӹ. Ылӹштӓшвлӓжӹ кужикӓ-йӹргешкӹ пыйырт кашар тӹрӓнвлӓ, кытышты 10 - 33 см да торешӹштӹ доно 4 - 13 см якте лин кердӹт. Фруктыжы кужикӓ-йӹргешкӹ, кытшы 9 -15 см дӓ кӹжгӹцшӹ 7-9 см якте. Вӹлецӹнжӹ шӹгӹ вуйта нӓлӹн шӹнден, коргӹштӹш ошикӓ цӹреӓн пайжы тотлы ароматан ылеш, изиш киӓлӓлмӹкӹжӹ саремаш тӹнгӓлеш. Нушмувлӓжӹ сары ӓль кӹрӓн, 1 - 1,25 см кыташвлӓ, нӹнӹ кӹцкӹн коргӹштӹжӹ ылыт. Генипам лач яжон кумӹкӹжӹ веле качкаш яра. Шукыжымок Аргентинышты кушкеш.
Грейпфрут

Грейпфрут () — Рута йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Грумичама

Грумичама ( ) — Myrtaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Гуайява

Гуайява ( ) — Myrtaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Джаботикаба

Джаботикаба ( ) — Myrtaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Джамболан

Джамболан ( ) — Myrtaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Джекфрут

Джекфрут ( ) — Moraceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Евтерпе

Евтерпе ( ) — Arecaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Икако

Икако ( ) — Chrysobalanaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Имбу

Имбу ( ) — Сумах йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Инжир

Инжир ( ) — Moraceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Маболо

Маболо ( ) — Ebenaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Карамбола

Карамбола ( ) — Oxalidaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Каранда

Каранда ( ) — Apocynaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Кассабанана

Кассабанана ( ) — Cucurbitaceae йыхыш пырышы фруктан кушкыш.
Кафир-лайм

Кафир-лайм ( ) — Рута йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Кешью

Кешью ( ) — Сумах йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Кокона

Кокона ( ) — Solanaceae йыхыш пырышы фруктан кушкыш.
Корлан

Корлан ( ) — Sapindaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Рамбутан

Рамбутан ( ) — Sapindaceae йыхыш пырышы шӹренжок Индонезин тропикӹштӹ кушшы фруктан пушӓнгӹ. Этимологижӹ индонез йӹлмӹштӹш "rambut" шамак доно кӹлдӓлтӹн, кыды кырык марла "ӱп" лиэш. Кӹцкӹжӹ слива ганьырак. Виноград гань, аваха доно кушкеш, ик авахашты 30 нӓрӹ якшар цӹреӓн кӹцкы лин кердеш. Нӹнӹжӹ 4 - 5 см кыташ ӱп доно вуйта леведӓлтӹнӹт. Кӹцкӹн пайжым качкаш лиэш, тӹдӹ ошикӓ-сарикӓ цӹреӓн дӓ тотлы тотан.
Пуласан

Пуласан ( ) — Sapindaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Лонган (пушӓнгӹ)

Лонган ( ) — Sapindaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Личи (пушӓнгӹ)

Личи ( ) — Sapindaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Аки (пушӓнгӹ)

Аки ( ) — Sapindaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Мамончилло

Мамончилло ( ) — Sapindaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Кумкват

Кумкват ( ) — Рута йыхыш пырышы цитрус пушӓнгӹ.
Купуасу

Купуасу ( ) — Malvaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Лангсат

Лангсат ( ) — Meliaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Лардизабала

Лардизабала ( ) — Lardizabalaceae йыхыш пырышы фруктан кушкыш.
Люма

Люма ( ) — Myrtaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Чекен

Чекен ( ) — Myrtaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Манго

Манго ( ) — Сумах йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Маранг

Маранг ( ) — Moraceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Марула

Марула ( ) — Anacardiaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Нансе

Нансе ( ) — Malpighiaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Наранхилла

Наранхилла ( ) — Solanaceae йыхыш пырышы фруктан кушкыш.
Нектарин

Нектарин ( ) — Rosaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Пекуи

Пекуи ( ) — Caryocaraceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Питайя

Питайя ( ) — Cactaceae йыхыш пырышы фруктан кушкыш.
Рамбай

Рамбай ( ) — Phyllanthaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ. Курым ыжаргы, олен кушшы, кытшы доно 9-12 м якте, кроныжы кымда дӓ шӹре, ӹлӹштӓшвлӓжӹ спираль ганьывлӓ, кытышты доно 15-33 см да торешӹштӹ доно 7,5-15 см якте шот. Кӹцкӹжӹ кужикӓ-йӹргешкӹ, 2,5-4,5 см кытан, авахаан, вӹцкӹж сарикӓ- кӹрӓникӓ бархат гань пышкыды каваштан. Кун шомыкыжы пӹрӹнзӹкӓн лиӓш тӹнгӓлеш. Рамбай шӹргӹштӓт дӓ садыштат кушкеш, кушмы вӓржӹ Индонезиштӹ, 
Калимантан дӓ Ява ошмаотывлӓштӹ. Рамбайым свезанек дӓ пӹрейыктен качкыт. Тидӹ гӹц алкоголь йумӹмӓт ӹштӓт.
Салак

Салак ( ) — Arecaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Сантол

Сантол ( ) — Meliaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Тамарилло

Тамарилло ( ) — Solanaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ. Изи пушӓнгӹ дӓ тӹшка семӹнь кушкеш. Фруктыжы тотшы доно помидор тотанрак, качкаш ярал. Кыдыжы тамариллон тотшы ярен шӹндӹмӹ дыня дон пӧчӹ пӧчӹн тотыштым ӓшӹндӓрӹктӓ маныт. Кӹцкӹжӹ кужикӓ-йӹргешкӹ форман 2 - 8 см кытан, авахашты кушкеш. Пушӓнгӹн кытшы 6 м якте лин кердеш. Кӹлмӹм ак тырхы. Пӧртуштӹ Перушты, Чилиштӹ, Эквадорышты, Боливиштӹ кушкеш. Тамариллом Аргентинышты, Австралштӹ, Бразилиштӹ, Колумбиштӹ, Кеништӹ, Ушымы Штатвлӓштӹ дӓВенесуэлышты культивируят.
Фалса

Фалса ( ) — мальва йишвлӓн йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ. Фалса — ӹлӹштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ пушӓнгӹ, кытшы 4,5 м якте шоэш. Ылӹштӓшвлӓжӹ кытышты доно 20 см, торешӹштӹ доно 16,25 см якте лин кердӹт. Кӹцкӹвлӓжӹ йӹргешкӹ, диаметрӹштӹ доно 1,25 - 1,6 см нӓрӹ ылыт. Цӹрежӹ доно кумыкӹжӹ слива ганьырак, кынамжы шимӓкӓрӓк лиэш. Индиштӹ дӓ Кечӹвӓлвел-ирвел Азиштӹ портуштӹ кушкеш. Пазарышты выжалаш манын, ти кӹцкӹм Пенджаб дон Бомбей йӹр куштат. Шукердӹ агыл Филиппиныш кушташ ваштымы. Кӹцкӹвлӓжӹм качкаш яра.
Сабал

Сабал ( ) — Arecaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Секвойя

Секвойя ( ) — Cupressaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Каури (пушӓнгӹ)

