Коми Республик

Ко́ми Респу́блик (, ) — Россий Федерацийысе субъект, Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыш пура. Рӱдола — Сыктывкар ола.
Йӱдвелне - Ненецкий автономный округ да Архангельск вел дене, эрвелне - Тюмень вел дене, кечывалвелне – Хант-Манси автоном йырвел, Свердловск вел, Пермь край, Киров вел дене .
Географий.
Урал курык-влак деч касвелныла, Российын Европысо ужашыжын йӱдвел-эрвелныже верланен. Ты мландыште шуко чодыра кушкеш (70 % наре), куп шуко уло (15%).
Мландын ик эн шергакан поянлыкше - . Еҥ ты пушеҥге-влакым тарватенат огыл, тыгай чодыра Европышто тетла уке. Кызыт заповедникым ЮНЕСКО ушем арала.
Эҥер.
Коми республикыште тыгай эҥер-влак йогат:
Акрет жап гыч эҥер-влак дене ты кундемыш толшо-влак пайдаланеныт. Эҥер вӱд почеш купеч-влак сатум волтеныт, чоҥышо-влак вӱд дене пырням, оҥам, кермычым колтылыныт. Коми мланде ожнысек торгаймаш-влакын корно лийын.
23 Ӱярня 1971 ийыште тыште мланде йымалсе ядерный пудештарымашым ыштыме. 5 3 зарядым Пермь крайысе Чердынский кундемыште пудештареныт. Коми АССР деч 100 меҥге тораште. 
Ер.
Коми Республикыште моткоч шуко ер уло.Чылажге 78 тӱжем ер утла наре уло. Ландшафт ойыртем почеш тундровый, курыкысо, тайгасе, пойменныйлан шелалтыт. Шочмаш ойыртем почеш ледниковый, карстовый, торфяной, реликтовыйлан шелалтыт. Эн келге – курыкысо ер-влак (50 метр марте).
Марий Элысе ял гай лӱмым Комиште ик ер нумалеш:
Куп.
Куп-влак 3,2 млн. гектарым айлат. Куп-влак мланде йымалсе вӱдым пойдарат, лавыран вӱдым эрыктат, ночкым погат. Куплаште тӱрлӧ кайык ила (ир лудо, ир комбо, тетерев, кулик, турня-кликун, тыгак янлык-влак купыш чӱчкыдын кочкаш коштыт – шордо, олень да т.м. Куп воктене морошка, голубика, клюква шуко кушкыт.
Мландейымалсе поянлык.
Тиде мландыште шем шӱйым, нефтьым, газым, боксит-влакым, шӧртньым, алмаз-влакым луктыт.
Тимано-Печорский нефтегазоносный провинцийыште нефть 4 млрд.тонн наре уло, углеводородный газ-влак — 3 триллион кубический метр наре.
Кушкыл.
Коми республикыште шуен вашлиялтше кушкыл ятыр уло. Йӱдвел-касвелне тундра кушкыл, кечывалвелнырак — чодыра-тундра, кечывалвелне — чодыра поянлык пӱртӱсым пойдара. 
Тундраште пушеҥге-влак огыт куш, тӱҥ шотышто моко, лишайник, шуко ияш шудо кушкеш, карлик куэ (карликовая береза), йӱдвел вӱдуа (полярная ива), багульник вашлиялтеш. Чодыра-тундрышто (лесотундра) тундра кушкыл-влак дене пырля эше сибирьысе кож, куэ, лиственница кушкыт. Чодыра-тундра чодырашке, а вара тайгашке савырна. Чодыра ужашыште кож, пӱнчӧ, кедр, писте-влак тӱҥ шотышто кушкыт. 
Пӱртӱсын тӱҥ поянлыкше тыште чодыра. Тудо мландыште вӱдым арала, айдемылан оксам ышташ йӧным пуа. Коми республикысе чодыра кумыдык — 29,7 млн. га
Чылажге Республикыште 2,8 млрд. м³ пу ора уло. Но чыла тиде поянлык дене пайдаланаш огеш лий. Южо чодыра-влак аралалтыт.
