tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Эҥервал

Эҥервал () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Тумньымучаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 36 (2005 ий), 27 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Тумньымучаш сола деч 4 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Аитсола

Аитсола (Айксола) () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Тумньымучаш сола деч 5 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
1961 ийыште Аитсола ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Изи Кожъял

Изи Кожъял () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Тумньымучаш сола деч 6 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
1958 ийыште Изи Кожъял ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Изи Окашъял

Изи Окашъял () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Тумньымучаш сола деч 6,5 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
1995 ийыште Изи Окашъял ял пытен.
Вотадаптер

Вотадаптер () — компьютерым локалвотыш ушышо явала; вотадаптер ыҥпале-влакын вончештарылмашыштым (трансферлымашыштым) да вот иктык коклаште ыҥпале-влакын вашталтылмыштым эскерен шога.
Гипертекст

Гипертекст () — тамгалымаш йылме дене чумырымо/калыплыме гиперушыкан/гиперкылверан текст.
Гиперушык

Гиперушык () — пайдаланышым вес компьютерыште але вес папкыште верланыше текстын ужашышкыже але кылдалтше документыш(ке) колтышо/ушышо гипертекстысе ончыктыш.
Аутрич-манеш ссылка на сайт тӱжвал URL-донор. Миен да площадкым вераҥдышаш нерген кутырен налаш кӱлеш кылдалтше нунын представительышт дене (тыглай окса). Тиде лӱдыкшыдымӧ каяшат йӧн ситышын: ойыркалыме йӧн годым качествын донор заспамлять огыл.
Элемент гиперкылверыш ешарен кертыда кеч-могай лийже HTML-документ. Добавить ссылки канде тӱс дене ойыртемалтше ужашыже пеҥгыдемдыме шотышто текст, предложенийыште ончычсо семынак. Коля курсор тӱс вашталтылше але текст тудо але лектын веле кылверан логалме годым. Элемент браузерыште пунктир дене ойыртемалтеш текстан да график годым вияшлукан навигаций кышкар-влак кылверан клавиатурын. Кӧлан ондак эре улшо кылвер ойыртемалтше тӱсым, непосещать кылвер-влак пеледыш деч ойыртемалтеш.
«Кырен» гиперкылверым тыгай лӱман лаштык-влакым, шот уке тудо дене кылдалтше иктаж-могай амал объект, мутлан, кусарыме, але администратор, але документым ресурс файлым кораҥдышна гын, тушто верланыше тудо лийын, але шке гын ресурс лиймеямде огыл. Йоҥылыш каласен кодымо лаштыклаште тыгай случай дене чӱчкыдынак толыт, но эре тыге ок лий.
Гиперкылвер дене составной ужашлан тичмаш лӱм http://www.example.com/test-papka/index.html
Графике интерфейс

Графике интерфейс (, ) — пайдаланышылан интерфейсэлемент-влакым (меню, полдыш, тамга, лӱмер да т.м.) график ойып семын мониторышто ончыктышо шкешотан интерфейс.
Графике информацийым векторло кодлымаш

Графике информацийым векторло кодлымаш () — ойыпым цифр дене ончыктымо йӧн - графике объектын кончыктымашыжым кодлымо команде радам семын возымаш.
Графике информацийым растрле кодлымаш

Графике информацийым растрле кодлымаш () — ойыпым цифр дене ончыктымо йӧн - графике объектын кончыктымашыжым пиксель сетке семын пуымаш; пиксельын кажне тӱсшӧ кокытан чот дене кодлалтеш.
Графике примитив

Графике примитив () — графике редакторышто ик пашаӱзгарын полшымыж дене ыштыме иктаж-могай геометрий фигурын (кореш, виклукаш, овал, да т.м.) сӱретше.
Графике редактор

Графике редактор () — ойыпым/сӱретым ышташ да пашалаш кучылталтше программе.
Диаграмме

Диагра́мме ) — чотан ыҥпале-влакым график семын ончыктымаш, тудо икмыняр кугытын вашкылжым писын аклаш йӧным ышта.
Дисккондыштыш

Дисккондыштыш () — информацийым магнит але лазер дискыш возышо, диск гыч лудшо да тудым тӱҥ шарнышыш колтылшо явала.
Дискретизаций

Дискретизаций () — сигнал амплитудын чот ыҥжым иктӧр жап кокла гоч висен, кӱрылтде каен шогышо сигналым цифраныш савырыме процесс.
Дискретизаций чӱчкыдылык

Дискретизаций чӱчкыдылык () — герц дене шотлалтше, жапыште кӱрылтдымӧ сигналын дискретизацийже годым висымашым ыштыме чӱчкыдылык.
Дискым форматлымаш

Дискым форматлымаш () — ыҥпалым возашлан дискым сектор ден корно-влаклан шеледыме процесс; форматлымаш операционло системылан файл да программе-влакым возаш/лудаш йӧным ыштыше дискын структуржым чоҥа.
Дискым фрагментлыдымаш

Дискым фрагметлыдымаш () — кӱрылтдымӧ кластер радамыште файл-влакым аралашлан келыштарыме диск ужашын логик структуржым уэмдыме да пайдалын вераҥдыме процесс.
Дистрибутив

Дистрибутив (, ) — программе вораҥдышым ыштышын/лукшын пайдаланыше-влакын компьютерышкышт программым шындашлан ямдылыме файл тӱшка.
Документ

Документ () — компьютер программыште ямдылыме текст, ойып, сӱрет, презентаций, чертёж да т.м.
Документым форматлымаш

Документым форматлымаш () — документ ямдылымын йыжыҥже; документын нергелыкшым вашталтыде тӱжвал сынжым вестӱрлемдымаш.
Домен адрес

Домен адрес () — интервотысо компьютерын тиште сынан шкешотан (уникал) адресше.
DNS

DNS () — домен лӱм системе.
Интервот деке ушымо шкешотан (уникал) компьютерлӱм-влакын иерархиян системышт.
Драйвер

Драйвер () — программе, тудын полшымыж дене вес программе (тӱҥ шотышто операционло системе) южо явалан аппарат вораҥдышышкыже шумашым налеш.
Игыпрограмме

Игыпрограмме (, ) — программын тӱрлӧ йыжыҥла гыч шуко гана тудын деке шуаш лийше, шкевуя ыҥан ужашыже.
Изи кӱкшытан программлымаш йылме

Изи кӱкшытан программлымаш йылме () — машин код деке лишемден (але тӱрыснек келыштарен), алгоритмым возен ончыкташ ыштыме программлымаш йылме.
Интеграл микросхеме

Интеграл микросхеме (, , , ) — электрон схемын функцийжым шуктышо микроэлектрон ыштыш.
Интервот-каталог

Интервот-каталог () — сайт нерген кӱчык умылтарымашан сайтушык-влакын структурлымо тӱшкашт.
Интерфейс

Интерфейс (, ) — пайдаланыше ден компьютер кокласе вашкыл да диалог йӧн тӱшка.
Интравот

Интравот (, ) — тӱнямбал интервот семын пашам ыштыше интервот протокол да утларак шарлалтше компьютер программе-влакым кучылтшо посна озавот.
Информатизаций

Информатизаций (, ) — тӱня мучко верланыше инфоресурс-влакым ушен шогышо телекоммуникаций инфраструктурым чоҥымо да вораҥдыме политике ден процесс-влак.
Информатике

Информатике ( — компьютер шанче) — налме, чумырымо, аралыме, вестӱрлемдыме, да кучылтмо йӧн-влак нерген шанче.
Важ-влак.
&lt;references&gt;
Информаций аралыше

Информаций аралыше (кӱчык.:инфоаралыше) () — структурышкыжо пуртымо информацийым кужу жап арален кертше кеч-могай материалле объект але йырвел.
Информаций висымкугыт

Информаций висымкугыт () — бит, байт (шукыж годым formula_1 бит), килобайт (formula_2 байт), мегабайт (formula_3 байт), гигабайт (formula_4 байт), терабайт (formula_5 байт), петабайт (formula_6 байт).
Информаций канал-влак

Информаций канал-влак (, ) — айдемын шижме органже-влак, тыгак информацийым вашталтылашлан кучылталтше технике явала.
Информаций кончыктымо калып

