tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Выру

Вы́ру (, вырула "Võro", 1917-ше ий марте ) — эстонийысе ола, Выру волостьын да Вырумаа уездын административ рӱдерышт. 
Верланыме вер.
Выру тӱрысӧ кечывалвел-эрвел Эстонийын акрет лопысо ӧрыштыжӧ, Тамула ерын йӱдвел-эрвел серыштыже верланен. Таллинн марте 215 километр торалык, Тарту марте — 57 километр. Олан кумдыкшо — 14,01 км2.
Еҥ-влакын чотышт.
Департаментын статистикыже почеш 2018 ий 1-ше январьлан Выру олаште 12022 еҥ илен, 2019 ий 1-ше январьлан — 11859.
Экономике.
Выру олан экономикыже йӧндартыш, ялозанлык да туризм гыч шога. Йӧнозанлык йӧндартышын кугытшо (20 пашаеҥ деч шукыракан предприятийлаште) 2005-ше ийыште 1,8 млрд крон лийын. Тӱҥ ужаш пушеҥгым ямдылыме да пӧрткӧргысӧ ӱзгар йӧндартыш улеш. 2005-2006 ийлаште кугу предприятий-влакын оксасавыртышт:
BAPS Шри Сваминараян Мандир

BAPS Шри Сваминараян Мандир - Канадаште, Онтарио олаште Сваминараян тынын (Индуизмын) храм.
Шигабуддин Марджани

Шигабуддин Марджани (1818-1889 ий) — суас калыкын историк. Озаҥ ден Булгарын историй нерген книган автор. Атня кундемышто ден Арск кундемышто Шигабуддин Марджаниын музей уло.
Коракъял

Коракъял мут ончыктен кертеш:
Дашаватара Мандир

Дашаватара Мандир - Индийыште, Уттар-Прадеш штатышто, Деогарх кундемыште уло ден Дшханси ола деч 113 км Вишну Юмон храм. Дашаватар Мандир квадрат формашто. Дашаватар Мандир марла лу аватарын храм уло.
Фото-влак
Сваминараян Джаянти

Сваминараян Джаянти Индуизмын Сваминараян туныктышо тынын пайрем. Сваминараян Джаянти пайремыште театр, Сваминараян тынын лекция, Сваминараян мантран муро-влак уло.
Илупаипатту Нилакандесварар Ковил

Илуппаипатту Нилакандешварар Ковил (Тамил кылла:இலுப்பைபட்டு நீலகண்டேஸ்வரர் கோயில்) Индийыште, Тамилнадыште, Нагапаттинам кундемыште Индуизм тынын Шива Юмон ден Шива Юмон еҥгажен Амиртхавалли Юмон храм.
Тошто Акбулат

Тӧҥгак ( ) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Кӱрзӧ ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 167 еҥ (2002 ий), 157 еҥ (2009 ий), 151 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Мишкан сола деч 5,5 километр кечывалвел могырно верланен.
Йылме.
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Пӧкленде

Пӧкленде ( ) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Чорай ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 362 еҥ (2002 ий), 359 еҥ (2009 ий), 307 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Мишкан сола деч 23,5 километр (45 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.
Йылме.
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Уразаево (Караидель кундем)

Уразаево (; ) – Российыште Пошкырт Элын Караидель кундемыштыже верланыше Подлубово ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 289 еҥ (2002 ий), 283 еҥ (2009 ий), 275 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Караидель сола деч 46,5 километр (60 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен..
Йылме.
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Уразаево

Уразаево мут ончыктен кертеш:
Диенг чанди-влак

Диенг храм-влак Индонезийыште VII-VIII курымын Индуизм тынын храм-влак. Диенг храм Шива Юмон храм уло.
Литература.
Backshall, Stephan et al. (1999) Indonesia The Rough Guide London Penguin ISBN 1-85828-429-5 pp. 190–195
Dalton, Bill Indonesia Handbook fourth edition pp. 280–283
Dumarcay, J and Miksic J. Temples of the Dieng Plateau in Miksic, John 1996 (editor) 1996 Ancient History Volume 1 of Indonesian Heritage Series Archipleago Press, Singapore. ISBN 981-3018-26-7
Michell, George, (1977) The Hindu Temple: An Introduction to its Meaning and Forms". pp. 160–161. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-53230-1
Witton, Patrick (2003). Indonesia (7th edition). Melbourne: Lonely Planet. pp. 209–211. ISBN 1-74059-154-2.
Ӱткӱстыл

Ӱткӱстыл ( ) – Российыште Пошкырт Элын Караидель кундемыштыже верланыше Артакуль ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 316 еҥ (2002 ий), 303 еҥ (2009 ий), 312 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Караидель сола деч 25 километр (48 км – авто дене) касвел могырно верланен..
Йылме.
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Дэвдатт Паттанаик

Дэвдатт Паттанаик - Индуизм нерген книга-влакын
авторжо, врач ден шанчызе. Альма-матер: Mumbai University ден Grant Medicine College.
Богар

Богар (Тамил кылла போகர்) - Тамил калыкын сиддхаржо. "Богар 7000" книган авторжо. Катарагама Индуизм тынын храмыште медитация,алхимия, янтра дизайн ден Крийя-Йоган туныктышо лийын.
Маносаровар ер

Манасаровар Ер (Тибет кылла:མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ།; Кытайский кылла: 玛旁雍錯 (тыглай иероглиф дене), 瑪旁雍錯 (традиционный иероглиф дене). Индуизм тыныште, Джайнизм тыныште, Буддизм тыныште ден Бон тыныште святой ер. Маносаровар ер Китайыште, Тибетышто уло.
Кижвелур Кедилиаппар Ковил

Килвелур Кедилиаппар Ковил (கீழ்வேளூர் கேடிலியப்பர் கோயில்) Индийыште, Тамилнадыште, Нагапаттинам кундемышто Килвелурышто Индуизмын храм. Верын исторический лӱмжо Тхирукижвелур. Храм Шива Юмон уло, храмын тӱҥ Юмо Кедилиаппар манифестацияште мулавар уло. Шива Юмон ватыже Парвати (тыгак Ванамулай Амман лӱмжо уло).
Волгоград велысе марий илымверла

Волгоград велысе марий илымверла:
Нага Панчами

Нага Панчами - Индийыште, Непалыште ден Индуист шуко моло элыште Индуизм тынын пайрем. Нага Панчами Кишке Юмон пайрем уло. Пайрем Шравана (июль/август) тылзыште уло.
Индуизм

Индуизм – Тӱняште тын. Тӱняште Индуист – 1 150 000 000 еҥ уло. 
Индуист шуко кугыжаныш ден эл:
Индуизм тынын Юмо – Вишну, Шива, Брахма, Дурга Дэви, Сарасвати Дэви, Хануман, Ганеша, Сурья ден моло Юмо.
Индуизмын негыз йогын:
Индуист Юмошке прасад (кумалаш кочмо) колта. 
Индуизм тынын тугай гуру: Дэвдатт Паттанаик, Ачарья Шрила Прабхупада, Шри Чинмой, Сатья Саи Баба, Калидаса, Тулсидас, Тукарам, Чанд Бардаи, Лал-Дэд.
Индуизм тынын пайрем.
Индуизм тынын пайрем:
Индуист – вегетариан уло.
Наймишаранья

Наймишара́нья (Санскрит кылла:नैमिषारण्य, Naimiṣāraṇya «Наймиша чодыра») — священный чодыра. Индуизм тынын «Махабхарата» эпосышто ден Пуранаште Наймишаранья нерген информаций уло. Индийыште Уттар-Прадеш штатышто Ситапур кундемыште Гомати эҥер воктене уло ден Индуистын тын путешествийын вер уло. Мудреч Кали-Юга саманын туҥалтыш деч лӱдын ден Брахма Юмо Наймишаранья чодырашке чакрам колтен ден мудреч Наймиша чодыраште, Кали Юга уке верыште илат.
Шивахаркарай

