tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Чосер, Джефри

Джеффри Чосер ( 1343 – 1400 Шыжа 25) — аҥгличан почеламутчо, "англичан почеламутын ачаже", Вестминстер Аббейын почеламутчо лукыште икымше тойыме почеламутчо. Тиде годым тудо кумдан палыме поэт лийын шуктен чыла илыме шке илышыштыже автор семын, философ, алхимик да астроном лийын.Тудо шке лу ияш Левис эргыжлан шанче трактат пашам ямдылен, возен шоген. Чосер государство пашаште чапым налын. Тудо бюрократ да дипломат лийын. Шуко пашаже, кудышкыжо Герцогинян книгажымат пуртат, сай ӱдырамаш-влак нерген легенде, тыгак Троилер ден Кризеиде. Тудо кумдан палыме лийын тачысе кечылан Кентерберийский ойлымашыже дене. Чосер- кодшо фигур кушкын толмо законын вор, икмарда англичан йылмын, тудо жапыште кунам ик эн тӱ литератур йылме Английыште лийын француз ден латын йылме. 
Илыш корныжо.
Чосерын ачаже виноторговец лийын, корольын дворышкыжо вином конден. Тидлан кӧра эргыже ондакак (17 ияш) Елизаветан, Лионель ватын, Эдуард III-ын пажа (слуга) семын дворыш логалеш. 1359 ийыште тудо Франций ваштареш походышто участийым приниматла, кудо годым тудым пленыш налыныт. Король тудо олмеш 16 фунтым пуа да плен гыч утара. Английыш пӧртылмекше король тудым шкенжын камердинержылан а вара сар ӱзгарым нумалшылан (оруженосец) ышта. Тиде жапыштак тудо уже чаплын, сайын писатель шамычым пален налын, шкак возаш шонен. Почеламутлаштыже тудо ик палыдыме ӱдрамаш деке шке йӧратымашыже нерген мура, кудо чоншижмашыжлан нимом вашештен огыл. Сар деч вара (1360—1367 гг.), Чосер лондонский высший юридический школыш коштын, тушто сай общий образованийым пуэныт. Тушто тудо пашам ышташ тунемын, вашке тӱҥ паша тудын илышыштыже — литератур лийын. Тудо классик шамычым тунемын: Вергилий, Стаций, Лукан, воспетые Данте, Клавдиан («Похищение Прозерпины»), Гораций и Ювенал, а тӱҥжӧ Овидий, «Метаморфозы» и «Героиды» кудо, тудын йӧратыме книгаже лийыныт. Тудо тыгак патристический и средневековый латин литературым, корифеев сочиненийым, схоластической наукым тунем шоген, кудо тудлан пеш кӱлыныт, кунам тудо шке гекройжо шамычым учёный сведений дене пойдарен. Боэций кусарымаште чыла тиде ончыкталтын. Чосерлан современный французский поэт шамычат келшеныт. Тыште чылажат изиш гыч лийын: эпос, лирика, видения, аллегория чыла тӱрлӧ. Тудо шке пашаж дене кугу надырым ранний период литературлан пыштен. Кунам кусарен «Роман о розе», кугу огыл поэмым и лирический почеламут-влакым возен.
Содержаний.
1. Илыш корныжо.
2.Пашаже-влак.
3.Влияний
3.1 Лингвистике
3.2 Литератур
3.3. Англичан йылме
4 Шинчаваш кутырымаш
4.1 Ондаксе критике
4.2 Рукописьше- влак да аудиторий
4.3 Печатлыме пашаже
4.4 Кызытсе стипендий
5. Шуко культур
6. Пашаже
6.1 Тун пашаже- влак.
6.2 Кучык почеламутшо- влак
6.3 Ушанаш лийдыме авторын почеламутшо- влак
6.4 Йомдарыме пашаже-влак
6.5 Шоя пашаже- влак
6.6 Налме почеламут - влак
7 Тыгак ончыза
8 Примечаний
9.Ссылке- влак
10 Умбал ссылке
10.1 Тунемме учреждений
Илыш корныжо.
Джеффери Чосер шочын Лондонышто 1343 ийыште, тудын чын шочмо кечыже да кушто шочмыжо алеат пале огыл. Тудын ачаже ден кочаже кочовуд дене пашам ыштеныт. Тудын тукымжо ондакат ужалыше лийыныт Ипсуиче олаште. Тудын тукым лӱмжо француз йылме гыч лийын. Франзуц йылме гыч ончыкта сапожникым.
Данте Алигьери