Информаций кончыктымо калып () — текст, чот, графике, йӱк да т.м. калып.
Информаций культур

Информаций культур () — информацийым пайдалын кучылтмо шинчымаш ден моштымаш.
Информаций мерсото

Информаций мерсото (кӱчык.: инфомерсото) () — цивилизаций вияҥмашын историй йыжыҥже, тушто информаций ден шинчымаш йӧндартышын тӱҥ лектышыжлан шотлалтыт.
Информаций памаш

Информаций памаш () — информацийым колтылшо айдеме але явала.
Увераҥар сату

Пайдаланышын йодмыж дене келшышын ямдылыме да сатушко савырыме документлыме информаций; информаций продукт – тиде компьютер программе, ыҥпалыпого да т.м. информаций.
Информаций процесс-влак

Информаций процесс-влак () — информацийым налме, шочыктымо, погымо, пашалыме, чумырымо, аралыме, кычалме, шаркалыме да кучылтмо процесс.
Информаций суаплык

Информаций суаплык (кӱчык.: инфосуаплык) () — пайдаланыше-влакын информаций шотышто йодмашыштым информационло продуктым пуымо дене шуктымаш.
Увераҥар технологий

Увераҥар технологий () — йӱкан, сӱретан, текстан да числан увераҥарым налме, пашалыме, аралыме да шарлыме компучырлымаш да телекоммуникаций микроэлектроник негызеш процесс. Тиде терминым тачысе ыҥже дене икымше гана Леавит да Вистлер 1958 ийыште Harward Business Review журналыште савыктыме статьяште кучылтеныт. Тиде статьяште автор-влак тыгай ойпелештышым коденыт: "У технологийлан кызыт ик палемдыме лӱм уке. Мыланна тудым Увераҥар технологий лӱмдыман."
Информаций чот

Информаций чот () — увертышыште улшо информацийым аклыше виса.
Информацийым висымаште алфавитле йӧн

Информацийым висымаште алфавитле йӧн () — текстын кугытшо да алфавитын куатше деч шогышо информацийым висыме йӧн.
Информацийым висымаште лийынкертшашлык йӧн

Информацийым висымаште лийынкертшашлык йӧн () — лийынкертшашлыкын да информаций чотын икте-весе деч шогымыштым ончыктышо Шеннонын формулжо негызеш информацийым висыме йӧн.
Информацийым вончештарылмаш

Информацийым вончештарылмаш () — увераҥар кумдыкышто информацийым кусарыме процесс.
Информацийым налше

Информацийым налше () — информацийым налын шогышо айдеме але явала.
Информацийым пашалымаш

Информацийым пашалымаш () — информационло сомылым шуктымо але тӱҥалтыш ыҥпале-влак гыч лектышыш куснымо процесс.
Информацийым ыҥлыме йӧн

Информацийым ыҥлыме йӧн () — информацийым шинча, пылыш, ӱпшым шижме орган-влак, тӱкнымаш-чытырналтмаш-шижмаш да кочкышын рецепторжо полшымо дене ыҥлаш лиеш.
Йӱкплате

Йӱкплате () — микрофон, наушник, динамик, синтезатор да моло явалам кучылтын компьютер программе полшымо дене йӱкым возаш, йоҥгалтараш да шочыкташ йӧным ыштыше электрон плате.
Йодмаш

Йодмаш () — ыҥпалыпогышто ыҥпале-влакым кучылташлан але пашалашлан йодышым шындымаш.
Йылме

Йылме () — информацийым аралаш да вончештарылаш (трансферлаш) кучылталтше тиштысистеме.
Йылме гыч лекмаш нерген теорий-влак шке шонымышт почеш тӱшкалан шелалтыт. Теорийын ужашыже тыге негызлалтеш: йылме, пеш неле явлений годым, нимо гычат лектын кертын огыл, а кугезе коча-кован йылме системыже гыч вияҥшаш ыле. Вес теорийышт тыге ойлат: еҥ-влакын йылмышт шкешотан явлений лиеш, кудыжо вольык обществе системе дене таҥастарымаште нимо денат таҥастарымаште ок кучылталт, сандене тудо айдемын кугезыже-влак деч икымше еҥыш куснымо годым кенета лийын.
Кластер

Кластер () — лывырге да таҥга дисклаште ыҥпале-влакым аралыше иктык (единице), тудо икмыняр йыгыре верланыше сектор гыч шога.
Клиент

Клиент () — серверын суаплыкше деке шумашым йӧнештарыше, тудын деч информацийым налын шогышо але вашталтылше компьютер але программе.
Полдыш

Полдыш (, ) — техникысе полдышла койшо да тыгаяк функцийым шуктышо интерфейсэлемент.
Код

Код () — информацийым кончыкташ келыштарыме тиштысистеме.
Кодлымаш

Кодлымаш () — палемдыме кодым кучылтын информацийым возымаш.
Кодтаблице

Кодтаблице () — тиште-влак ден нунын компьютер кодыштын келшен толмыштым ончыктышо таблице.
КОИ8

КОИ8 () — Информацийым Вашталтылмаш 8-битан Код.
Кириллице тиште-влакым кодлымаш тӱҥалтыш стандарт кокла гыч иктыже.
Кокытан чотрадам системе

Кокытан чотрадам системе () — кокытан чотрадам системыште чот кок цифре (0 ден 1) полшымо дене возалтеш.
Коляиге

Коляиге () — пуртык явала, курсорым виктарыше манипулятор.
Ойпелештыш

Ойпелештыш () — программлымаш йылмын конструкцийже, интерпретацийыште але компиляцийыште кучылталтдыме, программын тӱҥалтыш код кӧргыштӧ верланыше программист-влаклан умылтарыме текст. Программын кодшым куштылгын умылаш манын ойпелештыш-влакым ешарат. Ойпелештыш-влак синтаксис да виктарчык дене ойыртымалтыт, программлымаш йылмын спецификацийыште рашемдалтеш.
Тыглай годым, ойпелештышым "блок ойпелештыш"() сынан але "корно ойпелештыш" () сынан палемдат.
Блок ойпелештыш тӱҥалтыш кодышто верым чаклеш, тиде вер шуко корно мучко шарнен кертеш. Верым тӱҥалтыш да пытартыш ойырышо дене палемдат. Южо программлымаш йылмыште (мутлан, MATLAB-ыште) блок ойпелештыш-влак икте весын кӧргышко рекурсивне пыштыме лийын кертыт. Вес йылме-влакыште (мутлан, Java-ште) тыге ышташ ок лий.
Корно ойпелештыш але ойпелештыш ойырышо дене тӱҥалеш да корно мучаш марте верланеш але, южо , тӱҥалтыш текстыште специфик колонкышто (корно лугалтмыште) тӱҥалеш да корно мучаште пытареш.
Южо программлымаш йылме-влак коктым, блок ойпелештышым да корно ойпелештышым тӱрлӧ ойырышо дене кучылтыт. Мутлан, C++-ыште блок ойпелештыш ойырышо - тиде /* да */, да корно ойырышо - тиде //. Вес йылме-влак ик ойпелештыш тӱрлыкым веле кучылтыт. Мутлан, Ada ойпелештыш-влак - тиде корно ойпелештыш-влак веле, нуно -- дене тӱҥалыт, да корно мучаш марте уйналтыт.
Коммуникаций

Коммуникаций (, ) — еҥ коклаште кылым кучымаш, информацийым колтылмаш, тыгак увертышын кайыме корныжо https://az.wikipedia.org/wiki/Kommunikasiyaда тӱрлӧ вер кокласе кыл.
Компакт-диск

Компакт-диск (, ) — информацийым оптике аралыше, тушто информацийым возымо да лудмо процесс лазер полшымо дене шукталтеш.
Компиляций

Компиляций (, ) — программлымаште кугу кӱкшытан йылме гыч машинын йылмышкыже (кодышкыжо) программым кусарымаш.
Компьютер графике

Компьютер графике () — компьютер полшымо дене графике ойып-влакым ыштыме да пашалыме технологий.
Компьютер программе

Компьютер программе () — пайдаланыше дене вашкылым кучаш да палемдыме сомылым шукташ ямдылыме программе.
КОШ