Шивахаркарай (Каравипур) - Пакистаныште, Ласбела кундемыште, Паркайиште Индуизмын храм. Шивахаркарай Шиваизмын храм уло. 
Шивахаркарай Пурана священный книгаште 51 питхан 3-шо уло.
Одалан

Одалан Индонезийын Бали ялын Индуизмын пайрем. Одалан периодик пайрем уло ден сымыктышын пайрем уло. Пайремыште "Дэва Яднья" (Санскрит кылла: Дэва Яджна) уло (процессия, храмым мотор ышташ, куштымаш ден театр).
Че Линх

Че Линх (Чампа: Джамлен, Нинх Тхуан Провинций, 1942) — Вьетнам гыч Чам калыкын мурызо. Сцена лӱмжо Че Линх (Chế Linh) ден Вьетнамыште официальный лӱмжо Lưu Văn Liên. Индуист уло.
Ват Атхвеа

Ват Атхвеа -  Камбоджаште, Ангкорышто 12
курымын Индуизм тынын ден Буддизм тынын храм.
Муруган Юмон Полган

Муруган Юмон Полган (Тамил кылла: முருகன் சிலை; Малай кылла:
Tugu Dewa Murugga), Малайзийыште Муруган Юмон (Сканда Юмон)
полган.
Харрисон, Джордж

Джордж Харрисон () — The Beatles тӱшка гыч мурызо.
Махашиваратри

Махашиваратри (Шива Юмон Кугу Йӱд) - Индуизм тынын Шива Юмон пайрем. Индустын календареште кажне тылзен Шиваратри уло, но ийыште ик вел Махашиваратри уло (Февраль/Март але Фалгуна тылзе).
Пампа Саровар

Пампа Саровар - Индийыште, Карнатакаште Хампи воктене Индуизм тынын священный ер. Пампа Саровар нерген Шримад Бхагаватам священный книгаште шлока-влак уло.
Таиландыште Индуизм

 
Таиландыште шуко Буддизм тынын еҥ уло, но Индуист тудат уло. Шуко Индуист олаште илат. Таиланд королевский эмблемаште Вишну Юмон кайыкше Гаруда уло. Таиландын Эраван храмыште Брахма Юмон, Ганеша Юмон, Индра Юмон полган ден Гаруда кайыкшен символ уло. Таиландын популяр Рамакиен эпос Рамаяна негызыште уло. 
Король Рама I Дэвастхан храмым 1784 ийыште ыштышым. 
Перепись почеш Таиландыште 52631 Индуист, але Таиландын калыкын 0,09%.
Бой Джордж

Бой Джордж () – мурызо, композитор, DJ ден модан дизайнер. Бой Джорджын Гаудия-вайшнавизм нерген муро уло.
Мозамбикыште Индуизм

Мозамбикыште Индуист 500 ий утла илат. Васко да Гаман книгаште Ilha de Moçambique верыште Индуист нерген информаций уло. Шуко Индуист сатулымашыште ыштат.
Кызыт Мапуто олаште Индуизм тынын центр уло.
Литература.
 * Blanche D'Souza (2008), Harnessing the Trade Winds: The Story of the Centuries Old Indian Trade with East Africa, Using the Monsoon Winds, ISBN 978-9966712325
 * Encyclopedia Americana (1965), Volume 15
 * Denise Cush, Catherine A. Robinson and Michael York (2007), Encyclopedia of Hinduism, Routledge, ISBN 978-0700712670
Little Big

Little Big — руш поп-панк/рейв-тӱшка, кудым 2013 ийыште Санкт-Петербург олаште ыштыме лийын.
Пытартыш участник-влак — Илья Прусикин, Сергей Макаров, Софья Таюрская да Антон Лиссов.
Куклина, Эльвира Викторовна

Эльвира Куклина (Эльвира Викторовна Куклина) (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Агытансола ял) – марий журналист, блогер, почеламутчо, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2010). 
Илыш корныжо.
Эльвира Куклина 1981 ийын идым тылзын 10-шо кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Агытансола ялеш шочын.
Исландийыште Индуизм

Исландийыште Шри Чинмой Центр, Ананда Марга ден моло медитаций ден философийын организаций уло. Шри Чинмой Индуизм тынын туныктышо 2007 ийыште Исландийыште Нобель Тыныс Пӧлекым налын. Исландий элыште Шри Чинмой Центр Рейкьявик олаште Армули уремыште, 22, 108 уло. Ананда Марга 2019 ий гыч официальный организаций ден 5 еҥше уло.
Шри-Ланкаште Индуизм

Шри-Ланкаште Индуизм традиционный тын уло. Кызыт Шри-Ланкаште Индуист 12,60% (Шри-Ланкан Тамил калык, Синдх, Телугу ден Малаяли). Шуко Индуист Йӱдвел-эрвел Провинцийыште уло. Тамил калыкын, ден Сингал Буддистын ден абориген Ведда калыкын Муруган Юмон (Санскритла: Сканда) тын шуко уло. Тыгак XX курымын Шиваизмын Йогасвами тынын туныктышо Джаффна ола гыч уло.
Прасад

Праса́да, (але праса́д, праса́дам, прашад) (Санскрит кылла: प्रसाद, IAST: prasāda) —  «Юмон пӧлек») Индуизм тыныште храмыште але
пӧртыштӧ муртишке (Юмон полганышке) пӧлек кочкыш. Юмон вара еҥ прасадам кочкыт.
Литература.
, Oxford, Oneworld, 1998.
Ганаште Индуизм

Ганашке Индуист
тынын Синдх калыкын еҥ Британийын Индийын шеледымашын вара 1947 ийыште толын. Индийын "Tehelka" журнал почеш элыште 12
500 Индуист уло. Ганан Индуизм тынын 10 000 еҥше Африкан калык гыч уло. Элыште
Индуизм тынын кок организаций уло:  (ИСККОН) – International Society of Krishna
Consciousness (Гаудия-вайшнавизмын Кришнаит-влакын организаций) 
ден Ганан Индуизм тынын монастырь (организацийын негыз ыштышым еҥ - Свами
Ганананда) ден Сатья Саи Баба ден Шӱлыш Кечыйол еҥ уло.
Ганан Индуизм тынын монастырь.
Свами Ганананда элыште
5 Индуизм тынын монастырем ыштышым, икымше монастырем - 1975 ийыште.
Ганан ИСККОН.
Икымшо Кришнаит
проповедник Ганашке 1981 ийыште толын.
Кылвер-влак.
Hindu Council Mobilizes
http://www.hinduismtoday.com/archives/2003/7-9/63_ghanananda.shtml Swami
Ghanananda of Ghana
Макао элыште Индуизм

Макаошто шуко Индуист-влак Кечывавел Азий гыч еҥ (Непал ден Индий гыч шуко иммигрант Индуист уло). Тыгак Макао элыште тӱрлӧ Йога организаций уло.
Шиварама Свами

Шиварама Свами (шочмо жапыште лӱмжо Péter Létai) - Бхакти Йоган монах, тынын туныктышо ден ИСККОН Гаудия-вайшнавизмын организацийын ик лидерже уло. Тудо Гаудия-вайшнавизмын теологийын автор ден Веда философийын негызыште лектор. 1972 ий гыч ИСККОН Кришнаит организацийыште пашам ышта.
54 Network радиостанций

54 Network радиостанций () — итальян FM-радиостанций-влак. 1985 ийыште лектын. 
Тошто лӱм: ончыч маналтын Radio DJ Club Studio 54.
Тушто пашам ыштена: Алекс Албано, Энцо диЧиера, Паоло Сиа, Деметрио Малгери, Франко Сицилиано.
Лозунг рекламе: "Il bello della musica è che quando ti colpisce non senti dolore" (Боб Марли).
Сутка шуйнен программе.
Ашваттха

 
Индуизм тыныште Ашваттха (Санскрит кылла:अश्वत्थ, IAST: aśvattha) але Ассатха священный инжир пушеҥге. Индуизм тыныште Ашваттхан кокымшо лӱмжо "пипал" уло. Ашваттха - Шива ден Вишну Юмон лӱмжо уло. Ашваттха мучашдыме пушеҥге уло.
Маврикийыште Индуизм

