tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Павлов, Василий Николаевич

Василий Павлов (Василий Николаевич Павлов) (, Марий АССР, Овдасола ял — , Йошкар-Ола) — марий мурызо, Марий Эл Республикын сулло артистше (2000).
Илыш корныжо.
Василий Павлов 1958 ийын вӱдшор тылзын 15-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Овдасола ялеш шочын. Кандаш классым Марисола школышто тунем пытарен.
Школыштак футбол денат сайын модын, хоккей площадкыштат чулым лийын, ече дене куржталмаштат ойыртемалтын. Йолташыже-влак ялысе да оласе профтехучилищыш каяш кумылаҥыныт. А Василийын кумылжым музыкант паша алгаштарен.
Газетыште республиканский культпросветучилищыш тунемаш налме нерген увертарымашым ужешат, Йошкар-Олашке толеш. 1975–1977 ийлаште тиде училищын оркестровый отделенийыштыже тунемеш. Вара кок ий армий радамыште служитла.
Армий гыч толмеке, Марисола пӧртыштӧ директорлан пашам ышта. Уш-акылым пойдараш манын, Марий кугыжаныш университетын историко-филологический факультетышкыже йодмашым пуа. 1986 ийыште дипломым налмек, ик жап калык усталык рÿдерыште пашам ышта, а 1987 ий гыч – Марий телевиденийыште. Ондак ассистент, вара режиссёр лиеш. Тиде профессий дене шинчымашым нӧлталаш Москваште эртарыме курсышкат коштын толын.
Икымше гана Вячеслав Абукаевын мутшылан Валерий Кульшетовын возымо «Сирень пеледме годым» мурым калык ончыко мураш лектын. Школыш коштмо годымак Василий гитарым шокташ тунемын. Университетыште тунемме жапыште самырык-влак коклаште гитарым шоктен мурымаш кумдан шарлен улмаш. Василият тыге ышташ тунемын. Йолташыже-влак – «Гитарым шоктен мурымет пеш сылнын йоҥгалтеш, тылат тидым радио дене шергылтараш кÿлеш», – маныныт. Василий тыгак ыштен. Радиокомитетыште тудым порын вашлийыныт. Ик мурыжым пленкыш возен, радио дене йоҥгалтареныт. Тудо чылалан келшен. Тулеч вара радиошко вес мурым, кумшым конден. Василийлан композитор-влак В. Захаров, С. Маков да молат шке у мурыштым радиошто возашлан темлаш тÿҥалыныт.
Василий Павлов илыш дене 2005 ий 27 августышто кастене чеверласыш. Чаманаш гына кодеш, пеш шуко фонограммыжым возен шуктен огыл...
Павлов Василий Николаевич

 &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-03-29T12:26:05Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Artomo&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Artomo переименовал страницу Павлов Василий Николаевич в Павлов, Василий Николаевич&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;115063&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Андрианов, Андрей Андрианович

Андрей Андрианов (Кульчубай ял) — марий мурызо, артист.
Биографий.
Андрей Андрианович 1939 ийын 24 апрельыште Башкортостан Мишкан районысо Кульчубай ялыште шочын. Тÿҥалтыш школым шочмо ялыштыже тунем пытарен. Шымияш школым Тымбайыште, а кыдалаш школым Чорайыште тунем лектын.
Школышто тунемме годым визымше класс гычак хорышко да драматический кружокыш кошташ кумылаҥын. Йолташыже-влакын шоктымым колыштын, шкевуя ик радаман тальянка гармоньым шокташ тунемын. А хорышто тудо чÿчкыдын солист семын шкетын мурен. Школыштак моло деч тудо музыканче, мурызо да артист улмыж дене ойыртемалташ тÿҥалын. Умбакыже тиде сомыл-влакым ий гыч ийыш вияҥден толын. 
1958 ийыште, Чорай кыдалаш школым тунем пытарымеке, Йошкар-Олашке толын да И.С.Палантай лÿмеш Музыкальный училищын ямдылалтме отделенийышкыже пурен. Вокал дене тудым педагог Л.Краснов туныктен.
1960 ийыште вокал отделенийын икымше курсшым эртымеке, А.В.Луначарский лÿмеш Театр искусство кугыжаныш институтын актёр отделенийышкыже тунемаш пурен. Тиде курсым тунам Н. В. Чефранова ден П. В. Лесли вуйлатеныт. 1965 ийыште, тиде курсым тунем пытарымек, М.Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш театрыш толын да тыште коло ныл ий пашам ыштен.
1981-1984 ийлаште - театр директорын алмаштышыже, вара угыч сценышке пӧртылеш. М.Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш театрын сценыштыже 80 утла рольым чоҥымек, 1989 ийыште А.Андрианов Республикысе культура училищыште туныкташ тÿҥалын (1989-2005; актер мастарлык предметым вӱден). А 1995 ий гыч — тудо Марий самырык театрыште. Марий самырык театрыште 40 наре рольым модын. Россий Федерацийын культура министерствыже да Россий культура пашаеҥ-влакын профсоюзышт, тÿвыра да сымыктыш аланыште тудын кугу пашажым кÿкшын аклен, Почетный грамота дене наградитленыт.
А.Андриановын мурымо мастарлыкшат ойыртемалтше, тудо республикыштына веле огыл, тыгак öрдыж кундемлаштат калык да эстрада муро-шамычым устан шергылтарымыж дене кумдан палыме. Марий радион фонд гыч жапын-жапын Андриановын мурымыжым коклан кызытат йоҥгалтарат. Тыге Евгений Волковын «Кӧ гын тиде ӱдыр?», «Покто веле, корно сай», Ион Кузьминын «Колызо», «Муро мыскарам мурем», Виктор Газетовын «Гармонист», «Эртем марий Йошкар-Олаште» возымо муро-влакым да молымат ятыр гана колыштмо. 
2010 ий 16 апрельыште Марий Элын Калык артистше Андрей Андриановын шӱмжӧ кырымым чарнен.
Абакан

Абакан (; ) — ола Хакасийын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Дунай

Дунай (, , , , , , , , , ) — «интернационал» эҥер. Кок эн кугу эҥер Европышто. Йогын кугытшо – 2960 уштыш.
Багама

Багамысе отро-влак () — эл Йӱдвел Америкыште.
Вильнюс

Вильнюс () — Литван рӱдолаже. Калыкчот: 602 430 еҥ (2024 ий).
Эртымгорно.
XIII курым — негызленыт.
Административ шеледымаш.
21 кундем-влак:
Дашогуз

Дашогуз () — ола Туркменистаныште. Дашогуз велаятын рӱдолаже.
Сидней

Сидней () — эн кугу ола Австралийыште. У Кечывалвел Уэльсын рӱдолаже.
Мельбурн

Мельбурн () — ола Австралийыште. Викторийын рӱдолаже.
Брисбен

Брисбен () — ола Австралийыште. Квинслендын рӱдолаже.
Сан-Франциско

Сан-Франциско () — ола Калифорнийыште, УАШ. Калыкчот 815 тӱж. еҥ наре.
Вологда

Вологда (, ) — ола, Вологда велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Барселона