Данте Алигьери ( 1265–1321) — итальян почеламутчо, сылнымут теорийче, литератур итальян йылмылан негызым пыштен.
Достоевский, Фёдор Михайлович

Федор Михайлович Достоевский (але марий семын Достоевский Микал Вӧдыр) (11 Кылме 1821 – 9 Пургыж 1881) – руш серызе, романым, кӱчык историйым да эссем возен. "Осалчык ден касартыш", "Идиот" да "Карамазов иза-шольо" роман-влакым возымаш кӧра палыме лийын.
Тудо 7 йоча гыч кокымшо лийын, кудо кодыныт илыше. Латкуд ияш годымжо аваже чахотко деч колен. Ачаже кугу йоча шамычым Фёдор ден Михаилым (вара тыгак писатель лийын) Петербургыши К. Ф. Костомарова лӱман пансионыш колтен. 
Писательын самырык илышыже.
1837 ий Достоевскийлан пеш ойыртемалтше дате лийын. Тиде ийын аважын да Пушкинын ко-лымо кечыже, кудын творчествыжым изаж дене изи годымак лудаш йӧратеныт, адакшым тиде ийын Петебургыш кусненыт и «Глдавный инженерный училищыщ» пуреныт. 1839 ийыште ачажым пуштыныт, тидым тудын крепостнойжо-влак ыштеныт манын шонат. Достоевский Бе-линскийын кружокышто пашам ыштен. Военный службо гыч луктын колтымо деч ик ий ончыч, Достоевский икымше гана «Евгений Гранде», «Бальзак»-ым (1843) кусарен луктеш. Ик ий гыч тудын икымше произведенийже «Бедные люди» калыкышке лектеш, и тудо палыме лиеш. В. Г. Белинский кӱкшын аклен тиде произведенийым. Но вес «Двойник» книгам нигӧ умылен огыл. Вашке «Белые ночи» лукмо деч вара питсательым «Петрашевский паша» шот дене арестоватленыт (1849). Достоевский тудын ваштареш виктарыме титак дене келшен огыл, Суд тудым «эн тӱҥ преступникла палемден».
Военный суд подсудимый Достоевскийым титаканлан шотла. Мо шотышто: мартыште тиде ийын тудо Москва гыч дворянин Плещеев деч… литератор Белинскийын преступный копий письмажым налын да тиде письмам собрашийлаште лудын: эн ончыч подсудимый Дуров дене, вара подсудимый Петращевскмий дене. Садлан военный суд тудлан приговорым луктын, «за недонесение о распространении преступного о религии и правительстве письма литератора Бе-линского…» военный постапновлений свод шотышто лишаяш тудым чин, права да чыла состояний деч. Тудлан смертный казнь лийшаш, лӱймаш дене (растрелянием).
Гарсиа Маркес, Габриэль

Габриэль Гарсиа Маркес ( 1927 Ӱярня 6) — колумбий серызе да журналист. Романым, кӱчык историйым возен. XX курымыште ик эн кӱлешан серызе. 1982 ийыште Литератур шотышто Нобель премийым налын.
Кугарня (газет)

