Иванов, Кирилл Иванович

Йыван Кырлa (Кирилл Иванович Иванов) (, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Купсола (кызыт Купсола) ял — , Свердловск вел, Краснотурьинск ола) — марий почеламутчо, киноактёр, Совет Ушем Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1937).
Сылнымут корно.
Тÿҥалтыш ошкыл.
Рабфакыште тунеммыж годым Кырля сылнымутан литератур деке чот шÿмаҥеш. Марла книгам тудо ончычак, эше ялыште илымыже годымак, ятыр лудын ыле. Марий книгаче-влакын возгалымыштым тÿрлӧ спектакльла гычат пален. Куанен ончен Шернур педкурсын ончыктымо спектакльжым. Шабдарын поэзийже тулык рвезын шӱм-чоныштыжо сылне мутым йӧратыме ойыпым ылыжта.
Тунеммыж годым Йыван Кырля В. М. Васильевын, В. Т. Соколовын, Г. Г. Кармазинын, В. А . Мухинын лекцийыштым колыштын.  
Рабфакын библиотекыже «У вий» журналым, «Марий ял» газетым чарныде налын шоген. Поэзий дене искусство деке шӱмаҥше рвезе нуным йӧратен лудын. 
Марий поэт-влакын возымыштым лудмо дене пырляк Йыван Кырля рушла книгамат кидышкыже налеш. 
Рабфак Йыван Кырлян усталыкшым почын. Тудын деч посна ик концертат эртен огыл. Сцене гыч марий мурым мурен, тӱрлӧ пьесылаште оҥайын модын. Уста улмыжым ужын, Рабфакыште туныктышо-влак Йыван Кырлялан артистлан тунемаш каяш ойым пуэныт. 
1930-шо ийласе поэзий.
1929 ийыште тудо, рабфакым коден, Москвашке кая да тысе техникумын актерым ямдылыме отделенийышкыже тунемаш пура. Пурышаш экзаменым Кырля чаплын куча. Приемный комиссийын членже-влак С. Эйзенштейн, Л. Кулешов, А. Роом, В. Пудовкин, самырык марий рвезын модмыжым ончен, усталыкшым вигак ужыныт. 
Техникумышто тунеммыж годым Йыван Кырла киношто модын онча. 1930 ийыште тудо «Путевка в жизнь» фильмыште (фильмын режиссержо Н. Экк) беспризорник, марий рвезе Мустафан рольжым модеш. 
«Путевка в жизнь» — Совет Ушемыште сниматлыме первый йукан фильм. Тудын марте элыштына тыгай фильм але уке ыле.
Ончычшым Йыван Кырла фильмыште тӱҥ рольым модын огыл. Тудым эпизодический рольым гына модаш ӱжыныт улмаш. Но изи эпизодымат мастарын модын ончыктымыжо Кырлам вучыдымын ончыл верыш луктын. Киноартист М. Жаров «Жизнь. Театр. Кино» мемуар книгаштыже (1967 ийыште лектын)  тидын нерген тыге воза:
"«Фильмлан ик эпизодым сниматлена ыле. Вочко гыч вуйжым луктын, беспризорник ончыштеш. Монгол чуриян, вуйыштыжо — тоштем пытыше ӱдырамаш шляпа. Аҥышыр шинчан полмезе рвезе мемнам чоян гына ончал колтыш, вара моткоч оҥайын «Ку-ку» манын кычкыралят, уэш вочко кӧргыш шылын шинче. Уло зал тунамак рӱжге совым кыраш тӱҥале." 
— "Кӧ тиде?"
— "Кушеч тудо?"
— "Тиде Мустафа-с!"
— "Мустафа рольым модаш тиддеч сайым от му!"
— "Эше ик гана ончыктыза-ян, тиде путырак тале артист-ыс!"
"Тыге икте-весе дене ончылгоч кутырен келшыде, чыланат ик йукын маньыч:"
— "Тиде, чынак, Мустафа!" 
"Тунамак, саде зал гыч лекдеак, келшышт: тымарте палыдыме ты рвезым Мустафан рольжым модаш шогалташ… Мустафан рольжым модаш тыге ойырен налме рвезе кинотехникумын студентше Йыван Кырля ыле»."
1935 ийыште Йыван Кырля «Наместник Будды» фильмыште буддийский монахын — Ламан рольжым модын. 