Барселона () — ола Испанийыште. Каталонийын рӱдолаже.
Тулуза

Тулуза (, , ) - ола Францийыште. Окситаний регионын рӱдолаже.
Находка

Находка () — ола Российыште, Теҥызсер мландыште. Кугу теҥыз порт.
Коломно

Коломно () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 145 тӱж. еҥ наре.
Владимир (ола)

Владимир () — ола, Владимир велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Муром

Муром () — ола Российыште, Владимир велыште.
Суздаль

Суздаль () — ола Российыште, Владимир велыште.
Российысе Шӧртньӧ оҥго

Российысе Шӧртньӧ оҥго — турист маршрут-влак.
Черноголовка

Черноголовка () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 20 тӱж. еҥ наре.
Тотьма

Тотьма () — ола Вологда велыште, Тотьма кундемын рӱдыжӧ.
Винтаж (семлык тӱшка)

«Винтаж» () — лӱмлӧ руш популяр семлык тӱшка, Моско гыч, Россий.
Венеций

Венеций (, ) — ола Италийыште, Венето регионын рӱдолаже.
Сарагоса

Сарагоса (, ) - ола Испанийыште. Арагонын рӱдолаже.
Днепр

Днепр эҥер (, , ) — ныл кугу эҥер Европышто. Йогын кугытшо – 2201 километр.
Амазонка

Амазонка эҥер (, ) — эн кугу эҥер Кечывалвел Америкыште. Йогын кугытшо – 6992 уштыш.
Ньиредьхаза

Ньиредьхаза ( - «nyír» (куэ) да «egyház» (черке) гыч) — ола, Сабольч-Сатмар-Берег медьын рӱдолаже.
Ялта

Ялте (, , ) — ола Крымыште.
Симферополь

Симферополь (, , ) — ола Крымыште, Крым (Автоном) Республикын рӱдолаже.
Нил

Нил эҥер ( "an-nīl", , , (p(h)iaro) — эн кугу эҥер Африкыште. Йогын кугытшо – 6852 уштыш.
Обь

Обь эҥер (, , , , , ) — эҥер Касвел Сивырыште. Эн кугу эҥер Российыште. Йогын кугытшо – 3650 уштыш.
Енисей

Енисей эҥер (, , , , , , ) — эҥер Сивырыште. Йогын кугытшо – 3487 уштыш.
Пижымбал кундем

Пижымбал кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Пижымбал ола сынан посёлко.
Марий возыктыш

"Отличия алфавитов марийских букварей XIX — начала XX вв. от современного алфавита":
Проект марийского алфавита на латинской основе (1930 год)
Заглавные буквы в этом проекте отличались от строчных только размером, а не начертанием.
Марийский алфавит является одним из немногих алфавитов народов бывшего ССРУ, не менявших своей графической основы более 100 лет.
Олыкмарий-Эрвелмарий тиштер
Курыкмарий тиштер
Эшпай (ыҥ-влак)

Эшпай мутын икмыняр ыҥже уло:
Кривой Рог

Кривой Рог ("Кадыр тӱкӧ") () — ола Украиныште Днепропетровск велыште. Кривой Рог кундемын рӱдерже. Калыкчот: 600 000 еҥ.
Эртымгорно.
1775 — негызленыт. 1919 ий гыч ола.
Верланыме вер.
Киев деч 316 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ола Ингулец да Саксагань серыштыже верланен.
Запорожье

Запорожье () - ола Украиныште, Запорожье велын рӱдыжӧ.
Адыгей Республик

Адыгей Республик (, ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Кечывалвел федерал йырвелыш пура.
Алтай Республик

Алтай Республик (, ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Сивыр федерал йырвелыш пура.
Бурятий

Бурятий (, ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Сивыр федерал йырвелыш пура.
Кабарда-Балкарий

Кабарда-Балкарий Республик (, , ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Йӱдвел Кавказ федерал йырвелыш пура.
Карачай-Черкесий

Карачай-Черкесий Республик (, , , , ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Йӱдвел Кавказ федерал йырвелыш пура.
Дагестан

Дагестан Республик (, , , , , , , , , , , , ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Йӱдвел Кавказ федерал йырвелыш пура.
Ингушетий

Ингушетий Республик (, ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Йӱдвел Кавказ федерал йырвелыш пура.
Йӱдвел Осетий

Йӱдвел Осетий Республик-Аланий (, ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Йӱдвел Кавказ федерал йырвелыш пура.
Ленин премий

Ленин премий, Ленин лӱмеш премий () — Совет Ушемыште илыше еҥлан кучыктымо ик эн кугу кӱкшытан пӧлек. Шанче пашаште, техника, сылнымут аланыште, сымыктышыште, архитектурышто кугу кӱкшытыш шуышо еҥ-влаклан пуалтын.
Эртымгорно.
В.И. Ленин лӱмеш премий-влакым 23 Пеледыш 1925 ийыште ЦК ВКП(б)-н да СССР калык комиссар-влак Каҥашын постановленийышт почеш негызленыт. Тӱҥалтышыште шанче пашаште ойыртемалтмылан гына пуалтын.
1935 гыч 1957 ий марте премий пуалтын огыл. 1941—1952 ийлаште кум степенян Сталин премий пуалтын.
15 Сорла 1956 ийыште ЦК КПСС да СССР министр-влак Каҥаш Ленин премийым илаҥдарашлан постановленийым луктыныт. Ленин лӱмеш премий кажне ийын В.И. Ленинын шочмо кечынже — 22 Вӱдшорышто кучыкталтын. 1957 ийыште шанче пашалан, архитектур да техникым чоҥымылан, сылнымутышто да сымыктышыште ойыртемалтмылан пуаш тӱҥалыныт. 1960 ийыште Ӱярня тылзын журналистика да публицистика аланыште тыршыше-влакланат Ленин премий кучыкталташ тӱҥалын.
1957 ий гыч тӱҥалын, Ленин лӱмеш премий кажне ийын В.И. Ленинын шочмо кечыжлан пуеденыт, 1967 ий гыч 2 ийыште ик гана. Чӱчкыдын Ленин премий шолып пуалтын (мутлан, шолып пашам шуктышо КГБ-пашаеҥ-влаклан).
Тӱҥалтышыште 42 премий пуалтын. 1961 ий гыч ик ийдалыклан 76 премий марте иканаште кучыкталт кертын. 1967 ийыште премий чот 30 марте иземын. Лауреатлан диплом, оҥыш пыжыктыме шӧртньӧ медаль да окса премий кучыкталтын. 1961 ий гыч ик премийлан 7500 теҥге пуалтын.
Кантата

Кантата (, деч — "мураш") — солист-влаклан, хорлан да оркестрлан вокально-инструментальный произведений.
XVII курымышто ик йӱклан возымо вокальный сочинений "кантата" лӱмдалтын. А тыгай сынанак инструментальный сочиненийым "соната" лӱмденыт. Опера шарлыме дене Италийыште кантатаат шыҥдаралташ тӱҥалын. Ынде шкет мурымашын ик номерым гына огыл кантатыш пурташ тӱҥалыныт. Кантатыш хор, речитатив-влакым, арий-влакым, а вара оркестр дене пырля дуэт-влакым пурташ тӱҥалыныт. Кантатым концерт-влакыште да черкылаште йоҥгалтарат. Поснак духовный кантата протестант черкылаште шарлен. 
Марий кантата-влак.
Марий семлызе-влак кокла гыч кантатым возымо дене Андрей Яковлевич Эшпай да моло-влак чапланеныт.
Финн-угор калык-влак