Кугарня () – Йошкар-Олаште олыкмарий йылме дене савыкталтше самырык-влаклан газет. Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2010). Редакций Савыктыш пӧртыштӧ. 
Кузе шочын.
Колымшо курымын индешлымше ийлаште вашталтыш пагыт лийын: перестройко, гласность,
демократий шӱлыш озаланен. Саде у саман калыклан варажым ятыр нелылыкым
конден. Лач тиде пуламыр саман дене пайдаланен, самырык литератор-влакын
«У вий» ушемышт 1930-шо ийлаште репрессий саман тӱҥалме дене петыралтше
самырык-влакын газетыштым угыч лукташ тӱҥалаш ойым пидын. 
Такшым эше 1985 ийыштак саде самырык ушемын активистше-влакын вуйыштышт тыгай газетым лукташ тӱҥалме нерген шонымаш шочын. Студент ден марий интеллигенцийын
самырык да чолга еҥже-влак у газетым почаш кӱлмӧ шотышто кидпалым погаш
калыкыш тутыш лектын коштыныт. Варажым Москошко, тыгак республикысе тӱрлӧ
кӱшыл кабинетлаш, вуйым савен, ик гана веле огыл пурен-лектеденыт. Тудо
жапыште саде суапле шонымашым илышыш шыҥдараш неле лийын.
Пошкырт кундем Мишкан район Тӧҥгак ялышет лудшо-влак дене вашлиймаш. 1992 ий.
1991 ий. Тунам пӱтынь эл мучко вуйлатыше орган-влак Коммунист партий деч ойырлаш тӱҥалыныт. Марий республикыштат сӱрет тугаяк лийын: Верховный Совет ден Коммунист партий реском кундемыште лектын шогышо газет-влакым шке коклаштышт пайленыт. Тыге Верховный Совет рушла савыкталтше «Республика» ден марла лектын шогышо «Марий коммуным» шке шулдыр йымакыже налын. А РСФСР Компартий Марий рескомлан рушла лекше «Марийская правда» газет веле логалын. Тудлан тунам марла лекше изданият кӱлын. Тидлан кӧра «Кугарня» газетлан шочашыже йӧн лектын. Жапым шуйкалыде, Компартий Марий реском у газетым лукташ тӱҥалме нерген пунчалым луктын. Тӱҥ редакторлан Александр Абдуловым пеҥгыдемденыт. А 5 июльышто, кугарня кечын, «Кугарня» газетын икымше номерже калык деке миен шуын. 
Таче.
Тачысе кечылан «Кугарня» газет редакцийыште 13 еҥ пашам ышта. Коллектив самырык. 
Газетым Марий Элыште веле огыл, тыгак Пошкырт, Киров, Одо, Татарстан, Урал кундемлаште изижат-кугужат уло кумылын лудын шогат. Тылеч посна «Кугарням» электрон йӧн денат лудаш лиеш. 
Газет самырык-влакын йодмыштым шукташак тырша: лаштыклаштыже кугезе йӱлам арален кодымо шотышто ятыр материалым савыкта, кушкын толшо самырык тукымын илыш ончалтышыжым вияҥдаш полша да Шочмо элым, марий кундемым утыр йӧраташ таратен шога.
Абазин йылме

Абази́н йы́лме — абазин-влакын йылмышт, Кавказ йылме-влакын абхаз-адыгей тӱшкаш пура.
Абазин йылме Карачаево-Черкесийыште республикын 5 официал йылме кокла гыч иктыже.
Российыште абазин йылме дене 37 831 еҥ мутлана (2010), Турцийыште - 10 000 наре еҥ (1995).
Абазин йылме деке эн лишыллан абхаз йылме шотлалтеш.
Йылме код-влак:
Абазин йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе абазин тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Авар йылме

Йылме код-влак:
Авар йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе авар тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч буква-влак, икмыняр сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Агул йылме

Йылме код-влак:
Агул йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе агул тиштер 1990 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Адыгей йылме

Йылме код-влак:
Адыгей йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе авар тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Азербайджан йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене азербайджан йылмысе тиште-влак:
Дагестаныште илыше азербайджан-влакын тиштерышт кириллице негызеш 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 24 буква (Ё, Й, Ц, Щ, Ъ, Ь, Э, Ю, Я буква-влак огыт кучылт), 8 ешартыш тиште да апостроф гыч шога. Ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште ончыкталтын.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Алтай йылме