Янлык, кайык, кол.
Коми Республикыште 4400 тӱрлӧ янлык ила, нунын коклаште шанчызе-влаклан тиддеч ончыч палыдыме кок вид уло: да . Печоро да Вычегде эҥерлаште гына вашлиялтыт.
Вӱдыштӧ голец-палия, сибирский хариус, пелядь, ряпушка, таймень, бычок-подкаменщик, белоглазка, краснопёрка, чехонь, судак кол-влак улыт. 
239 тӱрлӧ кайык ила (44 семемействе, 17 отряд).
Йошкар Кнагашке , , пӱркыт, , , , да изи (тундряной) лебедь кайык-влакым пуртымо.
Тыгакак эше икмыняр кайыкым оролыман: , чыла шыл кочшо кайык-влак, тумна-влак, , , шӱшпык да т.м. 
Кочкашлан ош куропаткым, глухарь, тетерев, рябчик, комбо, лудо-влакым, куликым, курмузакым кучылыт.
Климат.
Теле кужу жап шуйна, йӱштӧ игече дене ойыртемалтеш. Кеҥеж – кӱчык, кечывалвелне – леве, йӱдвелне - юалгырак.
Коми Республикыште эн йӱштӧ вер-влак:
Шагат ӱштӧ.
Коми Республик москосо жап дене ила. Российыште MSK кӱчыкемдымаш дене возалтеш, UTC деч + 4 шагатлан ойыртемалтеш. Коми Республикын касвел ужашыже (Сыктывкар ола дене пырля москосо жап деч ик шагатлан ойыртемалтеш (UTC+3).
Эртык.
Кокласе курымлаште коми калыкын мландыже кид йымалныже лийыныт, XV курымышто . Тӱҥ шотышто янлык коваштым тышеч наҥгаеныт. Йӱштӧ игече шогымылан да корно уке улмылан кӧра ты верыште калык шагал илен. XVIII курымышто эҥерыште нефтьым лукташ тӱҥальыч.
Промышленность кушмаш да калыкчот кугеммаш Коми Республикыште 1930—1950-ше ийлаште тӱҥалын, ГУЛАГын пашаж ден кылдалтын. 1930-ше ийла тӱҥалтышыште Коми мландыште муыныт, Кугу Ачаэл Сар тӱҥалме дене Донбассысе мланде шӱйым йомдарыме годым комисе мланде шӱй тудым алмаштен. Тунамак нефтьым, мланде шӱйым, пуым лукташлан Ухта — Печоро — Инта — Воркута кӱртньыгорным 1942 ийыште пыштеныт. 1950-ше ийла мучашыште ГУЛАГ системым пытареныт, но тачат Коми республикыште шуко казамат кодын.
Совет Ушем шаланыме дене Коми республикысе промышленность чот пытен, сандене тышеч калык вес кундемлашке каен (1990—2007 ийлаште калыкчот 22 %-лан иземын).
Кызытсе Коми Республикын тӱҥ кече-влак:
Калык.
Российысе Госкомстатын палдарымыж поче Коми Республикын калыкчотшо 880 639 еҥ (2013). 
Калык-влак:
Шеледымаш.
1. Сыктывкар
2. Воркута
3. Инта
4. Усинск
5. Ухта
6. Вуктыл кундем
7. Ижме кундем
8. Княжпогост кундем
9. Койгород кундем 
10. Корткерос кундем
11. Печоро кундем
12. Лузсер кундем 
13. Сосногорск кундем
14. Сыктывдин кундем
15. Сысоло кундем
16. Тройчын-Печоро кундем 
17. Удоро кундем
18. Усть-Вымь кундем 
19. Усть-Кулом кундем
20. Усть-Цильме кундем