Йыван Кырля – тиде артист веле огыл, тыгак эше уста поэт-лирик лийын. Почеламутым тудо Озаҥыште тунеммыж годымак возаш тӱҥалын. 1929 ийыште «Йошкар кече» газет ик изи информациыйштыже тыге увертара: "«Озаҥ студент-влак эн сай литератур произведенийлан конкурсым ямдыленыт. Эн сайлан рабфакыште тунемше Иванов Кырлян почеламутшым шотлымо. Первый почеламутлажым тудо студент-влаклан лудын, южо возымыжым газет да журналышкат колтылын. Туҥалтыш жапыште возымыжо, очыни, печатлалтын огыл. Теве 1929 ийыште лекше 10 номеран «У вий» журнал Йыван Кырлялан тыгай вашмутым пуа: «Шошым толеш» почеламутет савыкташ ок йоро, ӱмбачынрак возымо»."
Йыван Кырлан возымыжо первый гана тудын Москваш толмекыже, 1930 ийыште, «Марий ял» газетеш лектын. Тушто ме «Корным почо госрабфак», «Шошым кече», «Ӱдырамашлан», «Первый март» да моло почеламутым ужына. Изиш лиймеке, почеламутшо кугыеҥлан лукмо лудшаш книгаш печатлалтын. 
1931 ийыште Кырла Олык Ипай дене пырля «Ме ударле улына» лӱман почеламут сборникым луктын. 1932 ийыште «Революцийын йукшо дене муралтем мый йывыртен», 1935 ийыште — «Шочмо кече» сборник-влакше лектыныт. Марий литературым шӱмеш пижше, сылне почеламутла дене пойдарымыжым шотыш налын, 1937 ий тӱҥалтышыште поэтым СССР Писатель ушемыш пуртымо. 
Сылнымут.
Книга-влак.
Me ударне улына: почеламут-влак (Мы — ударники: стихи). М.: ГИКЛ, 1931. 66 с. Автор-влак: О. Ипай, И. Кырля. Ончылмутым П. Ланов возен.
Революцийын йÿкшö дене муралтем мый йывыртен (Голосом революции пою я от радости). М.-Л.: ГИХЛ, 1932. 64 с.
Шочмо кече: почеламут-влак (День рождения: стихи). М.: ГИХЛ, 1935.  64 с. 
Шочмо кече: почеламут-влак (День рождения: стихи). Йошкар-Ола, 1957. 60 с. 
Муралтем мый йывыртен: почеламут ден шарнымаш-влак (Я от радости пою: стихи и воспоминания). Йошкар-Ола, 1969. 80 с.
Илышыже да сылнымутшо нерген.
Библиографий.
В. Янтемир. Путевка дене ГУЛАГ-ыш.
Теве ынде нунын кокла гыч иктыже авамлан «уверым» луктын пыштен: «Таче «Онар» воктенсе комиссионкышто лӱйкален пуштмо еҥ-влакын шинчалыкыштым ужалаш туҥалыт». Сандене авам мыйым комиссионкыш колтыш. Ачамын шинчалыкшым мый тӱжемле шинчалык коклаште пален кертам ыле. Комиссионкышто тунам нимогай шинчалык уке ыле, зато «Онар» воктене Йыван Кырлам ужынам. Мый тудым ондакат ужынам, но тудын йырже эртак куанен-юарлен тӧрштылшо эрге-влак тӱшка дене поӧрдыныт. «Чонан Мустафа» деке лишке мияшак лийын огыл, а теве кызыт… Пожалуйста, ончо веле. Мый тунам Кырлан «Онарыште» кокымшо пачашыште ик веран номерыште илымыж нерген пален омыл. Туштыжо тудын деч ныл ий ончыч Мартемьян Рютинын соратникше, Сталинын «Краткий курсыштыжо» каргыме да мемнан дек ссылкыш колтымо Дмитрий Марецкий (кумдан палыме актриса Вера Марецкаян изаже) илен.
Ме, очыни, пеш оҥайын койынна: «Путевка в жизнь» йӱкан икымше кинофильмыште беспризорник Мустафан рольжым модшо, тӱня мучко кумдан палыме киноактер шога, а йырже рвезе-влак пӧрдыт, нуно тудым, вожылде, йыр могырым тӱслен ончыштыт. Кырла галстукан шем костюм, шляпа дене пелтыше кечан кечын орланен шогылтын, тудо ала-кӧм вучен, очыни, ӱмбакем ончалынат огыл.