Каури ( ) — Araucariaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Воллеми

Воллеми ( ) — Araucariaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Агатис

Агатис ( ) — Araucariaceae йыхыш пырышы ӹлӹштӓш гань имӓн пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 20 йиш агатис улы. Нӹнӹн ареалышты Австрали, Малакка, Малай архипелаг дон Полинези. Материал семӹнь цаткыды ылешӓт, ти пушӓнгӹм шамаклан, мебель дон гитарын кӹрӓшым ӹштӹмӓштӹ кычылтыт.
Араукари

Араукари ( ) — Araucariaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Подокарп

Подокарп ( ) — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Акмопиле

Акмопиле ( ) — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Палутов, Георгий Васильевич

Георгий Васильевич Палутов - истори шӹнцӹмӓшвлӓн кандидат. 06 май 1905 и, Арйынгывуй солаэш шачын.
Дакридиум

Дакридиум ( ) — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Фалькатифолиум

Фалькатифолиум ( ) — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы курым ыжар пушӓнгӹ, кӱкшӹцшӹ 36 м якте шоэш.
Микрокахрис

Микрокахрис ( ) — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Микростробос

Микростробос ( ) — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Паразитаксус

Паразитаксус ( ) — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ. У Каледони ошмаотышты кушшы пушӓнгӹ. Паразитаксус 1,5 - 1,8 м кушӹц тӹнгӓлӹн, тӹшкӓвлӓм вуйта кушта, кыдын ӹлӹштӓшвлӓжӹ парквлӓштӹ кушшы туян изи ӹлӹштӓшвлӓжӹм ӓшӹндӓрӹктӓт, тӹ годымок ыжар цӹреӓн агылеп, нӹнӹ яргата бордо дӓ якшарикӓ сирень цӹреӓн ылыт.
Филлокладус

Филлокладус ( ) — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Саксеготея

Саксеготея ( ) — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Кетелеери

Кетелеери ( ) — Йӓктӹ йиш ("Pinaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Сциадопитис

Сциадопитис ( ) — Сциадопитисвлӓн ("Sciadopityaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Атротаксис

Атротаксис ( ) — Кипарисвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Реликт, пиш шоэн вашлиалтшӹ пушӓнгӹ, кӱкшӹцшӹ 10 - 30 м, кӹжгӹцшӹ 1,5 м якте шоэш. Кроныжы конус форман, имвлӓжӹ 3 - 14 мм якте, эхельвлӓн кӹжгӹцӹштӹ 3 см нарӹ. Кыды пушӓнгӹжӹ 2000 и якте ӹла. Тасмаништӹ кушкеш.
Актиностробус

Актиностробус ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы курым ыжар пушӓнгӹ. Тӹшкӓлӓ ӓль из пушӓнгӹ семӹнь Австралиштӹ кушкеш. Кӱкшӹцшӹ 3 - 8 м якте шоэш.
Либоцедрус

Либоцедрус ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Видрингтони

Видрингтони ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Куннингами

Куннингами ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Калоцедрус

Калоцедрус ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Фокиени

Фокиени ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Австроцедрус

Австроцедрус ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Монотипан Кипарис йиш имӓн пушӓнгӹ. Биологи йишӹжӹ лач иктӹ веле улы, кыды Чили австроцедрус ("Чили ӓль Кордильер кедр"). Пӧртӱштӹ Чилин субальпы вӓрвлӓштӹш Антуко (процинци), Био-Био (провинци) дӓ Аргентинын Вальдиви) провинцивлӓштӹ вӓшлиӓлтеш.
Каллитрис

Каллитрис ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Дизельма

Дизельма ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Неокаллитропсис

Неокаллитропсис ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Папуацедрус

Папуацедрус ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Пильгеродендрон

Пильгеродендрон ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Фицройя

Фицройя ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Каллитропсис

Каллитропсис ( тенгеок "Xanthocyparis" ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Микробиота

Микробиота ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Тетраклинис

Тетраклинис ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Метасеквойя

Метасеквойя ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Секвойядендрон

Секвойядендрон ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Тайвани

Тайвани ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Криптомери

Криптомери ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Глиптостробус

Глиптостробус ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Таксодиум

Таксодиум ( ) — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Гинкго

Гинкго ( ) — Гинкговлӓн ("Ginkgoaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Вельвичи

Вельвичи ( ) — Вельвичивлӓн ("Welwitschiaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Лӹмжӹм австри (словен) ботаник Фридрих Вельвич (1806 – 1872) лӹмеш пумы.
Казуарина

Казуарина ( ) — Казуаринавлӓн ("Casuarinaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Кӹдӓлӓн пӱкш

Кӹдӓлӓн пӱкш ( ) — "Fabaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Писӓн

Писӓн ( ) — "Asteraceae " йыхыш пырышы кушкыш.
Пивӹзӹлмӹ

Пивӹзӹлмӹ ( ) — "Adoxaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Палдыран

Палдыран ( ) — "Apiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Бабун

Бабун ( ) — "Ericaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Анис

Анис ( ) — "Apiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Пыйиванды

Пыйиванды ( ) — Пыйивандывлӓн ("Celastraceae") йыхыш пырышы кушкыш.
Ликани

Ликани ( ) — Хризобаланвлӓн ("Chrysobalanaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Кечывалвел дӓ Покшал Америкышты кушшы изи пушӓнгӹвлӓ дон тӹшкӓвлӓ. Шӹренжок роэн лыкмы шӹргӹштӹ кушкеш. Ликанин кӹцкӹжӹм махань-шон вольыквлӓ качкыт. Эдемлӓнӓт качкашыжы яра. Кыды-тидӹ йыхшы декоративный тӹшкӓ семӹнь культивируялтеш.
Чили

Чили (испанилӓ Chile; официал лӹмжӹ — República de Chile) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Перу, йыд-ирвелнӹ Боливи, ирвелнӹ Аргентина, кечӹвӓлвелнӹ Drake Passage, вадывелнӹ Шӹпӓн океан доно пӹсмӓным кыча. 2011-шӹ ин тӹштӹ 17,224,200 эдем ӹлен. 
= Географи =
= Историжӹ =
= Экономика =
= Транспорт, инфраструктура =
= Туризм =
= Культура ӹлӹмӓш =
= Шӱмбел-тӓнг халавлӓ =
Софора

Софора ( ) — "Fabaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Тӓпнӓк лык

Тӓпнӓк лык - Шур велнӹш Макарсир солаштыш ӧлицӓ.
Тӓмӹклем

Тӓмӹклем - Шур вел Цигӓнсола вӓрӹштӹ перви ылшы ӹлем.
Тӓлӓнгӓ

Тӓлӓнгӓ - Усола вел Алыктӹр сола лишнӹш ныр.
Шим цӓрлӓнгӹ

Шим цӓрлӓнгӹ тенгеок Шим цӓрлӓн (; алыкмарла "шемчарлаҥге") — кого куп кек.
Ош мӧскӓ

Ош мӧскӓ () — мӧскӓвлӓ ("Ursidae") йыхыш пырышы кого хир йӓн.
Америка шим мӧскӓ

Америка шим мӧскӓ () — мӧскӓвлӓ ("Ursidae") йыхыш пырышы кого хир йӓн.
Ази шим мӧскӓ

