tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Грасс, Гӱнтер

Гӱнтер Грасс - немӹц сирӹзӹ. Пӹтарижок Graß. 16 шы октябрь 1927 и Данцинг – 13 апрель, 2015 шы и,Лӱбек. Сӹлнӹшаян Нобель премин сирӹзӹ лауреатшы. 1999 и.
= Грасс кырык марла =
"Цикмӓ" журнал, 2007, "Камбала" роман гӹц лаштык.
= Пӓшӓвлажӹ =
Кутзее, Джон Максвелл

Джон Ма́ксвелл Кутзе́е (англла John Maxwell Coetzee)9 февраль 1940, Кейптаун, Кечӹвӓлвел Африкышты) — англ йӹлмӓн сирӹзӹ, критик, лингвист.Сӹлнӹшаян Нобель премижӹн лауреатшы 2003. Пӹтӓриш сирӹзӹ, кыдылан Букерын премижӹм (1983 «Майкл К. ӹлӹмӓшӹжӹ» дон 1999 «Намыс») романвлӓ гишӓн пумы.
Кертес, Имре

Имре Кертес (венгрла Kertész Imre), 9 ноябрь 1929, Будапешт) — венгр сирӹзӹ, Нобель . 2002
Мары филологвлӓ

Мары филологвлӓ
Валитов, Георгий Николаевич

Георгий Николаевич Валитов - мары йӹлмӹзӹ. 6 март, 1949, Букленда сола, Мишкан кымдем, Башкири. МарКугПедИ-штӹ тыменьӹн. Мары йӹлмӹн синтаксисшӹм шӹмлӓ.
Васильев, Валериан Михайлович

Валериан Михайлович Васильев - мары йӹлмӹзӹ. 1 январь 1883, Сусад Эбалак сола, Пурӹ уезд, Упӹ губерни, (кӹзӹт Янаул район, Башкири)- 1961, Йошкар Ола. Пӹтариш мары профессор-йӹлмӹзӹ.
Васильев, Валентин Николаевич

Валентин Николаевич Васильев - мары йӹлмӹзӹ. 1 январь 1949, Изи Купта сола, Мари-Турке район. Кек лӹмвлӓм шӹмлӓ.
Глезденёв, Павел Петрович

Павел Петрович Глезденёв (9 (22) апрель, 1867 и, Тамбагуш сола, Белебей уезд, Упӹ губерни - 1923) -пӹтӓриш мары йӹлмӹзӹвлӓ логӹц иктӹжӹ.
Кырык мары филологвлӓ

Кырык мары филологвлӓ
Кого Британи

Кого Британи (); (кужырак лӹмжӹ: Кого Британи дон Йыдвел Ирландим ушымы Кугижӓн кымдем, англ. The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — Вадывел Европыштыш ошмаоты кугижӓнӹш, вуйлатымы формыжы — парламентариӓн монархи. Административно-территориальный пайылымашты унитари кугижӓнӹш. Вуйхалыжы — Лондон. Сӓндалӹклан лӹмӹм «Great Britain» шамак пуэн, кыды бритвлӓн этноним доно кӹлдӓлтӹн. Тышты 2016-шӹ ин 65 648 100 эдем ӹлен.
Григ, Эдвард

Э́двард Хагеруп Григ (; 15 июнь 1843, Берген — 4 сентябрь 1907) — романтизм годшаш норвег композитор, пианист, дирижёр. Григын пӓшӓвлӓштӹжӹ пиш келгӹ кишӓм норвег халык музыка коден.
Эдвард Григ Бергенӹштӹ шачын дӓ ӹрвезӹ ивлӓжӹм эртӓрен. Ти халашты халык традици пиш виӓн ылын, лӹмӹнок театр традици шотышты. Бергенӹштӹ тенгеок семмастар Оле Булл шачын дӓ шукы ӹлен, кыды Эдвардын талантжым цаклен дӓ Лейпциг консерваториш тыменяш кеӓш согоньым пуэн, тенге тӹдӹ 1858-шӹ ин тӹшкӹ тыменяш кеӓ. Эдвард 12 иӓшӹнок музыкым сирен. Григын сек пӓлӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ логӹц Пер Гӱнт лӹмӓн кокшы сюита ылеш, кышкы "Ингридын вуйшимыжы", "Арабла куштымаш", "Пер Грӱнтын туан велӹшкы толмыжы", "Сольвейгын мырыжы" пырат. 
Кылвервлӓ.
http://www.youtube.com/watch?v=PAbwMGZtIsY
Мунк, Эдвард

Э́двард Мунк ("норв." "Edvard Munch"; 12 декабрь 1863, Лӧтен, Норвеги — 23 январь 1944, Экели, Осло лишнӹ, Норвеги) — норвег артньык дон график, кыдын кредожы символизм дон экспрессионизм ылыныт.
Туан йӹлмӹ кечӹ

Туан йӹлмӹ кечӹ
ЮНЕСКО-н Генеральне директорын Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹ лӹм доно увертäрӹмӹ шаяжы 
17.12.05
Париж, 21 февраль, 2002 и
Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹм кымшы гäнä ӹнде пäлдӹртӹмӹ лӹм доно ЮНЕСКО-н Генеральне директоржы Котиро Мацуура мÿлäндӹ вӹлнӹшӹ халыквлäлäн увертäрӹнежӹ: 
Испанла попышы сäндäлӹквлäштӹ "Hablando, se entiende la gente" шая улы. Туан йӹлмӹшкӹнä тидӹм сäрäш гӹнь, тидӹ "Хытырен, эдемвлä икӹжäк-иктӹштӹм соок ынгылат" манмыла шакта. Кечӹньок попымы йӹлмӹнä вӹкӹ когонжат шукым шаныдеок, тенге ылын дä тенге лишäшлык манын анжена. Йӹлмӹ ӹлӹмäш гӹц айыраш лидӹмӹ элемент, тӹдӹ мäмнäн айыртемнäм, шанымаш дон менталитетнäм пäлдӹртä, седӹндонат кынамжы тӹдӹн тӹнг рольжы, коммуникаци дон икӹжäк-иктӹнäм ынгылаш палшымы рольжы гишäн монденä. 
Мÿлäндӹ вӹлнӹ попымы йӹлмӹвлä логӹц эмоцинäм, йӹрвäш ма ылмым, лиäлтмӹм, тÿнымбалым ынгылаш палшымашты мäлäннä изи годшеннäок попаш тӹнгäлмӹ йӹлмӹнä сек керäл. Ти йӹлмӹ доно äтя дон äвäнä, семня дон тäнгвлäнä попенӹт, тидӹм мä школышты тыменьӹннä. Ти йӹлмӹ шÿмешнä дä характерешнä келгӹ кишäм коден, тӹдӹ мäлäннä тетя годшеннäок туан семнянä дон ушемкымдем лоштыш пӹтäриш кӹлвлäм кычаш палшен. 
Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹм пäлемден, мÿлäндӹ вӹлнӹ шотлаш лидӹмӹ йӹлмӹвлä дон культурывлäм шотеш пиштенä. Тенге ӹштен, ма эдем шÿмлäн лишӹл, ма ӹлäш вим пуа, тӹдӹм пäлдӹртенä. Тÿнымбалны 6000 йӹлмӹлä попат, цилä йӹлмӹнок ӹшке юк системӹжӹ, семантика дон грамматика правилывлäжӹ улы. Ик йӹлмӹвлäжӹ доно чӹдӹнрäк, весӹвлäжӹ доно шукынрак попат. Ик йӹлмӹвлä доно сирäт, весӹвлä доно агеп, сирӹмӹ годым йӹлмӹвлä шрифтвлäмäт иканьым ак кычылтеп. Цилä йӹлмок халыкын культура нормывлäжӹ дä айыртемвлäжӹ доно кӹлдäлтӹн. 
Шукы йӹлмӹ улы гӹнят, Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹн, цилä йӹлмӹн ик äкäн ылмышты гишäн увертäренä. Такеш агыл вет, цилä йӹлмок ӹшке семӹньжӹ эдемлäн ӹлен лäктäшӹжӹ палша, цилä йӹлмок мäлäннä ик ладын äкäн лишäшлык. Тидӹ гишäн мäлäннä тӹтӹшде попымыла дä тергӹмӹлä. 
Тенгежӹ гӹнь, äлмäдä, анзыкылажым молнамшы гӹцäт шукырак, икӹжäк-иктӹнäн йӹлмӹвлäнäм, шанымаш овуцавлäнäм шотеш пиштäш тӹнгäлӹнä! 
Тӹ сäндäлӹквлä, кыдывлä ЮНЕСКО-н членжӹ ылыт, ти шаяэм кердмӹштӹ семӹнь кöргӹштӹштӹ ӹлӹшӹ халыквлäн йӹлмӹвлäшкäт сäрäш йöнӹм мот манын, ӹнянӹмӹ шоэш.
Владивосток

Владивосто́к — хала дӓ тангыж Руш Элын Мӹндӹр ирвелнӹжӹ. Приморский крайын покшалжы. 
Халашты 578,2 тӹжем эдем, хала йӹргецӹштӹ 604,9 тӹжем эдем, агломерациштӹ — 1 млн 10 тӹжем эдем нӓрӹ (2005) (20-шы вӓр РФ-шты)
Львов

Львов (, , , , ,  — "Лемберик") — Украинын вадывелнӹжӹ хала, ӹлӹзӹ шот 759 тӹжем эдем7 Полтва йогы сирӹштӹ шыпшылт вазын. Польшын пӹсмӓнжӹ якте 70 уштыш. Львов областьын Пӹтӓриш гӓнӓ хала 1256 ин ашӹндӓрӓлтеш. Техень верси улы, вуйта ти халалан Даниил Галицки лужавуй Лев Данилович эргӹжӹ лӹмеш негӹцӹм пиштен. 1998 год ин халан центржылан ЮНЕСКО-н ӓштемик статусым пумы.
Финлянди халавлӓ

2008-шӹ ин сандалӹкӹштӹ 113 хала ылын.
Латви халавлӓ

Латвиштӹ хала статусым () 76 ӹлем намалеш.
Нӹнӹ логӹц 9-ын "республика кӱкшӹцӓш", 67 — "уезд кӱкшӹцӓш статусан".
Латви халавлӓн ӹлӹзӹ шот: 1989, 2000, 2011 да 2013-шы ивлӓн.
Швеци халавлӓ

Шведлӓ "хала" шаян (швед. stad) кым значенижы улы:
Тиштӹ ти критеривлӓлӓн вӓшештӹшӹ Швецин хала лӹмвлӓ пуалтыт:
Украина халавлӓ