КОШ — Компьютерын Оперативле Шарнышыже (, ) — компьютерым пашаш колташлан да кугурак писылыкан чӱчкыдын кучылтмо ыҥпале ден программе-влак дене пашам ышташлан шарныш; тушто вераҥдыме ыҥпале компьютерын чӱктымӧ улмыж годым гына аралалтеш.
Контекст меню

Контекст меню (, ) — рашемдыме объектлан келшен толшо команде лӱмеран меню; тӱҥ шотышто тудо компьютер коляигын тӱҥ огыл полдышыжым але Shift+F10 полдыш комбинацийым темдалмеке почылтеш.
Контроллер

Контроллер (, ) — рӱдӧ процессор ден тӱжвалявала-шамычым але кыл канал-влакым ушышо ӱзгар, тыгодым тудо процессорым тӱжвалявалам виктарыме деч утара.
Кугу кӱкшытан программлымаш йылме

Кугу кӱкшытан программлымаш йылме () — айдемылан йӧнанрак лудашыже да кучылташыже алгоритмым возен ончыкташ ыштыме программлымаш йылме.
Курсор

Курсор (, ) — экраныште кызытсе верым ончыктышо посна пале.
Куснымаш

Куснымаш () — тӱҥалтыш текстысе кодын верланыме радамже деч ойыртемалтше почелалыкыште программым шуктымаш.
Кылдамга

Кылдамга () — пайдаланышылан объектыш (файл, программе, диск да т.м.) шуаш йӧнештарыше изи сӱрет сынан интерфейсэлемент.
Кылдыш

Кылдыш () — вашталтылше, ыҥ, функций да оператор-влакын лӱм комбинацийышт; комбинаций шукыж годым вашталтылшын лектышыжым мӧҥгешла пӧртылта.
Кычалше машин

Кычалше машин () — кычалше системе-влакын пашаштым вораҥдарыше программе комплекс.
Кычалше робот

Кычалше робот () — кычалше системын ик ужашыже; кычалше системын серверыштыже ыҥпалыпогыш интервот лаштыклам ярымлыме нерген информацийым пуртышо программе.
Кычалше системе

Кычалше системе () — посна вотсайт, тушто пайдаланыше шке йодмашыжлан келшыше сайтушыкым/сайткылверым муын кертеш.
КЭШ-шарныш

КЭШ-шарныш (, , ) — шотлымашын кокла лектышыжым аралашлан кучылталтше пеш кугу писылыкан шарныш.
Лачештарымаш

Лачештарымаш () — программын тӱҥалтыш кодшо гыч йоҥылышым кораҥдыше ыштык.
Лаштык

Лаштык (, ) — ыҥпале-влакым аралашлан да нунын дене пашам ышташлан электрон таблицыште кучылталтше тӱҥ документ; лаштык корно ден колонкылашке радамлалтше ячейкыла гыч шога.
Логик диск

Логик диск (, ) — таҥга дискыште С, В, Е да т.м. латин тиште дене палемдалтше информацийаралыме кумдык; логик дисклан шеледымаш таҥга диск дене пашам ыштымым куштылемда.
Логик тип

Логик тип (, ) — ыҥпале-влакын типышт, тудын вашталтылше ден тутыш-влакше лач True (чын) да False (шоя) ыҥан гына лийын кертыт.
Логин

Логин (, ) — пайдаланышын системыш пурымо але интервотыш ушнымо идентификаторжо.
Луан чотрадам системе

Луан чотрадам системе () — кызытсе жапыште луан чотрадам системыште чот араб цифре-влак (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9) полшымо дене возалтеш.
Лывырге магнитдиск

Лывырге магнитдиск () — информацийым аралыше пластик тыртыш явала; тыртышын кок могырышкыжат магнит варшым шӱрымӧ, тыгайымак аудио- ден видеокассетылаштат кучылтыт.
Тачысе кечын огыт кучылталт. Писын шӱкшемыт, шуко информацийым тушко пурташ ок лий, сандене нуным CD-влак да флеш-карте-влак алмаштеныт.
Макрос

Макрос () — посна программе, макрорегистраторын лӱм дене палемдыме команде да/але полдыш темдыштме почелалык.
Машин код

Машин код () — процессорын вик шуктымо йылмыже.
Меню

Меню (, ) — команде лӱмеран интерфейсэлемент; команде-влакым ойырен налын, пайдаланыше компьютерым виктарен кертеш.
Модем

Модем () — телекоммуникаций (телефон) линий-влак дене сигналым вончештарылаш (трасферлаш) кучылталтше, компьютер дене ушалтше тӱжвал- але кӧргыявала. Модуляция модыш шуктен Модулятор (роутер модыш деч мо эн тӱҥ ойыртемже — шуктышаш огыл да тудын демодуляция модуляция, уке гын модыш увер несущий сигналым пуымо годым встроенный), тудо характеристика дене келшышын билет информаций сигналын вашталтмыже лийын гана ала, мӧҥгешла процесс демодулятор гыч уверым налмыжым годым канал кылым ыштыман. Оконечный модыш оборудований кыл линий пашам ышта. Чумырен шуктат да т. м. обрабатыватлыше деч уверым налын, шке увердам колтынеда терминальный оборудованийым (персональный компьютер да тудын рольжо выступатлен кертыныт).
Модыш кумдан кучылталтыт кылым телефон гоч компьютер вапш (модыш телефон), вапшым кабель (модыш кабель), радиотолкын (пакетный радиосвязь, радиорелейный кыл). Тыгак телефон модыш ондак кучылталтше карашан (кызыт электрон увер йӧным пуа шыгыремдыме лияш огыл).
Модыш Беспроводной — тиде приемопередатчик, мобил оператор да кучылтын информацийым налын пуымо вот кылыште, интернетыште кучылталтшаш т.е. мобильная пура. Правил семын, да мобил персональный компьютер вот ноутбукым подключение служитлен.
Модуль

Модуль () — ик але икмыняр процедур гыч шогышо программе кодын блокшо.
Монитор

Монитор (, ) — информацийым текст, таблице, сӱрет, чертёж да т.м. семын кончыктарыше явала.
Мультимедий

Мультимедий () — чот, текст, графике, анимаций, видео, йӱк да т.м. калыпан информацийым угыч ыштен колташлан йӧнештарыме технологий.
Оза улшан компьютер программе вораҥдыш

Оза улшан (эрыкдыме) компьютер программе вораҥдыш (, ) — автор але правам кучен илыше-влакын шкеныштын погыштлан шотлалтше программе вораҥдыш; компьютер программе вораҥдыш оза ПВ-м кучылташ, копийым ышташ да вашталтышым тӱрыснек але ужашын пурташ шкланже гына правам кода.
Ойыркалымаш

Ойыркалымаш () — пуымо объект-влакым иктаж-могай палемдыме радам дене пужен тӱшкалымаш.
Ойырымо канал

Ойырымо канал () — компьютер-влак коклаште информацийым вончештарылаш (трансферлаш) тутыш кучылталтше кыл канал.
Ончылгоч пуртымо функций

Ончылгоч пуртымо функций () — программлымаш йылмыш ончылгоч пуртымо функций-влак.
Операнд

Операнд (, ) — ик вашталтылше але тутыш, тудын шотышто оператор ыштыкым шукта.
Оператор

Лектышым налашлан вашталтылше-влак шотышто пашам ыштыше тӱҥ але шапашлыме тиште (але мут).
Операционло системе

Операционло системе (, ) — компьютерын явалаже ден шотлымо процесс-влакым виктарыше, шотлымсистеме явала ден компьютер программе-шамыч коклаште интерфейс сомылым шуктышо программе пакет.
1990 ий гыч эн чӱчкыдын кучылталтше ОС-лан шотлалтыт: Microsoft Windows да UNIX системе-влак (Linux да Mac OS чӱчкыдынрак кучылталтыт).
Ошкылпроцесс

Ошкылпроцесс () — ик ошкыллан кодын ик корныжым шуктышо лачештарыме процесс, тидыже вашталтылше-влакын ыҥыштым тергаш, мучашдыме цикл-влакым пален налаш да моло йоҥылышым кораҥдаш йӧным ышта.
Пайдаланыше