Маврикий отро элыште шуко Индуист ондак Индий гыч Франций ден Британий плантацийыште коштыныт иммигрант пашазе уло. Шуко иммигрант кызыт лӱмжо Бихар, Уттар-Прадеш, Мадхья-Прадеш, Джаркханд, Орисса, Махараштра, Тамилнад, Телангана ден Андхра-Прадеш Индийын штат гыч уло.
2011 ийын Маврикийын статистика почеш Маврикий элыште 1,3 миллион еҥ але Маврикий калыкын 48,5%-шо Индуист уло. Маврикий Африкаште пеш шуко Индуизм тын кугыжаныш уло.
Кыл.
Маврикий элыште Индуист-влак пӧртыштӧ ден сатулымашыште Бходжпури, Тамил, Хинди ден Индийын ден Африкан синкретик Креол кылла кутырат.
Демографий.
2011 ийын перепись почеш Индуист Маврикий калыкын 48.54% уло. Родригес отро деч посна 50.15% (Олаште 36.79%, ден ялыште 59.72%). Родригес отрошто Индуист калыкын 0.84% уло.
Негыз Индуист пайрем.
Отрошто пеш кугу Индуизмын пайрем пургыж ден ӱярня тылзен Махашиваратри пайрем уло. Махашиваратри пайремын церемоний ныл кече уло.
Маврикийын моло Индуизм тынын пайрем:
Маврикий элын храм.
Тыгак ИСККОН-ын Маврикий элыште икмыняр храм уло.
Ботсванаште Индуизм

Ботсванаште шуко Индуизм тынын практика Габороне ден
Селебе-Пхикве воктене уло. XX курымыште Индий гыч Ботсванашке шуко Индуист тынын иммигрант коштыныт. Ботсванаште 2001 ийын перепись почеш наре 3000 Индуист уло. 
Храм.
2016 ийын шорыкйол тылзеште Ботсванаште вич храм уло.
Ботсвана элын негыз Индуизм тынын храм: 
ИСККОН-ын храм, Габороне; 
Селеби-Пхикве, Шива – Вишну Юмон храм; 
Габороне, Хинду зал; 
Габороне, 8 квартал, Шри Баладжи мандир.
Реюньонышто Индуизм

Реюньонышто шуко Индуист уло.
Реюньонышто шуко Индуист XIX курым гыч илат.
Индуизм тынын шуко храм уло. Индуист Реюньон калыкын наре 6,7% - 10,7% уло.
Кылвер-влак.
Ghasarian, University of California-Berkeley
Суринамышто Индуизм

Суринамыште Индуизм кокымшо шуко тын уло.
2012 ийын перепись почеш Суринам калыкын 22,3%-шо Индуист уло.
Суринамыште Индуист-влак Индуизмын Гита ден Рамаяна священный текстым шуко лудат.
Демографий.
2012 ий перепись
почеш Суринамын 120623 Индуист але калыкын 22.3%-шо уло.
 
Хинду деноминация.
Суринамыште Санатани Хинду-влак, Арья Самадж, ИСККОН ден моло Индуизмын йогын уло.
Кыл.
Шуко Суринамын Индуист Бходжпури кылын Сарнами диалектышто кутырат.
Пайрем-влак.
Дипавали ден
Холи Суринамын кугыжаныш пайрем уло.
Ярамарий (ыҥ-влак)

Ярамарий мут ончыктен кертеш:
Пекшик (ыҥ-влак)

Пекшик мут ончыктен кертеш:
Пекшик (Пыжанъю кундем)

Пекшик () – Российыште Киров велын Пыжанъю кундемыштыже верланыше Ахманово ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 58 еҥ (2002 ий), 27 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Пыжанъю ола сынын посёлко деч 17 километр (20 км – авто дене) кечывалвел могырно верланен.
1950 ийла

1950-ше ийла — XXI курымын икымше , 1950 ий гыч тӱҥалеш 1959 ийыште мучашлалтеш.
Рамаяна

Рамаяна – Индуизм тынын эпос, принц Рама нерген историй. Рамаяна эпосын авторжо мудреч Вальмики.
Махабхарата

Махабхарата - Индуизм тынын эпос. Махабхарата эпосышто 18 книга уло.
Ачарья Бхактиведанта Свами Прабхупада

Ачарья Бхактиведанта Свами Прабхупада (але Шрила Прабхупада) – Гаудия-вайшнавизмын гуру (тынын туныктышо). Кришна Юмо нерген книга-влакын авторжо.
Эстонийыште Индуизм

Эстонийыште Индуист 1990 ий гыч уло. 2000 ийын перепись почеш Эстонийыште 138 Индуист уло.
Фиджиште Индуизм

Фиджиште 2004 ийын перепись почеш 261 000 Индуист уло (Фиджи калыкын 33%-шо). Фиджиште Индуист-влакын Индуизмын храм-влак, школа ден центр уло. Фиджи элын Индуистын Раманавами, Холи ден Дивали пайрем уло. Дивали пайрем Фиджин официальный пайрем уло.
Чанди Умбул

Чанди Умбул - Индонезийын IX курымын Индуизмын храм.
Патрушев, Анатолий Степанович

Анатолий Степанович Патрушев (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Шӱкшер ял – , Йошкар-Ола) — марий историк, шанчызе, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1972), доцент, Мер Каҥашын икымше Оньыжаже (1990–1992), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1994). 
Илыш корныжо.
Анатолий Патрушев 1934 ийын вӱдшор тылзын 12-шо кечынже Марий АССР Шернур кундем Шӱкшер ялеш шочын.
Патрушев, Валерий Степанович

Валерий Степанович Патрушев ( РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем Шӱкшер ял) – марий шанчызе, историк, археолог, туныктышо, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1970), историй шанче доктор (1989), профессор (1992), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1991), Россий Федераций Гуманитар шанче Академийын чынле йыжъеҥже (академик) (1994), «Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже» (2002). 
Илыш корныжо.
Валерий Патрушев 1942 ийын сорла тылзын 1-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Шӱкшер ялеш шочын.
Памашэҥер

Памашэҥер мут ончыктен кертеш:
Нейрон

Нейрон - нерве куэмын четлык. 
Тудын тӱҥ кертмаш - нерве импульс-влакым пурташ ден колташ.
Нерве куэм нейрон деч посна полышан функцийым шуктыше глиальный четлыкым шыҥдара.
Нерве импульсым пуртымаш верч нейронын улыт тудын капше гыч торлышо укш-влак (тормак-влак).
Укш кок тӱрлӧ лиеш - дендрит ден аксон.
Дендрит - кӱчук да утларакше шуко йыжыҥан, тудо мучко сигнал эре колталтеш тӱр гыч рӱдерышке (нейронын капышкыже).
Аксон пеш кужу - метр марте кут - лийын кертеш. Тыгай укш нерве сигналым торашке колтен кертеш.
Иквереш да ик велышке шуйналтше аксонын шукылыкше периферический нерве системыште "нервым" ышта,
а тӱҥ нерве системыште (вуйвемыште ден тупрӱдӧ вемыште) аксон-влак ыштат "ош эменым",
тидын годым нейронын кап-влакше дендрит-влак дене пырля тыште "сур эменым" ыштат.
Айдемын капыштыже нейронын кап-влакышт олмедалтыт, вуйвем ден тупрӱдӧ вем деч посна, 
шинчаваште,
симпатический нерве системын "тупрӱдӧ вемысе" кылдышыже-влакыште (тупрӱдӧ вем деч ӧрдыжтӧ), 
вес симпатический ден парасимпатический системын кылдышыже-влакыште,
пагарын, шолоран ден вес кӧргысӧ органын пырдыжше-влакыште.
Нейронын ик але ала-мыняр дендрит лийын кертеш, аксон эре икте уло.
Нерве сигнал укшын ӱмбалже дене кая, тудын тӱҥ-вожшо электрик улеш. 
Тиде - укш кутынь йогшо электрический ток огыл, а потенциалын толкынжо улеш. 
Потенциалын толкынжо укш кутынь шарла, тидын годым ионный ток-влак йогат тудын ӱмбалже торешла, мо, чынжым, тиде толкыным ышта.
Сигналым колтымаш "синапс" дене шукталтеш. Синапс - ойыртышан йӧн дене чоҥымо кок нейрон коклаште контакт, тудын гоч нерве сигнал икте нейрон деч вес нейронышке колталтеш.
Синапс-влак химийысе да электрик лийыт.
Синапсын кугу ужашыже - химийысе.
Нунын кӧргеш сигналым ""нейромедиатор" ("нейротрансмиттер"") маналтше химий эмен-влак пуат.
Алап