Украина халавлӓ.
Украинышты,1 январь 2010 ин 459 хала, 885 хала статян сола да 28 471 сола ылын .
Украинын вуйхалыжы — Киев.
Сек шукыжокДонецк областьышты — 52, Львов областьышты — 44 да Луган областьышты — 37.
Шукы халаштыжок (63,6 % нары) 10 тыжем гыц 50 тыжем эдем якте — 292 хала.
Сек кого халавлашты, ныныжы 16-ын ылыт Украинын хала агломерацишты 17 млн эдем ыла (сандалыкын ылызывла што гыц 37%-шы).Украинӹштӹ 2014 ин 1-шӹ январеш 460 хала, 885 посёлок дӓ 28 397 сола йиш ӹлем ылын.
Украинӹн сек кого халажы, вуйхала — Киев.
Ӹлӹзӹвла гӹц 69 % халавлаштӹ ӹла (2014 и).
Ӹлӹзӹ шот доно кого халавлӓ.
Йори областьвлӓн покшалвлӓштӹм , Крым автономи республикын вуйхалажым дӓ Севастополь халам анжыктымы. 
"2005 и годшаш статистика пуалтеш"
Польша халавлӓ

Польша халавлӓ:
1 январеш 2006-шы иэш Польшышты 889 хала ылын.
Венгри халавлӓ

Венгри халавлӓ 
Сек кого хала - вуйхала Будапешт, сек изи - Пальхаза, кышты 1114 ӹлӹзӹ (2001). Сек кого сола "Solymár" (10043 ӹлӹзӹ, 2009). Сек изи солашты 20 эдем ӹлӓ.
Кого халавлӓ.
50 000 гыц шукырак ӹлӹзӓн халавлӓ 2008:
Венгри халавла алфавит семынь.
Цилажы Венгришты — 3152 ылем, ныны логыц 328 хала ("város") да 2824 сола ("község") 1 июлеш 2009:
Сомбатхей

Сомбатхей(, , , , ) - хала вадывел Венгриштӹ. Ваш областьын администраци покшалжы. Йошкар-Олан шӱмбел-тӓнг халажы. 80 000 нӓрӹ ӹлӹзӹ. (2005).
Дебрецен

Де́брецен (, , , , ) — хала Венгрин ирвелнӹжӹ, Будапешт паштек кокшы хала, Хайду-Бихарын меде, административ покшалжы. Халашты — 206 225 ӹлӹзӹ (2009).
Мишкольц

Ми́школьц () — хала Венгрин йыдпел-ирвел велнӹжӹ. Боршод-Абауй-Земпленӹн медежӹ. Тӹштӹ 178 950 ӹлӓ (2006), Венгрин ӹлӹзӹ шот доно кымшы халажы. Мишкольц Шайо тӹрӹштӹ, Бюкк кырык ӓнгӹштӹ шыпшылт вазын. Хала виӓнгшӹ индустри покшал семӹнь пӓлы.
= Географи =
= Историжӹ =
= Экономика =
= Транспорт, инфраструктура =
= Туризм =
= Культура ӹлӹмӓш =
= Шӱмбел-тӓнг халавлӓ =
Акпарс ош ӓрӓкӓ

Акпарс ош ӓрӓкӓ — ти водкым Мары Элыштыш Фокинышты лыктыт. 40%-ан ӓрӓкӓ.
Акпарс мӱлӓндӹм мактенӓ

Акпарс мӱлӓндӹм мактенӓ -кырык марынвлӓн сек яратымы лозунгна, но тамалын доко тӹдӹм шӹренжок рушла веле рекламируят.
Акпарс банк

Акпарс банк - Йошкар-Ола банк. Кӹзӹт питӹрӹмӹ?
Акпарс банк - Йошкар-Ола банк. Кӹзӹт питӹрӹмӹ?
Акпарс радиостанци

Акпарс радиостанци - кырык марла попышы радиостанци, кыды цила муландӹ вӹлнӹ лач иктӹ веле. Цикмӓштӹ вӓрлӓнӓ.
=Историжӹ=
=Кӹзӹтшӹ кечӹжӹ=
=Ажедмӓшвлӓ=
Акпарс хоккей команда

Акпарс хоккей команда - Кокшы лигышты мадшы Юл-Олаштыш (Волжск) хоккей команда.
=Историжӹ=
=Ажедмӓшвлӓ=
Европа Унионышкы пырышы кугижäнӹшвлä

Европа Унионышкы пырышы кугижäнӹшвлä
Европа Унионын лӹмжӹ гишäн

Европа Унионын лӹмжӹ гишäн
Европыштыш иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ организаци ӹшке лӹмжӹм таманяр гäнä вашталтен. Ти иквäреш пäшäм ӹштӹмäш кӱ шӱ дä кӹртни ресурсвлäм координируйымы пäшä гӹц 1951-шӹ ин шачын. 1957-шӹ ин Римӹштӹш договор паштек ти пäшä кымдаэмӹн, тӹнäм атом энерги отрасльышты иквäреш пäшäм тӹнгäлмӹ, тидӹ паштек организацилäн ЕЕЦ (Еуропеан Ецономиц Цоммуниты, ЕЭУ) лӹмӹм пумы. 1967-шӹ ин кым договорым иктӹшкӹ ушымы дä тенге Европышты Иквäреш Пäшäлӹмäш (ЕИП) лӹмäн организаци лин. 1993-шӹ ин Манстрихтӹштӹ пингӹдемдӹмӹ договор семӹнь организацилäн ЕУ, Европын Унион (Европа Ушем) лӹмӹм пумы.
`ридика монгырым анжалаш гӹнь, кыце ЕИП, тенгеок Европан Унион улы. Иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ областьвлäшкӹ сола хозяйство дä выжалымаш, кöргӹштӹш маркетинг дä ик вал@та доно ЕИП пäшäм ӹштä. Европа Унионын сfерӹшкӹжӹ сäндäлӹквлä лоштыш иквäреш пäшäлӹмӹ кӹлвлä, шамаклан вескид сäндäлӹквлä доно кӹл кычымы политика, безопасность, полици дä эмиграци доно кӹлдäлтшӹ махань-шон ядмашвлä пырат. Ти шотышты техень документвлäм ярыктымы дä пингӹдемдӹмӹ.
=Римӹштӹ пингӹдемдӹмӹ договор -1958=
Европан Экономика Ушнымашым (ЕЭУ) ӹштӹмӹ. Ти договор семӹнь сола хозяйство политика, таможньывлä, нӹл ирӹк (товарвлäн, сервизӹн, капиталын дä пäшä вин сäндäлӹк гӹц сäндäлӹкӹшкӹ каштын кердмäш) дä конкуренци политика (fирмӹвлä лоштыш äквлä гишäн анзыцок хытырен нäлмӹ ваштареш, кугижäнӹшӹн монополи дä кугижäнӹшӹн субсидивлä ваштареш) ядмашвлäм ярыктымы.
=Иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ документвлä – 1987=
=Манстрихтӹштӹ ярыктымы договор – 1993=
Сола хозяйство политика дон fинанс ядмашвлäм дä кынам ик вал@тым, евром кычылташ тӹнгäлмӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Вескид сäндäлӹквлä доно кӹлӹм кычымашты дä безопасность ядмашышты ик лини доно кеäш дä национальный армивлäн ӹшке операцивлäштӹм иквäреш эртäрен кердмӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Правосуди дон полицилäн икань правилывлäм сирӹмӹ. Медицинӹштӹ, потребительвлäн политикӹштӹ, культурышты, виäнгäш цацышы сäндäлӹквлäлäн окса палшыкым дä пäшä ви политикышты иквäреш пäшäм ӹштäш лимӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Манстрихтӹштӹш договор парламентлäн Комиссин Генеральный секретарьжы гӹц керäл годым импечмент ядмашвлäм анзыкы лыктын комиссим шäлäтен шуаш правам пуэн.
=Амстердамышты ярыктымы договор – 1999=
Тырын ӹлäш лимӹ, демократи, гражданвлäн дä эдемвлäн прававлäштӹ гишäн ядмашвлäм анзыкы лыкмы, тӹ сäндäлӹквлä, кыдывлä нӹнӹм шотышкы ак нäлеп, кыце наказымы лин кердӹт, пäлдӹртӹмӹ. ЕУ сäндäлӹквлä лоштыш пӹсмäн контрольым ликвидируйымы. Эмигрант дä беженецвлäн ядмашвлäм униfицируйымы. Пäшä вäрвлäм кӹчäлмäштӹ иквäреш пäшäм тӹнгäлмӹ. Экологи ядмашым анзыкы дä пиш керäлеш лыкмы. Гражданвлäлäн ЕУ-н ярыктымы документвлäжӹ доно пäлӹмӹ лиäш прававлäм пумы. Парламентлäн Генеральный секретарьын лӹмжӹм пингӹдемдäш äль тӹдӹм яралеш лыкташ правам пумы.
=Ниццышты ярыктымы договор – 2003=
25 сäндäлӹкäн ЕУ-ш йäмдӹлäлтӹн, у законвлäм пингӹдемдӹмӹ. Сäндäлӹквлäн прокуратурывлä лошты иквäреш пäшäм ӹштäш манын, Еуройуст лӹмäн органым ӹштӹмӹ. Иктä-махань сäндäлӹкӹштӹ эдемӹн прававлäжӹм пыдыртымашты кого акситӹвлäм цаклымы паштек, тӹ сäндäлӹклäн субсидивлä дон @кым пуаш праважым ямдымы гишäн пäлдӹртӹмӹ.
Сегед

Се́гед () — хала Венгрин кечывӓлвелнӹжӹ. Чонград административ покшалын, медьен вуйхалажы. Ӹлӹзӹ шот — 162 889 эдем (2005), тидӹ шотшы доно Венгрин 4-шӹ халажы.
Хала вашт Тиса йоген эртӓ.
Печ (Венгри хала)

Печ ( — хала Венгриштӹ, Мечек кырык лапышты. Баранья административ медьен покшалжы. Тӹштӹ 156 576 эдем ӹлӓ (2005). Эссен дӓ Стамбул доно Печ 2010 ин Европын культура вуйхалажы ылеш.
Дьӧр

 &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;76576&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-03-19T09:21:05Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Atlikta&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;no red link fil&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;100384&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
 Дьӧр (, , ) — Венгрин йыпел-вадывелнӹш халажы, Будапешт дон Вена (хала) лошты вӓрлӓнӓ. Рабан Дунайыш йоген пырымы ӓнгӹштӹжӹ шыпшылт вазын. Дьӧр-Мошон-Шопрон медьен вуйхалажы . Ӹлӹзӹ шот 127 594 (2005 и).
Монне, Жан