Финн-угор калык-влак () — финн-угор тӱшкасе йылме-влак дене кутырышо калык-влак. Касвел Сивырыште, Покшел Европышто, Йӱдвел Европышто, Эрвел Европышто илат.
Калыкчот.
Финн-угор калык-влак кок тӱшкалан шелалтыт: финн да угор пӧлкалан.
Чылаже финн-угор калык-влакын чотышт 25 миллион наре еҥыш шуэш. Нунын кокла гыч: венгр-влак — 14 миллион, финн-влак — 5 миллион, эстон-влак — 1 миллион, мордва — 843 тӱж., одо — 637 тӱж., марий — 604 тӱжем наре еҥ.
Генетике.
Шанчызе-генетик-влакын шымлымышт почеш, балтик тӱшка Кечывалвел Сивыр гыч Эрвел Европыш 10 тӱжем ий ончыч куснен. У верыште балто-финн ӱлыл тӱшкалан негызым пыштен. Юлсерысе да Чолманысе (камские) финн-влак Эрвел Европыш 4 тӱжем ий ончыч толыныт.
Калмыкий

Калмыкий Республик (, ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Кечывалвел федерал йырвелыш пура.
Карелий

Карелий Республик (лив. , собств. , , , ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыш пура.
Административ шеледымаш.
Олала.
Рӱдола: Петрозаводск.
Олала: Беломорск, Кемь, Кондопога, Костомукша, Лахденпохья, Медвежьегорск, Олонец, Питкяранта, Пудож, Сегежа, Сортавала, Суоярви.
Калыкчот: 690 653 еҥ (2008 ийыште), 697 521 (2006), 716 281 (2002). Чаклык: 2,9 еҥ/км², ола калык: 78,0 % (2010).
Якутий

Саха (Якутий) Республик (, ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Мӱндырэрвел федерал йырвелыш пура.
Тува

Тува Республик (, ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Сивыр федерал йырвелыш пура.
Хакасий

Хакасий Республик (, ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Сивыр федерал йырвелыш пура.
Байкалшеҥгел мланде

Байкалшеҥгел мланде () — Россий Федерацийысе регион. Сивыр федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 431,892 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 095,2 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Чита ола.
Амур вел

Амур вел ("Амурсер") () — Россий Федерацийысе регион. Мӱндырэрвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 361,913 тӱж. меҥ².
Калык чот - 816,9 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Благовещенск ола.
Алтай мланде

Алтай мланде () — Россий Федерацийысе регион. Сивыр федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 167,996 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 398,8 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Барнаул ола.
Красноярск мланде

Красноярск мланде () — Россий Федерацийысе регион. Сивыр федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 2 366,797 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 846,5 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Красноярск ола.
Камчатке мланде

Камчатке мланде () — Россий Федерацийысе регион. Мӱндырэрвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 464,275 тӱж. меҥ².
Калык чот - 320,6 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Петропавловск-Камчатский ола.
Теҥызсер мланде

Теҥызсер мланде () — Россий Федерацийысе регион. Мӱндырэрвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 164,673 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 947,3 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Владивосток ола.
Хабаровск мланде

Хабаровск мланде () — Россий Федерацийысе регион. Мӱндырэрвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 787,633 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 342,1 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Хабаровск ола.
Ставрополь мланде

Ставрополь мланде () — Россий Федерацийысе регион. Кечывалвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 66,160 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 790,8 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Ставрополь ола.
Пермь мланде

Пермь мланде (, ) — Россий Федерацийысе регион. Урал федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 160,236 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 634,5 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Пермь ола.
Вологда вел

Вологда вел () — Россий Федерацийысе регион. Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 144,5 тӱж. км².
Калык чот - 1 196 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Вологда ола.
Курган вел

Курган вел () — Россий Федерацийысе регион. Урал федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 71,488 тӱж. меҥ².
Калык чот - 885,8 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Курган ола.
Оренбург вел

Оренбург вел () — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 123,702 тӱж. км².
Калык чот - 2 016 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Оренбург ола.
Сембер вел

Сембер вел () — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 37,181 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 274,5 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Сембер ола.
Тула вел

Тула вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 25,7 тӱж. км².
Калык чот - 1 532 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Тула ола.
Угарман вел

Угарман вел () — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык — 76,624 тӱж. меҥ².
Калык чот — 3 289,8 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Угарман ола.
Архангельск вел

Архангельск вел () — Россий Федерацийысе регион. Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 589,9 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 202,3 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Архангельск ола.
Ленинград вел

Ленинград вел () — Россий Федерацийысе регион. Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 83,9 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 751 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Гатчина ола.
Российысе кӱртньӧ корно-влак

Российысе кӱртньӧ корно-влак () — Российысе кӱртньыгорно компаний.
Кӧҥгыр кундем

Кӧҥгыр кундем — Пермь мландын кечывалвелыште верланен.
Кӧҥгыр кундемыште 46 653 наре еҥ ила.
Рӱдӧ: Кӧҥгыр ола.
Суксо кундем

Суксо кундем () — Пермь мландын кечывалвел-эрвелыштыже верланен.
Суксо кундемыште 20 663 наре еҥ ила.
Рӱдӧ: Суксо ола сынан посёлко.
Суксо (Пермь мланде)

Суксо () — Пермь мландыште посёлко, Суксо кундемын рӱдыжӧ улеш.
Суксо (ыҥ-влак)

Суксо мут ончыктен кертеш:
Кызганде

Кызганде () — Российыште Пермь мландын Суксо кундемыштыже верланыше Поедуги ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 430 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Суксо ола сынан посёлко деч 31 километр эрвел могырно верланен.
Эртымгорно.
Ял 1795 ийыште черемис ял гай палемдалтын.
Йылме.
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Пенза

Пенза () — ола, Пенза велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Самара

Самара () — ола Российыште, Самара велын кучем рӱдыжӧ. 1935 гыч 1991 ий марте ола лӱмжӧ "Куйбышев" лийын (руш политик Валериан Куйбышев лӱмеш).
Самара — калыкчот шотышто шымше ола Российыште, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Пенза вел

Пенза вел () — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 43,352 тӱж. км².
Калык чот - 1 368,7 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Пенза ола.
Самара вел

Самаре вел () — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 53,565 тӱж. км².
Калык чот - 3 213,3 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Самара ола.
Акрет Египет

Акрет Египет ( да гыч) — мемнан курым деч IV тӱжем ий IV курым ончыч Африкыште да Азийыште верланыше калык илыме вер.
Лемде

Лемде эҥер (Немде) () — Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Пижме эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 162 километр.
Арбан

Арбан мут ончыктен кертеш:
Йыр (эҥер)