Алап () – Российыште Свердловск велын Ачит оласе йырвелыштыже верланыше Руш Патам ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 4 еҥ (2002), 0 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Ачит ола сынан посёлко деч 14 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ильята

Ильята () – Российыште Свердловск велын Ачит оласе йырвелыштыже верланыше Арий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 57 еҥ (2002 ий), 40 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Ачит ола сынан посёлко деч 16 километр эрвел могырно верланен.
Йылме.
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Руш Тавра

Руш Тавра () – Российыште Свердловск велын Красноуфимск йырвелыштыже верланыше Тавра ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 805 еҥ (2002 ий), 774 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Красноуфимск ола деч 57 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Йылме.
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
.az

.az (код ISO 3166-1 alpha-2 Азербайджанлан, ) — Азербайджанын интернет-доменже. Доменым Азербайджаныштат да СНГ-ште кучылтыт.
Ганга Талао

Ганга Талао - Маврикийыште Саванне кундемыште Индуизм тынын шнуй ер. Ганга Талао воктене Шив мандир ден Хануман Юмоын, Ганга Юмоын, Ганеша Юмоын храм уло.
Чикаго

Чикаго () — УАШ-ыште ола. УАШ-ыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 2,716,450 еҥ (2017).
Чузаев, Родион Иванович

Родион Иванович Чузаев (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Йывансола ял) – марий шанчызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат (1998), доцент, Россий Федерацийын кыдалаш туныктышын почётан пашаеҥже, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2015). 
Илыш корныжо.
Родион Чузаев 1965 ийын пеледыш тылзын 24 кечынже Марий АССР Юлсер кундем Йывансола ялеш шочын. 
1989 ийыште Н.К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын историй да филологий факультетысе историй пöлкам «Историй. Ангичан йылме» специальность дене тунем пытарен. 
Институтым тунем лекмек, Новосибирск олаште да шочмо Юлсер кундем школлаште, а 1992-шо ий гыч Йошкар-Оласе 30-шо номеран кыдалаш школышто туныктышылан тыршен. 
1992-1996 ийлаште МарГУ-н регионысо историй кафедр пеленсе аспирантурышто шинчымашым поген. 
1998 ийыште Казань олаште, Казаньысе кугыжаныш университетыште, «Марийское национальное движение в 1917–1918 годах» лÿман кандидатлык диссертацийым арален (шанче вуйлатышыже – историй науко доктор, профессор К.Н. Сануков).
2000-2007 ийлаште Марий туныктыш институтын марий филологий да культурологий кафедрыжым вуйлатен.
2007 ий гыч Марий кугыжаныш университетыште Тӱвыра да сымыктыш факультет декан сомылым, 2013-шо ий гыч тачысе кече марте Калыкле тӱвыра да тӱвыра кокласе кыл институтын директор сомылым шукта. 
Тыгак тÿвыра да сымыктыш кафедрын доцентше улеш.
Ямайкаште Индуизм

Ямайкаште шуко Индуист Индо-Ямайка калык гыч уло. 2011 ийын перепись почеш Ямайка калыкын 0,07% Индуист уло.
Демографий.
2001 ийын перепись почеш Ямайкаште 1453 Индуист уло, ден 2011 ийын перепись почеш 1836 Индуист уло.
Храм.
Санатана Индуизм тынын храм Ямайкаште ик официальный храм уло. Тиде храмын адресше 1970 ий-влак гыч 114B Hagley Park Road уло. Ынде храм кумаштышын ден эре тӱн пайремын вер уло.
Статус.
Ынде Ямайкаште кок жрец: Пандит Рамадар Парагх ден Пандит Лохан Натхан - Шарма. 2017 ий гыч Ямайкаште, Куинсыште икымшо Индуистский ямдылаш школа уло.
Велико-Тырново

Велико-Тырново ) — ола Болгарийын рӱдыжӧ.
Кудрявцев, Владимир Геннадьевич

Владимир Геннадьевич Кудрявцев (, РСФСР, Марий Эл, Маскасола кундем, Ошӱргӧ ял) — марий шанчызе, сӱретче, туныктышо, искусствоведений кандидат (1989), искусствоведений доктор (2005), Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже (2006), Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2013).
Илыш корныжо.
Владимир Геннадьевич 1957 ийын кылме тылзын 28-ше кечынже Марий Эл Маскасола кундем Ошӱргӧ ялеш шочын.
1973 ийыште Йошкар-Оласе 1-ше №-ан школ-интернатым (кызыт – Калыкле президент школ) тунем пытарен.
1973-1974 ийлаште Марий республикысе художественный училищыште тунемын.
1977-1982 ийлаште Ленинградысе И.Е.Репин лӱмеш живопись, скульптур да архитектур институтышто сымыктыш теорий да историй факультетын студентше лийын, «Изобразительный искусствын историйже да теорийже» специальность дене «Искусствовед» квалификацийым налын.
Прагысе (1981), Российысе (1987-1988) художество-влакакадемийлаште, Финляндийысе Музейный ведомствыште (1993), Россий культурологий институтышто (2004) стажировкым эртен.
1989 ийыште СССР художество-влакакадемийын Изобразительный искусствын теорийже да историйже шанче-шымлыше институтыштыжо (шанче вуйлатышыже – искусствоведений доктор С.М.Червонная) «Марий АССР-ыште графикын ышталтмыже да вияҥмыже» («Становление и развитие графики в Марийской АССР») теме дене кандидатлык диссертацийым арален.
2005 ийыште Россий культурологий институтышто «Юл да Урал кундемысе финн-угор калык-влакын фольклорыштым ХХ-шо курымысо графикыште ончыктымаш» («Фольклор финно-угорских народов Поволжья и Приуралья в графике ХХ века») теме дене докторлык диссертацийым арален.
Шанче интересше: калык художество усталык, финн-угор калык тӱвыра да сымыктыш.
1984-2006 ийлаште Йылмым, литературым да историйым шымлыше В.М.Васильев лӱмеш марий шанче институтышто пашам ыштен: ончыч изирак (младший), вара кугурак шанче пашаеҥлан, фольклор да искусство пӧлка вуйлатышылан.
2006-2008 ийлаште Моско кугыжаныш открытый университетын Чебоксарысе институтыштыжо (филиалыштыже) профессорлан ыштен. 2008-2009 ийлаште – И.Я.Яковлев лӱмеш Чуваш кугыжаныш педагогике университетын профессоржо лийын.
2009 ий гыч Марий кугыжаныш университетын тӱвыра да сымыктыш кафедрыште профессорлан пашам ышта.
«Россий художник-влак ушемын» всероссийский усталык мер ушемын еҥже (1987 ий гыч), «Искусствовед-влакын ассоциацийышт» общероссийский мер ушемын еҥже (2014 ий гыч), «Ежегодник финно-угорских исследований» шанче журнал редколлегийын членже.
Республик кӱкшытан, регион-влак кокласе, Российысе да тӱнямбал шанче конференций-влакын, тӱрлӧ конгрессын, арт-симпозиум, выставке-влакын участникше.
Бутаныште Индуизм