Пайдаланыше () — компьютер суаплыкым кучылтын информацийым налше да тӱрлӧ сомылым шуктышо айдеме.
Пале

Пале (, ) — тӱҥалтыш кодысо палемдыме корнылан пуымо лӱм, тудлан виктарымаш пуалт кертеш.
Папке

Папке () — файлсистемын элементше, файл да вес папке-влакым (каталог-влакым) аралыше структур.
Шолыпмут

Шолыпмут (, ) — рашемдыме пайдаланышылан гына палыме шкешотан (уникал) тиште почелалык, тудым компьютер системыш шуашлан але интервотыш ушнашлан кучылтыт.
Шолыпмут дене пайдалане информацийым аралаш несанкционированный чӱчкыдын кучылталтыт. Шотлымо системыште шуко комбинаций «пайдаланыше лӱм — шолыпмут» удостоверений пайдаланыше кучылталтеш.
Мут ышталтме гынат, шолыпмутым ок лий уло, вик, мут. Комбинаций, мутат уке улеш, але пале погаш йӧсӧ, садлан тыгай шукырак шолыпмутым предпочтительный. Южгунам арален ешартышым ыштеда шолыпмутым кучылтын, шуко шомак гыч ышталтше; тыгай шолыпмутым лӱмдашлан южгунам "шолыпмут ой".
Шымлен ончыктышаш, маныт иктаж 40 % шолыпмутым чыла пайдаланыше-влаклан ойырен, вигак нуным палаш куштылго. Лудаш куштылго пароль (123, наталия) да лушкыдо лӱдыкшылан шотлалтеш. Пароль, палыме але пеш неле тудын гай лиймекыже, утларак ӱшанле шотлалтеш. Налме вер темлалтеш южо шолыпмутым кучылтын, тип хэшым генерироватлаш MD5 шуаралтын, псевдослучайный деч SHA1 тыглай радам почеш тӱрлӧ алгоритм-влак.
Шолыпмут-влакын историйышт.
Шолыпмут-влак компьютер дене кучылталтыныт нунын икымше кечышт гычак. МУТЛАН, CTS MIT деч 1961 ийыште лийше ЭН икымше системе кокла гыч иктыже лийын. ТУДО пайдаланышын шолыпмутшым йодмашыжлан кучылто.
Паша ӱстел

Паша ӱстел (, ) — пайдаланышын график йырвелын тӱҥ тӧрзаже да тушко график йырвелын ешарыме элементше-влак.
Пашаӱзгарпанель

Пашаӱзгарпанель (, ) — икмыняр моло элементым (мутлан, полдыш, пуртык алан, почылталтше лӱмер-влакым да т.м.) вераҥдаш кучылтмо интерфейсэлемент.
Пелеэрыкан программе вораҥдыш

Пелеэрыкан программе вораҥдыш () — парышым ыштен налде, пайдаланышын нимучашдымын кучылтын, шаркален да вашталтен кертме программе вораҥдыш.
Пиксель

Пиксель (, ) — растр ойыпын эн изи ужашыже, кудын тӱсшым шкевуя ойырен палемдаш лиеш.
Погымплате

Погымплате (, ) — электрон компонет-влакым пижыкташлан да ушашлан кучылтмо пластин.
Позиционло чотрадам системе

Позиционло чотрадам системе () — чотрадам системе, кушто ик цифрак тӱрлӧ чот ыҥым налын кертеш; тыгодым цифрым возымаште цифрын чот ыҥже айлыме вер деч шога.
Полдышоҥа

Полдышоҥа () — палемдыме радам почеш полдыш-влакым вераҥдыме явала; полдышым темдалмаш компьютерыш тиштым але команде-влакым пурташ йӧным ышта.
Полышпроцессор

Полышпроцессор () — рӱдӧ процессорын стандартле команде тӱшкашкыже пурыдымо, математик да логик ыштыкым шукташ кучылталтше ешартыш процессор.
Порт

Порт () — компьютерлаште ыҥпале-влакым наледылше да колтылшо ушык.
Портал

Пайдаланышылан каталог, увер да обзор калыпан теме-влак але ик теме дене кылдалтше чумырымо инфоресурс ден тӱрлӧ инфосервис-влак/информационло полыш-влак (почто, тототлымвер, погын да кычалше системе) деке шуаш темлыше вотлаштык.
Почела алгоритм

Почела алгоритм () — возымо семынак команде-влакым почела шуктымо алгоритм.
Почто сервер

Почто сервер () — пайдаланыше-влакын электрон серышыштым наледылаш да колтедылаш йӧнештарыше, тыгак нунын кайыме корныштым рашемдыше сервер.
Презентаций

Презентаций (, ) — текст ден графике информациян, тыгак компьютер анимаций, видео да йӱк радам дене ик йырвелыш келыштарыме слайд-влак гыч шогышо документ.
Принтер

Принтер (, ) — компьютер деке ушалтше да документ-влакым кагаз лаштыкыш савыктен лукшо явала; принтер-влак тӱҥ шотышто матрице, лазер, чернилайогынан лийыт.
Тиде оборудованийым ризография полиграфий да принтер деч ойыртемалтеш, кугу тираж да тидын кӱшеш савыкташ шулдо писе формо (да шӱдӧ утла экземпляр).
Тыгак йӧндартыш налын печать да молат шарен, тыгай, налше семынат чоҥалтыт (МФУН), тудо ик функцийыштым иктыш ушымо прибор принтер, сканер, телефакс аппаратым да копироватлыме. Экономике могырым да технике дене пайдале тыгай уж, а пашаште тыгак оҥай.
Плоттер шотан специализироватлаш принтер-влак шотлалтыт.
Эше ончыч матричный (графикым) принтер кунам айдеме кеч печать луктын шу эш. Н. т эсогыл тидым шукташ лийдыме символ дене принтер але моло тӱмырым ASCII-график. Эсогыл кызыт-ан приложений икмыняр (мутлан, GIMP графический редактор) опция текстан сӱрет иктешлымаш лиеш ascii файл формат, принтер ыҥпале-влакым печать йӧрӧ.
Радиолюбитель принтерыште лазерым кучылтмо эсен «лазерно-утюгым» савыктыш ош маска оксам ыштен травление технологийым ямдылаш. Сырыкташ керт образше тыгай сӱрет але возен, тидын шотышто тӱрлӧ тӱсан, моло предмет денат корпус радиоприбор пуртеныт, тудо образыш пура принтер штат. Текстыште тиде предмет да темдымаш кагаз почылтеш отраженный вощеный зеркальном шокшо куснен.
Металл ӱмбалын возаш да принтер лазер дене ыштымаш сӱрет-влакым кучылташ лиеш. Тиде лӱмым тонер заправляться картридж, ваш ваш сӱрет але текстыш да лакемалтеш. Лышташ копаш шыҥа деч вара термопресс металл дене савыктен. Давленийыштым да температурыштым годым кугу ю тонер химически металл дене ыштыме пеҥгыдын ушен.
Провайдер

Провайдер (, ) — шке компьютер гоч интервот деке ушымаш, хостлымаш да т.м. интервот суаплыкым темлыше компаний але вес тӱрлӧ ушем.
Программе

Программе () — рашемдыме лектышыш шуашлан кучылталтше почела кайыше машин команде-влак.
Тототлымвер-влак.
Тототлымверым ыштымаш-тиде пытартыш тенденцийым гына огыл. Эн ончычак, клиент-влакым обслуживатлымым шагалемдыме да обслуживатлыме нерген ой кая. Шӱдӧ компаний кӱшнӧ палемдыме цельыш шуаш чыла йӧным ыштат. Сеҥышыланат бото кӱлеш тӱҥ инструмент гае.
Софтуэр эбо программа является монондым галлан тӧдӧнӧ, компьютер-вылӧдыдымын архивӧзӧн читӧм. Шӧдӧ ботто, софтуэрын кӱдӧ-уэйӧ зылӧсьтык, боттонын коммуникациян да информациян ӧйӧмӧ кӧммывӧлӧн мутурымын ӧнтӧд ӧд ӱшшӧ туо нерген чытка. Софтуэр сурӧдӧн содержӧмӧ шӧдӧ кӱшӧ архивӧ, ӧнтӧд ӧнерӧдымын ӧччӧмӧ кӱдӧт, килерӧмын ӧччӧмӧ архивӧн ӱмытлан пычӧмын ӧнтӧд теныч ӧччӧмӧ нам ӱмыдтӧдын.
Программе вораҥдыш