Йыр () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 69 километр.
Вӱрзым (эҥер)

 
Вӱрзым () — Российыште Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Виче эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 109 километр.
Везувий

Везувий () — куатле вулкан Кечывалвел Италийыште, Неаполь ола воктене.
Книга

Книга — тӱрлӧ печатлыме продукций-влак гыч иктыже: палемдыме жапыште печать гоч лектын шогышо огыл типографский але кид дене серыме текстан але сӱретан информацийым пуртымо да нылле кандаш лаштык деч утла кугытан лийын шогышо брошюроватлыме кагаз лаштык (странице) але тетрадь-влак гыч лийын шогышо шукыж годым пеҥгыде (южгунам, вичкыж да лывырге) коман изданий.
Такмак

Такмак (тыгак частушка, частушко) — кок але ныл корнан лирический калык муро. Чӱчкыдын такмак-влак мыскара сынан улыт. Мурышо иктаж кӧм мыскыла, игылтеш але койышлана. 
«Колхозышто могай ситыдымаш уло, вигак такмак шочеш». М. Рыбаков.
Чӱчкыдын политик темылан пӧлеклалтше такмак-влак вашлиялтыт. Икымше йӱкан киношто Йыван Кырла политик да йӧратымаш теме-влаклан пӧлеклалтше такмакым йоҥгалтарен: 
Пагул ӱдыр МаринажеКӧм йӧраташ шона гынБеспартийныйым огыл ветКомсомолым йӧрата
Марий мурышто.
Марий муро аланыште такмак-влак посна верым айлат. Марий калык шуко такмакым пала. Кажне пайремыште гармоньым йоҥгалтарыме почеш такмак-влакым мурат, куштат. Марий Эстрадыште такмак-влакым мурен шуко артист чапланен: Каче-влак (группа), Анатолий Куклин, Анатолий Зарецких да т.м.
Чапмуро

Чапмуро (тыгак: гимн, моктеммур) — кугыжанышын, республикын, кундемын але посна классын символ шотеш ойырен налме торжественный муро.
Университетын, олан, областьын, ушем-влакын шкеныштын чапмурышт чӱчкыдын лиеш. Семым поснак семлызе-влак возат. 
Марий Эл Республикысе чапмуро.
"Тичмаш статьям Марий Элын чапмурыжо лаштыкыште муын кертыда."
Марий Эл республикын чапмурыжлан семым Юрий Евдокимов-Тойварс, мутым Д. Исламов возен. Руш мутым — Вл. Панова. Чапмуро олыкмарла, курыкмарла да рушла йоҥгалтеш.
Ейск

Ейск () — ола Краснодар мландыште, Российыште. Кугу теҥыз порт. Пурла Азов теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 88 тӱж. еҥ наре.
Куба

Куба () — эл Йӱдвел Америкыште.
Гавана

Гавана (, "") — ола, Кубын рӱдолаже. Калыкчот 2 135 тӱж. еҥ наре.
Калуга

Калуга () — ола, Калуга велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Калуга вел

Калуга вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 29,777 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 005 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Калуга ола.
Астрахань вел

Астрахань вел () — Россий Федерацийысе регион. Кечывалвел федерал йырвелыш пура. Административ рӱдерже — Астрахань ола.
Белгород вел

Белгород вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 27,134 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 541 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Белгород ола.
Брянск вел

Брянск вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 34,857 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 253 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Брянск ола.
Владимир вел

Владимир вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 29,084 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 365 тӱж. еҥ (2019).
Административ рӱдер — Владимир ола.
Волгоград вел

Волгоград вел () — Россий Федерацийысе регион. Кечывалвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 112,877 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 507 тӱж. еҥ (2019).
Административ рӱдер — Волгоград ола.
Воронеж вел

Воронеж вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 52,216 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 330 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Воронеж ола.
Курск вел

Курск вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 29,997 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 119 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Курск ола.
Перне

Перне ("Коми ырес"; , ) — Коми да Коми-Пермяк калыкле символ.
Калининград вел

Калининград вел () — Россий Федерацийысе регион. Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 15,125 тӱж. меҥ².
Калык чот - 955 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Калининград ола.
Новгород вел

Новгород вел () — Россий Федерацийысе регион. Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 54,501 тӱж. меҥ².
Калык чот - 626 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Кугу Новгород ола.
Мурманск вел

Мурманск вел () — Россий Федерацийысе регион. Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 144,902 тӱж. меҥ².
Калык чот - 780 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Мурманск ола.
Псков вел

Псков вел () — Россий Федерацийысе регион. Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 55,399 тӱж. меҥ².
Калык чот - 662 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Псков ола.
Кострома вел

Кострома вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 60,211 тӱж. меҥ².
Калык чот - 659 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Кострома ола.
Липецк вел

Липецк вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 24,047 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 162 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Липецк ола.
Орёл вел

Орёл вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 24,652 тӱж. меҥ².
Калык чот - 776 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Орёл ола.
Рязань вел

Рязань вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 39,605 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 145 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Рязань ола.
Смоленск вел

Смоленск вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 49,779 тӱж. меҥ².
Калык чот - 975 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Смоленск ола.
Кугу Новгород

Кугу Новгород ("Кугу У Ола, Кугу Угарман"; ) — ола, Новгород велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Кидекше

Кидекше (, ) — сола Суздаль кундемыште, Владимир вел, Россий.
Эртымгорно.
Соласе лӱм «Кидекша» финн-угор мерян йылме гыч: «кид» — "кӱ", «икша» — "икса".
Иваново вел

Иваново вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 21,437 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 049 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Иваново ола.
Тамбов вел

Тамбов вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 34,462 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 076 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Тамбов ола.
Тверь вел

Тверь вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 84,201 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 334 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Тверь ола.
Ярославль вел

Ярославль вел () — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 36,177 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 272 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Ярославль ола.
Кемерово вел

Кемерово вел () — Россий Федерацийысе регион. Сивыр федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 95,725 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 742 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Кемерово ола.
Республик

Республик — ик жаплан сайлыме властьым кучышо органан эл, тыгак элын, территорийын посна ужашыже.
Новосибирск вел

Новосибирск вел () — Россий Федерацийысе регион. Сивыр федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 177,756 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 709 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Новосибирск ола.
Томск вел

Томск вел () — Россий Федерацийысе регион. Сивыр федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 314,391 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 064 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Томск ола.
Ростов вел

Ростов вел () — Россий Федерацийысе регион. Кечывалвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 100,967 тӱж. меҥ².
Калык чот - 4 254 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Ростов-на-Дону ола.
Ростов велыште Дон, Темерник, Аксай Эҥер-влак уло.
Советский район (ыҥ-влак)

Советский район семын Российыште шуко кундемым лӱмденыт. Нунын кокла гыч марий-влак дене эн чот кылдалтыныт:
Кӧрдемтӱр

Кӧрдемтӱр () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 164 еҥ (2004 ий), 143 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кугу Кодам ял деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кӧрдем» + «тӱр» = «кӧрдемтӱр». «Кордемтӱр» — Кӧрдем эҥерын тӱрыштыжӧ верланыше ял.
Руш Кодам