Бутан элын калыкын 25% наре Лхотшампа калык уло. Шуко Лхотшампа калыкын еҥ Индуист уло. Бутаныште Индуизмын Шиваизм, Вишнуизм, Шактизм, Ганапатья секта уло ден Пуранический ден Ведический школа уло. 
Бутаныште Индуистын тӱҥ пайрем - Дашайин. Бутанын Индуист-влакын Бутан Хинду Дхарма Самудайя лӱмын организаций уло.
Кадыкова, Галина Николаевна

Галина Николаевна Кадыкова (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Соракисер ял) – марий шанчызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат (2006), доцент (2010), культур да искусство кафедрын вуйлатышиже(2016).
Илыш корныжо.
Галина Николаевна 1972 ийын ӱярня тылзын 8-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Соракисер ялеш шочын.
1994 ийыште Марий кугыжаныш университетын историй да филологий факультетысе историй пöлкам «Историк.Историй да обществоведений туныктышо» специальность дене тунем пытарен. 
1996-2000 ийлаште Марий кугыжаныш университетын отечественный историй кафедр пеленсе аспирантурышто тунемын.
1 сентябрь 2000 ий гыч 2006 ий марте Марий кугыжаныш университетын тӱвыра да сымыктыш кафедр пашам ыштыме шотышто кугурак туныктышо.
2007 ий гыч тӱвыра да сымыктыш кафедрын доцентше.
2016 ий гыч тӱвыра да сымыктыш кафедрын вуйлатышыже сомылым шуктен. 
2006 ий гыч историй наука кандидат. 
Шанче-педагогике паша стажше – 22 ий.
Гусева, Надежда Васильевна

Надежда Васильевна Гусева (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Чылдемыр ял) – марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2019).
Илыш корныжо.
Надежда Гусева 1985 ийын пеледыш тылзын 24 кечынже Марий АССР Шернур кундем Чылдемыр ялеш шочын. 
Индеш классым тунем пытармеке кок ий Оршанке педучилищыште тунемын.
2002-2007 ийлаште пединститут историй да филологий факультетысе филологий пöлкам «Руш да марий йылме да литератур туныктышо» специальность дене тунем пытарен.
2007 ий гыч Марий образований институтышто пашам ышта. 
2010 ий гыч Марий образований институтышто редактор отделым вуйлата.
2013-2015 ийлаште Марий кугыжаныш университет пеленысе магистратура филологий направлений.
2019 ийыште И.Н. Ульянов лумеш Чуваш кугыжаныш университетыште кандидатлык диссертацийым арален (шанче вуйлатышыже – профессор Р.А. Кудрявцева).
Москвина, Лидия Павловна

Лидия Павловна Москвина (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Курыкӱмбал ял - 2020 пеледыш 24, Йошкар-Ола) – марий шанчызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат (1998), доцент (2002), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2009).
Илыш корныжо.
Лидия Москвина 1958 ийын шорыкйол тылзын 17-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Курыкӱмбал ялеш шочын.
1973 ийыште Йошкар-Оласе 1-ше №-ан школ-интернатым (кызыт – Калыкле президент школ) тунем пытара.
Оршанке педагогике училищым пытарен, тӱҥалтыш школ туныктышо квалификацийым налеш. 1977–1978 ийлаште Советский районысо Руясола школышто воспитальлан пашам ышта.
1978–1983 ийлаште Н.К. Крупская лӱмеш марий кугыжаныш педагогике институтын историй факультетыште тунемеш; отличий диплом дене институтым пытара, историй, обществоведений да англичан йылмым туныктышо квалификацийым налеш.
1883–1986 ийлаште Оршанке район Упша школышто историйым да англичан йылмым туныкта.
1987–1993 ийлаште Марий кугыжаныш педагогике институтышто полиэкономий кафедрыште пашам ышта.
1993–1996 ийлаште Марий кугыжаныш университетыште аспирантурышто тунемеш. 1998 ийыште Озаҥ оласе кугыжаныш университетыште «Отечественная история» специальность дене кандидатлык диссертацийым арала. Диссертаций темыже: «Формирование и деятельность марийской национальной интеллигенции в конце XIX – начале XX вв.» (шанче вуйлатышыже – профессор К.Н. Сануков).
1997–1999 ийлаште Москвасе национальный проблем шотышто институтын марий филиалыштыже, а 1999– 2008 ийлаште Марий образований институтышто, социал да экономике шанче-влак кафедрыштыже, варажым 2009 ийыште  марий филологий да культурологий кафедрыште доцент лиеш.
2002 ийыште регион историй кафедрын доцентше званийым налеш.
2009 ий гыч тӱҥалын 2018 ий марте Марий кугыжаныш университетыште, тӱвыра да сымыктыш кафедрыште, доцентлан пашам ыштен.
Кок у"дыржо": Ирина - математик-программист; Юлия - искусствоведений кандидат, Москосо консерваторийыште туныкта.
Барбадос элыште Индуизм

Барбадос калыкын 0,46% Индуист уло.
Демографий.
1990 ийыште калыкын елда Һинд дине тарафдарлары халыкның 0.24 % Индуист ыле, 2000 ийыште 0,34 % Индуист ыле. Вара 2010 ийыште перепись почеш Барбадос калыкын 0,46% Индуист ыле.
Барбадос элыште шуко Индуист Сент-Майкл приходышто ден Крайст Чёрч приходышто ила. Индий гыч калык Барбадосын 1.3 %-шо уло, но Индуист Барбадос калыкын 0,46% гына уло.
Обществе.
Барбадосыште нара 80 Синдхи пеш уло. Кажне пешын пӧртын алтарь уло. Синдхи-влакын Индуист Юмо-влакышке кумалтышым ышта ден Бхагавад-Гита шымла. Сикхизм тынын Синдхи-влак "Гуру Грант Сахиб" шымла. Шуко Барбадос калыкын Индуист-влак Махарадж Чарансингджи гуруын, Шри Сатья Саи Баба гуруын але Садху Васани гуруын тунемше уло ден вегетариан ден орвуян уло.
Уэлчесыште Сент-Майклыште Индуизм тынын ашрам уло. Барбадос элын Индуист-влак Холи але Пхагвах Индуизмын пайремым ышта.
Жураковская, Олеся Викторовна

Олеся Викторовна Жураковская (13 сорла 1973, Киев, Совет Социализм Республик-влак Ушем) — украин театр да кино актриса.
Кутасова, Валентина Евгеньевна