Жан Омер Мари Габриель Монне (фр. Jean Omer Marie Gabriel Monnet), (9.11.1888). Шачмы вӓржӹ Коньяк хала, Шаранта, Франци — (Колен 16.3.1979), (Колымы вӓржӹ Париж), Франци) — француз бизнесмен, кугижӓнӹш йенг.
Европа Ушемымӹштӹмӓштӹ пиш кого рольым мадын.
Европа Ушемлӓн шачаш манын коклышы курымын эртӹшӹ кок кого вырсы инспирацим пуэнӹт. Кӹзӹтшӹ Унионым (Ушемӹм) ынгылаш манын, тидӹм пӓлӓш уты агыл. Седӹндонат шайыштмашнам коньякым выжалышы фабрикант француз Жан Монне (Jean Monne) гӹц тӹнгӓлӹнӓ, кыды ӹшке жепӓш Европым яжон пӓлен, шӱмжӹ вашт яратен дӓ шукы сӓндӓлӹкӹштӹ каштын шоктен.
= Тӱнымбалныш Пӹтӓриш вырсы дӓ Монне =
Тӱнӹмбалныш Пӹтӓриш вырсы 1914—1918-шӹ ивлӓн Германи ваштареш кредӓлмӓштӹ коалициштӹ ылшы Франци дон Англи лоштыш льыскыдемшӹ кӹлӹм Монне раскыдын ужын. Каналын кок сирӹштӹжӓт икӹжӓк-иктӹ вӹкӹ ӹнянӹде анженӹт дӓ лач шоэн вӓшлиӓлтшӹ эдемвлӓ веле пашкудын йӹлмӹлӓжӹ попен мыштен.
Жан Монне кого опытан коммерсант ылын дӓ кыце шукыштат агыл пашкуды сӓндӓлӹквлӓ, вырсы ивлӓм ӹлен лӓктӓш дӓ халыкыштым пукшен лыкташ манын киндӹ дон вес керӓл продуктывлӓм аран-аран нӓлӓш тӹнгӓлӹт, анзыцок ужын. Киндӹ шӹренжок монополиствлӓн кидӹштӹ ылын, седӹндонат коалицишкӹ ушнышы сӓндӓлӹквлӓ тидӹм шергӓш ӓк доно нӓлӓш тӹнгӓлӹт ылын.
Монне пӹтӓри Францин, вара Кого Британин парвительствыжы докы кыце ыш доно киндӹ дон вес керӓл продуктывлӓм нӓлмӹлӓ, ядмаш доно лӓктӹн. Пӹтӓрижӹ гӹнь, Монне вӹкӹ пиш когон ӹнянӹде анженӹт, но шотлен лыкмыкышты, лачокшымат тӹдӹ делам попымыжым ынгылнеӹт дӓ тидӹ паштек Монне киндӹ дӓ провизи нӓлмӓшӹм Лондонышты вӓрлӓнӹшӹ конторыжы гач координируяш тӹнгӓлеш.
Тӱнымбалныш Пӹтӓриш вырсы «урам!» саслен-саслен тӹнгӓлӓлтӹн, тӹ салтаквлӓлӓн, кыдывлӓ Äтямӱлӓндӹн лӹмнержӹ верц кредӓлӓш маршируенӹт, мактымы шаявлӓм шукым попенӹт. Но махань сӹрӓн, лачокшымат, вырсы ылын дӓ маняр шукы ойхым тӹдӹ канден — тидӹм ынгылен шомыкышты, Европын гражданвлӓжӹ вырсы вӹкӓт анжалтышыштым вашталтенӹт.
Кыце толшашышты Европышты кредӓлдеок, вырсывлӓдеок ӹлӓш лиэш, тидӹ гишӓн тӹнӓм Жан Монне веле агыл шанен. Халыквлӓлоштыш иквӓреш пӓшӓм ӹштӹшӹ орган 1920-шы ин Женевын Халыквлӓн Ушемӹм ӹштен, кышты Жан Моннелӓн Генеральный секретарьын палшыкалышын должностьым пуэнӹт. Халыквлӓ лошты хытырен дӓ иквӓреш пӓшӓм ӹштен, вырсывлӓ докы нӓнгешӹ конфликтвлӓм решӓш лиэш манын Халыквлӓн Ушем шанен. Кыце пӓленӓ, ти шотышты пурым шанышы Ушем, задачыжым ӹштен кердде дӓ 1939-шӹ у вырсы тӹнгӓлӓлтӹн.
Ньиредьхаза

Ньиредьхаза () — Венгрин йыдпел-ирвелнӹжӹ, Сабольч-Сатмар-Берег медьежӹ. Ылӹзӹ шот: 116 899 эдем (2005).
= Шӱмбел-тӓнг халавлӓ =
Кечкемет

Кечкемет () — Венгри покшалныш, медье Бач-Кишкун медьен административ центржы. Ӹлӹзӹ шот: 108 844 человека (2005). медьежӹ
Этимологижӹ.
Ти регионышты кесӹм первишен урдатат, халан лӹмжӓт венгр йӹлмӹштӹш «кесӹ» шамак гӹц толеш. Халан гербӹштӹжӓт кесӹм анжыктымы.
Секешфехервар

Секешфехерва́р (IPA:['sikeʃfɛ'hɛrvar] , , , , ) — хала Венгриштӹ, Фейер медьежӹ. Ылӹзӹ шот: 101 465 эдем (2005). Покшал курымвлӓн Секешфехерварышты Венгри кугижӓн резиденцижӹ вӓрлӓнен. Ти халашты 37 кугижӓм коронуйымы, 15 кугижӓ вуйлатышым тайымы.
Географи дон транспорт.
= Шӱмбел-тӓнг халавлӓ =
Кыравец

Кыравец, тенгеок кравец — йӹргешкӹ паян кагыль. Кыравецӹм ыржа, шож дӓ шӓдӓнгӹ гӹц тышкаш лиэш. Ингридиеньвлӓжӹ: лашаш, мыны, прос шӹрӓш, охыра. Кырвецӹм 2010 ин «Финн-угр халыквлӓн 7 йозышты» конкурсыш лыкмы. Кыравец гань кагыль Финляндиштӹ улы, тӹштӹ пай вӓреш колым пиштӓт дӓ техень кагыль "калакукко" (кол ӓптӓн) маналтеш.
=Рецептшӹ=
=Кыравец гишӓн халык шая=
=Кыравец сӹлнӹшаяшты=
=Ажедмашвлӓ=
Коман меленӓ

Коман меленӓ – кок пачаш меленӓ. 
=Рецептшӹ=
=Коман меленӓ гишӓн халык шая=
=Коман меленӓ сӹлнӹшаяшты=
Падкагыль

Падкагыль – шолтымы падкагыль (руш. вареники).
Киндӹ

Киндӹ (сыкыр) – кӱэшт лыкмы сыкыр. Тенгеок ныр гӹц тӹред нӓлмӹ шурны. Киндӹлӓн синоним семӹнь «сыкыр» шая ылеш. Киндӹлӓн тенгеок синоним «пӹрцӹ« шая кычылталтеш. Мӱкшвлӓ дон погымы киндӹ (рушла «пыльца») доно яркалаш ак кел. Лапкавлӓштӹ рекламым моло ӹштӓш гӹнь, тӹнӓм «киндӹ« шамакым кычылтман. 
= Киндӹ гишӓн халык шая =
• Киндӹ гӹц кого ит ли.
• Киндӹ мӹшкӹр паштек ак кашт.
Кагыль

Кагыль – лашаш руаш гӹц тышкымы дӓ кӱэшт лыкмы качкыш. Кагыльын кӧргӹжӹ тамаханят лин керлеш. Кырык марынвлӓ ромы тури, пай, шол, кол, олма, шаршы, коштымы олма, морко да молы йиш кагыльымат кӱэштӹт. Кагыльым шукы сӓндӓлӹкӹшток пӓлӓт. Кагыльвлӓ тенгеок виш сӹнӓн лин кердӹт.
Кол лем

Кол лем — кол гӹц шолтымы лем, марынвлӓн национальный качкышы. Кол лемлӓн кыце тыгыды, тенгеок кого колат яра. Кол лемӹм вӹдеш ӓль шӹшер-патылеш шолтат.
Кӱтӹмӓк

Кӱтӹмӓк тенгеок тарык — шапышы шӹшер гӹц ӹштӹмӹ продукт. Кӱтӹмӓк гӹц марынвлӓ шукы йиш качкышым ӹштӓт.
Лем

Лем – кырык марынвлӓн яратымы качкышышты. Лемӹн историжӹ пиш кужы ылеш, эдемвлӓ тӹдӹм шун дӓ кӹртни ӓтӹдерӹм шанен лыкмыкышты, шолташ тӹнгӓлӹнӹт. Качкыш семӹнь лем кымданжок 14-шӹ курым годшен пӓлӹ ӹлеш, тӹдӹ Кечӹвӓл вел сӓндӓлӹквлӓ гӹц шӓрлӓш тӹнгӓлӹн. Марынвлӓ кӹзӹт шӹренок пай, кол, понгы, кавшта дӓ кавштавичӹ хӓдӹр лемӹм качкыт. Тӱнӹмбалны 150 тип лем улы, кыдывлӓн тӹжем йишеш пайылалтыт.
Меленӓ

Меленӓ – лашаш гӹц ӹштӹмӹ качкыш, кыдын негӹцӹштӹжӹ вишкӹдӹ руаш. Ти руашӹм селмаш опталыт да кого температурышты кӱэштӹт. Меленӓ гань качкышым шукы халык пӓлӓ. Лин кердеш, рушынвлӓн «блин» шамакышты этимологижӹ доно мары «меленӓ» доно кӹлдӓлтӹн. Первишӹ руш йӹлмӹштӹ «мелина» шамак ылын, кыды, ӹлен-толын нӹнӹн кӹзӹтшӹ формышкы трансформируялтын. Шамаклан, вес славян йӹлмӹвлӓштӹ меленӓлӓн «блин» шамакым ак кычылтеп. Вес финн-угр йӹлмӹвлӓштӓт ти шамак лач марынвлӓн йӹлмӹштӹ веле улы. Лин кердеш руш йӹлмӹшкӹ ти шамак мерӓ йӹлмӹ гӹц толын.
Мыны (качкыш)