Руш Кодам () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 126 еҥ (2002 ий), 97 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кокла Кодам ял деч 2 километр кечывалвел могырно верланен.
Кӱшыл Кодам

Кӱшыл Кодам () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 167 еҥ (2002 ий), 139 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кугу Кодам ял деч 2 километр йӱдвел могырно верланен.
Изи Кодам

Изи Кодам () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 141 еҥ (2004 ий), 98 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кугу Кодам ял деч 2 километр кечывалвел могырно верланен.
Дон

Дон эҥер (акрет грекла "Гиргис, Танаис, Тан" , , , в cредние века "Кугу Дон") — кугу эҥер Европышто. Эҥерын кужытшо – 1870 километр.
Смоленск

Смоленск () — ола Российыште, Смоленск велын кучем рӱдыжӧ.
Смоленск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Псков

Псков (, ) — ола Российыште, Псков велын кучем рӱдыжӧ.
Псков — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Кугу Кодам

Кугу Кодам () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 555 еҥ (2002 ий), 502 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
У Роҥго ола сынан посёлко деч 32 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Владикавказ

Владикавказ (: "Дзаугын илымверже" гыч, ) — Йӱдвел Кавказысе ола, Российын кечывалвелныже верланен, Йӱдвел Осетийын рӱдолаже. Терек эҥерын серлаштыже шога.
Орёл

Орёл () — ола Российыште, Орёл велын кучем рӱдыжӧ.
Орёл — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Волжский

Волжский () — ола Волгоград велыште.
Череповец

Череповец () — ола Вологда велыште, регионын эн кугу илымверже.
Тамбов

Тамбов () — ола, Тамбов велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Кострома

Кострома () — ола Российыште, Кострома велын рӱдыжӧ.
Элиста

Элиста (; ) — ола Российыште, Калмыкийын рӱдыжӧ. Калыкчот 104 тӱж. еҥ наре.
Кызыл

Кызыл (; ) — ола Российыште, Туван рӱдыжӧ. Калыкчот 110 тӱж. еҥ наре.
Дербент

Дербент (; ; ; , Дарбанд — «аҥысыр капка» гыч; ; ; ) — ола Российыште, Дагестаныште. Калыкчот 119 тӱж. еҥ наре.
Черкесск

Черкесск (; ) — ола Российыште, Карачай-Черкесийын рӱдыжӧ. Калыкчот 121 тӱж. еҥ наре.
Пятигорск

Пятигорск () — ола Российыште, Ставрополь мландыште. Йӱдвел Кавказ федерал йырвелын рӱдыжӧ. Калыкчот 145 тӱж. еҥ наре.
Домен (ыҥ-влак)

Домен мутын икмыняр ыҥже уло, мутлан:
Доме́н () — область; структурын единицыже :
Домен лӱм

Домен лӱм () — интервот структурын эн кугу ужашыже, тудо тӱҥ шотышто эллан але вес кугу структурлан келшен толмым ончыкта; домен-влак игыдомен (поддомен)-шамычлан шеледалтыт да тӱрлӧ областьлан келыштаралтм(ышт)ым але вуйын шогым(ышт)ым ончыктат.
( доменын лӱмжӧ, да кӱшыл-домен-влакын лӱмышт гыч шога. Тӱрлӧ кӱкшытан домен лӱм-влак коклаште точко шындалтеш. Мутлан, codice_1 лаштыкын тичмаш лӱмжӧ кумшо кӱкшытан домен codice_2-м ончыкта, тудо кокымшо кӱкшытан домен codice_3-ш пура, кудо кӱшыл домен codice_4-ыш пура, кудо лӱмдымо вож-домен (корневой домен) codice_5-шко ушна. Кутырымашыште домен лӱм манме годым чӱчкыдын тичмаш домен лӱм нерген ойлат.
Марий Элын тистыже

Марий Элын тистыже — Марий Эл Республикын кугыжаныш . 
Кызытсе тисте 5 Ӱярня 2011 ийыште пеҥгыдемдалтын, 1 Пеледыш 2011 ий гыч кучылталтеш.
Автор-влак – Г. Булыгин, А. Данилов
Тисте нерген.
8 Пеледыш 2011 ийыште Марий Эл Республикын тӧртыкшӧ почеш тисте нерген вес описаний лектын: 
Тисте покшелне суретлыме ойыпын описанийже тыгерак возымо:
Тистын ыҥже.
Кугыжаныш-влак чоҥалтме деч ончыч маскам финн-угор калык-влак, славян племена-влак пагаленыт. Маска – озам, чодыра оролым ончыкта. 
Тыгак, тистыште сӱретлыме тошто марий тӱр кинде перкем (плодородийым) ончыкта.
Керде вийым, пеҥгыдылыкым, шочмо элым аралаш ямде улмым ончыкта.
Чогыт – пашаче-влакын символжо.
Шӧртньӧ короно кугыжаныш виктарымым ончыкта. Тистыште кум пӱян короно сӱретлыме. Кум пӱй – тиде Марий Элын кум кугу олаже: Йошкар-Ола, Юлсер-Ола, Чыкма; кумданрак ончалаш гын кум пӱй «М» буквам марла стиль дене возымым ончыкта.
Ош тӱс – ший тӱс, марий калыкын йӧратыме шергакан кӱртньыжо. Тыгакак, ош тӱс порылыкым, яндар улмым, калыкын поро шонымашыжым ончыкта.
Эмвер

Эмвер (тыгак, аптек) ( — "клат" мут деч) — эмым ямдылыме да ужалыме вер. Эмвер-влак кугыжаныш тазалыкаралтыш тӧнеж-влак радамыш пурат. 
Икымше аптек-влак VIII курымышто Багдад олаште почылтыныт.
Российыште икымше аптекым 1581 ийыште почыныт. XVII курымышто медицин да аптек пашаште чыла Аптекарский приказ вуйлатен.
Марий Элын территорий шеледымашыже

Олала.
Рӱдола: Йошкар-Ола.
Олала: Юлсер-Ола, Провой, Чыкма.
Марий Элын калыкчотшо

Росстатын данныйже почеш Марий Элыште 670 730 еҥ ила (2022).
Йошкар-Олаште, Юлсер олаште, Йошкар-Ола воктене верланыше икмыняр яллаште да республикын касвелыштыже руш-влак шукырак улыт. Ялысе вершӧрлаште шукырак марий-влак илат, Курыкмарий кундемыште — йылме да тӱвыра шотышто олыкмарий-влак деч ойыртымалтше курыкмарий-влак. Провой кундемыште икмыняр кукмарий (чуваш) ял уло. Суас-влак тӱҥжым Йошкар-Олаште, Юлсер олаште, тыгак Поранча да Марий Тӱрек районлаште илат.
Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий

Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий литератур, тӱвыра да сымыктыш аланыште () – литератур, тӱвыра да сымыктыш аланыште ойыртемалт шогышо у да шкенлык, общественностьын кумдан признатлыме, Марий Эл Республикын тӱвырашкыже кӱлешан надырым пыштыше произведений-влакын самырык автор ден творческий коллектив-влаклан пуымо премий.
Васильев, Андрей Анатольевич