Валентина Евгеньевна Кутасова (, РСФСР, Марий АССР, Провой кундем, Какшамарий ял) – марий шанчызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат (2000), доцент (2009), заслуженный работник образования Марий Эл (2021).
Илыш да паша корныжо.
Валентина Кутасова 1953 ийын ага тылзын 22-шо кечынже Марий АССР Провой кундем Какшамарий ялеш шочын.
1970 ийыште Какшамарий кылдалаш школым тунем лектеш.
1971–1975 ийлаште Москосо кугыжаныш тӱвыра институтышто тунемеш, «Библиотековедение и библиография» специальностьым налеш.
1987–1989 ийлаште Горький оласе кӱшыл партий школышто, «Преподаватель общественных дисциплин» специальность дене, тунемеш.
1995–1999 ийлаште Россий Федерацийын Президентше пеленсе Российысе кугыжаныш службо академийыште аспирантурышто тунемеш.
2000 ийыште тиде академийыштак кандидатлык диссертацийым арала да историй шанче кандидат ученый степеньым налеш. Диссертацийжын темыже «Финно-угорские народы Поволжья и Приуралья в составе Российского государства: проблемы дореволюционной историографии».
2009 ийыште тӱвыра да сымыктыш кафедрын доцентше ученый званийым налеш.
Паша корныжо Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институт гыч тӱҥалеш.
1975–1978 ийлаште тудо кугурак библиотекарь пашам шукта.
1978–1990 ийлаште Ленинский КПСС райкомышто, Йошкар-Оласе КПСС горкомышто библиотекым вуйлата, инструкторлан пашам ышта, политпросвещений кабинетым вуйлата, пропаганде да агитаций отделым вуйлатышын алмаштышыже лиеш.
1900–1991 ийлаште Йошкар-Оласе централизованный библиотек системыште отделым вуйлата.
1991–2001 ийлаште С.Г. Чавайн лӱмеш Калыкле книгагудышто тӱҥ библиотекарь, ученый секретарь пашам ышта, рукопись да редкий книга отделым вуйлата.
2001–2005 ийлаште Марий Эл Республик Виктерыште консультант-полышкалше лиеш.
2000 ий гыч Марий кугыжаныш университетыште, тӱвыра да сымыктыш факультетыште, доцентлан пашам ышта. Кызыт социал да тӱвыра технологий кафедрын доцентше улеш.
2003–2004 ийлаште III Тӱнямбал финно-угровед-влакын историй конгресыштым ямдылыше комитетын членже лиеш.
2001–2006 ийлаште очерков «История сел и деревень Республики Марий Эл» документ сборникым ямдылыше да савыктыше координационный советын членже лиеш.
2001–2005 ийлаште «Они защищали Родину. Поименный список участников Великой Отечественной войны. 1941-1945 гг.» книгам ямдылыше республик кӱкшытан редакций коллегийын членже.
2001-2018 ийлаште Марий Эл Республик Вуйлатыше пеленсе религий ушем-влак шотышто кылым кучышо советын членже.
В. Е. Кутасова – 110 шымлымаш пашан авторжо.
Тудо кок коллективный монографийын, 4 тунемме да методике пособийын, «Библиография краеведческой литературы» дисциплине дене электрон тунемме да методике комплектын, 5 библиографий указательын авторжо улеш.
2015 ийыште РГНФын грантшым сеҥен налын (шымлымаш пашан темыже – «Финно-угорские народы Поволжья в исследованиях дореволюционных историков»).
Шанче интересше-влак: ачамланде историографиий, источниковедений, Поволжье ден Приурал калык-влакын историйже, поышкалышые историй дисциплин-влак, книган историйже, краеведческий библиографий, историй биографий.
Сила Цзиньпина（习近平）

Сила Цзиньпина（习近平）（1953-），Кызыт китай калык республикын кӱшыл вуйлатыше. 2012 ий гыч тӱҥалын, рӱдӧ комитетын генеральный секретарьже КПК, рӱдӧ военный комитетын председательже. 2013 ий гыч тӱҥалын, китай калык республикын президентше.
Тогошто Индуизм

Ынде Индуизм Того элыште у тын уло. Индуизм тынын миссионер-влак Гана элын Аккра ола гыч верысе Африка калык еҥ ден Ломе гыч Африка Индуизмын Монастырь гыч еҥ ыле.
Бхуми

Бхуми, Бхудэви але Бхуми-Дэви - Индуизм тыныште Мланде Авайын символжо Лакшми аватарже уло. Бхуми Дэви Вишну аватарын Варахан ватыже.
Бхуми Праджапатиын ӱдырже.
Вайдьяратнам Аюрведан Музей

Вайдьяратнам Аюрведан Музей тудо Индийыште традиционный медицина Аюрведан поянлык, тӱрлылык ден эволюций нерген экспозиций дене тоштер. Музей Индийыште, Кералаште Тхриссурышто Оллур воктене Тхайккаттуссеришто уло. Экспозицийыште Аюрведан акрет жап гыч, кызытсе жап марте диорама, Аюрведан текст-влакын книгагудо, Сушрута-самхитан эксклюзив секций, сӱретын галерей, 3-D галерей ден цифровой книгагудо уло.
Прабхудатт Брахмачари

Сант Прабхудаттджи Брахмачари - Вриндаван ола гыч Индуист, Нью-Дели олаште Басант гаонышто Санскрит школан директор ыле. Кумбх Мела тыгак Джхуси ашрамын негызым ыштыше еҥ.
Beeline

Beeline — электрокыл телефоний брэнд. Негызлыме 6 сорла 1993 ий.
Бадараяна

Бадараяна (Дэванагариште: बादरायण) Индий гыч философ. Бадараяна нерген информаций изиш. Бадараяна Веданта философий школын фундаментальный философийын трактатын авторжо.
Тӱрлӧ шанчызен Бадараянан "Брахма Сутра" мемнан эра деч ончыч 500 ий гыч мемнан эра деч ончыч 450 ий гыч марте текстше шонымашыже уло.
Паша.
Бадараяна Веданта системын тӱҥ текстын Ведантасутрын (але Брахмасутран) авторжо ден Ведантан ден Ведантан негызым ыштыше еҥ.
Бхима Пушкарам

Бхима Пушкарам - тудо Бхима эҥерже серыште Индуизм тынын эҥерын пайрем. Бхима Пушкарам 12 ийыште ик гана уло. Шуҥгалташ лӱмеш Бхима Пушкарам пайремыште тӱжем-влак еҥ уло. Эҥерын зодиакын тамгаже Вришчика але Скорпион уло.
Самохин, Фёдор Иванович

Фёдор Иванович Самохин ( — ) — серызе, кусарыше, член ССРУ сылнымутчо ушем.
Кугу ачамланде сарыште лиймыж нерген радам дене сылнымутан произведенийын авторжо, кудышт коклаште кугу чапым налеш повесть «Чолпонбай» Подвиг Совет Союз Геройжо нерген Тулебердиев Чолпонбай, кудыжо икмыняр переиздание чыта. Чолган участвоватлаш да вияҥден колтымаште сылнымутан литератур коклашке шарымашке надыржылан да кум Киргизский ССР Верховный Совет Президиумын Почётан грамотыж дене палемдалтын совет литератур тиште.
Кучылтмо литератур.
Самаганов Дженбай. Писатели Советского Киргизстана (био-библиографический справочник) / под ред. Жиркова А. В. — Фрунзе: Кыргызстан, 1969. — С. 386. — 644 с. — 24 000 экз.
Дходха

Дходха тиде Навратриште фестиваль, Саураштра Шакти Юмоын пайрем уло. "Дходха" мут марла "муро" уло. Дходха пайремыште индеш кече ден лу йӱд Шакти/Дэви Юмоын индеш формаште кумалаш уло. Луымшо кечен лӱмжо тыглаят "Виджаядашами" але "Дуссехра".
Одагаон Рагхунатх Храм

Одoгаон Рагхунатх Храм - тиде Индийын Одиша штатын Наягарх кундемыште Одагаон олаште Рама Юмоын Индуизм тынын храм.
Одагаон Рагхунатх Храм кокла курымын храм ден Одиша штатыште кугу тын паломничествоын вер уло. Храм типичный Калинга архитектурный стилеште ден ӱмбалыште 3 шӧртньӧ калаша уло. Тыште Рамнавами пайремыште кугу фестиваль уло.
Видья Дхар Шукла

Видьядхар Шукла
Орны нэрс Дэлхийн улс

2014 ийыште, а тыгак наций-влак организаций иктыш ушен, член органын полномочийжым у-193. Н. эл 2 шагат йӱд марте эре эскерен. Тудо кугыжаныш регистрацийыш 1964 ий гыч, палестинский лифт дене эре эскерыше кугыжаныш правам да 2012 ий гыч пурла уло. Посна гын, вес эл 10 деч утла, но илаш да илаш тичмаш ок шотло, да нуно тидым сизо айдеме праван тӱнямбал правам шотлалт ок кӱл.
Грахак Каннингхем

Грахак Каннингхэм (ондак лӱмжо Стюарт Каннингхэм, 21 май, 1977 ий) та Касвел Австралий, Перт ола гыч ультрамарафон куржшо ден мотивацийын спикер.
Биографий.
Каннингтон Перт гыч кечывалвелыште Басселтон ола гыч, ондак куржым изиш ыштен. 16 ийыште гына та школан экзаменышто стресс вара аваже ден медитацийын урокышке кайын. Университетыште та Шри Чинмой центрыште урокышто тунемын. 
Индуизм тынын туныктышо Шри Чинмой гыч Грахак лӱмым (Санскрит кылла та "тыршымаш" уло) налмыт.
Tayanna

Tayanna (29 Идым 1984, Черновцы, Совет Социализм Республик-влак Ушем) — украин мурызо.
Ахтерек