Мыны – качкыш йӓмдӹлӹмӹ годым мыным марынвлӓ пиш шӹрен кычылтыт. Тидӹ гӹц пасна мыным шолтен ӓль ыжарен качкыт. Когечӹ годым мынын символжы у ӹлӹмӓшӹн дӓ сотын символжы семӹнь ылеш.
Мӱ

Мӱ марынвлӓн первишен шотеш пиштӹмӹ качкыш. Марынвлӓм первишен мӱкшӹм анжышы дӓ мӱм выжалышы халык семӹнь пӓленӹт. Мӱм чӓй доно йӱт, мӱ гӹц мӱан пӱрӹм ӹштӓт, мӱ дон патыл яре меленӓ пиш яжо десерт. Мӱм мӱкшвлӓ донпыйылмывлӓ погат, потемӹшвлӓ мӱм ак погеп.
Мӱйым 20 процент наре вӱд куча да, 75-80 процент наре углевод (глюз, фрукто, мальтоза, декстраде, сакыр), фермент (диастаз, инваза да тулеч молат), минерал шинчал ден микроэлемент-влак, тыгак витамин-Влакын изирак чотыштышт Витамин, В2, Ви6, Е, К, катоин (витамин витамин), фолик кислота да тулеч моло.
Тростник ден сакырушмен сакырым ыштен лукташ тӱҥалме деч ятыр ончыч мӱй руш, европысо да ингредиентлан шотлалтын, тыгак тудо моло кухньымат кучылтын, нунылан шере тамым (мутлан, коҥга да вареньым) ышташ кӱлшӧ кочкышым ямдылышашлан эреак кучылталтын.
Тачысе кечылан мӱй пайдале да кӱлешан кочкыш продукт дене кодаш тӱҥалеш, но аллергий, мӱй да моло продуктат мӱкш ончышо еҥ-влаклан, тыгак чапле сайлыкан аллергенымат, пеледыш шыркам да тулеч молымат шканышт кучен кертеш, тыгак фальсификациян мӱй деч посна тӱрлӧ шоя продукт эреак кумдан шарлен.
Консервироватлымаш.
Шке составшылан да химий озанлык-влаклан кӧра тудым аралаш йӧршӧ да кужу консерваций деч варат куштылгын ӱдалтеш. Мӱй ден арвер аралалт кодыныт курым-курым дене. Арален кодымо шотышто сравоч вӱдыжгӧ дене пайдаланымым шагалемдымаш шотлалтеш. Рӱдаҥше состоянийыште сакырын шуко содержанийже чытыраш чаракым ышташ ситыше уло. Вӱдыжгӧ юж дене влиянийым ыштыме годым гидрофильный свойствыжо мӱйыш вӱдыжгым шуялта, пытартышлан тудым тунар ешарат, эсогыл чытырымашат тӱҥал кертеш.
Мӱйым аралыме кужу жап мӱкш пагарыште улшо фермент дене умылтаралтеш. Мӱкш-влак ондак ойырымо нектар дене глюзооксидым лугат, тудым ондак кучылтыныт, кок ӧрдыж продуктым – глюкон кислотам да водородын кислотан улмыжлан да бактерийын кушмыжым темдалмылан чӱчкыдынак мутым кучат.
Немӹр (качкыш)

Немӹр – махань-шон шӹрӓш качкыш. Ти шамак эче кырык мары йӹлмӹштӹ пӓшӓн мычашыжым анжыкта, кынам ӓрӓкӓм агыл йӱнӹт, а ӱан немӹрӹм пукшенӹт. Ти пуры дӓ шулыкым лаксыртышы агыл овуцам, кыды вӓрежӹ угӹц пырташ тӹнгӓлӹнӹт.
Померанцев, Иван Васильевич

Иван Васильевич Померанцев –халыкланна сотым кандышы. (1785 и, Цикмӓ - кынам колен, пӓлӹ агыл). 
=Биографижӹ=
Цикмӓштӹ кырык мары йыхышты шачын. Тӹдӹн ӓтяжӹ Цикмӓштӹш Христосын Ӹлӹжмӹ церкӹштӹ дьӓкӹн ылын. Семняштӹштӹ 4 эргӹ дӓ 2 ӹдӹр ылын. Семон, Лексе, Иван (вӹзӹмшӹ тетя) Азаныштыш духовный академим тымень пӹтӓренӹт. Тӹ жепӹн тыменьмӹ вӓрвлӓштӹ тыменьшӹвлӓ ӹшке ӹшкӹлӓнӹштӹ фамилим айыренӹт. Семон ӹзӓжӹ Козьмодемьянский лин, Лексе – Сокольский, Иванжы - Померанцев лӹмӹм айырен. 
1807 ин духовный академим тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Изи Шӹндӹр солашты Тройцын церкӹштӹ свӓщенник лин. Тӹ жепӹн Синодын шӱдӹмӹжӹ велдӹк, Йыл тӹрӹштӹш халыквлӓн йӹлмӹвлӓшкӹ махань-шон церкӹ текствлӓм сӓренӹт. И. В. Померанцев мары йӹлмӹшкӹ Маркын Евангелжӹм дӓ таманяр апостолын увервлӓштӹм сӓрен. 
1818 ин 3 июньын Николай Икшӹ кугижӓн Александр эргӹжӹ шачмы лӹм доно Померанцев Изи Шӹндӹр солашты ӹшке пӧртӹштӹжӹ церкӹ кымдем школым пачаш шанен: Азаныш ядмаш сирмӓшӹм сирен. Школым пачаш разрешеним 3 иштӹ веле, 1821 ин 28 январьын пумы. Тӹ кечӹнок училищӹ пачылтын. Тӹштӹ пӹтӓри 12 тӹменьшӹ тыменьӹн, шот вара 20 якте кушкын. Цилӓ тӹмдӹмӓш процесс кырык марла кен. 1822-шы ин 11 июльын ти школышты Цикмӓ гӹц уезд инспекторжы дӓ вес эдемвлӓ ылыныт. Кырык мары тетявлӓ нӹнӹ анзылны келгӹ пӓлӹмӓшӹм анжыктенӹт, седӹндонат нӹнӹлӓн мактымы сирмашӹм кычыктенӹт дӓ книгӓвлӓм пӹрняленӹт. 1824 ин Померанцевӹн тымдымаш пӓшӓштӹжӹ нелыцвлӓ лӓктӹнӹт: кыдӹтидӹлӓнжӹ тымдымы пӓшӓжӹ мелешӹштӹ ылде, тӹдӹ вӹкӹ ӓлӓксӹвлӓм кӹшкӓш тӹнгӓлӹнӹт. Седӹндонӓт тӹдӹ школ пӓшӓм пырахен дӓ Кожваж церкӹшкӹ ванжа, тӹштӹ свӓщенник лин. Кемӹкӹжӹ Изи Шӹндӹр школ питӹрӓлтеш, угӹц тӹдӹ лач 1856 ин, М. А. Рождественскин йӹштӹлмӹжӹ доно веле угӹц амасажым пачын. 
Изи Шӹндӹр школышты нӹл и веле тымден гӹнят, Померанцев ӹшкежӹ ти ивлӓм сек цӓшӓнеш шотлен.
Альбинский, Андрей Данилович

Андрей Данилович Альбинский (1790 – кышты дӓ кыце колен, пӓлӹ агыл) ― халыкланна сотым кандышы, Черемисская грамматикын авторжы. 
=Биографижӹ=
Кырык марий свӓщенникӹн йыхышты шачын. 1805-1811 ивлӓн Азанышты Духовный академиштӹ тыменьӹн. Тӹдӹм отличи доно тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Пӧртныр солаш толын дӓ церкӹ свӓщенник лин. Тиштӹ тӹдӹн ӓвӓжӹ дон ӹзӓжӹ семняжӹ доно ӹленӹт. 22 иӓш ӹрвезӓш Василий Иванович дьӓкӹнӹн 14 иӓш Мария ӹдӹржӹм нӓлӹн. Семня ӹлӹмӓш гӹц пасна А.Д. Альбинский сӓрӹмӓш пӓшӓм ӹштен шалген. 1821-шӹ ин Санкт-Петербургышты Лукан Евангелим пасна книгӓ доно ецӓтлен лыктеш. 
1824 ин Альбинский Цикмӓ халаштыш Валгыды Тройцы соборышты протери лин. 1825 ин тӹдӹм Азанышкы кафедрӓн Благовещени соборышкы свӓщеннниклӓн ваштенӹт. 1826-шы ин духовный семинаришкӹ ванжен. 1828-1830 ивлӓн Азаныштышы уезд училищештӹ, вара духовный училищештӹ мары йӹлмӹм тымден. тӹнӓмок сирӹмӹ пӓшӓш пижӹн. 1830-шӹ ин Синод шӱдӹмӹ доно «Черемисская грамматика» лӹмӓн книгӓм сирӓ. Ти кидпӓшӓ 7 и училищӹн канцеляриштӹжӹ киэн, вара 1837 ин Азан университет типографиштӹ пасна книгӓ доно пецӓтлӓлт лӓктӹн. 1200 экземпляран ылын.
1825 ин А. Д. Альбинскин 29 иӓшӹнок сӓмӹрӹк вӓтӹжӹ кола. Тӹдӹн вӹлӓн вӹц тетяжӹ кодын (сек коголанжы 12 и ылын, изилӓнжӹ 1 и). Церкӹ правилӹ доно тӹды –кокшӹ гӓнӓ ӹдӹрӹм нӓлӹм кердде. Шукы и тӹдӹ нелӹвлӓм сӹнгӓш цацен ӹлен. 1830 ин прошеним сирен мӹнгеш Пӧртныр солашкы сӓщенникеш кеӓш ядеш. Тӹдӹн ядмыжым шоктымы ылын. 1830 ин ӹшке шачмы вӓрӹшкӹжӹ портӹлӹн. Но тӹдӹ тиштӓт ладна ӹлӹмӓшӹм моде. 1832 ин Цикмӓштӹш церкӹ правлениш ядмашым сирӓ дӓ Азаныштыш Зилант монастирӹн шӱмбел кӹмдемӹш колташ ядеш. Пӓлӹ: архиепископ Филарет ти ядмашым тореш лыктын, тӹдӹ А.Д. Альбинскилӓн мары йӹлмӹ доно лӹмдерӹм сирӹктӹнежӹ ылын. Тидӹ пӓштек махань пуйырымаш Альбинским вычен, пӓлӹ агыл.
Рождественский, Михаил Алексеевич