Андрей Анатольевич Васильев (1974 ий 5 Шорыкйол, Морко кундем, Чавайнур ял) — марий актëр, Марий самырык театрыште тырша.
Илышкорно.
1974 ий 5 Шорыкйолшто Морко кундем Чавайнур ялеш шочын. Школ деч вара 24 номеран Морко профессонально-технический училищыште тунемын. Училище деч вара военно-морской флотыште матрослан служитлен.
1997 ийыште А.Васильев Марий республикысе тÿвыра да сымыктыш колледжын актер отделенийышкыже тунемаш пура. 2001 ий гычын тудо – Марий самырык театрын артистше. Театрыште ыштыме дене пырляк 2008 ий гыч Марий кугыжаныш университетын тÿвыра да сымыктыш факультетыштыже заочно тунемеш.
Театр паша.
А. Васильевын театрыште чоҥымо икымше кугу пашаже - тиде Г.Гордеевын «Ял ÿмбалне мужыр йÿксö» пьесыж почеш шындыме музыкальный комедийште модмо весела кумылан Микытан рольжо. Изиш варарак актер З.Долгован «Шудо шешке» комедийыштыже адакат илалше пöръеҥын - Сапанын образшым мастарын чоҥа гын, Г.Гордеевын «Куп» драмыштыже тудын актер талантше драматизм шÿлышан Иван Яковлевичын образшым чоҥымаште эшеат кумдан почылтеш.
Таче марте А. Васильев театрыште 40 утла рольым модын да калыкын ик эн йöратыме актерышкыжо кушкын шуын. Комедийыште-ма але драмыште тудо чоҥымо образшылан келшыше чиям, ойыртемалтше койыш-шоктышым муын мошта да чыла тидым калык деке намиен шукта. Тыгай улыт тудын келыштарыме Дикойын образше («Гроза» А.Островскийын), Костылёв («На дне» М.Горькийын), Константинов («Жестокие игры» А.Арбузовын), Банкир («Адак омсашке тÿкалат» А.Петровын), Велькаров («Ах, водевиль, водевиль» И.Крылов ден В. Соллогубын).
А 2008 ийыште Андрей Васильев «Майятул» тÿнамбал фестивальыште З.Долгован пьесыж почеш шындыме «Вис-вис пушан орлыкем» драмыште Милиционерын образшым мастарын почын ончыкта да «Кокымшо планан эн сай пöръеҥ роль» номинацийыште фестивальын лауреатше лÿмым сеҥен налеш.
Тылеч посна А. Васильев йомак спектакльлаште - «Приключения Чиполлино», «Против кого дружим», «Хитрюндий великолепный» - йоча-влакым шуко оҥай рольжо-влак дене куандарен шога. Йомак геройым келыштарымаштат актёр кугу мастарлык дене ойыртемалтеш, арам огыл эше 2007 ийыштак «Йошкар-Ола театральная» фестивальыште «Кот в сапогах» йомакыште Корольын образшым почын пуымылан тудо «Майятул» тÿнямбал фестивальысе гаяк «Кокымшо планан эн сай пöръеҥ роль» номинацийыште сеҥыше лийын.
Каче-влак (группа)

Каче-влак — марий семлык тӱшка, тӱҥ шотышто такмак-влакым дискотеке сын дене йӧҥгалтарыме дене чапланен. Икымше йоҥгалтарыме мурышт «Тойки-мойки» ыле. 
Шочмаш.
Группылан негызым Сергей Попов, Валерий Чиванов пуеныт, вигак нунын деке Александр Ильин ушнен. Кумытынат «Марий памаш» ансамбльыште шуаралтыныт, туштак палыме лийыныт, группыш ушнымо нерген кутырен келшеныт. «Каче-влак» калыклан шагал палыме такмак-влакым ритмичный, дискотекылан келшыше сем почеш йоҥгалтараш тӱҥалыныт. Марий-влаклан у группын репертуарже келшен, лишыл жапыште трио кумдан чапланен, кажне пайремыште вучымо унашке савырнен.
Вашталтыш-влак.
2008 ий мучашыште «Каче-влакыште» икымше вашталтыш: группа гыч Александр Ильин лектеш, тудын олмеш Сергей Романов мураш пура. У солистын келге, виян, ойыртемалтше йӱкшӧ сай вашталтышым группын йоҥгалтмыжлан пуен. Тыгак тиде жапыште «Каче-влак»речитатив дене экспериментым ышта: "Йӱштӧ" мурым Лариса Сидоркина дене мурымо годым Сергей Романов такмак-влакым рэп семын лудеш. 
Лишыл жапыште Сергей Романоват группа дене чеверласа да сольно мураш тӱҥалеш. Сергей олмеш Михаил Басов мураш толеш да группышто кодеш. 
Попов-Чиванов-Басов состав дене «Каче-влак» йот эллаштат палыме лийыт, калык-влак кокласе фестивальлашке коштыт, Российыште марий-влакын тӱшшкан илыме верлаште гастроль дене коштыт. 2015 ийыште группа гыч Валерий Чиванов лектеш, икмыняр жаплан трио дуэтыш савырна. Варарак группа угыч трио лиеш - «Каче-влакыш» Илья Якимов пура, но кужу жаплан огыл, тудым армийыш налыт. Кызыт «Каче-влак» дуэт семын шуаралтеш.
Пырля мурымаш.
«Каче-влак» «Вената» дуэт, Лариса Сидоркина дене пырля йоҥгалтарат.
Вич ий жапыште «Лийнем пеленет» альбомым луктыныт. Пытартыш жапыште «Каче-влак» лирик сынан муро-влакым йоҥгалтараш тӱҥалыныт. Светлана Яндукован семже почеш возымо ныл мурым мурат. «Каче-влак» Марий Элыште гына огыл, Озаҥ, Моско, Санкт-Петербург, Екатеринбург, моло олалаштат концерт-влак дене коштыт.
Конкурс