Программе вораҥдыш () — кужу жап аралалтше компьютершарнышын чыла явалаштыже улшо программе тӱшкалык.
Программлымаш

Программлымаш () — программе-влакым возымаш да лачештарымаш процесс.
Программлымаш йылме

Компьютер ден айдеме коклаште кылым ышташлан лӱмын ыштыме тиштысистеме; ыҥпале-влакым (информацийым) да нуным шотлышо машиныште пашалыме алгоритм-влакым (программе-влакым) возен ончыкташлан кучылталтеш.
Программлымаш системе-влак

Программлымаш системе-влак () — рашемдыме программлымаш йылме дене программым ямдылаш кучылталтше программе системе.
Протокол

Вотыш пурышо компьютер-влак коклаште кылым ыштыше йӧным (тыгак тудым шуктышо программе тӱшкам) возен ончыктымаш.
Процессорын цифркуатше

Процессорын цифркуатше () — процессорын пӱтынек пашален але трансферлен кертме кокытан кодын эн кугу кужытшым ончыктышо процессорын характеристикыже.
Пункт

Пункт () — дюймын 1/72 наре ужашыже лийше кӱшычын ӱлык шрифтын висымкугытшо.
Пуртышо-лукшо явала

Пуртышо-лукшо явала () —- ыҥпале-влакын пуртымо але лукмо (колтылмо) функцийым шуктышо тӱжвалявала; пуртышо явалалан полдышоҥа, микрофон, коляиге, сканер, видеопуртышо явала да молат шотлалтыт; лукшо явалалан графикчоҥышо, динамик, монитор, принтер-влак шотлалтыт.
Растр

Растр (, , ) — строка ден колонкылашке радамлыме да монитор экраныште ойыпым шочыкташлан кучылталтше коквисан точко чумыр.
Рӱдӧ процессор

Рӱдӧ процессор (, ) — компьютерын тӱҥ паша ужашыже; тудо программе почеш пуалтше арифметик да логик операций-влакым ышта, шотлен лукшо процессым виктара да компьютерын чыла явалан пашажым ваш келыштара (координироватла).
Редакторлымаш

Редакторлымаш (, , ) — компьютерыште документым ямдылыме йыжыҥ, тыгодым кычал мумо йоҥылыш-влак тӧрлаталтыт да кӱлеш вашталтыш-шамыч пурталтыт.
PPP

PPP () — чӱктылалтше телефон да т.м. кыл линий дене интервотыш шуаш кучылталтше протокол.
Point to Point Protocol – Точко гыч Точкыш Протокол.
PPP протокол HDLC негызеш ышталтын.
Сайт

Сайт (, ) — иктӱрлӧ дизайнан, ик шонымаш дене чумырымо да ик вотсерверыште верланыше вотлаштык тӱшкалык.
Сервер

Сервер (, ) — информацийым вашталтылашлан шке службышт але ресурсышт деке тора шумашан компьютер але программе системе.
Системблок

Системблок () — металл гыч ыштыме петыртышан яшлык семын келыштаралтше компьютерын тӱҥ блокшо, тудо компьютерын икмыняр ужаш (тӱҥплате, таҥга магнит дискан погымвер (накопитель), питаний блок да т.м.) гыч шога.
Системвиктарыше

Системвиктарыше (, ) — локал вотын (аппарат ужашын, системе да компьютер программе вораҥдышын) чоҥалтмыжлан да умбакыже пашам ыштен кертмыжлан, тудым аралымылан да ресурсшо дене пайдаланаш правам шеледымылан вуйын шогышо айдеме.
Системшай

Системшай (, ) — тӱжвалявала ден рӱдӧ процессор але тӱжвалявала ден компьютерын оперативле шарнышыже (КОШ) коклаште ыҥпале-влакым вончештарылаш (трансферлаш) кучылталтше шай.
Сканер

Сканер (, ) — компьютерыш ойыпым лаштык але слайд гыч пуртышо явала.
Слот

Слот (, ) — компьютерын тӱҥплатыштыже явала контроллер-влак плате да ешартыш явала-влакым вераҥдашлан кылушык.
Сомылпанель

Сомылпанель (, ) — вес программе-влакым тӱҥалыкташ але ыштыш-влакым виктараш кучылталтше пашаӱзгарпанель сынан программе.
Спам

Еҥын {налшын} келшыдымыж деч кумылсавыртыш (рекламе) сынан увертарымашым электрон почто дене шуко колтылмаш.
Статикле вашталтылше

Статикле вашталтылше (программлымаш) () — вес ыҥым пуымешке шке ыҥжым аралыше вашталтылше, эсогыл тыгодымат, кунам процедурын, кушто тиде вашталтылшым палемдыме, пашаже мучашлалтын.
Такт чӱчкыдылык

Такт чӱчкыдылык () — мегагерц (МГц) да гигагерц (ГГц) дене висыме, жапын иктыкыште (татыште) процессорын ыштыме цикл чотшым ончыктышо процессорын характеристикыже.
Таҥга диск

Таҥга диск (, ) — ик рӱдыштӧ верланыше магнитдискла гыч шогышо информацийым аралыше явала; утларакшым компьютерлаште ыҥпале-влакын тӱҥ аралышыжлан шотлалтеш.
Тексталан

Тексталан () — полдышоҥаште погымо печатлыме тиште-влакым налше объект.
Текстпроцессор

Текстпроцессор () — таблицан, сӱретан, формулан да т.м. текстым редакторлен да форматлен кертше компьютер программе.
ТШЯ

ТШЯ, Тӱжвал Шарныш Явала () — кугу шыҥымашан шарныш явала, тушто аралалтше ыҥпале компьютерын чӱкталтме але йӧрыкталтме деч ок шого; тӱжвал шарныше явалашке таҥга магнитдиск, лывырге магнитдиск, компакт-диск, магнит-оптикле компакт-диск да т.м. пурат.
Тӱжвалявала

Шотлышо системын тӱҥ блокшо деч конструкций почеш ойырымо техник вораҥдышын ужашыже.
Тӱжвалявалан але шайын цифркуатше

Тӱжвалявалан але шайын цифркуатше () — иканаште тӱжвалявалан пашалыме але шай дене вончештарылме (трансферлыме) разряд (бит) чот.
Тиште

Тиште () — текстан информацийын эн изи иктыкше (цифре, буква, чарналтыш пале да т.м.).
Тиштер куат

Тиштер куат () — алфавитысе тиште-влакын тичмаш чотшо.
Тӱҥалтыш код

Тӱҥалтыш код () — кугу кӱкшытан йылме дене ыштыме, лудын кертме программлыме код.
Тӱҥвож каталог

Тӱҥвож каталог () — вес каталогышко пышталтдыме эн кӱшыл кӱкшытан каталог.
Тӱҥмут

Тӱҥмут () — интерпретаторлан але компиляторлан посна ыҥым пуышо программлыме кодысо мут; тӱҥмут-влак шапашлыме мутла деч вашталтылше, процедур але функций-шамычын лӱмышт семын кучылт кертмышт дене ойыртемалтыт.
Тӱҥплате

Тӱҥплате (, ) — шукылончан погымплате, тушко компьютерын тӱҥ компонентше-влак вераҥдалтыт (мутлан, тӱҥ процессор, КОШ-ын контроллерже да КОШ, оптылшо ЭШЯ, тӱҥ интерфейс-влакын пуртышо-лукшо контроллерышт).
Тӱнямбалвот

Тӱнямбалвот (, ) — тӱня мучко верланыше компьютер ден верысе вот-влакым ушышо вот.
WWW – World Wide Web – Тӱнямбал кумдыкысо вот.
Интервотыш ушнышо тӱрлӧ компьютерыште икте-весе дене кылдалтше документ-влак деке шумашым йӧнештарыше шеледыме системе.
Трафик

Трафик (сетевой) (, ) — палемдыме жапыште сервер гоч эртыше ыҥпале чот.
Трафикын чотшо висалтын кертеш пакет дене, бит дене, байт (Кб, Мб) дене да т. м.
Тӱс келгылык