Михаил Алексеевич Рождественский – халыкланна сотым кандышы. (1830 и, Цикмӓ уезд –кынам колен, пӓлӹ агыл).
=Биографижӹ=
М. А. Рождественскин ӓтяжӹ дьӓкӹн ылын. 1850-шӹ ин духовный семинарим тымень пӹтӓрен. Яжон тыменьшӹ ӹрвезӓшӹм пакыла духовный академимшкӹ тыменяш колтенӹт. Льыскыды шулыкшы венлдӹк, тӹдӹм академи гӹц епархин пӓшӓш ваштенӹт. 1851 ин Азан дон Свияжскын архиепископшы Григорий тӹдӹм ӹшке хорышкыжы тымдышеш нӓлӹн. 1853 ин шулыкшы изиш тӧрлӓнӓлмӹкӹ тӹдӹ Цӓрлӓ уездӹн Петропавловски солаш кен дӓ тӹштӹ свӓщенник лин. Тӹштӹ шукыжок пӓшӓм ак ӹштӓ дӓ туан велӹшкӹжӹ вашташ ядмаш сирмӓшӹм сирен. Тенге тӹдӹ 1854-шы ин Изи Шӹндӹр солашкы толын. Валгыды Тройцын церкӹштӹ свӓщенник лин. 
1856 ин 12 январьын Рождественский Изи Шӹндӹрӹштӹ ӹшке пӧртӹштӹжӹ церкӹ кымдем училищӹм пӓчын дӓ тетявлӓлӓн кырык мары йыл-мӹ доно тымдаш тӹнгӓлӹн. Яжон тымдымы дӓ халык лошты пӓлӹмӓшӹм шӓрӹмӹ гишӓн Синод дӓ епархи лӹм доно тӹдӹлӓн тау шамакан сирмашӹм пуэнӹт дӓ шергӓкӓн пӹрня (подарка) доно пӓлемденӹт.. 
1869 ин Рождественским духовный съездышты Цикмӓ уездӹн 1-шӹ йӹргецӹн благочинный должностеш айыренӹт. 1872 ин земский управын правленин йенгжӹ (членжӹ) лин, тӹдӹн цацымыжы велдӹк Изи Шӹндӹрӹштӹ кок этажан училищӹм чангат дӓ пачыт. Рождественский тенгеок Цикмӓ уездӹi Гурий шӱмбел кымдемӹн школвлӓ пачаш манын, шукы шытырым пиштен да –тенге тӹды –туан халыкшын толшашыжым сотым ужаш шанен. Ти школвлӓштӹ тымдымы йӹлмӹ тӹнӓм кырык мары йӹлмӹ ылын. Тӹ ивлӓн шӹренжок лач ӹрвезӓшвлӓдӓн веле школвлӓ ылыныт гынят, Рождественски ӹдӹрвлӓӓнӓт школвлӓм пачаш цацен. Тенге 1869-шы –ин Изи Шӹндӹр ӹдӹрвлӓн училищештӹ пачмы лин, кышты пӹтӓрижӹ 15 ӹдӹрӓш тыменьӹн. 1874-шӹ ин тӹштӹ 50 ӹдӹр тӹменьӹн. Тыменьӹ вӓр утла тор ылын, тыменьшӹвлӓ ӱштӹмыж доно церлӓнен- колтенӹт: седӹндонат ти училищӹм Цикмӓш вашташ линӹт. Ти училищӹлӓн цикмӓ купец И. М. Зубков йори кого пӧртӹм шӹнден. 1875-шӹ ин 12 мартын ӹдӹрвлӓн училище Изи Шӹндӹр гӹц Цикмӓш официацльно ваштымы лин. Пакылажы ти училищӹ Цикмӓштӹш рушын агыл ӹдӹрвлӓн училищештӹ маналтын. 1877 ин М. А. Рождественский ӹшкежӓт Цикмӓшкӹ ванжа дӓ ти училищӹштӹ законвлӓм тымден.
Изи Шӹндӹр ӹдӹрвлӓн училищештӹ

Изи Шӹндӹр ӹдӹрвлӓн училищештӹ - М. А.Рождественский доно пачмы церкӹ кымдем школ.
1860-шы ивлан Кырык сирӹштӹ шӹренжок лач ӹрвезӓшвлӓлӓн веле школвлӓ ылыныт, седӹндоно Рождественский ӹдӹрвлӓлӓнӓт школвлӓм пачаш цацен. Тенге 1869-шы –ин Изи Шӹндӹр ӹдӹрвлӓн училище пачмы лин, кышты пӹтӓрижӹ 15 ӹдӹрӓш тыменьӹн. 1874-шӹ ин тӹштӹ 50 ӹдӹр тӹменьӹн. Тыменьӹ вӓр утла тор ылын, тыменьшӹвлӓ ӱштӹмыж доно церлӓнен колтенӹт: седӹндонат ти училищӹм Цикмӓш вашташ линӹт. Ти училищелӓн цикмӓ купец И. М. Зубков йори кого пӧртӹм шӹнден. Кышты кӹзӹт ти пӧрт? 1875-шӹ ин 12 мартын ӹдӹрвлӓн училище Изи Шӹндӹр гӹц Цикмӓш официацльно ваштымы лин. Пакылажы ти училищӹ Цикмӓштӹш рушын агыл ӹдӹрвлӓн училищештӹ маналтын.
Цикмӓштӹш рушын агыл ӹдӹрвлӓн училищештӹ

Цикмӓштӹш рушын агыл ӹдӹрвлӓн училищештӹ 
1860-шы ивлан Кырык сирӹштӹ шӹренжок лач ӹрвезӓшвлӓлӓн веле школвлӓ ылыныт, седӹндоно М. А.Рождественский ӹдӹрвлӓлӓнӓт школвлӓм пачаш цацен. Тенге 1869-шы –ин Изи Шӹндӹр ӹдӹрвлӓн училищештӹ пачмы лин, кышты пӹтӓрижӹ 15 ӹдӹрӓш тыменьӹн. 1874-шӹ ин тӹштӹ 50 ӹдӹр тӹменьӹн. Тыменьмӹ вӓр утла тор ылынат, тыменьшӹвлӓ ӱштӹмыж доно церлӓнен колтенӹт, седӹндонат ти училищем Цикмӓш вашташ линӹт. Ти училищелӓн цикмӓ купец И. М. Зубков йори кого пӧртӹм шӹнден. Кышты кӹзӹт ти пӧрт? 1875-шӹ ин 12 мартын ӹдӹрвлӓн училище Изи Шӹндӹр гӹц Цикмӓш официацльно ваштымы лин. Пакылажы ти училище Цикмӓштӹш рушын агыл ӹдӹрвлӓн училищештӹ маналтын. Кышкевек ти школ пачмы ылын?
Вишняву

Вишняву () — Слива ("Prunus") йыхыш пырышы кушкыш. Мары Элышты цилӓ вӓреок кушкеш, но сек шӹренжӹ Кырык сирӹштӹ вӓшлиӓлтеш. Изиш шокшырак вӓрӹм яратышы кушкыш.
Виноград

 
Виногра́д () — Виноград сӹнӓн йыхыш пырышы кӹцкӓн кушкыш, кӱмӹкӹжӹ кыды мӱӓн мӧр лиэш.
Грушаву

Грушаву () — йыхыш пырышы кӹцкӓн дӓ декоративный пушӓнгы ӓль тӹшкӓ. Европышты 60° йп. к. якте шӹргӹвлӓштӹ вӓк кушкеш.
Кедров, Иван Михайлович

Иван Михайлович Кедров (1844 – кышты дӓ кынм колен, пӓлӹ агыл). Пӹтӓриш мары букварьын авторжы. XIX-шӹ курымын алыкнам соты корышкы лыкташ цацышывла логӹц иктӹжӹ.
=Биографижӹ=
Ӓ тяжӹ, Михаил Кедров дьӓкӹн, варажы свӓщенник ылын. И. М. Кедров 1865 ин Азан духовный семинарим тымень пӹтӓрен, кыды паштек Цермӹшӓл сола училищештӹ тымдышын пӓшӓм ӹштен.Тымдымыжы годым кырык марла тымдымы книгӓн керӓл ылмыжым ынгылен, седӹндонӓт кид доно сирӹмӹ тымдымы книгӓм сирӓш пижӹн дӓ ӹшке уроквлӓштӹжӹ кычылтын. Букварьым лыкмашты палшыкым М. А. Рождественский дон Г. М. Яковлев пуэнӹт. Ти букварь 3 ноябрьын 1867-шӹ ин лӓктӹн дӓ Упрощённый способ обучения чтению черемисских детке горного населени маналтын. Лин кердеш, ти кечӹм толшашышты, Кедровын пӓшӓжӹм шотеш пиштен, мӓ Кырык марла сирӹмӹ кечӹ семӹнь пӓлдӹртӓш тӹнгӓлӹна. Букварь 1200 экземпляр доно лӓктӹн, тӹдӹ 17 ӹлӹштӓшӓн ылын, алфавитӹштӹ 33 буква, тӹшкӹ пӹтӓри «ӧ» дон «ӱ» буквам пыртымы, «ӓ» дон «ӹ» буквавлам вара веле пыртымы лиэш, «ӹ» букважым эстон йӹлмӹзӹ Веске Михкель пыртен. Букварьышты халык шая дон тыштывлӓм материал семӹнь кычылтмы, арифметика упражненивлӓ дон йымын йылы текствлӓ улы. 
Ма ӹжӓлжӹ, Кедров ӹшкежӹ, книгӓн лӓкмӹжӹ инок школ гӹц карангеш – йыхшым пукшен лыкташ манын, 3-шы октябрьын 1867 ин тӹдӹ Пошкырт (Суасламарыштыш Изи Карачка сола) церкӹшкӹ причечникеш пырен. Кок тӹлзӹштӹ Рождественский тӹдӹм Изи Шӹндӹр церкӹшкӹ ӹшке докыжы дьӓкӹнеш ӱжеш. Тӹнӓмок школыштыт ӹнде тымден.
Яковлев, Гавриил Яковлевич