Азий шим мӧскӓ () — мӧскӓвлӓ ("Ursidae") йыхыш пырышы кого хир йӓн.
Мӧскӓ

Мӧскӓ () — мӧскӓвлӓ ("Ursidae") йыхыш пырышы Европышты дон Америкышты сек кого хир йӓн.
Кого панда

Кого панда ( ) — мӧскӓвлӓ ("Ursidae") йыхыш пырышы кого хир йӓн.
Канада ындыр

Канада ындыр ( ) — Америкышты вӹд лишнӹ ньымыштшывлӓн группыш пырыш йӓн. Сек коговлӓжӹ 90 - 117 см кыташ лин кердӹт. Массышты 32 кг якте шоэш.
Изи Куплонга

Изи Куплонга - Кӹлемар кымдемӹштӹш Йӱксӓр вел сола.
Йӓнӓк карем

Йӓнӓк карем - Картук вел Когосир Кыльыкал доныш карем.
Йӓнӓк лидӹ

Йӓнӓк лидӹ - Йоласал вел Цермӹшал доныш лидӹ.
Рига

Ри́га ( , латг. Reiga, , лит. Ryga, ) — Латвин вуйхалажы, сӓндӓлӹкӹн дӓ Балтин сек кого халажы. Халашты (2016 ин 698 529 эдем ӹлен). Вадывел Двина (Даугава) йогын кок сирӹштӹжат шыпшылт вазын. Хала семӹнь 1201 и годшен пӓлӹ. Халалан негӹцӹм Аппельдерн рыцарь йых гӹц ылшы немӹц епископ Альберт фон Буксгевден ("Albert von Buxhöwden" 1165—1229) пиштен.
Акпарс кинотеатр

Акпарс кинотеатр - Цикмӓштӹш кинотеатр. Кӹзӹт якте халаштыш пӧртвлӓ логӹц сек модерн архитектура ансамбль семӹнь ылеш. Кинотеатрын архитекторжы кырык марын ылеш. (Кӱ?)
Пӹлгом лӹвӓлнӹш кырык мары этнографи музей

Пӹлгом лӹвӓлнӹш кырык мары этнографи музей тенгеок Цикмӓштӹш Этнографи музей — Цикмӓштӹш этнографи музей. Музейӹм 1983 ин пачмы, тӹшкӹ Йыл лывӓлӓн кодшы солавлӓ гӹц сола кудыло хӓдӹрвлӓ дон солаштыш пу ахитектурым погымы. Музейӹм ӹштӹмӹ верц пыт Романов (?) шалген.
Кастанопсис

Кастанопсис ( ) — "Fagaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Хризолепис

 
Хризолепис ( ) — Fagaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Курым ыжар ӹлӹштӓшӓн, Йыдвел Америкышты кушкеш. Этимологижӹ грек йӹлмӹ гӹц.
Литокарпус

Литокарпус ( ) — Fagaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Ликвидамбар

Ликвидамбар ( ) — Altingiaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Астрониум

Астрониум ( ) — Сумахвлӓн йыхыш йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Схинопсис

Схинопсис ( ) — Сумахвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Шинус

Шинус ( ) — Сумахвлӓн йыхыш йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Момбин

Момбин ( ) — Сумахвлӓн йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Токсикодендрон

Токсикодендрон ( ) — Сумахвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Пахиподиум

Пахиподиум ( ) — Apocynaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Калопанакс

Калопанакс ( ) — арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Катальпа

Катальпа ( ) — Сумахвлӓн йыхыш йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Сагуаро

Сагуаро ( ) — Cactaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Диптерокарп

Диптерокарп ( ) — Dipterocarpaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Эвкомми

Эвкомми ( ) — Eucommiaceae йыхыш йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Фукьери

Фукьери ( ) — Fouquieriaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Гикори

Гикори ( ) — Juglandaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ
Лагерстрӧми

Лагерстрӧми ( ) — Lythraceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Йӓмпӧрт нер

Йӓмпӧрт нер - Пӹзӹкныр вел Тӓкӓрӓ сола лишнӹш неркӓ.
Льӧргӓ куп

Льӧргӓ куп - Кӹлемар кымдем Арде вел Хим шӹргӹ участкы доныш куп.
Лӱпчикӓ карем

Лӱпчикӓ карем (тенгеок Люпчикӓ карем) - Шур вел Кугилӓнсола доныш карем.
Абельмош

Абельмош ( ) — мальва йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш. Медикус тидӹм "муксус шуды" манын лӹмден. Тӹшкӓ семӹнь Ост— дӓ Вест-Индишты кушкеш. Линней ти кушкышым "Hibiscus" йыхыш пыртен. Индиштӹ, Латин Америкышты дӓ Египтӹштӹ ти йыхыш пырышы ик кушкышын, Мускатан абельмошын нӱшмӱвлӓжӹ когон муксус пышан ылыт. Нӹнӹм "абельмошын нӱшмӱвлӓжӹ" семӹнь пӓлӓт дӓ парфюмериштӹ кычылтыт.
Бами

Бами ( ) — мальва йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Бальса

Бальса ( ) — мальва йишвлӓн йыхыш йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Дуриан

Дуриан ( ) — мальва йишвлӓн йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Алаша

Алаша - шулыктымы (кастрируйымы) ожы. Шулмы операци имнишитӹ гормонвлӓн функциштӹм вашталта, тенге ожы имни ладнарак лиэш, арашты ылмыжы годымат вес имнивлӓ докы агрессивный ак ли. Пӓшӓштӓт алаша яжорак дӓ виктӓрӹмӹрак ылеш. Ожым урдымашты ӹшке нелӹцвлӓ улы гӹнь, алаша ти шотышты куштылгырак ылеш. Имни кӹтоштӓт алаша ӹшкӹмжӹм ладан кыча.
Энтандрофрагма

Энтандрофрагма ( ) — "Meliaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Ним (пушӓнгӹ)

Ним ( ) — "Meliaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Нотофагус

Нотофагус ( ) — "Nothofagaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Павловни

Павловни ( ) — "Paulowniaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Ризофора

Ризофора ( ) — "Rhizophoraceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Аргани

Аргани ( ) — сапота йишвлӓн группыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Айлант

Айлант ( ) — "Simaroubaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Каддафи, Муаммар

Муаммар бен Мухаммед Абу Меньяр Абдель Салям бен Хамид аль-Каддафи ( , "Muʿammar al-Qaḏḏāfī", ; 7 июнь 1942) — ливи кугижӓнӹш дӓ вырсы йенг ; Революцин лидержӹ, (де-факто) Ливин вуйлатышыжы (1969 и годшен). 2011 шы ин февральын Ливи халык ваштарешӹжӹ шагалын, халыкын пайдажым ӹшке кӹшӓнӹшкӹжӹ веле опта манын, постшы гӹц карангаш тергӓ.
Сассафрас

Сассафрас ( ) — "Lauraceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Магноли

Магноли ( ) — магноливлӓн ("Magnoliaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Энцефаляртос

Энцефаляртос ( ) — "Zamiaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Ловичӹ (карем)