Йылме код-влак:
Алтай йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе алтай тиштер 1944 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 4 ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Пошкырт йылме

Йылме код-влак:
Пошкырт йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе пошкырт тиштер 1940 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 9 ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Тиштерыш пуртымо нерген мутланымым ужар тӱс дене ончыктымо. Квадрат скобкышто - альтернатив тиште-влак.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Бурят йылме

Йылме код-влак:
Бурят йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе бурят тиштер 1939 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 3 ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Вепс йылме

Йылме код-влак:
Вепс йылмысе тиште-влак:
Латин тиштер негызеш кызытсе вепс тиштер 2007 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо латин тиштер гыч 22 буква (Q, W, X, Y деч посна) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто - альтернатив тиште-влак, ужарге дене заимствованийлаште кучылталтше тиште-влак.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Даргин йылме

Йылме код-влак:
Даргин йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе даргин тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1960 ийлаште реформлалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Долган йылме

Йылме код-влак:
Долган йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе долган тиштер руш тиштер гыч 33 буква (Е, Ё, Ж, З, Ф, Ц, Ш, Щ, Ь, Ю, Я буква-влак заимствованийлаште гына кучылтыт) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто - альтернатив тиште-влак.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Ингуш йылме

Йылме код-влак:
Ингуш йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе ингуш тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, 12 сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога. Ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Ительмен йылме

Йылме код-влак:
Ительмен йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе ительмен тиштерыш руш тиштер гыч буква-влак да икмыняр ешартыш тиште да лигатур-влак пурат.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кабарда-черкес йылме

Йылме код-влак:
Кабарда-черкес йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе кабарда-черкес тиштер руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Калмык йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене калмык йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе калмык тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1941 ийыште реформлалтын. Тудо руш тиштер гыч 32 буква (Ъ заимствованийлаште гына кучылталтеш) да 6 ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Карачай-балкар йылме

Йылме код-влак:
Карачай-балкар йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе карачай-балкар тиштер 1936 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1960 ийлаште кок гана реформлалтын. Кызыт тудо руш тиштер гыч 33 буква да икмыняр сочетаний гыч шога (йошкар тӱс дене ончыктымо). Квадрат скобкышто - альтернатив тиште-влак, ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште-влакым палемдыме. 
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Карел йылме

Карел йылме () — финн-угор тӱшкаш пурышо йылме.
Тиште-влак.
Латин тиштер негызеш кызытсе карел тиштер 2007 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо латин тиштер гыч 22 буква (C, Q, W, X деч посна) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто - альтернатив тиште-влак, ужарге дене заимствованийлаште кучылталтше тиште-влак.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кильдин йылме

Йылме код-влак:
Кильдин (саам-кильдин) йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе кильдин (саам-кильдин) тиштер 1982 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да икмыняр сочетаний гыч шога (йошкар тӱс дене ончыктымо). Ужар тӱс дене кужу гласный-влакым ончыктымо. 
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Якут йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене якут йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе якут тиштер 1939 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква (Е, Ё, Ж, З, Ф, Ц, Ш, Щ, Ь, Ю, Я буква-влак заимствованийлаште гына кучылталтыт) да 8 ешартыш тиште да сочетаний гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Скобкышто альтернатив (эквивалент) тиште-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Юкагир йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене юкагир йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе юкагир тиштер руш тиштер гыч 33 буква (В, Е. Ё, Ф, Х, Ц, Щ, Ъ, Ы, Ь, Ю, Я буква-влак заимствованийлаште гына кучылталтыт) да икмыняр ешартыш тиште да сочетаний гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Скобкышто альтернатив (эквивалент) тиште-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Энец йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене энец йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе энец тиштер 1980-1990 ийлаште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Скобкышто альтернатив тиште-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Эвен йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене эвен йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе эвен тиштер 1937 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1959 ийыште реформлалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква (Ж, З, Ф, Ц, Щ, Ь буква-влак заимствованийлаште гына кучылтыт) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Скобкышто альтернатив тиште-влак ончыкталтыныт. Ужар тӱс дене: 1) кужу глассный-влак; 2) диалект тиште ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Эвенк йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене эвенк йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе эвенк тиштер 1937 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква (Ж, З, Ф, Ц, Ш, Щ, Ь буква-влак заимствованийлаште гына кучылтыт) да 1 ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене кужу глассный-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Чукот йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене чукот йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе чукот тиштер 1937 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1980 ийлаште реформлалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 3 ешартыш тиште да апостроф гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Чуваш йылме