Гавриил Яковлевич Яковлев (1843 ин 12 (25) мартын, Кыльыкал — 1912 ин 8 (21) ноябрьын, Моркы районыштышы Арын сола).
= Биографижӹ =
Шоляжы гӹц лыдаш, сирӓш тыменьӹн. 1867 ин Моркы волостьыш пӓшӓлӓш кен, Варангуш, Уньжа дӓ Арин школвлӓштӹ тымден. Тымдымы процесс алык марла кен, но тымдымы материал уке ылмы велдӹк, тӹдӹ тымдымы книгӓм йӓмдӹлӓш тӹнгӓлеш. Тенге тӹдӹн пынжы лӹвец 1870-шы ин «Упрощённый способ обучения чтению черемисских детей лугового населения» книгӓ лӓктӹн. И. М. Кедровын кырык марла букварьжым алык марлашкы сӓрен.
1967 ин Пöртныр школышты тымдаш тӹнгäлеш. 1871 ин Унчы школыш пäшäлäш ванжа, шукы книгäм марла пецäтлен лыктын. Тӹдӹн алык марла лыкмы Букварьжы кымдан пäлӹмӹ ыле. ХХ курым тӹнгäлтӹшӹн Арын солан церкӹштӹ священик ылын. 1912 ин 21 (8) ноябрьын, Михаил Архангелӹн кечӹжӹн колен. Арын церкӹн алтарьжы доны тайымы.
Михайлов, Спиридон Михайлович

Спиридон Михайлович Михайлов (28 декабрь, 1821, Йынгы Поси (кӹзӹтшӹ Суасламары Республика) — 27 январь, 1861, Цикмӓ) — шачашыжы суасламарынеш ӹшкӹмжӹм шотлен, но тӹнӓмок мӹньӹн тьотявлӓэм Йӓдӹрнӓ кырык марынвлӓ ылыт манын пӓлдӹртен. (Йӓдӹрнӓ марынвлӓ тагынамок суаслашкы сӓрнӓлтӹнӹт). Михайлов кырык марынвлӓн овуцавлӓшты -гишӓн рушла сирен дӓ тӹ жепӓш журналвлӓштӹ пецӓтлен. Цикмӓштӹ дон Шывашарышты лӹмешӹжӹ ӧлицӓвлӓ улы.
PT Sans

PT Sans (ПТ Санс) — свободно распространяемый компьютерный шрифт без засечек производства ПараТайп. Поддерживает кырык мары йӹлмӹ.
Пӧртныр церкӹ

Пӧртныр церкӹ.Пӧртныр солаштыш церкӹ. 1828-шӹ ин пачмы, 1970-шы ивлӓн кодшы кӹрпӹцвлӓжӹмат яшток шӓлӓтен пӹтӓрӹмӹ. Цикмӓ гӹц толшыла кӹзӹтшӹ сола вуйыштырак, вургымлашты вӓрлӓнен.
Отар церкӹ

Отар церкӹ - Кӹлемар кымдемӹштӹш Отар сола церкӹ. 1888-шӹ ин пачмы. 1980-шы ин ти сола Шывашар ГЭС-ӹм колтымы паштек, Йыл вӹд лӹвӓлӓн кодын.
Митюк, Игнатий Трофимович

Игнатий Трофимович Митюк (1883, Йынгы Парнингӓш – 1937 ин репрессируйымы, 1939 ин тюрьмӓштӹ церлӓнен колен), халыкнам соты корнышкы лыкташ цацышы, педагог. Пӧртнырышты тыменьӹн дӓ тидӹм пӹтӓрӹдеок, Азаныштыш тымдышывлӓм йӓмдӹлӹшӹ семинарыш пырен. 1902-шы ин дипломым нӓлӹн. Астрахань губерништӹ Черноярск уездӹштӹ тӹмден. 1922-шы ин Митюкым Кырык мары педтехникумын вуйлатышеш шагалтенӹт. Ти техникум тӹнӓм Ӓвӓсирӹштӹ ылын. 1920-30-шы ивлӓн кырык марла тымдымаш материалвлӓн авторжы. Рушла гӹц кырык марла пулӓ сӓрен. 1930-шӹ ивлӓн Йоласал роном вуйлатен.
Сидушкин, Нифонт Афанасьевич

Сидушкин, Нифонт Афанасьевич (12 апрель, 1898, Аманыр – 06 август, 1975 и, Киев) – мары композитор.
Крылов, Ярослав Александрович

Крылов, Ярослав Александрович (05 апрель, 1928, Эсӓнсола (Виловат вел) – ветеринар шӹнцӹмӓшвлӓн кандидат.
Лаврентьев, Зосим Фёдорович

Лаврентьев Зосим Фёдорович (06 апрель, 1933, Эсӓнсола (Усола вел) – мары артньык, книгӓвлӓн иллюстратор.
Игнатьева, Зинаида Стахиевна

Игнатьева Зинаида Стахиевна (27 сентябрь, 1948, Йынгы Кушыргы) – кырык мары пӓлӹмӹ мырызы.
Коротков, Алексей Иванович

Коротков Алексей Иванович (10 сентябрь, 1938, Латансола) – кырык мары журналист, сирӹзӹ.
Аланов, Николай Петрович

Аланов Николай Петрович (19 ноябрь, 1928, Котьона (Арде вел) – 1993), ветеринари шӹнцӹмӓшӹн кандидатшы.
Кольцова, Зоя Алексеевна

Кольцова Зоя Алексеевна (1898, Панькансола –?) – сола кудыло шӹнцӹмӓшӹн кандидатшы.
Анисимова, Людмила Родионовна

Анисимова Людмила Родионовна (22 май, 1913, Важйӓл – ) – педагогика шӹнцӹмӓшвлӓн кандидат.
Ерошкин, Виталий Александрович

Ерошкин Виталий Александрович (18 апрель, 1928 и, Ӓнгӹрвуй) – кырык мары сирӹзӹ. Тетявлӓлӓн шукым сирӓ.
Костатеев, Гурий Васильевич

Костатеев Гурий Васильевич (12 сентябрь, 1912, Йолобкансола -?) 
=Биографижӹ=
Йоласал школым тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Цикмӓ агропедтехникумышты тыменьӹн. Прозым сирен.
Куторов, Николай Иванович

Куторов Николай Иванович (1936, Микорсола) – сӹлнӹшаям шӹмлӹзӹ, филологи шӹнцӹмӓшвлӓн кандидат.
Савельева, Тамара Николаевна

Савельева Тамара Николаевна (10 июнь, 1956 и, Актусола) – кырык мары сирӹзӹ, Якшар Йыл школышты шукы и мары йӹлмӹм тымда.
Уильямс, Робби

Роберт Питер Максимилиан Уильямс (Robbie Williams) ( 13 февраль 1974 Стаффордшир) Кого Британи попмырызы, кыды пӹтӓри Take That группышты мырен, вара ӹшкетшӹ, соло мыраш тӹнгӓлӹн. Кӹзӹт якте тӹдӹн 50 миллион дискшӹм выжалымы. Арӓкӓ йумӹ проблемым сӹнген, кӹзӹт у мырывлӓм мыраш тӹнгӓлӹн. 2010 шӹжӹм ӹдӹрӹм нӓлӹн.
ABBA

ABBA (марла АББА) ― тӱнымбалны пиш кымдан пӓлӹмӹ ансамбль. Шачынжы тӹдӹ Швеци гӹц.
Куприанов, Владислав Порфирьевич

Куприанов, Владислав Порфирьевич (12 май, 1936 и, Йошкар-Ола – 1989, тӹшток) – лӹмлӹ мары композитор, сем мастар. 
=Биографижӹ=
Атяжӹ, Порфирий Куприанов Йошкар Олаштыш музыка училищештӹ директор ылын, Кого вырсышкы кен дӓ тӹшты –ямын. 
http://www.fumus.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=754:%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%E2%80%93-%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%8D%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B8-1936-1989&amp;Itemid=795&amp;lang=ru
Изи Паратмарыштыш Валгыды Гурий Шӱмбел кымдемӹн школ

Изи Паратмарыштыш Валгыды Гурий Шӱмбел кымдемӹн школ 1869-шӹ ин пачмы школ. Тымдышы Ф. Семёнов ылын. 1887-шӹ ин Виловатыш ваштымы.
Шурыштыш Михала — Архантьыл монастир сагашы училище

Шурыштыш Михала — Архантьыл монастир сагашы училище.
Шурышты Михала - Архантьыл пӱэргӹ монастир сага Валгыды Гурий Шӱмбел кымдем1874-шӹ ин училищем пачын. Кӹзӹт тӹштӹ Шур школ ӹштӓ.
Цигӓнсолаштыш земский училище

Цигӓнсолаштыш земский училище
1884-шӹ ин пачмы. Законвлӓм Я. Г. Чудовичев тымден, тымдышы И. Талантов ылын.
Кожваж церкӹ

Кожваж церкӹ 
Ти церкӹм 1819 ин пачмы. Свӓщенникшӹ А. А. Троицкий, дьӓкӹнжӹ А. Е. Рождественский, псалмывлӓм мырышы П. П. Алатов ылын.
Пайскырык церкӹ

Пайскырык церкӹ - Христосын Шачмы церкӹжы. Церкӹм шӹндӓш манын, оксажым православи йымылан ӹнянӹшӹ кырык марынвлӓ ӹшке погеныт. Архитектура стильжӹ доно варашы классицизм стильӹм анжыкта.Ти церкӹм 1829-шӹ ин пачмы. Тӹнам Христос шачмы лӹмеш тӹнг престолым валгыдемденӹт. Церкӹш каштшывлӓн шукеммӹ семӹнь, 1864 ин тӹдӹм кымдаэмденӹт. 1902 ин церкӹн свӓщеннӹкшӹ Е. Г. Хлебников, дьӓкӹнжӹ А. А. Яхонтов, псалмывлӓм мырышы Ф. С. Лаишевский ылыныт.
Совет жепӹн ти церкӹм 1937 ин питӹрӹмы, кужы жеп тӹштӹ Пайскырык сельпон клӓтшӹ ылын. 1994-шӹ и годшен угӹц пачмы. Церкӹ сага Рушӓрня школ ӹштӓ.
Изи Шӹндӹр церкӹ

Изи Шӹндӹр церкӹ 
Церкӹм 1829-шӹ ин пачмы. Свӓщенньӹкшӹ В. П. Гурьев, дьӓкӹнжӹ И. П. Ласточкин дӓ псалмывлӓм мырышы С. Н. Нурминский ылын. Ти церкӹ кӹзӹт Йыл тӹрӹштӹ охыр шӹнзӓ.
Йӱксӓр церкӹ

Йӱксӓр церкӹ.
Ти солаштӹ церкӹм 1879-шӹ ин пачмы. Свӓщенникшӹ П. А. Яблонский, псалмывлӓм мырышыжы Н. И. Аникин ылын.
Кулаковы церкӹ

Кулаковы церкӹ 
Церкӹм 1899-шӹ ин пачмы. Свӓщеньӹкшӹ М. Ф. Карамышев, псалмывлӓм мырышыжы В. И. Самохвалов ылын.
Апакаев, Пётр Андреевич