Ловичӹ (карем) - Кырык сирӹштӹ ти лӹм доно кок вӓр улы - иктӹжӹ Кого Шошмар, весӹжӹ Лосола лишнӹ. Кок солаге Кугилӓнсола велнӹ ылыт.
Ловичӹ ӓнгӹр

Ловичӹ ӓнгӹр - Кугилӓнсола вел Кого Шошмар лишнӹ Чуайсола пӱӓшкӹ йоген пыра. Кышец йоген лӓктеш?
Луды морен

 
 
Луды морен () — Евразиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 50 - 70 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2,5 - 6,5 кг якте шоэш.
Аксай кырык

Аксай кырык - Ӱл Цотнай сола лишнӹш кырык. Кулаковы монгырышты.
Аксан карем

Аксан карем - Пӹзӹкныр вел Вес сир Йылйӓл сола лишнӹш карем.
Американ ош морен

Американ ош морен ( ) — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Poecilolagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 41 - 52 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,5 кг якте шоэш.
Антилопа морен

Американ ош морен ( ) — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Macrotolagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 - 60 см кыташ лин кердӹт. Массышты 5 кг якте шоэш.
Арктика морен

Арктика морен ( ) — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Lepus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 55 - 70 см кыташ лин кердӹт. Массышты 4 - 5,5 кг якте шоэш.
Тундра морен

Тундра морен ( ) — Аляскышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Lepus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 70 см кыташ лин кердӹт. Массышты 7 кг якте шоэш.
Ош морен

Американ ош морен ( ) — Йыдвел Евразиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Lepus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 44 - 65 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,6 - 4,5 кг якте шоэш.
Калифорни морен

Калифорни морен ( ) — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Proeulagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 61 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,4 - 2,7 кг якте шоэш.
Каллот морен

Каллот морен ( ) — Мексикышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Proeulagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 50 см кыташ лин кердӹт.
Толай морен

Толай морен ( ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Proeulagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 40 - 55 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,5 - 2,5 кг якте шоэш.
Кап морен

Кап морен ( ) — Африкышты дӓ Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Proeulagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 40 - 55 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,5 - 2,5 кг якте шоэш.
Сарикӓ морен

Сарикӓ морен ( ) — Мексикышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Proeulagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 53 - 61 см кыташ лин кердӹт. Массышты 3,5 - 4 кг якте шоэш.
Шим морен

Шим морен ( ) — Мексикышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Proeulagus лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн.
Тӹшкӓ морен

Тӹшкӓ морен ( ) — Кечӹвӓл Африкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Proeulagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 - 65 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,5 - 4,5 кг якте шоэш.
Ошма морен

Ошма морен ( ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Proeulagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн.
Брума морен

Брума морен ( ) — Испаништӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 - 65 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2,0 - 3,5 кг якте шоэш.
Кечӹвӓл китай морен

Кечӹвӓл китай морен ( ) — Азиштӹ (Юньнань) вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн.
Корей морен

Корей морен () — Корейштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 - 54 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2,1 - 2,6 кг якте шоэш.
Корсика морен

Корсика морен ( ) — Корсикашты дӓ Италиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 44 - 61 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,8 - 3,8 кг якте шоэш.
Гранада морен

Гранада морен ( ) — Испаништӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2 - 2,5 кг якте шоэш.
Манчжури морен

Манчжури морен ( ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 40 - 48 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2 кг якте шоэш.
Кыйыр пачан морен

Кыйыр пачан морен ( ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн.
Эфиопи кырык морен

Эфиопи кырык морен ( ) — Эфиопиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн.
Ош пачан морен

Ош пачан морен ( ) — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Массышты 3 - 4 кг якте шоэш.
Эфиопи алык морен

Эфиопи алык морен ( ) — Эфиопиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Sabanalagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 - 54 см кыташ лин кердӹт.
Африка саванна морен

Африка саванна морен ( ) — Африкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Sabanalagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 60 см кыташ лин кердӹт. Массышты 3 кг якте шоэш.
Хайнань морен

Хайнань морен ( ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Indolagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 40 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,5 кг якте шоэш.
Шим шӱӓн морен

Шим шӱӓн морен ( ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Indolagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Массышты 2 - 3 кг якте шоэш.
Бирма морен

Бирма морен ( ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Indolagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 60 см кыташ лин кердӹт. Массышты 3 кг якте шоэш.
Китай морен

Китай морен ( ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Sinolagus " лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Массышты 2 кг якте шоэш.
Ярканд морен

Ярканд морен ( ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Tarimolagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2 кг якте шоэш.
Япон морен

Япон морен ( ) — Японишты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 40 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2 кг якте шоэш.
Абиссини морен

Абиссин морен ( ) — Африкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 55 см кыташ лин кердӹт. Массышты 3 кг якте шоэш.
Канада сырмы

Канада сырмы ( ) — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ сырмывлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Сек коговлӓжӹ 48 - 56 см кыташ лин кердӹт. Массышты 8 - 11 кг якте шоэш.
Таксон

Таксон ( ) — классификацӹн группавлӓжӹ. 
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «τάξις» (порядок, устройство, организация) шамак гӹц лин.
Пучы

 
 
 
Пучывлӓ () — кок кӹчӓн вольыквлӓн йыхыш пырышы шӹшер качкын кушшы йӓнвлӓ логӹц сек когожы.
Америка нужгол

Америка нужгол ( ) нужголвлӓн йыхыш пырышы хир кол. Кытшы шӹрнжок 30 - 45 см дӓ нелӹцшӹ 1 кг якте лин кердеш.
Амур нужгол

Амур нужгол ( ) нужголвлӓн йыхыш пырышы хир кол. Кытшы шӹрнжок 110 см дӓ нелӹцшӹ 16 кг якте лин кердеш.
Сар алангы

Сар алангы ( ) алангывлӓн йыхыш пырышы хир кол. Кытшы шӹрнжок 30 - 35 см дӓ нелӹцшӹ 500 г якте лин кердеш.
Анкара

Анкара (турк Ankara) — Покшал Турцин дӓ Анкара илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 2-шы вӓрӹм нӓлеш. 2005-шӹ ин тӹштӹ 4 319 167 эдем ӹлен.
Анкара халан центр районвлӓ: Акьюрт, Алтындаг, Аяш, Баля, Чанкая, Чубук, Элмадаг, Этимесгут, Гӧльбашы, Каледжик, Казан, Кечиӧрен, Мамак, Синджан, Пурсаклар, Енимахалле.
Агры

Агры (турокла Ağrı ) — Ирвел Турцин халажы. Агры илӹн вуйхалажы. 2007-шӹ ин тӹштӹ 97 839 эдем ӹлен.
Адана

Адана (турк Adana ) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Адана илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 5-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шӹ ин тӹштӹ 1 591 518 эдем ӹлен. 
Адана халан центр районвлӓ : Йӱрегир, Караисалы, Сарычам, Сейхан, Чукурова.
Адапазары

Адапазары (турокла Adapazarı ) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Сакарья илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 224 962 эдем ӹлен. 
Адапазары халан центр районвлӓ : Арифие, Эренлер, Сердиван.
Адыяман

Адыяман (турк Adıyaman ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Адыяман илӹн вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 198,433 эдем ӹлен.
Айдын