Ахтерек () — Российыште Астрахань велын Володар кундемыштыже верланыше, Сизобугорский ял шотан илемыш пурышо сола.
Эртымгорно.
Солам 1905 ийыште кызытсе Казахстанын территорийже гыч куснен кайыше-влак негызленыт. Лӱмжӧ казахла гыч «ош пушеҥге» семын кусаралтеш. Верысе легенде почеш сола мучаште кугу ош тополь шоген, туштат ял калык садакым (мусульман йӱла почеш незерлан полышым) ыштеныт.
Географий.
Ахтерек Астрахань ола деч 25 километр эрвел могырно, Володар ял сынан посёлко деч 20 километр кечывалвел-касвел могырно, Юл эҥер дельтыште Кукшо Рычан пиктеж сер ӱмбалне верланен.
Солаште кок урем уло: Набережный да Солнечный.
Калык.
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш солаште 276 еҥ ила, илыше-влак чылан гаяк казах улыт.
Тулугановка (Нариманов кундем)

Тулугановка () — Российыште Астрахань велын Нариманов кундемыштыже верланыше сола, Ахматовский ял шотан илемын рӱдыжӧ.
Эртымгорно.
Сола 1861 ий гыч тӱҥалын палыме — тунам тудо Санкт-Петербургышто лукмо «Илымверын лӱмерышкыже» пурен. Латиндешымше курымышто кызытсе Тулугановка вес лӱм-влакым нумалын: Тулуган, Тулуга але Бобровское. 1861 ийысе лӱмер почеш Тулуганыште 564 еҥ, 50 сурт, мечет да сыр завод лийын. 1893 ийыште икмыняр еҥ Тулуган гыч вес верыш куснен да Володарский кундемыште у солам негызлен. Ондак тиде солам У Тулуган маныныт, но кызыт кок солан официальный лӱмжӧ икгай: Тулугановка.
Географий.
Тулугановка Астрахань ола деч 20 километр йӱдвел могырно, Нариманов ола деч 26 километр кечывалвел-эрвел могырно, Юл эҥер дельтыште Рыча пиктеж сер ӱмбалне верланен.
Солаште 28 урем уло: Аксарайский шоссе, Баксанский, Белозерский, Береговой, Вересаев, Дачный, Дорожный, Казанский, Колхозный, Комаринский, Луговой, Мирный, Молодёжный, Мостовой, Отрадный, Пойменный, Речной, Рыбацкий, Рычинский, Степной, Строительный, Тихий, Узенький, Хлебников, Центральный, Широкий, Школьный да Южный.
Калык.
2010 ийысе ялсоветын данныйже почеш Тулугановка солаште 482 еҥ ила.
Йылмышанчым шымлыше институт

Йылмышанчым шымлыше институт () — Санкт-Петербургышто верланыше шанче тӧнеж, Российын эн тӱҥ йылмышанче рӱдер-влак гыч иктыже.
Структур.
ЙШИ-ште 6 пӧлка, 2 лабораторий, ик рӱдер да ик жаплан коллектив уло.
Тыгак институтышто руш йылме службо пашам ышта. Ты службыш тӱлыде телефон дене йыҥгырташ да кеч-могай йылмысе йодышым рашемдаш лиеш.
Селенский, Юрий Васильевич

Юрий Васильевич Селенский (1922 ий 16 пеледыш, Астрахань ола — 1983 ий 22 сӱрем, Астрахань ола) — руш серызе да журналист.
Илыш корныжо.
Астрахань олан пашазе тӱреш, Василий Иванович Галишниковын да Александра Михайловна Бударинын ешыжеш шочын-кушкын. Ача-аваже Воронеж вел гыч кресаньык ыльыч. Шочмо годсек ачажын Галишников фамилийжым нумалын, але сылнымут ден журналистикыште Селенский лӱм дене палыме лийын. Ты псевдоним Селений лӱман слободко дене кылдалтын. Самырык годым рабфакыште тунемын, аэроклубыш коштын. Латкандаш ияш лиймеке, Советский армийыш пурен. Кугу Ачамланде сар годым Сталинградыште служитлен, шлифовальщиклан, речниклан, юж лӱйышылан, авиамеханиклан пашам ыштен.
Демобилизаций деч вара шочмо кундемыш пӧртылын, 1946 ийыште Астрахань велысе радиошто журналистлан ышташ тӱҥалын, вара «Юл» газет редакцийыш куснен да тушто колымешкыже пашам ыштен. Тудым «Прикаспийын газет почеламутчыжо» маныныт.
Казах

Казах (шкелӱм ) — тюрк калык-влакын эн кугу иктышт. Казахын калыкле кугыжанышыже — Казахстан, тыгак казах диаспор пошкудо эллаште уло: Китайыште, Узбекистаныште, Российыште, Монголийыште да шуко моло вере.
Винный (Астрахань вел)

Винный () — Российыште Астрахань велын Володар кундемыштыже верланыше посёлко. Винный посёлко муниципал кундемын рӱдыжӧ да ик илымверже.
Эртымгорно.
Винный посёлко 1918—1920 ийла гыч палыме. 1932 ийыште У Рычан да Раздор сола дене пырля Хуторской ялсоветыш пурен, 1981 ийыште посна ялсоветын статусшым налын.
Географий.
Винный Астрахань ола деч 23 километр йӱдвел-эрвел могырно, Володар ял сынан посёлко деч 21 километр йӱдвел-касвел могырно, Юл эҥер дельтыште Ош Ильмень да Тура Картуба пиктеж сер ӱмбалне верланен.
Посёлкышто лучко урем уло.
Калык.
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш солаште 753 еҥ ила, илыше-влак тӱҥ шотышто казах улыт.
Сепаратизм

Сепаратизм — могай-гынат территорийым ойырымаш верч кучедалше да у вуйвода кугыжанышым чоҥымо тарванымаш. Шуко йылмыште «сепаратизм» мут уда коннотацийым дене кылдалтын, сандене нейтральный контекстыште вес мутым — «сецессионизм» кучылташ лиеш.
Российыште.
Россий Федерацийын Уголовный кодексше почеш сепаратизм да тудым пропаганде — штраф але тюрьмаш шындымаш дене наказатлыме тӧртыкым пудыртымаш. Тыге гынат Российыште сепаратист тарванымаш-влак улыт, но кызыт иктыштын кумда популярность уке. Индешлымше ийлаште сепаратизм кугурак проблеме ыле, тудын верч Чечняште кок сар лийын.
Кугу Могой

Кугу Могой () — Российыште Астрахань велын Володар кундемыштыже верланыше сола, Большемогойский ял шотан илемын рӱдыжӧ.
Географий.
Сола Астрахань ола деч 48 километр эрвел могырно, Володар ял сынан посёлко деч 14 километр кечывалвел-эрвел могырно, Юл эҥер дельтыште Сарбай пиктеж сер ӱмбалне, отрошто верланен, вес илымверла дене паром вончак дене кылдалтын. 
Кугу Могой солаште лу урем уло.
Калык.
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш солаште 1048 еҥ ила, илыше-влак тӱҥ шотышто казах улыт.
Харабали кундем

Харабали кундем () — Астрахань велын эрвел ужашыштыже верланыше муниципал район. Кундемын административ рӱдерже — Харабали ола. 
Калык.
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш кундемыште 41 176 еҥ ила, илыше-влак тӱҥ шотышто руш да казах улыт.
Баскин-Роббинс

Баскин-Роббинс - калык кокласе кыл кафе-кылмыкта. Уло тӱня тудын деч элыште 30 утла франшиза. 2800 гыч 5800 чоҥалтмыже объектыш ушымо штат-влак. Кок предприятийжат производствым шотышто посна мороженыйым тудым 1953 ийыште ушнаш йӧн лийын Ристо Баскин да Роббинс Ирв, кайнагам лиеш. Кок предприятийжат производствым шотышто посна мороженыйым ушнен маналтеш Burt's Ice Cream Shop да Ice Cream Snowbird. 21 там мороженыйым snowbird улмаш тудо жапыште, кузе тиде уна моктен да яндар.
Гараев, Эльфис Фаритович