Чуваш йылме (шкелӱм , "Çovaş Çölhi, چأۋاش چۀلخې") — тюрк ешыш пурышо чуваш калыкын йылмыже.
Кириллице дене чуваш йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе чуваш тиштер 1949 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 4 ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Скобкышто альтернатив тиште-влак ончыкталтыныт. Ужар тӱс дене диалект тиште-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Цахур йылме

Йылме код-влак:
Цахур йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе цахур тиштер руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Ханты йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене ханты йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе ханты тиштер 1937 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1952, 2000 ийлаште реформлалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Скобкышто Сургутысо ханты-влакын тиштышт ончыкталтыныт. Ужар тӱс дене ондак кучылталтше тиште-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Ӛ

Ӛ, ӛ — кириллик тиште.
Ӕ

Ӕ, ӕ — кириллик тиште.
Ԝ (кириллик тиште)

Ԝ, ԝ — кириллик тиште.
Ғ

Ғ, ғ — кириллик тиште.
Ӻ

Ӻ, ӻ — кириллик тиште.
Ӷ

Ӷ, ӷ — кириллик тиште.
Ҕ

Ҕ, ҕ — кириллик тиште.
Ґ

Ґ, ґ — кириллик тиште.
Ѓ

Ѓ, ѓ — кириллик тиште.
Ԁ

Ԁ, ԁ — кириллик тиште.
Коми-зырян да коми-пермяк йылмылаште кучылталтше Молодцов тиштер гыч ойыртемалтше тиште.
Ԃ

Ԃ, ԃ — кириллик тиште.
Коми-зырян да коми-пермяк йылмылаште кучылталтше Молодцов тиштер гыч ойыртемалтше тиште.
Ђ

Ђ, ђ — кириллик тиште.
Ӗ

Ӗ, ӗ — кириллик тиште. Кучылталтеш мутлан чуваш йылмыште.
Ӂ

Ӂ, ӂ — кириллик тиште.
Ԅ

Ԅ, ԅ — кириллик тиште.
Коми-зырян да коми-пермяк йылмылаште кучылталтше Молодцов тиштер гыч ойыртемалтше тиште.
Ѕ

Ѕ, ѕ — кириллик тиште.
Ҙ

Ҙ, ҙ — кириллик тиште.
Ԑ

Ԑ, ԑ — кириллик тиште.
Ԇ

Ԇ, ԇ — кириллик тиште.
Коми-зырян да коми-пермяк йылмылаште кучылталтше Молодцов тиштер гыч ойыртемалтше тиште.
Ӣ

Ӣ, ӣ — кириллик тиште.
Ј (кириллик тиште)

Ј, ј — кириллик тиште.
Ҡ

Ҡ, ҡ — кириллик тиште.
Ӄ

Ӄ, ӄ — кириллик тиште.
Ҝ

Ҝ, ҝ — кириллик тиште.
Ԟ

Ԟ, ԟ — кириллик тиште.
Ԛ (кириллик тиште)

Ԛ, ԛ — кириллик тиште.
Ӆ

Ӆ, ӆ — кириллик тиште.
Ԓ

Ԓ, ԓ — кириллик тиште.
Ԡ

Ԡ, ԡ — кириллик тиште.
Ԉ

Ԉ, ԉ — кириллик тиште.
Коми-зырян да коми-пермяк йылмылаште кучылталтше Молодцов тиштер гыч ойыртемалтше тиште.
Ԕ