Пётр Андреевич Апакаев (02 август, 1936, Оръямычаш сола, Калтаса район, Башкортостан) - педагог шӹнцӹмӓшвлӓн кандидат, профессор. Йошкар-Олашты ӹлӓ.
Микряков, Вениамин Романович

Микряков, Вениамин Романович (12 март, 1936 и, Пырастай) - биологи пӓлӹмӓшвлӓн докторжы. Ярославль областьышты ӹлӓ.
Милорадова, Надежда Леонидовна

Милорадова, Надежда Леонидовна (16 август, 1928 и, Йоласал) - биологи пӓлӹмӓшвлӓн кандидатшы.
Васюков, Анатолий Иванович

Васюков, Анатолий Иванович (01 январь, 1940, Шӹндӹрвал, Пӹзӹкныр вел ) - биологи пӓлӹмӓшвлӓн кандидатшы.
Бабушкина, Ирина Аверкиевна

Бабушкина, Ирина Аверкиевна (19 декабрь, 1963 и, Пӹнгель Парнингӓш, Шур вел) – биологи шӹнцӹмӓшвлӓн кандидатшы.
Махоткин, Алексей Гаврилович

Махоткин, Алексей Гаврилович (15 март, 1936 и, Шактенваж, Виловат вел) – ветеринари шӹнцӹмӓшвлӓн кандидатшы.
Ильменёв, Степан Иванович

Ильменёв, Степан Иванович (26 сентябрь, 1900, Петуксола – 26 с ентябрь 1961) – сола кудыло шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы, профессор. Полтавыштыш сола кудыло институтышты пӓшӓлен.
Виноградов, Владимир Никитич

Виноградов, Владимир Никитич (14 октябрь, 1935, Лицкӹнер) – сола кудыло шӹнцӹмашвлӓн кандидатшы.
Тарту

Тарту () ― Эстонин кокшы кого халажы (102 817 ӹлӹзӹ 2009). Тарту Кечӹвӓлвел Эстонин покшалжы, Тартумаа уездӹн вуйхалажы. Тарту университет хала, кышты мары студентвлӓӓт тыменьӹт.
Исуткан

Исуткан солаш Пайскырык гӹц карем гач ванжен кемӹкӹ вӓрештӓш лиэш.
Рыбаков, Николай Фёдорович

Миклай Рыбаков (алык марла Рыбаков Вöдыр Миклай, 4 февраль 1932 и, Пӧртанур, Йылсир кымдем, Мары Эл - Йошкар-Ола.) — мары прозаик, драматург, кугижӓнӹш пӓшӓ йенг. Йошкар-Олаштыш музык-театр училищем (1952), Ленинградыштыш театр институтым (1957) тымень пӹтӓрен. 1990-шы ивлӓн Мары Элын Кугижӓнӹш Согонь пушы ылын.
Селмӓгиндӹ

Селмӓгиндӹ - селмӓэш кӱэштӹм кинды. Ма гӹц погымы: ош лашаш, санзал, сакыр, дрожжи, мыны. Кӱэшт лыкмы селмӓгиндӹм шӹренжок у доно шӹрӓт. Кырык марынвлӓн стӧл вӹлнӹ селмӓгиндӹ махань-шон айовлӓ годым лишӓшлык. Хыналаш –дӓ ӹдӹр йӱаш кемӹ годымат вӓк молнам селмӓгиндӹде каштделыт.
Шаршы лем

Шаршы лем – ти лемӹм десертеш пуат. Шаршы лемӹм шолташ манын, кӹлмӹн нӓлмӹ шаршым веле кычылтыт. Сек тотлы шаршы лем коршокышты прейӹктӹмӹ. Кыдыжы шаршы лемӹш якшар ушманым пиштӓт. Шаршы лем шукы витаминӓн.
Цынга

Цынга – лӓшкӓ докы лишӹл качкыш, но тӹдӹн руашыжым ак пӹчкедеп, кид ӓль савала доно тарват.
Рабле, Франсуа

Франсуа́ Рабле́ (; 1494, Шинон — , ) — француз сирӹзӹ, Ренессанс жепӓш европын рӧднӓ сатирикшӹ, гуманистшӹ «Гаргантюа дон Пантагрюэль» романын авторжы.
Расин, Жан Батист

Жан Бати́ст Раси́н (, 21 декабрь 1639 — 21 апрель 1699) — француз драматург, XVII курымаш виӓн француз драматургвлӓ логӹц иктӹжӹ. Тӹнӓм тенгеок Корнель дон Мольер сиренӹт.
Ремарк, Эрих Мария

Э́рих Мари́я Рема́рк, шачынжы Эрих Пауль Ремарк (, 22 июнь 1898, Оснабрӱк — 25 сентябрь 1970, Локарно) — 20-шы курымаш немӹц сирӹзӹвлӓ логӹц сек кмдан пӓлӹмӹ.
Милäускайте, Нийоле

Милäускайте, Нийоле (ш. 1950-2002) ― лиетува поэтесса. &lt;br&gt;
"Уршуле С.-ӹн омынжы" (1985) лӹмäн пӹтäриш лыдыш погымыжым поздаракын, кынам уж Лиетувашты модернизм поэзи цаткыдын ял вӹлнӹжӹ шалгымы годым веле лыктын гӹнят, тӹдӹн лыдышвлäжӹ тӧрӧк сӹнзäшкӹ керӹлтӹнӹт. Ти потессӹн поэзижӹ эмоциональне, но тенге гӹнят эмоцивлäм кидӹштӹ кычымы, поэтикӹн образвлäжӹ лыдшым карштарен вäк кердӹт- нӹнӹ äшӹштӹш шäлäтен шумы охоницä пыдыргывлä вуйта ылыт. Лыдышвлäжӹ кыце ӹдӹрäш гӹц ӹдӹрäмäш кушкеш- тидӹ гишäн шайыштыт. Ти ӹдӹрäмäш- äшӹндäрӹмäш, äшӹндäрӹмäшӹжӹ- цäрäн кыдаш шумы ӹшкет ылмаш дä иктӹлäнäт, нималанат ӹнян уке ылмаш, техень годым карштымашымат вäк шижäш цäрнет. Лыдышвлäштӹ паузывлä, кӹрӹлтмäшвлä ӹшке рольыштым мадыт, нӹнӹ ӹшке семӹньӹштӹ тӱнымбалым ынгылаш палшат- пӹлӹшӹштӹ тьонгымешкӹ, йӹрвäш колыштын. Пӹтäртӹш жепӹн тӹдӹн творчествыштыжы инди эротика поэзин элементвлä цаклалтыт.
Литва сӹлнӹшая

Литва сӹлнӹшая - литва йӹлмӹ доно сирӹмӹ литва халыкын сӹлнӹшаяжы.
Анжал: Мицкевич Адам, Донелайтис Кристионас, Гӓда, Сигитас.
Эстон сӹлнӹшая

Эстон сӹлнӹшая - тӹнгжӹм эстонла сирӹмӹ эстон халыкын сӹлнӹшаяжы. Эстон сӹлнӹшаям первижӹ тенгеок латинлӓ дӓ немӹцлӓ сирӹмӹ. 
Анжал:Веске Михкель, Видеман, Фердинанд Иоганн, Таммсааре, Антон Хансен, Каплинский Ян, Луйк Вийви, Каукси Ӱлле.
Джордж Оруэлл

Джордж Оруэлл (, лачокла лӹмжӹ — Эрик Артур Блэр (; Мотихари, инди 1903— Лондон 1950) — англ сирӹзӹ дӓ публицист. 1907-шӹ ин Англиш ӹлӓш ванжен дӓ Этонышты школышкы каштын. 1922-28-шӹ ивлӓн Бирмашты армиштӹ служымыжы годым антимилитаризм дӓ антиипериализм ваштареш шалгышы лин.
Роллан, Ромен

Роме́н Ролла́н (; 29 январь 1866, Кламси — 30 декабрь 1944, Везле) — француз сирӹзӹ, ушемкымдем йенг, Нобель премин лауреатшы сӹлнӹшаяшты (1915).
Малларме, Стефан

Стефа́н Малларме́ () (18 март 1842, Париж — 9 сентябрь 1898, Вальвен, Фонтенбло лишнӹ ) — француз поэт, пӹтӓрижӹ «Парнас» группа докы лишӹл ылын («Кӹзӹтшӹ Парнасышты» пецӓтлӓлтӹн), варажы символиствлӓн виктӓрӹшӹштӹ лин. Поль Верлен тӹдӹм вырсымы, шудалмы да проклинайымы поэтвлӓ лошкы шӹнден.
Сармаго, Жосе

Жозе́ де Со́за Сарама́го ( ; 16 ноябрь 1922, Азиньяга, Рибатежу, Португали — 18 июнь 2010 Тиас, Лас-Пальмас, Канари ошмаоты, Испани) — шалахай анжалтышан португали сирӹзӹ дӓ поэт, сӹлнӹшаян Нобель премин лауреатшы (1998). Португали халыкын культурыжым переген кодымы фронтлан негӹцӹм пиштӹшӹ.
Найпол, Видиадхар Сураджпрасад

Видиадхар Сураджпрасад Найпол () (ш. 17 август, 1932, Тринидад) — англла сирӹшӹ Индиштӹш важан сирӹзӹ. Сӹлнӹшаян Нобель премин лауреатшы. Ислам ваштареш критика доно шагалын.
Кӹрӓн мӧскӓ

 
Кӹрӓн мӧскӓ - ( ) — Европышты сек кого хир йӓн. Перви ти йӓн кымда территориштӹ ӹлен, Европышты йыдвел ареалжы Англи, кечӹвӓл велнӹ Африка дӓ ирвелнӹ Сибирь дон Китай яктеӓт вӓк шон ылын. Аляска гач мӧскӓ Йыдвел Америкыш иктӓ 40 000 и перви ванжен.
Пирӹ

Пирӹ () — пивлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Койот ("Canis latrans") шакал ("Canis aureus") дон иквӓреш пирӹвлӓн ("Canis") группыш айырлалтыт.
Рӹвӹж

Рӹвӹж тенгеок «ӹрвӹж» () —пивлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Кӓп кытшы 60—90 см, пачыжы — 40—60 см, нелӹцшӹ — 6—10 кг. якте лин кердеш.
Морен

Морен () — шӹшерӹм качшы моренвлӓн йыхыш пырышы йӓн. Морен Евразиштӹ пиш шӹрен вӓшлиӓлтеш.
Сырмы

Сырмы ( ) — сырмывлӓн йыхыш пырышы хир йӓн.
Шарды

 
Шарды тенгеок Шарды пучы () — пучывлӓн йыхыш пырышы шӹшер качкын кушшы йӓнвлӓ логӹц сек когожы.
Ош понгы