Тӱня мучко чапым налше Йыван Кырлам 1937 ий тӱҥалтыште облисполком председатель И. П. Петров Москва гыч Йошкар-Олаш ужын конден, икмыняр тылзе гыч тудым шкенжымат репрессироватленыт.
Самырык актер пашам ышташ туналме жапыштак моткоч кугу сеҥымашке шуын. Тудын нерген шуко элысе газетлаште возеныт, лӱмжӧ Парижысе, Лондонысо, Берлинысе уремлаште рекламе тул дене волгалтын.
Поэт марий калык творчествым йӧратен. Могай кугу кумыл дене тудо кумдан палыме «Ой, луй модеш, луй модеш» мурым мура! Тиде калык муро семым Яков Эшпай келыштарен, а мутшым, калым мурылан эҥертен, поэт Петр Ланов (Лашманов) возен:
Ой, луй модеш, луй модеш
Кугу чодыра покшелнет.
Ой, мӧр куэш, мӧр куэш
Чевер олык покшелнет.
Каласкалыме почеш, Кырла пеленже блокнотым коштыктен, тушто ала-мом возкален, почеламутым серкален, очыни. Кырлам шахтыш колтеныт, тушто тудо 1943 ий 3 июньышто колен. Колымыж деч вара делаште актерын блокнотшо лийын огыл. Соломатин письмажым тыгай шомак ден кошартен: «Кушто кия — палем, но чыла молыжым — шӱдӧ ий гыч».
Шымлымаш-влак.
Васин К. Поэт, артист Йыван Кырля (книга гыч ужаш).
Йыван Кырля шӱмыштыжо мо уло, тудын нерген веле мура. Тудын поэзийжын тӱҥ лирический геройжо — тудо шкеже (Йыван Кырлян почеламутлаштыже тиде герой эре «Мый» манын выступатла), сандене тудын творчествыжым поэтический автобиографий семынат ончаш лиеш. Шонен лукмо, я историко-документальный материал гыч ойырен налме герой тудын произведенийыштыже лийын огыл.
Шкеж нерген чон почын ойлымыжо, чоныштыжо мо уло, тидын нерген веле возымыжо. Йыван Кырлям лудшо шӱм-чонжо деке чот лишемда. Лудшо еҥ поэтын кумылжым шке кумылжо семын вашлиеш. Тиде ойыртемже дене Йыван Кырлян возымыжо Сергей Есенинын поэзийжым ятыр шотышто шарныкта.
Йыван Кырля марий поэзийын йол умбаке пеҥгыдын шогалаш тӱҥалме жапше годым возен. Уло марий поэзий дене пырля шкат кушкын. Поэтын творчествыже кушмо пагыт дене кылдалтын, сандене тӱрсырат лиеден. Туге гынат поэт-киноартистын возымыжо шке акшым йомдарен огыл. Тудо моло марий мурызо-влак коклаште поэтический вийже дене ойыртемалт шога.
Йыван Кырлян поэт кумылжым иза-шольо калык писатель-влак эше тунамак ужын шуктеныт. Уста марий эрге нунын дене йолташла келшаш, пӱтынь элысе литератур илышыште вияҥ илаш тӱҥалын. Тидын нерген 1933 ий 11 декабрьште лекше «Литературная газета» ушештара. Газет СССР Писатель ушем оргкомитетын пашаже нерген воза.
Москваште пырля илыма гычак Йыван Кырлям кугу чуващ поэт П. Хузангай пагален шарна. "«Кырля дене пытартыш гана," — воза тудо шке серышыштыже, —"ме 1936 ийыште Йошкар-Олаш вашлийна. Тунам Марий автономийлан 15 и теме лӱмеш пайрем ыле. Вашлийна кӱчык жаплан гына, но тиде вашлиймына ушешем нигунам мондалтдымылан кодо. Ме тудын дене «Онар» гостиницыште илышна. Йыван Кырля лӱмеш почеламутым" "возышым». Тиде почеламутым 1963 ийыште марий йылмышке кусарыме"».