Айдын (турокла Aydın ) — Вадывел Турцин халажы. Айдын илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 171,242 эдем ӹлен.
Аксарай

Аксарай (турк Aksaray ) — Покшал Турцин халажы. Аксарай илӹн вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 171 423 эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «сарай» ('кӱпалат') шамаквлӓ гӹц лин.
Амасья

Амасья (турк Amasya ) — Йыдвел Турцин халажы. Амасья илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 82 200 эдем ӹлен.
Антакья

Антакья (турокла Antakya ) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Хатай илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 427.451 (пӱэргӹ: 214.810; ӹдӹрӓмӓш: 212.641) эдем ӹлен.
Анталья

Анталья (турк Antalya ) — Турцин халажы. Анталья илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 8-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2008-шӹ ин тӹштӹ 955 573 эдем ӹлен. Ти халаш марынвлӓӓт турист семӹнь кашташ яратат.
Анталья халан центр районвлӓ : Аксу, Дӧшемеалты, Кепез, Коньяалты, Муратпаша
Ардахан

 
Ардахан (турк Ardahan ) — Йыд-ирвел Турцин халажы. Ардахан илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 16 923 эдем ӹлен.
Артвин

Артвин (турк Artvin ) — Йыд-ирвел Турцин халажы. Артвин илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 23 527 эдем ӹлен.
Афьонкарахисар

Афьонкарахисар тенгеок Афьон-Карахисар (турк Afyonkarahisar ) — Вадывел Турцин халажы. Афьонкарахисар илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 163 207 эдем ӹлен.
Байбурт

 
Байбурт (турк Bayburt ) — Йыд-ирвел Турцин халажы. Байбурт илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 32 020 эдем ӹлен.
Балыкесир

Балыкесир (турк Balıkesir ) — Вадывел Турцин халажы. Балыкесир илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 247 072 эдем ӹлен.
Бартын

 
Бартын (турк Bartın ) — Йыдвел Турцин халажы. Бартын илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 52 470 эдем ӹлен.
Батман (хала)

Батман (турк Batman ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Батман илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 298 342 эдем ӹлен.
Биледжик

Биледжик (турк Bilecik ) — Вадывел Турцин халажы. Биледжик илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 39 453 эдем ӹлен.
Бингӧль

 
Бингӧль (турк Bingöl ) — Ирвел Турцин халажы. Бингӧль илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.791 (пӱэргӹ: 11.217; ӹдӹрӓмӓш: 11.574) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бин» ('тӹжем') дон «гӧль» ('йӓр') шамаквлӓ гӹц лин.
Битлис

 
Битлис (турк Bitlis ) — Ирвел Турцин халажы. Битлис илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 41 404 эдем ӹлен.
Болу

Болу (турк Bolu ) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Болу илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 120 001 эдем ӹлен.
Бурдур

 
Бурдур (турк Burdur ) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин халажы. Бурдур илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 66 182 эдем ӹлен.
Бурса

Бурса (турк Bursa ) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Бурса илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 4-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шӹ ин тӹштӹ 1 905 570 эдем ӹлен. 
Бурса халан центр районвлӓ : Гемлик, Гӱрсу, Кестель, Муданья, Нилӱфер, Османгази, Йылдырым.
Турци халавлӓ

Ти ӹлӹштӓшӹштӹ Турцин халавлӓн лӹмвлӓштӹм пумы, кышты ӹлызӹ шот 7000 гӹц шукырк ылеш. (31 декабрь 2007 и)
Ван (хала)

Ван (турк Van ) — Ирвел Турцин халажы. Ван илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 342 139 эдем ӹлен.
Газиантеп

Газиантеп (турк Gaziantep ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Газиантеп илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 6-шы вӓрӹм нӓлеш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 295 050 эдем ӹлен. 
Газиантеп халан центр районвлӓ : Огузели, Шахинбей, Шехиткамиль.
Гиресун

Гиресун (турокла Giresun ) — Йыдвел Турцин халажы. Гиресун илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 116.310 (пӱэргӹ: 57.818; ӹдӹрӓмӓш: 58.492) эдем ӹлен.
Гӱмӱшхане

 
Гӱмӱшхане (турк Gümüşhane ) — Йыдвел Турцин халажы. Гӱмӱшхане илӹн вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 26 238 эдем ӹлен.
Денизли

Денизли (турк Denizli ) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин халажы. Денизли илӹн вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 488 768 эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «дениз» 'тангыж' (&lt; «домуз» 'сасна') дон «-ли» (suffix 'one having X') шамаквлӓ гӹц лин.
Диярбакыр

Диярбакыр (турк Diyarbakır ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Диярбакыр илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 799 447 эдем ӹлен. 
Диярбакыр халан центр районвлӓ : Баглар, Каяпынар, Сур, Енишехир.
Дӱздже

Дӱздже (турк Düzce ) — Йыд-вадывел Йыд-вадывел Турцин халажы. Дӱздже илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 119 410 эдем ӹлен.
Зонгулдак

Зонгулдак (турокла Zonguldak ) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Зонгулдак илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 105 979 эдем ӹлен.
Шӓрӓнгӓ ӓнгӹр

Шӓрӓнгӓ ӓнгӹр - Угарман областьыштыш Шӓрӓнгӓ кымдемӹштӹ Малиновка сола доны Ышта ӓнгӹрӹш шалахай гӹц йоген пыра.
Измир

Измир (турокла İzmir) — Вадывел Турцин халажы. Измир илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 3-шы вӓрӹм нӓлеш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 2 758 707 эдем ӹлен. 
Измир халан центр районвлӓ: Балчова, Байраклы, Борнова, Буджа, Чигли, Газиэмир, Гӱзелбахче, Карабаглар, Каршыяка, Конак, Менемен, Нарлыдере.
Измит

 
Измит (турокла İzmit ) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Коджаэли илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 287 970 эдем ӹлен.
Йозгат

 
Йозгат (турокла Yozgat ) — Покшал Турцин халажы. Йозгат илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 71 768 эдем ӹлен.
Кайсери

Кайсери (турокла Kayseri ) — Покшал Турцин халажы. Кайсери илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 9-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 911 984 эдем ӹлен. 
Измир халан центр районвлӓ : Хаджылар, Инджесу, Коджасинан, Меликгази, Талас.
Карабӱк

 
Карабӱк (турокла Karabük) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Карабӱк илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 106 148 эдем ӹлен.
Караман

 
Караман (турокла Karaman ) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Караман илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 127 192 эдем ӹлен.
Карс

Карс (турокла Kars ) — Йыд-ирвел Турцин халажы. Карс илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 75 291 эдем ӹлен.
Кастамону

Кастамону (турокла Kastamonu ) — Йыдвел Турцин халажы. Кастамону илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 80 946 эдем ӹлен.
Кахраманмараш

Кахраманмараш (турокла Kahramanmaraş ) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Кахраманмараш илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 511.887 (пӱэргӹ: 258.871; ӹдӹрӓмӓш: 253.016) эдем ӹлен.
Килис

Килис (турокла Kilis ) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Килис илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 78 698 эдем ӹлен.
Конья