Конкурс — эн сайым ойырымаш шотышто ӱчашымаш.
Евроужмаш муро конкурс

Евроужмаш муро конкурс (; ) — ий еда эртарыме эстраде муро конкурс.
Шӱшпык

Шӱшпык кайык (, ) — пӧрткайык отрядысе кайык тукым. Тӱрлӧ классификаций-влак почеш дроздовый але мухоловковый ешыш пурен кертеш.
Мыланна эн сайын палыме шӱшпык кайык латинла "Luscinia luscinia" лӱмдалтеш; кап кужутшо 17 сантиметрыш шуеш, йолжо кужурак, шинчаже кугу, шемалге, пунжо кӱреналге, почшо йошкарге-нарынче.
Европышто да Касвел Азийыште, Кечывалвелне Йӱдвел Кавказ марте шарлен. Телылан йот элыш чоҥештылеш, поснак Африкыште телым эртара. Эҥер лоҥгаште, вӱдвондо, омыж коклаште ила. Пыжашым мландыште але пушеҥгын ӱлыл укшыштыжо, мланде дек лишкырак опта. Ик пыжашыште ужаргырак але кандалгырак тӱсан, шемалгырак пале дене 4-6 муно кия. Ава шӱшпык гына мунышто шинча. Шӱшпык эҥыремышым, шукшым, емыжым кочкеш.
Шӱшпыкым сайын мурымыжлан чот йӧратат. Марий муро, такмак-влакыштат шӱшпык нерген чӱчкыдын мурат.
Шӱшпык пайрем.
Марий калыкын ончыч шӱшпык пайремжат лийын.
Ага тылзын 15 кечынже — шӱшпык пайрем. Шӱшпык йӱкым куку муро деч кок кече ончыч колат – кеҥежым азап деч посна, нӧлтшӧ кумылын эртарет. Мыскара гын веле: шӱшпык йӱкым икымше колмо годым тувырым кудаш почкалтет гын, шуршо витараш огеш тӱҥал.
Шӱшпык марий тӱвыраште.
Ала чонемлан луш лиеш? муро
Мутшо Василий Регеж-Гороховын
Семже Владислав Куприяновын
&lt;poem&gt;
Ой, шӱшпык,
Ой, сар шӱшпык,
Моткочак йӧсӧ мыланем:
Таҥемже,
Шӱм таҥемже
Каяле, мыйым кудалтен.
Припев:
Умылен кертат мо
Тидым тый, ала?
Лачак иктым шӱм йодеш:
Шӱшкалте, тек тӱня мура!
Ала чонемлан луш, ласка лиеш?
Тӱняште,
Ош тӱняште
Айдемын шӱм пелаш лийшаш.
Уке гын,
Я уке гын,
Лиеш пычкемыш пӱрымаш.
&lt;/poem&gt;
Молотов, Иван Николаевич

Молотов, Иван Николаевич (3 Ага 1940 ий, Шернур кундем Кӱчыкэҥер ял — 9 Ӱярня 1972 ий, Иваново) — талантан марий семлызе, кокымшо марий оперын «Элнет» серышозаже.
Илышкорно.
Иван Николаевич Молотов шочын йорло ешеш. Сарыште ачаже колмо деч вара аван кидыштыже кодыныт кум икшыве, садлан Йываным Арин йоча пӧртыш кодаш логале. Латныл ияш тудо культпросветшколышко теорий отделенийыш тунемаш пурен, композицийлан Эрик Сапаев деч тунемын. Тыште тудо фортепиано да скрипка дене тӱҥалын шокташ. 1964 ийыште культпросветшколым пытармеке Озаҥ кугыжаныш консерваторийыш профессор Н.Г. Жигановын композиций классыш (ондакрак тунемын профессор А.С. Леманын) тунемаш пурен. Консерваторийым пытарыме деч вара Иван Николаевич культпросветшколыш пӧртылеш, но туныктышо семын. Кеч творческий паша лийын кӱчык, но чолга да лектышан. Тудо шочыктен шуко произведенийым симфонический оркестрлан, камер-семӱзгар да вокал музыкам. Тыгак тудо возен сеемым кок хореографический сӱретлан да латкок спектакльлан. Тӱҥ верым Молотовын творчествыштыже налын опера «Элнет». Тиде кокымшо марий национальный опера Э.Н. Сапаевын «Акпатыр» деч вара. Тудо возалтын С.Г. Чавайнын «Элнет» романже почеш операн премьерыже 26 Ӱярня 1971 ийыште Марий музыкальный театрыште эртен. Талантан марий семлызе Иван Молотов кумло кок ияш годымжо ӱмыр лугыч лийын.
Иван Молотов

Молотов Иван Николаевич (3 Ага 1940 ий, Шернур кундем Кӱчыкэҥер ял) - талантан марий композитор, серышоза кокымшо марий оперын "Элнет".
Иван Николаевич Молотов шочын йорло ешеш. Сарыште ачаже колмо деч вара аван кидыштыже кодыныт кум икшыве, садлан Йываным Арин йоча пӧртыш кодаш логале. Латныл ияш тудо пурен культпросветшколышко теорий отделенийыш да тунемын композицийлан Э.Н. Сапаевын. Тыште тудо тӱҥалын шокташ фортепиано да скрипка дене. 1964 ийыште культпросветшколым пытармеке пурен Озаҥ кугыжаныш консерваторийыш профессор Н.Г. Жигановын композиций классыш (ондакрак тунемын профессор А.С. Леманын). Консерваторийым пытарыме деч вара Иван Николаевич пӧртылеш культпросветшколыш, но туныктышо семын. Кеч творческий паша лийын кӱчык, но чолга да лектышан. Тудо шочыктен шуко произведенийым симфонический оркестрлан, камер-семӱзгар да вокал музыкам. Тыгак тудо возен сеемым кок хореографический сӱретлан да латкок спектакльлан. Тӱҥ верым Молотовын творчествыштыже налын опера «Элнет». Тиде кокымшо марий национальный опера Э.Н. Сапаевын «Акпатыр» деч вара. Тудо возалтын С.Г. Чавайнын «Элнет» романже почеш Операн премьер эртен 26 ӱарня 1971 ийыште Марий музыкальный театрыште. Кумло кок ияш кӱрылтын илыш талантан композиторын марий тӱвыран Молотов Иван Николаевичын.
Вената (дуэт)

Вената — марий семлык дуэт. Вера Николаева ден Татьяна Антропова дуэтыште мурат. Калыкыште ныжыл эстраде муро-влакым йоҥгалтарымышт дене палыме улыт. «Тылат» мурышт Марий Эл Радион хит-парадыштыже ик гана веле огыл икымше верыш лектын, Идалыкысе муро лӱмымат сулен. «Вената» дуэт чӱчкыдын «Каче-влак» группа дене пырля мурат.
Вената лӱм кузе шочын.
"Вената" лӱмым ӱдыр-влаклан пуат. Дуэтлан лач тиде лӱмым пуымо шотышто мурызо-влак тыге умылтарат: ВЕра Николаева, Антропова ТАтьяна гыч тӱҥалтыш буква-влакым ойырымо дене шочын. Тыгай шонымаш йӧршын вучыдымын, ӱдыр-влакын маршруткышто кудалмышт годым шочын.
Мурызо-влак нерген.
Вера Николаева ден Татьяна Антропова изак-шолякын икшывышт улыт, шкешт Поранча кундемыште шочын-кушкыныт: Вера – Ондропсолаште, Татьяна – Матародышто. Варажым Вера Матародышко марлан лектын, изиш жап эртымеке мурызо-влак ешышт дене Йошкар-Олашке илаш кусненыт.
Вера Николаеван Станислава лӱман ӱдыржӧ кушкеш. Татьяна Антропова воспитатель-педагоглан ышта, Матвей лӱман эргым кушта.
Мураш тӱҥалме нерген.
«Кугарня» газетлан интервьюшто Вера ден Татьяна мураш тӱҥалме нерген тыге каласеныт:
Кылвер-влак.
Эльвира Куклинан статьяже
Речкина, Ангелина Сионьевна