Ԕ, ԕ — кириллик тиште.
1927 ий марте мокша йылмыште кучылталтше тиште.
Ӎ

Ӎ, ӎ — кириллик тиште. Тиде тиштым кильдин йылмыште веле кучылтат.
Ԣ

Ԣ, ԣ — кириллик тиште.
Ԋ

Ԋ, ԋ — кириллик тиште.
Коми-зырян да коми-пермяк йылмылаште кучылталтше Молодцов тиштер гыч ойыртемалтше тиште.
Ӈ

Ӈ, ӈ — кириллик тиште.
Ӫ

Ӫ, ӫ — кириллик тиште.
Ԥ

Ԥ, ԥ — кириллик тиште.
Ҏ

Ҏ, ҏ — кириллик тиште.
Ԗ

Ԗ, ԗ — кириллик тиште.
1927 ий марте мокша йылмыште кучылталтше тиште.
Ԍ

Ԍ, ԍ — кириллик тиште.
Коми-зырян да коми-пермяк йылмылаште кучылталтше Молодцов тиштер гыч ойыртемалтше тиште.
Ћ

Ћ, ћ — кириллик тиште.
Ԏ

Ԏ, ԏ — кириллик тиште.
Коми-зырян да коми-пермяк йылмылаште кучылталтше Молодцов тиштер гыч ойыртемалтше тиште.
Ќ

Ќ, ќ — кириллик тиште.
Ӯ

Ӯ, ӯ — кириллик тиште.
Ұ

Ұ, ұ — кириллик тиште. Казах тиштерыште кучылталтеш (29-ше буква). [ʊ] йӱк дене ойлыман. Кириллицыште тӱҥалтышыште «Ӯ» буквам кучылтыныт, вара «Ұ» буквалан вашталтын.
Тыгак, китайысе юань оксан символжо семын кучылталтеш.
Ҳ

Ҳ, ҳ — кириллик тиште.
Ӽ

Ӽ, ӽ — кириллик тиште.
Ӿ

Ӿ, ӿ — кириллик тиште.
Ҷ

Ҷ, ҷ — кириллик тиште.
Ӌ

Ӌ, ӌ — кириллик тиште.
Ҹ

Ҹ, ҹ — кириллик тиште.
Ҍ

Ҍ, ҍ — кириллик тиште.
Ӭ

Ӭ, ӭ — кириллик тиште.
Ԙ

Ԙ, ԙ — кириллик тиште.
1927 ий марте мокша йылмыште кучылталтше тиште.
Ѻ

Ѻ, ѻ — кириллик тиште.
Ҁ

Ҁ, ҁ — кириллик тиште.
Ѹ

Ѹ, ѹ — кириллик тиште.
Ѡ

Ѡ, ѡ — кириллик тиште.
Ѿ

Ѿ, ѿ — кириллик тиште.
Ѣ

Ѣ, ѣ — кириллик тиште.
Ꙗ

Ꙗ, ꙗ — кириллик тиште.
Ѥ

Ѥ, ѥ — кириллик тиште.
Ꙓ

Ꙓ, ꙓ — кириллик тиште.
Ѧ

Ѧ, ѧ — кириллик тиште.
Ѫ

Ѫ, ѫ — кириллик тиште.
Ѩ

Ѩ, ѩ — кириллик тиште.
Ѭ

Ѭ, ѭ — кириллик тиште.
Ѯ

Ѯ, ѯ — кириллик тиште.
Ѱ

Ѱ, ѱ — кириллик тиште.
Ѳ

Ѳ, ѳ — кириллик тиште.
Ѵ

Ѵ, ѵ — кириллик тиште.
Ꙟ

Ꙟ, ꙟ — кириллик тиште.
Ӏ (тоя)

Ӏ, ӏ — кириллик тиште. Абазин, авар, агул, адыгей, даргин, ингуш, кабарда-черкес, лак, лезгин, тат, табасаран, рутул, цахур, чечен йылмылаште кучылталтше тиште.
І (кириллик тиште)