Конья (турокла Konya ) — Покшал-вадывел Турцин халажы. Конья илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 7-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2008-шӹ ин тӹштӹ 1 067 055 эдем ӹлен.
Конья халан центр районвлӓ : Каратай, Мерам, Сельчуклу.
Турци районвлӓ

Турци районвлӓ — Ти ӹлӹштӓшӹштӹ Турцин районвлӓн (турок ilçe = илче ; тошты лӹмжӹ: kaza = каза) лӹмвлӓштӹм пумы, кышты 957 ӹлӹзӹ.
→ ilçe (илче = район) : цилӓжӹ 957 илче улы.
→ bucak (буджак) : цилӓжӹ 634 буджак улы.
→ köy (кӧй = сола) : цилӓжӹ 34 247 кӧй улы.
Адана (ил).
Адана хала = Йӱрегир, Караисалы, Сарычам, Сейхан, Чукурова
Анкара (ил).
Анкара хала = Акьюрт - Алтындаг - Аяш - Баля - Чанкая - Чубук - Элмадаг - Этимесгут - Гӧльбашы - Каледжик - Казан - Кечиӧрен - Мамак - Синджан - Пурсаклар - Енимахалле
Анталья (ил).
 Анталья хала = Аксу, Дӧшемеалты, Кепез, Коньяалты, Муратпаша
Бурса (ил).
Бурса халан центр районвлӓ : Гемлик, Гӱрсу, Кестель, Муданья, Нилӱфер, Османгази, Йылдырым.
Газиантеп (ил).
Газиантеп халан центр районвлӓ : Огузели, Шахинбей, Шехиткамиль.
Диярбакыр (ил).
Диярбакыр халан центр районвлӓ : Баглар, Каяпынар, Сур.
Измир (ил).
Измир халан центр районвлӓ : Балчова, Байраклы, Борнова, Буджа, Чигли, Газиэмир, Гӱзелбахче, Карабаглар, Каршыяка, Конак, Менемен, Нарлыдере.
Кайсери (ил).
Кайсери халан центр районвлӓ : Хаджылар, Инджесу, Коджасинан, Меликгази, Талас.
Конья (ил).
Конья халан центр районвлӓ : Каратай, Мерам, Сельчуклу.
Мерсин (ил).
Мерсин халан центр районвлӓ : Акдениз, Мезитли, Торослар, Енишехир.
Сакарья (ил).
Адапазары халан центр районвлӓ : Арифие, Эренлер, Сердиван
Самсун (ил).
Самсун халан центр районвлӓ : Атакум, Джаник, Илкадым, Теккекӧй.
Стамбул (ил).
Стамбул халан центр районвлӓ : Авджылар, Багджылар, Бахчелиэвлер, Бакыркӧй, Байрампаша, Бешикташ, Бейоглу, Фатих, Газиосманпаша, Гӱнгӧрен, Кадыкӧй, Кягытхане, Кӱчӱкчекмедже, Шишли, Ускюдар, Зейтинбурну
Эрзурум (ил).
Эрзурум халан центр районвлӓ : Паландӧкен, Азизие, Якутие.
Эскишехир (ил).
Эскишехир халан центр районвлӓ : Одунпазары, Тепебашы.
Эдемӹн анатомижӹ

Эдемӹн анатомижӹ ( — эдемӹн органвлажӹн морфологиштӹм, системыштым да органвлаштӹм шӹмлӹшӹ биологин полкажӹ. Эдем кап махань-шон клеткавла гӹц шалга, кыдывлан ӹшке лӹмыштӹ улы: гаметывла, нейронвла, миоцитвла. Клеткавла тканьым ӹштат. Тканьвла шукы йиш лин кердӹт, нӹнӹ лач икань клетка типвла гӹц веле фрмируялтыт. Шамаклан шӹл клеткавла шӹл (мышцы) тканьым формируят. Тӹрлӹ клеткавла тканьвлашкӹ погынен, эдем капӹн органвлажӹм шачыктат, шамаклан шӹл ткань, нервы ткань да вес тканьвла, шумӹм ӹштат. Ышке церотыштышты ? доно органвла органвлан системыш погыналтыт, кыдывлан эдем организмышты ӹшке задачышты улы. Ти органвла икӹжак-иктӹштӹ лоштышты цаткыды кӹлӹштӹ ылыт да ти кӹлвла ямыт гӹнь, эдемӹн капшӹ ясланаш тӹнгалеш. Шамаклан вӹр сарнӹшӹ система эдемӹн орган системыжы ылеш. 
Ihmisen anatomia tunnettiin jo 1600 eaa., josta on viitteitä egyptiläisten papyruskirjoituksista. 1600 eaa. tunnettiin jo sydän, maksa, perna, munuaiset, kohtu ja virtsarakko.
Hippokrates oli merkittävä anatomian ja lääketieteen kehittäjä. Hippokrates ymmärsi lihasten ja luiden välisen yhteistyön ja liitti sen ihmisen kykyyn liikkua. Hippokrates antoi myös monille elimille selityksen niiden toiminnasta. Herophilos ja Erasistratus olivat ensimmäisiä, jotka tutkivat ja paloittelivat ihmisruumita ja laajensivat tietämystä kuolleiden ruumiin avauksilla.
Leonardo da Vinci teki monia suuria löytöjä anatomiassa. Da Vincin sanotaan viettäneen öitä tutkien ruumiita ja yrittäen hahmotella ihmiskehon toimintaa. Da Vinci muun muassa huomasi sen, että kuva jonka silmä näkee on ylösalaisin verkkokalvolla.
Кыркларели

Кыркларели (турокла Kırklareli ) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Кыркларели илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 84.868 (пӱэргӹ: 44.298; ӹдӹрӓмӓш: 40.570) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кырклар» ('нӹллӹвлӓ') дон «эль» ('эл' ; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Кыршехир

Кыршехир (турк Kırşehir ) — Покшал Турцин халажы. Кыршехир илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 118.412 (пӱэргӹ: 58.526; ӹдӹрӓмӓш: 59.886) эдем ӹлен.
Кырыккале

 
Кырыккале (турк Kırıkkale ) — Покшал Турцин халажы. Кырыккале илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 201.578 (пӱэргӹ: 100.661; ӹдӹрӓмӓш: 100.917) эдем ӹлен.
Кӱтахья

Кӱтахья (турк Kütahya ) — Вадывел Турцин халажы. Кӱтахья илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 226.931 (пӱэргӹ: 113.692; ӹдӹрӓмӓш: 113.239) эдем ӹлен.
Коэӓн ваштар

Коэӓн ваштар ( ) — Sapindaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Ваштарын йиш.
Шӹргӹ ваштар

Шӹргӹ ваштар ( ) — Sapindaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Ваштарын йиш.
Кырык ваштар

 
Кырык ваштар ( ) — Sapindaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Ваштарын йиш.
Малатья

Малатья (турокла Malatya ) — Ирвел Турцин халажы. Малатья илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 449.333 (пӱэргӹ: 224.223; ӹдӹрӓмӓш: 225.110) эдем ӹлен.
Маниса

Маниса (турк Manisa ) — Вадывел Турцин халажы. Маниса илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 329.675 (пӱэргӹ: 165.491; ӹдӹрӓмӓш: 164.184) эдем ӹлен.
Мардин