 
Ош понгы () - марынвлӓ лошты кого деликатесеш шотлалтшы понгы.
Шапки понгы

 
Шапки понгы () — (Leccinum) йыхыш (Boletacea) группыш пырышы понгы. Ти понгы якшар вуян ылмыжы доно вес понгывлӓ гӹц айыртемӓлтеш.
Алангы

Алангы () — Мары Элышты шӹренок вӓшлиӓлтшӹ кол. Кытшы 50 см, нелӹцшӹ 1,5 кг якте лин кердеш.
Нужгол

Нужгол () - нужголвлӓн йыхыш пырышы хир кол. Кытшы шӹрнжок 1 м дӓ нелӹцшӹ 8 кг (шоэн 1,5 м дӓ 35 кг) якте лин кердеш. Европышты ширӹ дӓ пеле санзалан (тангыж) вӹдвлӓштӹ ӹлӓ.
Таты

Таты () — карпвлӓн ("Cyprinidae") йыхыш пырышы кол.
Кӹрӹш

 
Кӹрӹш () — алангывлӓн () йыхын кӹрӹшвлӓн группышкы пырышы кол.
Шигол

Шигол – () — шиголвлӓн "(Siluridae)" йыхыш пырышы шир вӹдӹштӹш сӱмдӹмӹ кол. Кытшы 5 м, нелӹцшӹ 300 кг якте лин кердеш.
Стерлӓк

Стерлӓк () — Кырык сирӹштӹ яжон пӓлӹмӹ кол Йылышты, Вӹтлӓштӹ дӓ Шурышты вӓшлиӓлтеш. Кытшы 125 см, нелӹцшӹ 16 кг якте лин кердеш. Шӹренжок лач изивлӓ веле вӓшлиалтӹт.
Лавал

Лавал () — лавалвлӓн йыхын колжы. Мары Элышты пиш шӹрен, лӹмӹнок Йылышты, Вӹтлӓштӹ дӓ Шурышты вӓшлиӓлтеш.
Кушкыш

Кушкышвлӓ
Кушкышвлӓм шӹмлӹшӹ биологи – ботаника.
Шардымуды

Шардымуды () — Вакциниум группын Йӓнгӓршуды йыхыш пырышы кушкыш. Качкаш лимӹ мӧрвлӓм кушта.
Йӓнгӓршуды

Йӓнгӓршуды () — Йӓнгӓршуды йыхыш пырышы кушкыш.
Шӓрлӹмӹжӹ.
Европышты, Азишты, Атланти океан тӹрӹштӹ Йыдвел Америкышты, Гренландиштӹ, Йыдвел Африкышты дӓ Азор ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтеш.
Мӱкш

Мӱкш (лат. Apidae) - мӱм кандышы капшангы. Цилӓжӹ 20 000 махань-шон мӱкш йиш улы.
Шимшӓдӓнгӹ

Шимшӓдӓнгӹ () — (Polygonaceae) йыхыш пырышы, пӹрцӹ культура. 
Историжӹ.
Лӓктынжы шимшӓдӓнгӹ Инди гӹц ылеш, кышты тӹдӹм шим рис маныт. 5000 и перви годшен качкыш семӹнь пӓлӹ.
Мӱктӹ

Мӱктӹ () — карпвлӓн йыхыш пырышы кол.
Тыртнявлӓ

Тыртня йишвлӓ () — тыртня ганьывлӓ йыхыш пырышы Азиштӹ Африкышты, Европышты дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ тыртня ӓль тырня улы. Тыртнявлӓн кӱкшӹцшӹ 176 см, нелӹцшӹ 12 кг якте шоэш. 
Классификаци.
Balearicinae — 
Gruinae — Лачокла тыртня йишвлӓ
Йоропишуды

Йоропишуды () — (Hypericaceae) йыхыш пырышы кушкыш.
Кӹсиӓ

Кӹсиӓ () — Кӹсиӓвлӓн йыхыш пырышы кек. Мары Элышты сек шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кек. Европышты, Азиштӹ, Йыдпел-Вадывел Африкышты ӹлӓс. Шӹренжок шӹргӹвлӓштӹ, корны тӹрӹштӹ, вӹд лишнӹ вӓшлиӓлтеш. Ик иштӹ кок гӓнӓ мынза дӓ игӹвлӓжӹм лыктеш. Пӹжӓшжӹм ыражан пушӓнгӹвлӓштӹ, махань-шон ражвлӓштӹ, халашты кынамжы окня лӹвӓлнӹш кӹртни листӹ лӹвӓлнат оптен кердеш.
Качиньский, Лех

Лех Алекса́ндр Качи́ньский (; 18 июнь 1949, Варшава, Польша — 10 апрель 2010, Смоленск, Руш Федераци) ― Польшын президентжӹ. Авиакатастрофышты колен.
Кож кӓзӓля

Кож кӓзӓля () — изи кек.
Цӹгӓк

Цӹгӓквлӓ ӓль цӹгӓк йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Австралиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 83 тӹрлӹ цӹгӓк улы. Кытшы 10–24 см, нелӹцшӹ 10–60 г якте шоэш.
Цӹгӓк качкашыжы шӹнгӓвлӓм чонгештӹмӹжы годым кыча. Цӹгӓквлӓн пачышты кужы дӓ вӹцкӹж. Ялышты пиш изи, седӹндоно рокышкы моло вӓрештӹт гӹнь, чонгештен кузашышты пиш нелӹ. ӱштӹм ак тырхеп дӓ кӓнгӹж мычашышток кечӹвӓл векӹ чонгештӓш манын, аравлӓшкӹ погынаш тӹнгӓлӹт.
Цӹгӓк Эстони халыкын символжы, эстонвлӓн сек яратымы кекӹштӹ.
Шӧрвӓ

Шӧрвӓ () — Маслинӓн ("Oleaceae") кушкышвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Кырык сирӹштӹ шӹренок вӓшлиӓлтеш.
Шодышуды

Шодышуды () — шукы иӓш ши цӹре ӹлӹштӓшӓн цаткыды качы пышан шудыла кушкыш.
Кӹршӱнгӹш

Кӹршӱнгӹш () — вӓрӓшвлӓн группыш пырышы кек, кӓпшӹ 65-73 см кыташ, нелӹцшӹ 1,6 — 3,2 кг нӓрӹ. Авӓ кеквлӓжӹ озывлӓ гӹц когораквлӓ ылыт.
Когоургаля

Когоургаля тенгеок Лудыургаля ( , ) — нерӹшвлӓн йыхыш пырышы ньымыштшы изи йӓн. Сек коговлӓжӹ 13 - 18 см кыташ лин кердӹт. Массышты 150 - 180 г якте шоэш. Европышты шукы вӓре, тенгеок Мары Элыштат вӓшлиӓлтеш.
Кадама

Кадама () — карпвлӓн йыхыш пырышы Мары Элышты дӓ Европышты (кечӹвӓлвел дон йыдпел монгыр гӹц пасна) шырен вӓшлиӓлтшӹ кол. Кытшы 22 см лин кердеш, шӹренжок 15 см якте веле. Аран-аран каштшы кол. Ти колын эче вес лӹмжӹ улы, кыды вӓрежӹ тидӹм ошмагол маныт.
Пырташтымана

Пырташтымана () - тыманавлӓн йыхыш пырышы шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тымана. Европышты кымдан шӓрлен кен.
Итӹн

Итӹн () — итӹнвлӓн йыхыш пырышы икиӓш кушкыш, кыдым эдем культивируя. Итӹн гӹц мӹнерӹм коат.
Кӹне

Кӹне () — кӹневлӓн йыхыш пырышы икиӓш кушкыш. Кӹне гӹ мӹнерӹм коӓт, тӹдӹм тенгеок медицинӹштӹ дӓ качкышвлӓм ӹштӹмӹ промышленностьыштӹ кычылтыт. Кӹне наркотизируйышы ылеш, тӹдӹ гӹц марихуана дон гашишӹм ӹштӓт.
Цамавач

Цамавач () — шим шӓдӓнгӹ йишвлӓн йыхыш пырышы шукиӓш кушкыш. Этимологижӹ «цаман пачыжы» доно кӹлдӓлтӹн.
Пачтамга

Пачтамга (), пачтамга лу () — эдем тупӹрдӹн иквӓреш кушкын шӹцшӹ кым-вӹц рудимент ӹрдӹ гӹц ылшы ӱлнӹш лаштыкшы. Тошты греклӓ тидӹ ( — "куку") маналтеш.
Ладыншуды

Ладыншуды () — Ладыншудывлӓ группыш пырышы кушкыш.
Ышкал

Ышкал ("Bos taurus taurus" Тоныш ӱшкӱж группыш пырыш вольыкын ӓвӓжӹ) — кок кӹчӓн, янгыжшы тоны урдымы вольык. пайлан, шӹшерлӓн дӓ каваштылан урдат. Ти группыш пырышы озывлӓм ӱшкӱж, игӹштӹм — презӹ, кастрируйымы ӱшкӱжӹм — вускы ӱшкӱж, презӹм ӹштӹшӹ агыл ышкалашым туна маныт. Ышкалын презӹм намалмӹ периодшы 9 тӹлзӹ шыпшылтеш. Ышкалвлӓ пай, пай-шӹшерӓн дӓ шӹшерӓн йишеш шелӓлтӹт.
Кӓрш (кек)

 
Кӓрш (кек) () —"Crex" йыхыш пырышы кеквлӓ, Кырык дӓ Кожла сирӹштӹ Йыл дӓ Шур алыквлӓштӹ 1980-шы ивлӓ якте шӹренок вӓшлиӓш лиэш ылын. Кӹзӹт ти кекӹн популяцижӹ чӹдемӓш тӹнгӓлӹн. Европа кымдык ти кек пӓлӹ ылеш.
Ӓмӹрт

 
Ӓмӹрт () — вӓрӓш йишвлӓн группыш хир кеквлӓн йыхыш пырышы кек. Кӓпшӹ 50-60 см кыташ, нелӹцшӹ 800-1100 г , шылдыржым шӓрӓлтӹмӹжӹ 140-155 см якте шоэш.
Йӱрлӹквӹтельӹ

 
Йӱрлӹквӹтельӹ () — йымынтӓгӓ йишвлӓн ("Scolopacidae") йыхыш пырышы кек. Кӓпшӹ 50 -60 см, нелӹцшӹ 600- 1000 г. дӓ шылдыржын шӓрӓлтӹмӹжӹ 80-100 см якте шоэш.