І, і — кириллик тиште.
Хакас йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене хакас йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе хакас тиштер 1939 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1947, 1953, 1962 ийлаште реформлалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 6 ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Одо йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене одо йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе одо тиштер 1927 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 5 ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Тува йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене тува йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе тува тиштер 1940 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 3 ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Тат йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене тат йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе тат тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да икмыняр ешартыш сочетаний гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Скобкышто альтернатив тиште-влакым ончыктымо.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Табасаран йылме

Йылме код-влак:
Табасаран йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе табасаран тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, 21 сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Рутул йылме

Йылме код-влак:
Рутул йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе рутул тиштер 1990 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Осетин йылме

Йылме код-влак:
Осетин йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе осетин тиштер 1937 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 10 сочетаний да тиште (йошкарге дене ончыктымо) гыч шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Ногай йылме

Йылме код-влак:
Ногай йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе ногай тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. 1944 да 1950 ийлаште кок гана реформлалтын, тудо руш тиштер гыч 33 буква да 4 сочетаний гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога.
Ненец йылме

Йылме код-влак:
Ненец йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе ненец тиштер 1937-1938 ийлаште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене "чодыра" диалектын тиште-влакше.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Нганасан йылме

Йылме код-влак:
Нганасан йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе нганасан тиштер руш тиштер гыч 33 буква (В, Ж, П, Ф, Ц, Ш, Щ, Ъ - заимствованийлаште гына кучылталтыт) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто альтернатив тиште-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Нанай йылме

Йылме код-влак:
Нанай йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе нанай тиштер руш тиштер гыч 33 буква (Ж, З, Ф, Ц, Ш, Щ, Ь - заимствованийлаште гына кучылталтыт) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене ончыктымо тиште-влак тиштерыш огыт пуро гынат, кнагалаште кужу гласныйым ончыкташлан кучылталтыт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Эрзян йылме

Йылме код-влак:
Эрзянн йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе эрзян тиштер 1927 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер дене икгай да 33 буква гыч шога.
Манси йылме

Йылме код-влак:
Манси йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе манси тиштер 1937 ийыште пеҥгыдемдалтын. 1950 да 1980 ийлаште тушко икмыняр буква ешаралтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 9 ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Людик йылме

Людик йылме — людик - карел субэтнос-влакысе наречий. Балтофинн йылме-влак тӱшкашке пура. Кутырышо-влакын чотышт 5 тӱжем еҥыш шуеш. Тӱҥ шотышто Карелийыште илат. 
Йылме код-влак:
Людик йылмысе тиште-влак:
Латин тиштер негызеш кызытсе людик тиштер латин тиштер гыч 21 буква (C, Q, W, X, Y деч посна) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто - альтернатив тиште-влак, ужарге дене заимствованийлаште кучылталтше тиште-влак.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Ливвик йылме

Йылме код-влак:
Ливвик йылмысе тиште-влак:
Латин тиштер негызеш кызытсе ливвик тиштер 1989 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо латин тиштер гыч 21 буква (C, Q, W, X, Y деч посна) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто - альтернатив тиште-влак, ужарге дене заимствованийлаште кучылталтше тиште-влак.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Лезгин йылме

Лезги йылме
Йылме код-влак:
Лезгин йылмысе тиште-влак:
Лак йылме

Йылме код-влак:
Лак йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе лак тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. 1948 ийыште тушко ПI диграф пурталтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, 21 сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кумык йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене кумык йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе кумык тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 6 сочетаний гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Коряк йылме

Йылме код-влак:
Кириллице дене коряк йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе коряк тиштер 1937 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1960 ийыште реформлалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, 4 ешартыш (2-ше апостроф дене) тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Коми-пермяк йылме