Тӱс келгылык () — растр графикын да видеон ик пиксельжым кодлымо годым тӱсым аралаш да ончыкташлан кучылталтше бит чот.
Тӱс келгылыкым висыме единице — , .
Укшаҥмаш

Укшаҥмаш (программлымаш) ) — ышталтшаш ошкылын могай-гынат келшык (условий) шукталтме деч шогышо сомылым шуктымо радам.
Утилите

Утилите (, ) — компьютервирус дене кучедалмше, шарнышым виктарыше, файл-влакым архивлыше да моло тыглай сомылым шуктышо полыш программе.
Файл

Файл (, ) — компьютершарнышыште ик тичмаш семын кужу жап аралалтше лӱман информаций.
Файллӱм

Файллӱм ( ) — файлсистемын лӱм тӱшкаште файлым ик семын палемдыше тиштыгорно.
Файллӱмым кумдаҥдымаш

Файллӱмым кумдаҥдымаш (, ) — файлын лӱмышкыжӧ ешарыме тиште радам, тудо типым палаш кучылталтеш.
Кумдаҥдымаш файллӱмын тӱҥ ужашыже деч точко дене ойыралтеш. Мутлан, «.tar.gz».
Файлсистеме

Файлсистеме (, ) — дискыш файл-влакым возышо да лудшо операционло системын ужашыже; файлсистеме файлын логик да физик структуржым, идентификацийжым да пелен кайыше ыҥпалжым палемда.
 Wiki.txt
 Tornado.jpg
 Notepad.exe
 C:
 \Program files
 \CDEx
 \CDEx.exe
 \CDEx.hlp
 \mppenc.exe
 \Мои документы
 \Wiki.txt
 \Tornado.jpg
 D:
 \Music
 \ABBA
 \1974 Waterloo
 \1976 Arrival
 \Money, Money, Money.ogg
 \1977 The Album
 /usr 
 /bin 
 /arch 
 /ls 
 /raw 
 /lib 
 /libhistory.so.5.2 
 /libgpm.so.1 
 /home 
 /lost+found 
 /host.sh 
 /guest 
 /Pictures 
 /example.png 
 /Video 
 /matrix.avi 
 /news 
 /lost_ship.mpeg
Файлформат

Файлформат () — файл аралымым, экраныште ончыктымым, савыктыме йӧным палемдыше файлын структуржо.
Файрвол

Файрвол (, ) — компьютер вотыш санкцийде пурымо деч аралыше программе але компьютер.
Формул

Формул (, ) — шотлымашын лектышыже негызеш ыҥым пӧртылтышӧ кылдыш.
Погын

Погын () — вотлаштык дене пайдаланыше-влакын кылым кучымо вотпрограмме класс.
Функций

Функций (программлымаш) () — кылдыш гыч ӱжмӧ могай-гынат ыҥым шотлен лукшо игыпрограмме; тиде ыҥ функцийым лӱмжӧ дене ӱжшӧ программыш пӧртылеш; нунын лӱмышт тӱҥмут улыт гын, функций-влак программым возымо йылмыш шыҥдаралтше элементше-влаклан шотлалтыт.
Хакер

Информатик сферыште законым пудыртышо еҥ, мутлан, санкцийде йот компьютер вотлашке пурымаш да тушеч информацийым налмаш, компьютервирусым шочыктылмаш да шаркалымаш да т.м.
Хостлымаш

Хостлымаш (, ) — серверысе кумдык ужашым пайдаланышылан айлаш пуымаш; шке вотсерверлаште пайдаланышын сайтшын пашам ыштен кертмыжым йӧнештарымаш.
Сайтыш пура да суаплыкыште мондалтыме обслуживатлыме шотышто эре хостинг пакетым, как минимум, серверым файл сайтыштыже вераҥдыме, тудым шотыш колта, тиде файлым йодеш обрабатыватлаш кӱлшӧ (веб-сервер). Правил семын, ынде верыш пурен почтын корреспонденцийым обслуживанийым пуымо, данный-влак база, DNS, лӱмын ойырымо файловый файлым кэш-сервер и т. п., тыгак ӱшанле эҥертышым сервис келша.
Хостинг данный-влак базе, файлын вераҥдыме, хостинг электрон почто суаплык DNS посна пуалтеш кертат, але комплексысе посна суаплыкше полыш семын пурен.
Российыште юридический могыр дене, суаплыкыште суаплыкым кыл ойыртемжым рашемдаш кыл вий пурен ок телематический телематический хостинг суаплыкым (связь оператор деке пураш пайдаланыше вотышто оборудованийым пуат) уло да хостинг (ресурс деке ушымо кыл оборудованийым вераҥдыме да полышым пуымо вапш веб-сайт клиентна).
Тыгай годым, кунам тудын деке шке у оборудованийым вераҥдыме интернет йон денат пайдалана кыл оператор подключение (колокация), связь оператор-влак пашам ситарыме шотышто суаплыкше деке пураш вапш лицензирований лӱмеш ужеш. Кыл сферым эскерыше федерал службышто лицензий почеш российыште пуалтеш.
Административ уголовный ответственность почеш да пашам палемдыме лицензий деч посна. Туге гынат, виш улшо закон-влакым, тудлан суаплыкым пу кыл шотышто договор але агентский лицензий деч посна пашам ыштыме годым кылым пӧртылтыман.
Чуриян хожине.
Виртуал ойырымо сервер (VPS/DSS) — серверыште диск кумдыкын автоном (ойырымо) ужашыже серверыште верлаҥдалтше ресурс. Озаже администратор правам налеш, да программым шкевуя келыштарен кертеш.
ЦАВ

ЦАВ, Цифр-аналог вестӱрлемдыше () — цифр кодым (тыглай кокытан) аналогсигналышке (электроток, электрозаряд, электоркуат) вестӱрлемдыше явала.
Цикл

Цикл (программлымаш) () — икмыняр пачаш кучылталт кертше оператор-влакын почелалыкышт.
Цифр кодлымаш

Цифр кодлымаш () — информацийым бит-влакын (0 ден 1) почелалыкышт гоч ончыктымаш.
Цифре-влак

Цифре-влак (, , ) — чотым возымо годым кучылталтше тиште-влак.
Чарныш

Чарныш (программлымаш) () — программын шукталтмыжым чарыше ыштык.
Чарныш точко

Чарныш точко (программлымаште) (, ) — палемдыме оператор, тудын дек шумеке программын шукталтмыже чаралтеш.
Чӱктылалтше кыл линий

Чӱктылалтше кыл линий () — пашам ыштыше компьютер коклаште кылым кучымо жаплан гына чӱкталтше кыл линий.
Чотрадам системе

Чотрадам системе () — чотым ончыкташ да лӱмдаш кучылталтше йӧн да правил тӱшкалык.
Чотрадам системын негызше

Чотрадам системын негызше () — цифр-влакын позиционло чотрадам системыште кучылталтше чотышт.
Чумыр

Чумыр () — ик вашталтылшыште аралалтше радамлыме ыҥпале (элемент) почелалык.
Шай

Шай (компьютер) (, ) — компьютерын функционал блок коклаште ыҥпале-влакым игысистеме.
Шапашлыме мут

Шапашлыме мут () — программлымаш йылме мутерыш пуртымо да посна кучылташлан шапашлыме мут.
Шарныш

Шарныш (компьютер) () — информацийым аралаше явала.
Компьютерлаште чӱчкыдын кучылталтше шарныш явала-влак: таҥга диск, лывырге магнитдиск, компакт-диск, магнит-оптикле компакт-диск, флеш-шарныш да т. м.
Компьютер шарнымаш кызытсе компьютерын ик функцийже дене полшаш йӧным ышта, - информацийым кужу жап аралыме йӧн. Рӱдӧ процессор дене пырля чоҥымашым шарнаш кодшо архитектур, фон Неймын манме ключевой звеньевойжо — влак шотлалтыт, - чумыр кӱлешлыкын кызытсе компьютержын негызшылан палемдыме принцип-влак шотлалтыт.
Шеннонын формулжо

Шеннонын формулжо () — тӱрлӧ лийынкертшашлык годым I информацийын чотшым шотлымо формул: I= -i=1Npilog2pi, тушто pi - i событийын лийынкертшашлыкше, N – лийшаш событийын чотшо.
Шрифт