Мардин (турк Mardin ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Мардин илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 130.024 (пӱэргӹ: 67.259; ӹдӹрӓмӓш: 62.765) эдем ӹлен.
Мерсин

Мерсин (турк Mersin ) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Мерсин илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 10-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шӹ ин тӹштӹ 843 429 эдем ӹлен. 
Мерсин халан центр районвлӓ : Акдениз, Мезитли, Торослар, Енишехир.
Мугла

Мугла (турокла Muğla ) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин халажы. Мугла илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 92.328 (пӱэргӹ: 46.542; ӹдӹрӓмӓш: 45.786) эдем ӹлен.
Муш (хала)

 
Муш (турокла Muş ) — Ирвел Турцин халажы. Муш илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 168.817 (пӱэргӹ: 86.751; ӹдӹрӓмӓш: 82.066) эдем ӹлен.
Невшехир

Невшехир (турокла Nevşehir ) — Покшал Турцин халажы. Невшехир илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 114.691 (пӱэргӹ: 57.057; ӹдӹрӓмӓш: 57.634) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «нэв» ('у') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Нигде

Нигде (турокла Niğde ) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Нигде илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 193.373 (пӱэргӹ: 97.288; ӹдӹрӓмӓш: 96.085) эдем ӹлен.
Орду

Орду (турокла Ordu ) — Йыдвел Турцин халажы. Орду илӹн вуйхалажы. 2010-шы ин тӹштӹ 177.707 (пӱэргӹ: 87.956; ӹдӹрӓмӓш: 89.751) эдем ӹлен.
Османие

 
Османие (турокла Osmaniye ) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Османие илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 219.411 (пӱэргӹ: 109.817; ӹдӹрӓмӓш: 109.594) эдем ӹлен.
Ризе

Ризе (турокла Rize ) — Йыд-ирвел Турцин халажы. Ризе илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 132.123 (пӱэргӹ: 65.454; ӹдӹрӓмӓш: 66.669) эдем ӹлен.
Самсун

Самсун (турокла Samsun ) — Йыдвел Турцин халажы. Самсун илӹн вуйхалажы. 2007-шӹ ин тӹштӹ 423 859 эдем ӹлен.
Самсун халан центр районвлӓ : Атакум, Джаник, Илкадым, Теккекӧй.
Вӹргеньӹ

Вӹргеньӹ - хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 29 атом номерӓн . Cu () символ доно анжыкталтеш.
Историжӹ.
Вӹргеньӹ изи температурышток шӹранӓӓт, эдем ти металлым кугез годшенок кычылтеш. Вӹргеньӹ вулны доно шӹрӓтӹмӹкӹ, той лиэш. Тойым эдем кужы жеп кычылтын, седӹндонат историн периодшым анжыктышы той жеп курымвлӓ термин улы. 
Латинлӓ шамак Cuprum (Aes cuprium, Aes cyprium) Кипр, лӹм гӹц лӓктӹн, кышты III курымын (Х.ш.я) вӹргеньӹм шӹрӓтӹмӹ камакавлӓ ылыныт.
Сивас

Сивас (турокла Sivas ) — Покшал Турцин халажы. Сивас илӹн вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 338.728 (пӱэргӹ: 171.092; ӹдӹрӓмӓш: 167.636) эдем ӹлен.
Сиирт

Сиирт (турокла Siirt ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Сиирт илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 132.789 (пӱэргӹ: 69.502; ӹдӹрӓмӓш: 63.287) эдем ӹлен.
Синоп

Синоп (турокла Sinop ) — Йыдвел Турцин халажы. Синоп илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 53.584 (пӱэргӹ: 26.399; ӹдӹрӓмӓш: 27.185) эдем ӹлен.
Стамбул

Стамбул тенгеок Истанбул (турокла İstanbul ) — Йыд-вадывел Турцин сек кого халажы, сӓндӓлӹкӹн экономика, индустри, выжалымаш, культура дон шӹнцӹмӓш покшалжы. Стамбул илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 1-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 12 782 960 эдем ӹлен. 
Стамбул халан центр районвлӓ : Авджылар, Багджылар, Бахчелиэвлер, Бакыркӧй, Байрампаша, Бешикташ, Бейоглу, Фатих, Газиосманпаша, Гӱнгӧрен, Кадыкӧй, Кягытхане, Кӱчӱкчекмедже, Шишли, Ӱскӱдар, Зейтинбурну.
Эссен дӓ Печ доно Стамбул 2010 ин Европын культура вуйхалажы ылын.
Текирдаг

Текирдаг (турокла Tekirdağ) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Текирдаг илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 137 962 эдем ӹлен.
Токат

Токат (турокла Tokat ) — Йыдвел Турцин халажы. Токат илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 124 496 эдем ӹлен.
Трабзон

Трабзон (турокла Tokat ) — Йыд-ирвел Турцин халажы. Трабзон илӹн вуйхалажы. 2010-шӹ ин тӹштӹ 234 063 эдем ӹлен.
Ечӹ

Ечӹ лым мыч кашташ куштылта. Ечӹм ялеш чиӓт, тӹдӹ ӹшкежӹ кок кужы вӹцкӹж ханга постол ылеш, кушкӹлӓ ӓйӹмы кашар мычашан. Шачашыжы ечӹ Европа гӹц ылеш, шамаклан Йыпелвел Америкышты ечӹ вӓреш лым мыч кашташ манын лым ялвлӓм кычылтыт. Ечӹ лым мыч йыжна. Ечӹвлӓ шукы йиш лин кердӹт: ӓнгӹсӹр ечӹвлӓм тел спортышты, кымда ечӹвлӓм пышкыды лым мыч дӓ шӹргӹ лошты кашташ кычылтыт. 
Ече курык — ече видше ойыртемалтше, курык тайыл вола да спорт дене кучылташ каске.
Спорт ече дене курык гыч волат полужесткий вӱчӧ ондак тыглай кучылталтеш. Тиде фильмыште ужаш лийын чапле пример «Серенада россий да кечан». Эркын-эркын ече модифицироваться. Икымше модификаций тӱргандыран тӱҥалше-влак кокла гыч иктыже — ечым пижыктышым анысыр тӱр дене заподлицо ӱлыч (мом 4-5) кӱртньӧ корно. Тиде, эн ончыч, пушеҥге чаракым ече фирн стачивание нерген (пешкыде пешкыдем лӱм, могай курыклаште чӱчкыдын лийын, тыгыде кристалл энґер коклаште чот дене), а кокымшо, лач ече дене виктараш йӧным пуа.
Умбакыже, спорт дене вияҥаш каске, курык ече, ечыгӱч муыт шке вариантшым, йолвундаш-влак дене пеҥгыде, да ботинкыжым лум.
Конструкцийыште тыгай кугу вашталтыш лийын пластика лекме деч вара. Пластика полшымо дене кугу писылык дене леведме левий ече ӱлычрак, пу дене тыглай мом, мом конструкций провокаций упрочнение ече катам да пеҥгыдемдат. Тиде жапыште курык ече — технологиян кочкыш, шанче да технике кызытсе сеҥымашыжым кучылташ.
Тунджели