Ангелина Речкина (3 Сӱрем 1959 ий, Курыкмарий кундем Тошто Тарашнур ял) — курыкмарла йоҥгалтарыше мурызо, тӱвыра да туныктыш пашаеҥ, кӱшыл категориян туныктышо, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
Тунеммаш.
Йошкар-Олаште 1 номеран музыкально-художественный школ-интернатым, вара 1978 ийыште музыкальный училищым да Куйбышевский кугыжаныш тӱвыра институтым тунем лектын.
Паша.
Бауманский лицей пелен верланыше йоча сымыктыш школышто вуйлатышылан ышта (1995 ий гыч), «Узоры» мурышо да куштышо йоча ансамбльым вуйлата. Жапын-жапын концертлаште курыкмарий муро-влакым йоҥгалтара, тӱҥ шотышто калык муро да калыкыште моткоч сайын палыме муро-влакым йоҥгалтара.
Магадан вел

Магадан вел () — Россий Федерацийысе регион. Мӱндырэрвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 462,464 тӱж. меҥ².
Калык чот - 152,4 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Магадан ола.
Сахалин вел

Сахалин вел () — Россий Федерацийысе регион. Мӱндырэрвел федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 87,101 тӱж. меҥ².
Калык чот - 493,3 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Южно-Сахалинск ола.
Саратов вел

Саратов вел () — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 101,240 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 503,3 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Саратов ола.
Иркутск вел

Иркутск вел () — Россий Федерацийысе регион. Сивыр федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 774,846 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 422 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Иркутск ола.
Тюмень вел

Тюмень вел () — Россий Федерацийысе регион. Урал федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 1 464,173 тӱж. меҥ².
Калык чот - 3 510,7 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Тюмень ола.
Омск вел

Омск вел () — Россий Федерацийысе регион. Сивыр федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 141,140 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1 974 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Омск ола.
Оленёв, Владимир Иванович

Владимир Иванович Оленёв (, Марий АССР, Юлсер-Ола) — философий шанче кандидат, профессор,
журналист, почетный радист, Марий Эл Республикын сулло журналистше.
Илыш корно.
Ончыч тӱрлӧ газет редакцийыште литсотрудниклан пашам ыштен, а 1971-ше ий гыч комсомол пашаш куснен. 27 ий ончыч телевидений да радиовещаний комитетын вуйлатышыжлан шогалын, вара «Марий Эл» телерадиокомпанийын вуйлатышыжлан тыршен.
Крупняков, Аркадий Степанович

Аркадий Крупняков (Аркадий Степанович Крупняков) (, У Роҥго кундем, Шнаран сола – , Марий Эл, Йошкар-Ола) – серызе, драматург, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжеҥже (1968), Марий АССР-ын Калык серызыже (1978), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1975), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Аркадий Степанович кресаньык ешеш шочын. Шым классым пытарымеке паровоз машинистлан тунемаш пурен, тыгак механикын полышкалышыжлан кӱртньо корнышто пашам ыштен. Идым тылзын 1942 ийыште Йошкар Армийыш каен. Кугу Ачамланде сар годым Аркадий Степанович командир отделений лийын, тыгак политрук ротын алмаштышыже, взводын командирже, фронт газетын корреспондентше. 1942 ийыште Ленинград фронтыште сарлыме годым, бой коклаште тудо возен шке икымше приключенческий повестьым «Белые ночи». Сар деч вара Аркадий Крупняков Марий Эл да Татарстан икмыняр газетыште тыршен. 50-ше ийла тӱҥалтышыште тудо Белогорск олашке илаш вончен да «Крымская правда» газетыште пашам ышташ тӱҥалын.
Тиде жап гыч Аркадий Степанович исторический романым возаш кумылаҥын. 1961 ийыште лектын икымше роман «У моря Русского». Тиде роман А.С. Крупняковлан лӱм-чапым конден. 1968 ийыште Аркадий Степанович СССР писатель ушемыш пурен. Вара писатель «Марш Акпарса», «Лада», «Раскол», «Есть на Волге утёс», трилогий «Гусляры» произведенийым воза. Нунын коклаште шукыжын историй жанрыште возымо улыт. Тыгак Аркадий Степанович икмыняр пьеса-влакым возен, кудым зритель-влак Йошкар-Оласе Руш Драматический театрыште куанен ончат. «Расплата» пьеса почеш спектакль I-ше степенян дипломым Всесоюный драматический театр ончымашыште Моско олаште налын. «Марш Акпарса» почеш постановка Руш Драмтеатрын шӧртньӧ фондышкыжо пурен. 1989 ийыште Йошкар-Олаште икымше фантастический роман А.С. Крупняковын «Амазонки» лектын, а 1993 ийыште «Амазонка-влакын» шуйнымаш – «Пояс Ипполиты». Тиде пытартыш произведений А.С. Крупняковын лийын. Кызыт Аркадий Степановичын пашажым тудын эргыже шуя, Россий да Украинын писатель Ушемын членже Сергей Аркадьевич Крупняков. Кызыт тудо еш дене Севастополь олаште ила.
Марий Элын ойыпшо

Марий Эл республикын кугыжаныш ойыпшо — Марий Эл Республикын кугыжаныж символжо.
Кызытсе ойыпым 5 Ӱярня 2011 ийыште пеҥгыдемденыт, 1 Пеледыш 2011 ий гыч кучылталтеш.
Эртык.
1993 ийысе ойып.
1993 ийысе ойып нерген:
Ойыпын авторжо — марий сӱретче Исмаил Ефимов. Ойыпын эталонжо Т. Е. Евсеев лӱмеш тоштерыште кия.
2011 ийысе ойып.
2011 ий Шорыкйол тылзын Марий Эл республикын президентше Леонид Маркеловын темлымыж почеш республикын у тистыжым да ойыпшым ямдылаш тӱҥалыныт. У кугыжаныш символ-влак марий мландын кызытсе саманжым ончыктышаш улыт ыле.
5 Ӱярняште 2011 ийыште «О внесении изменений в Закон Республики Марий Эл „О Государственном гербе Республики Марий Эл и Государственном флаге Республики Марий Эл“» тӧртыкым пеҥгыдемдыме, республикын у ойыпшо лийын.
 Марий Элын у символикыжым келыштарен огыл, тошто тистым да ойыпым кучылташ темлен.
Пытыше йылме

Пытыше йылме (йомшо йылме) — йомын пытыше йылме, тудын дене але искусственнын кутырат (латин йылме дене, мутлан, медик-влак рецептым возат), але ала-могай исторический памятник дене гына тудын нерген палат.
Кунам ик йылме весым пызыралеш, тыгай лиеда. Мутлан, копт йылмым араб йылме сеҥен, америкын йылме-влак олмеш Америкыште чылан англичан, француз, испан да португал йылмым кучылташ тӱҥальыч. Йылме пыташ тӱҥалме годым тудын дене поснак тӱшкаште але шоҥгырак-влак гына пайдаланаш тӱҥалыт. 
Южгунам калык пыта, но йылме садак кодеш. Вес калыкыште тудым огыт кучылт, но садыгак йылмын возымашыже дене шанчыште, тӱвыраште, религийыште пайдаланат. Мутлан:
Мӧҥгешлат лийын кертеш: пытыше йылмым угыч ылыжтат. Иврит йылмым еврей-влак XX курымышто угыч илаҥдареныт.