Шрифт (, ) — ик кугытан (тӱҥ шотышто пункт дене ончыкталтше), стилян але атрибутан тиште тӱшка.
Шуктызо

Шуктызо () — возымо алгоритмын йылмыжым умылышо да тиде алгоритмым шуктен кертше айдеме але автоматике явала.
Шуктымо программе

Шуктымо программе () — тӱҥ шотышто файл калыпан, палемдыме функций тӱшкам шукташлан кучылталтше да операционло системым тӱҥалыктен кертше программе.
Шумаш

Шумаш () — компьютер системыште але вотышто программе, аппарат але информаций ресурсым кучылташ пуышо йӧн але права.
Ыҥпале

Ыҥпале () — компьютерлан пашалашыже келшен толшо калып сынан информаций.
Ыҥпале шай

Ыҥпале шай () — информацийым вончештарылаш (трансферлаш) кучылталтше шай.
Ыҥпалын типше

Ыҥпалын типше () — палемдыме ыҥпале-влакын элементыштым компьютерын интерпретаций йӧным рашемдыше характеристике.
Ыҥпалыпого

Ыҥпалыпого () — ик сомыллан кучылталтше але ик теман ыҥпале-влакын погышт.
ЫПВС

Ыҥпалыпого виктарыме системе.
ЫПВС, Ыҥпалыпого Виктарыме Системе () — ыҥпале погым шочыктымым да кучылтмым виктарыше компьютер программе.
Экран авалтыш

Экран авалтыш () — Монитор экранын кугытшым (лопкыт ден кӱкшытшым) пиксель дене висымаш.
Дисплей авалтыш.
Эн чӱчкыдын вашлиялтше экран-авалтышан монитор, панел, дисплей-влаклан йӱкпале дене кӱемалтше тамга-влак улыт:
Электрон почто адрес

Электрон почто адрес () — электрон почто яшлыкын идентификаторжо; тудо тыгай сынан: Лӱм@ПочтысерверЛӱм.
Электрон почто

Электрон почто (, ) — пайдаланыше-влаклан увертышым але документым печатлен лукде вашталтылаш йӧным ыштыше вот службо.
Эн тыглай да паша принципше ушештараш элемент системым состав электрон почто дене (кагаз) почто, кӱсынлымӧ мут сем (серыш, серышым, калта, пыштат, яшлыкым конден да молат), тыгак пагыт — тыглайлык кучылташ, кучалтеш каласен пуымо, да ситарыме шотышто, тиде жапыште, намиен гарантийна уке.
Электрон почто сайлыкшылан шотлалтеш: айдеме семын шарнен да шотлен куштылго адрес имя_пользователя@имя_домена (мутланат: somebody@example.com); тыглай текст дене кузе пуэн кертеш, да тыге форматироватлаш, тыгак файлым шкешота (текстысе документ, йӧратымем, программа-влак, архив да т. д.); утаралтмаш сервер (тӱшка икте-весе деке савырныме годым лач нуно); кушыл сита шотлан конден каласыман; мландӱмбалсе да кучылтмо программе ен, кугу писылык пуаш каласеныт.
Электрон почто ситыдымаш: тыгай улыт, кузе спам (вирусан рекламе да массовый рассылка); кучалтше намиен каласен кертеш (икмыняр сутка марте); кугыт ик тӱшкам шыгыремдат да каласыш почто яшлык каласымаш кугыт (персональный пайдаланаш ыштыме).
Тиде пайдаланышылан электрон почто яшлык тӱҥалын лукташ шкеже оксам тӱлен кертше кеч-могай жапыште, сита гыч ик зарегистрируйтесь интернет-портал.
Электрон таблице

Электрон таблице () — компьютерыште ыҥпале-влакым таблице калыпыште пашалаш кучылталтше программе.
Электрон таблицысе функций

Электрон таблицысе функций () — у ыҥым налаш полшышо лӱмдан объект, функций ден оператор-влакын ячейкылашкышт ушык/кылвер да ыҥ тӱшкалык.
ЭШЯ

Эре шарныше явала, ЭШЯ () — вашталдыме ыҥпале-влакын чумырыштым аралаш кучылталтше энергийэрыкан шарныш.
Эрыкан программе вораҥдыш

Эрыкан программе вораҥдыш (, ) — пайдаланышылан программе продуктым нимучашдымын шындылаш, тӱҥалыкташ, тыгак эрыкын кучылташ, йӧнештараш, копийлам шаркалаш да саемдылаш правам пуышо программе-влак.
Эрыкан ПВ-ыште автор права эрыкан лицензий почеш аралалтеш.
ЭШМ

Электрон шотлышо машин, ЭШМ () — информацийым , аралаш да пашалаш кучылталтше шотлышо машин.
Компьютерын синонимже. 1940—1980 ийлаште кугу электрон шотлышо машин-влакым ончыктышо термин. Ынде компьютер мут дене алмашталтын.
ЭШМ чоҥымойыртем

ЭШМ архитектур (компьютер чоҥымойыртем) () — компьютерын пашарадамже ден явалажын чоҥалтме ойыртемже.
Ярлык

Ярлык (компьютер) (, ) — вес файлым, папкым але интервот лаштыкым писын тӱҥалыкташ полшышо файл.
Камберке

Камбе́рке (,  — леведаш) — кагаз да лапка насталан лӱмын ыштыме леведыш. Шукыж годым "почто камберке-влак" шарлыме.
Термин.
Россий Федераций ГОСТ почеш камберке — кагаз але вес материал гыч ыштыме лапка виклукан леведыш. Шукыж годым камберкын ик могырыштыжо шкенжым пижыктыше леведыше клапан уло.
Камберке-шамыч тыгай койыш дене тӱрлӧ лийын кертыт:
Крылова, Алевтина Александровна

Алевтина Александровна Крылова (20 Пеледыш 1960 ий, Морко кундемысе Никольский ял ) — марий мурызо. 
Биографий.
1960 ийын Пеледыш тылзын 20-ше кечынытше Морко кундемысе Никольский ялыште шочын. Вич икшыван аваже эртак черле улмыжлан верчын Алевтиналан интернатыште илашыже пернен. Санденак школышто тунемме жапыштат тыште да тушто илен коштын.
Нылымше классым тунем пытарымешке Куяр поселкышто лийын. Вара йоча жапше Звенигово оласе интернат-школышто да У Роҥго посёлкысо йоча интернатыште эртен. Изи годсек мураш йӧратен, муро денак шкенжым шке лыпландараш тыршен.
Алевтина Крылова - профессионал мурызо. Тудо 1978-1982 ийлаште Палантай лӱмеш музыкальный училищын вокальный пӧлкаште Лидия Ивановна Мишуринан классыштыже тунемын. Лидия Бочкарева да Александр Беляев дене пырля ик курсышто лийыныт.
Муро аланыште.
Алевтина Крыловам училище деч вара Марий филармонийысе хоровой капеллышке пашаш налыныт. Ынде тышке толмыжлан коло ий утла эртен. Тиде жапыште капелла дене пырля Россий мучко тӱрлӧ олалаште, шуко концертлаште лияшыже логалын. 1986 да 1988 ийлаште Венгрийыш миен коштыныт. Российыште гастроль дене Сарытау, Ижевск, Волгыдо, Астрахань, Ленинград олалаште лийыныт.
Капеллыште мурен коштшыжла ала-кузе сольный концертым ыштышаш нерген шоненат огыл. Ожнырак илышыжат каньылырак лийын. Кызыт капеллын гастроль дене коштмыжо шагалеммылан кӧра, артист-влакын илышыштат удаҥмыла чучеш. Санденак южо мурызо артист-влак сольный концертым ышташ кумылаҥыныт. Тыге Раисия Михайловна Даниловат посна концертым чоҥа. Эше икмыняр мурызым ушештараш лиеш. Тыгак Алевтина Крылованат концертше лийын. Тудо 2000-ше ийын Идым тылзыште Морко кундемын Волаксола ялыште эртен. Мурызо икымше гана сольный концерт программыж дене калык ончыко лектын. Концертыште палыме муро-влак - Кузьма Смирновын "Садше ужаргалын», А.Яшмолкинын «Шонанпыл», М.Степановым «Тый кӱлат, тыяк», Ю.Евдокимовын «Лач пырляште весела» - лийыныт. Тиддеч посна Ю.Евдокимовын, В.Алексеевын да моло семвозышын нигушто йоҥгалтдыме у мурышт дене палдарен. Чыла тиде муро-влак мурызын усталык касыштыже сылнын йоҥгалтыныт.
Варарак Алевтина Крылова тыгаяк сольный концертым Морко кундемысо тӱвыра полатыште ыштен. Ончыкыжат тыгай поро пашам шукташ тӱҥалеш манын шонымаш кодеш. Сольный концертым ончыкташ мурызын йӱкшат, мастарлыкшат ситышын уло.
Беляев, Александр Иванович