Тунджели (турокла Tunceli ) — Ирвел Турцин халажы. Тунджели илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.316 (пӱэргӹ: 19.526; ӹдӹрӓмӓш: 13.790) эдем ӹлен.
Ушак

 
Ушак (турокла Uşak ) — Вадывел Турцин халажы. Ушак илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 209.912 (пӱэргӹ: 104.519; ӹдӹрӓмӓш: 105.393) эдем ӹлен.
Хаккяри

 
Хаккяри (турокла Hakkâri ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Хаккяри илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 83.423 (пӱэргӹ: 45.398; ӹдӹрӓмӓш: 38.025) эдем ӹлен.
Чанаккале

Чанаккале (турокла Çanakkale ) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Чанаккале илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 90 653 эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Чан» (хала лӹм 'Чан') дон «Аккале» (сола лӹм 'Аккале') шамаквлӓгӹц лин.
Чанкыры

Чанкыры (турокла Çankırı ) — Йыдвел Турцин халажы. Чанкыры илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 79.511 (пӱэргӹ: 40.158; ӹдӹрӓмӓш: 39.353) эдем ӹлен.
Чорум

Чорум (турокла Çorum ) — Йыдвел Турцин халажы. Чорум илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 248.109 (пӱэргӹ: 123.063; ӹдӹрӓмӓш: 125.046) эдем ӹлен.
Шанлыурфа

Шанлыурфа (турокла Şanlıurfa ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Шанлыурфа илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 674.515 (пӱэргӹ: 340.225; ӹдӹрӓмӓш: 334.290) эдем ӹлен.
Шырнак

 
Шырнак (турокла Şırnak ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Шырнак илӹн вуйхалажы. 2010-шы ин тӹштӹ 77.865 (пӱэргӹ: 41.029; ӹдӹрӓмӓш: 36.836) эдем ӹлен.
Ыгдыр

Ыгдыр (турокла Iğdır ) — Ирвел Турцин халажы. Ыгдыр илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 121.848 (пӱэргӹ: 63.020; ӹдӹрӓмӓш: 58.828) эдем ӹлен.
Ыспарта

Ыспарта (турокла Isparta ) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин халажы. Ыспарта илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 197.169 (пӱэргӹ: 99.213; ӹдӹрӓмӓш: 97.956) эдем ӹлен.
Эдирне

Эдирне (турокла Edirne ) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Эдирне илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 153.199 (пӱэргӹ: 79.608; ӹдӹрӓмӓш: 73.591) эдем ӹлен.
Элязыг

Элязыг (турокла Elazığ ) — Ирвел Турцин халажы. Элязыг илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 375.534 (пӱэргӹ: 185.485; ӹдӹрӓмӓш: 190.049) эдем ӹлен.
Ажак

Ажак
Ажак вӓтӹ - ӹдӹрамӓш, кыдын марыжы колен.
Ажак мары - пӱэргӹ, кыдын вӓтӹжӹ колен.
Синоним семӹнь "тылык" шамак кычылталтеш.
Эрзинджан

 
Эрзинджан (турокла Erzincan ) — Ирвел Турцин халажы. Эрзинджан илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 135.511 (пӱэргӹ: 69.325; ӹдӹрӓмӓш: 66.186) эдем ӹлен.
Эрзурум

Эрзурум (турокла Erzurum ) — Ирвел Турцин халажы. Эрзурум илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 316 002 эдем ӹлен. 
Эрзурум халан центр районвлӓ : Паландӧкен, Азизие, Якутие.
Эскишехир

Эскишехир (турокла Eskişehir ) — Вадывел Турцин халажы. Эскишехир илӹн вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 617.215 (пӱэргӹ: 305.999; ӹдӹрӓмӓш: 311.216) эдем ӹлен. 
Хала лӹмӹн этимологижӹ «эски» ('кугезӹ') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин. 
Эскишехир халан центр районвлӓ : Одунпазары, Тепебашы.
Ялова

 
Ялова (турокла Yalova ) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Ялова илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 107.609 (пӱэргӹ: 53.099; ӹдӹрӓмӓш: 54.510) эдем ӹлен.
Алдыр Шӹдӹр

Алдыр Шӹдӹр (), тенгеок Карка Шӹдӹр, Кого Мӧскӓ Шӹдӹр — Алдыр Шӹдӹр шӹм шӹдӹр гӹц шалга, кыды каркам ӓшӹндӓрӹкта. Сек яргатажы нӹнӹ логӹц Алиот дон Дубхе ылыт.
Карка Шӹдӹр

 
Карка Шӹдӹр. Анжы Алдыр Шӹдӹр.
Кого Мӧскӓ Шӹдӹр

 
Кого Мӧскӓ Шӹдӹр. Анжы Алдыр Шӹдӹр.
Кугижӓнӹшвлӓн гербвлӓ

Кугижӓнӹшвлӓн гербвлӓ
Пафиопедилум

Пафиопедилум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 80 йиш тӹрлӹ пафиопедилум улы.
Фрагмипедиум

Фрагмипедиум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 24 йиш тӹрлӹ фрагмипедиум улы.
Калипсо (кушкыш)

Калипсо ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдпел Евразиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ калипсо улы.
Лептотес

Лептотес ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ лептотес улы.
Лели

Лели ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 25 йиш тӹрлӹ лели улы.
Изабели

Изабели ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ изабели улы.
Эпидендрум

Эпидендрум ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1500 йиш тӹрлӹ эпидендрум улы.
Энцикли

Энцикли ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 120 йиш тӹрлӹ энцикли улы.
Каттлей

Каттлея ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 113 йиш тӹрлӹ каттлея улы.
Брассавола

Брассавола ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ брассавола улы.
Гуарианте

Гуарианте ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ гуарианте улы.
Софронитис

Софронитис ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 65 йиш тӹрлӹ софронитис улы.
Масдевалли

Масдевалли ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 400 йиш тӹрлӹ масдевалли улы.
Лӱдизи

Лӱдизи ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ лӱдизи улы.
Аяни

Аяни ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Сантолина

Сантолина ( ) — Asteraceae йыхыш пырышы кушкыш.
Амбрози (кушкыш)

Амбрози ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Рудбеки

Рудбеки ( ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Цинни

Цинни () — астра йишвлӓн йыхыш пырышы Америкышты дон У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ декоративный конус пеледӹшӓн тӹшкӓ форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 20 тӹрлӹ цинни улы. 
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц ботаник Иоганн Готтфрид Цинн (Johann Gottfried Zinn, 1727–1759) лӹмеш пумы.
Спилантес

Спилантес ( ) — Asteraceae йыхыш пырышы кушкыш.
Аланья

Аланья (турк Alanya ) — Турцин халажы дӓ Анталья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 94.316 эдем ӹлен. Ти халаш марынвлӓӓт турист семӹнь кашташ яратат.
Анталья (ил)

Анталья (турк Antalya ili ) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 7-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шӹ ин тӹштӹ 1 978 333 эдем ӹлен. 
Районвлӓ (Илчевлӓ).
 Анталья хала = Аксу, Дӧшемеалты, Кепез, Коньяалты, Муратпаша