Эльфис Гараев (Эльфис Фаритович Гараев) (, Марий Эл, Поранча кундем, Поранча ола сынан посёлко) — марла мурышо суас мурызо да семлызе.
Илыш корныжо.
Эльфис Гараев 1992 ийын ага тылзын 15-ше кечынже Марий Эл Поранча кундем Поранча ола сынан посёлкеш суас ешеш шочын. Индешымше классым тунем пытарымеке, училищыште механизаторлан тунемын. Варарак музык дек шӱмаҥын да республикын рӱдолашкыже куснен. Тушто И. С. Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыш, калык семӱзгар пӧлкаш тунемаш пурен. Йошкар-Олаште тунеммыж годым тӱрлӧ кавер-группышто тӱмыр дене шоктен, ты группыла дене гастроль дене коштын. Колледжым тунем лекмеке, Озаҥ оласе тӱвыра институтын джаз пӧлкашкыже тӱмырзӧ специальность дене тунемаш каен да 2019 ийыште дипломым налын. 2020 ийыште шке мурыжым возаш тӱҥалын да интернетыште палыме лийын.
Кудлай, Алла Петровна

Алла Кудлай (23 Сӱрем 1954, Лосынивка, Совет Социализм Республик-влак Ушем) — украин мурызо.
Володар кундем

Володар кундем (, ) — Астрахань велын кечывалвел-эрвел ужашыштыже верланыше муниципал район. Кундемын административ рӱдерже — Володар ял сынан посёлко.
Калык.
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш кундемыште 47 825 еҥ ила, илыше-влак тӱҥ шотышто казах да руш улыт.
Палыкче

Палыкче () — Российыште Пермь мландын Октябрьский оласе йырвелыште верланыше ял. 2020 ийын шорыкйол тылзын 1-ше кечынже деч ончыч Октябрьский кундемын Руш Сарс ял шотан илемышкыже пурен.
Эртымгорно.
Палыкче ялым 1771 ийыште кызытсе Пошкырт Элын территорийже гыч куснен кайыше Тӧлек лӱман марий негызлен. Тудын лӱмжӧ гыч ялын руш "Тляково" лӱмжӧ лектеш. Марла ялым "Палыкче" маныт. Тиде суас йылме гыч кӱсынлымӧ мут «колызо» семын кусаралтеш.
Верланыме вер.
Палыкче ял Пермь ола деч 205 километр кечывалвел-эрвел могырно, Октябрьский ола сынан посёлко деч 31 километр кечывалвел-касвел могырно, Сарс эҥерын пурла серыштыже верланен.
Калык.
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш ялыште 276 еҥ ила, илыше-влак чылан гаяк эрвел марий (урал марий) улыт, олык марий йылмым кучылтыт.
Алтынжар

Алтынжар () — Российыште Астрахань велын Володар кундемыштыже верланыше казах сола, Алтынжар ял шотан илемын рӱдыжӧ. Солан лӱмжӧ казахла гыч шӧртньӧ сер семын кусаралтеш.
Географий.
Сола Астрахань ола деч 37 километр кечывалвел-эрвел могырно, Володар ял сынан посёлко деч 15 километр кечывалвел-касвел могырно, Юл эҥер дельтыште Каражар пиктеж сер ӱмбалне верланен. 
Алтынжар солаште латкандаш урем уло.
Калык.
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш солаште 998 еҥ ила, илыше-влак чылан гаяк казах улыт.
Шамбала

Шамабала - Тибетыште мифический эл. Махабхарата эпосышто Шамбала Вишнун Калки аватарын шочмо вер уло.
Тошто Алтынжар

Тошто Алтынжар () — Российыште Астрахань велын Володар кундемыштыже верланыше Новинка ял шотан илемыш пурышо казах посёлко.
Географий.
Посёлко Астрахань ола деч 36 километр кечывалвел-эрвел могырно, Володар ял сынан посёлко деч 15 километр кечывалвел-касвел могырно, Юл эҥер дельтыште Камардан пиктеж сер ӱмбалне верланен. 
Тошто Алтынжар посёлкышто ик урем уло.
Калык.
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш солаште 102 еҥ ила, чыланат казах улыт.
Менешау

Менешау () — Российыште Астрахань велын Володар кундемыштыже верланыше Кугу Могой ял шотын илемыш пурышо казах посёлко.
Географий.
Посёлко Астрахань ола деч 41 километр кечывалвел-эрвел могырно, Володар ял сынан посёлко деч 8 километр кечывалвел-эрвел могырно, Юл эҥер дельтыште Корневая пиктеж сер ӱмбалне верланен. 
Менешау посёлкышто ик урем уло.
Калык.
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш солаште 116 еҥ ила, чыланат казах улыт.
Кзыл-Тан (Астрахань вел)

Кзыл-Тан () — Российыште Астрахань велын Володар кундемыштыже верланыше Актюбе ял шотын илемыш пурышо казах сола.
Географий.
Сола Астрахань ола деч 39 километр йӱдвел-эрвел могырно, Володар ял сынан посёлко деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно, Юл эҥер дельтыште Корневая пиктеж сер ӱмбалне верланен. 
Менешау солаште вич урем уло.
Калык.
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш солаште 116 еҥ ила, илыше-влак чылан гаяк казах улыт.
Лапкашор

Лапкашор (, ) — Российыште Пошкырт Элын Илиш кундемыштыже верланыше Базитамак ял шотан илемыш пурышо марий ял.
Эртымгорно.
Ялым 1771 ийыште марий тептяр-влак негызленыт.
Географий.
Лапкашор ял Ӱпӧ ола деч 138 километр йӱдвел-касвел могырно, Верхнеяркеево сола деч 25 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен. 
Ялыште ик урем уло: Ленин урем.
Калык.
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш солаште 201 еҥ ила, чыланат марий улыт, олык марий йылмын эрвел диалектшым кучылтыт, тыгак нунын кокла гыч шукышт суас йылмым палат.
Алач

Алач (, ) — Российыште Пошкырт Элын Илиш кундемыштыже верланыше Андреевка ял шотан илемыш пурышо марий ял.
Эртымгорно.
Ялым 1746 ийыште негызленыт.
Географий.
Алач ял Ӱпӧ ола деч 149 километр йӱдвел-касвел могырно, Верхнеяркеево сола деч 27 километр йӱдвел-эрвел могырно Ош Виче вӱд воктене верланен. 
Ялыште ныл урем уло: Лесопильный, Павлов, Свердлов, Чкалов.
Калык.
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш солаште 324 еҥ ила, илыше-влак чылан гаяк марий улыт, олык марий йылмын эрвел диалектшым кучылтыт, тыгак нунын кокла гыч шукышт суас йылмым палат.
Локализаций (информатике)

Локализаций ( — могый-гынат программын але сайтын интерфейсшым вес йылмышке кусарымаш.
ВКонтакте

«ВКонтакте» (южгунам «КонтактЫште» семын марлашке кусаралтеш) — эн кугу да популяр социал вот Российыште. 
Эртымгорно.
«ВКонтактын» икымше сайтшым Павел Дуров 2006 ийыште ыштен. Эн ончычак тиде проектым Санкт-Петербург кугыжаныш университетын студентше-влак гына кучылт кертыт ыле, но вашке регистраций чылалан почылтын. 2014 ийыште Mail.ru Group компаний Дуров деч «ВКонтактым» налын.
2018 ийыште Андрей Чемышев, Федор Алексеев да Татьяна Григорьева социал вотын интерфейсшым олык марий йылмышке локализоватленыт.
Мулдашев, Эрнст Рифгатович

Эрнст Мулдашев - офтальмолог, профессор, сылнымутчо. Гималаишке, Тибетышке экспедицийын организатор. Книган авторжо ("От кого мы произошли?")
Кадиевка

Кадиевка () — ола Украиныште Луганск велыште.
Калыкчот 90 152 еҥ (2001).