Александр Беляев (Александр Иванович Беляев) (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Тамшэҥер ял) – марий мурызо, опер артист, Марий Эл Республикын сулло артистше.
Илыш корныжо.
Александр Беляев 1955 ийын теле тылзын 15-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Тамшэҥер ялеш шочын. Торешкӱвар тӱҥалтыш школ деч вара Лажъялыште тунемын, 10 классым Параньга кундемысе Кугу Пумарийыште пытарен. Школышто тунемме жапыште йолташыж-влак коклаште моткоч чолга рвезе лийын.
Тувыра паша деке лишеммаш.
Эре художественный самодеятельностьышто шуаралтын, сылнын сўретлашат усталыкым поген шуктен. Кыдалаш школым тунем пытарыме деч вара армийыште служитла, 1974–1976 ийлаште Чехословакийыште лиеш. Армий гыч толмеке, музыкальный училищыш мураш тунемаш пура. Тушто республик мучко кумдан палыме педагог Ф.Е. Олейникован классыштыже тунемеш. Училище деч вара кок ий музыкальный театрын хорыштыжо мура. 1984–1989 ийлаште шке шинчымашыжым Озаҥ консерваторийыште нӧлта.
Тӱвыра аланыште тыршымаш.
Александр Беляев бас йӱкан. Кӧ театрыш коштеш, тудо пала: тыгай йӱканже мемнан театрыште кокыт веле – Александр Беляев да Владимир Александров. А чылт мэрий еҥ кокла гыч тымарте – шкетын гына.
Мурызын ойлымыж гыч тыге лектеш: тудын ачажат нугыдо да кӱжгӱ йӱкан лийын. Очыни, тиде йӱкшӧ эргыж дек ачаж дечак куснен. Изинек мураш йӧратен, школысо концертлаштат шуко гана мурен.
Марий театрыш толмекыже, Александр Беляев «Дорогая Памела» опереттыште врач рольым модын. Тиде рольышто тудлан негр лияш пернен, сандене сценышке эртак шӱргым грим дене шемемден лектын. Турлӧ чиям кучылтман огыл, садлан ик шем гримым шӱрен да йӧрен. Тиде сомылым мый шкетынак ыштылынам, манеш мурызо. Вара «Евгений Онегин», «Кармен» оперыштат мураш ӱшаненыт. Элина Архипован «Алдиар» оперыштыже марий карт Памын рольжым модеш. Дж.Вердин "Риголетто» оперыштыжат мура.
Александр Беляев оперлаште мурымо дене гына огеш серлаге, турлӧ концертлаштат участвоватла. Тудын репертуарыштыже руш муро-влак улыт, но марий семлызе-влакын мурыштым утларак пагала манашат лиеш. Эрик Сапаевын, Алексей Искандаровын, Иван Егоровын, Юрий Евдокимовын, Вениамин Захаровын возымо муро-влакым куанен, кумыл нӧлтын мура. Оперыште мураш келша гынат, марий композитор-влакын мурыштым ончыл верышке шында. Нуным шочмо калыклан пӧлеклаш уло мастарлыкшым да вийжым пуаш тырша.
Еш.
Александр Беляев ешан. Пелашыж дене коктын ик ӱдырым ончен куштат.
Егошин, Александр Фёдорович

Александр Егошин (Александр Федорович Егошин) (1962 ий 18 Теле, Куженер кундемысе Одывлак ял) — марий мурызо. Марий Элын калык артистше.
1962 ийын 18 февральыште Куженер районысо Одывлак ялыште шочын. Кыдалаш шинчымашым Коҥганур школышто налын. 1979 ийыште Йошкар-Оласе культурно-просветительный училищыш тунемаш пура, но тудым армийыште служитлен толмо деч вара гына пытара. Икмыняр ий Курчак театрыште пашам ышта.
Мурымаш.
1984 ийыште шке пӱрымашыжым вашталта. Изинекак мураш йӧратыше рвезе Йошкар-Оласе музыкальный училищын вокальный отделенийышкыже тунемаш пура. Вокал специальность дене Алина Викторовна Крылова дек логалеш.
Училище деч вара Марий филармонийыш А.Искандаров лӱмеш хоровой капеллыш пашам ышташ толеш. Ондак моло семынак тӱшкан мурымаште лиеш. Вара коклан эстрадный мурызо семын сценыш лекташ тӱҥалеш. Шкаланже келшыше муро-влакым поген, репертуаржым кугемда. Кызытсе репертуарыштыже Виталий Алексеевын, Юрий Евдокимовын мурышт улыт. Юрий Чавайнын мутшылан Дена Карамова лу наре мурым возен. Нуным Александр Егошин чыла Марий радион фондшылан возен пуэн.
Эстрадный мурызо семын икмыняр ий гына ышта. Тудым кызытеш у пашажын тӱҥалтышыже манаш келшен толеш. Лу ий наре мура гын, тудым калыкат утларак палаш тӱҥалеш, шонена.
Еш.
Александр Егошин пелашыж дене коктын Настя ӱдырым ончен куштат.
Малинин, Александр Васильевич

Александр Васильевич Малинин (9 Пеледыш 1941 ий, Морко кундемысе Кожлаер ял) — мурызо, Марий Эл Республикын кугыжаныш премийын лауреатше.
Ӱмыргорно.
1941 ийын Пеледыш тылзын 9-ше кечынже Морко кундемысе Кожлаер ялыште шочын. 1954 ийыште пеле кыдалаш школым тунем пытарымеке, колхозышто пашам ышташ тӱҥалеш. Тыге Эчан куд ий озанлыкыште тырша. Икана Йошкар-Ола гыч толшо музыкант-влак, Эчанын музыкылан шӱман улмыжым шижын, тудлан музыкальный училищыш тунемаш пураш ойым пуэныт. Нунын каҥашыштым колыштын, Эчан олашке толешат, музыкальный училищыш тромбоным шокташ тунемаш пура. Тудым пытарымеке, Марий кугыжаныш филармонийын оркестрышкыже толеш. Вара тудым хорын артистше-влак коклашке шогалтат.
Усталык паша.
Тыгодымак мурышо да куштышо «Марий Эл» ансамбльын концертлаштыже марий калык семӱзгарым шокта. Баянын аккомпанироватлымыж почеш шӱвыр, шун шӱшпык, шиялтыш дене сылне семым луктын.
1972 ийыште Москосо Кремлевский дворецыште выступатлымыжым кугешнен ушештара. Тунам куд еҥан шӱвырзӧ-тӱмырзо ансамбль да тошто марий куштымашым ончыкташ Н.Дружинина ден А.Чеботкин миеныт улмаш.
- шарналта Александр Малинин.
1973 ийыште «Марий Эл» кугыжаныш ансамбльын эн уста исполнительже семын республикын кугыжаныш премийжым сулен налеш, а 1978 ийыште Всероссийский конкурсын дипломантше лӱмым пуат. Тунам тудо шиялтышым йоҥгалтарен, а Иван Козырев баяным шоктен.
1983-1986 ийлаште Владислав Куприяновын вуйлатыме «Элнет» вокально-инструментальный ансамбльыште солист семын мурен да калык инструмент-влакым шоктен коштын. А вара уэш хоровой капеллыш кусна да пенсийыш лекмешке тушто мура. Марий АССР-ын Калык артистше лӱмым нумалеш.
Еш.
Александр Васильевич Малинин пелашыж дене кум икшывым ончен куштеныт.