Ко́ми-пермя́к йы́лме () — коми-пермяк-влакын йылмышт, тудо кум тӱҥ коми йылме кокла гыч иктыже. Коми-пермяк йылмын шке литератур нормыже уло.
Коми-пермяк йылме дене 63,1 тӱж. еҥ мутлана (2010, почеш).
Йылме код-влак:
Кириллице дене коми-пермяк йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш коми йылме дене икымше тиштер-влак XVIII да XIX курымлаште ышталтыныт. Кызытсе коми-пермяк тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 5 сочетаний да тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ф, Х, Ц, Щ буква-влак руш йылме гыч пурышо мутлаште гына кучылталтыт. Ужар тӱс дене коми-язьвин йылмын ешартыш тиште-влакше ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Хафиз Ширази

Хаджа Шамс ад-Дин Мухаммад Хафиз Ширази — перс почеламутчо. Ираныште шочын.
Гомер

Гомер () — акрет грек почеламутчо, Илиада да Одисей эпос-влакын авторжо. Геродот шонен Гомер 400 ий тудын ончыч илен, тугеже лектеш Гомер 850 ийлаште мемнан курым деч ончыч илен. Вес акрет источник-влак маныт, Гомер Троян сар годым илен, 12 курымышто мемнан курым деч ончыч.
Илыш корныжо.
Гомерын личность да илышыже нерген чын информаций уке. 
Кушто шочмыжо Гомерын пале огыл. Шым ола тудын шочмо вержылан шотлалташ кӱрашеныт: Смирна, Хиос, Колофон, Саламин, Родос, Аргос, Афины. Кузе Геродот дене Павансий ойлат, Гомер Иос остров архипелаг Кикладыште колен. Чын шоналташ гын «Иллиада» ден «Одиссей» Грецийыште, Малоазийский побережьыште или ик пошкудо островышто возалтыныт, кушто ионийский племена-влак илат. Икманаш, гомерын диалектше тудо племя гыч улшо манын, чын сведенийым огеш пу, молан манаш гын ончыкта ионийский ден эолийский варналтше Тошто Грек йылмын диалектым. Уло шонымаш гомеровский диалект поэтический койнен ик формыжым ончыкта. Кудо Гомерын шочмыж деч ончычак лектын. Традиционно Гомер эре сокыр ончыкталтеш. Келшаш лиеш, тиде шонымаш Гомерын чын илыш факт гыч толеш. Реконструкцийым ончыкта, кудо акрет годсо биографий жанрлан келшен толеш. Шуко палыме прорицатель да мурызо-влак сокыр лийыныт (мутлан, Тиресий), акрет годсо логике дене, пророческий и поэтический дар дене кылдалтше. Адакшым мурызо Демодок «Одиссейыште» шочмыж годымак сокыр лийын, тудым автобиографичный произведенийлан ончаш лиеш.
Гомерлан «Илиада», «Одиссей» деч моло эше икмыняр варарак лекше произведенийым возат: «Гомеровы гимны» (VII—V вв. до н. э., акрет годсо греческий поэзийын образецшылан шотлат), комический поэме «Маргит» да т. м.
Гюго, Виктор

Виктор Мари Гюго (1802 пургыж 26 – 1886 ага 22) – француз серызе, почеламутчо, драматург, француз романтизмын теоретикше. Француз академийын членже.
Илышкорно.
Йоча пагыт.
Ешыште Виктор 3-шо йоча лийын. (Кугуракше-влак: Абель (1798–1865) да Евгений (1800–1835). Ачаже Жозеф Сигисбер Гюго (1773–1828) Наполеон армийыште генераллан шоген, а аваже Софи Требюше (1772–1821) роялистка-вольтерьянка лийын.
Йоча пагыт Гюгон Марсельыште, Корсикыште, эльбыште, италийыште, Мадридыште эртен, молан манаш гын, нине верлаште ачаже военный службыжлан кöра пашам шуктен шоген. 1813 ийыште Гюгон ачаж ден аваже ойырлат, да аваж ден Виктор Парижыште илаш тÿҥалыт.
Литературышто икымше ошкыл.
1814 ий гыч 1818 ий марте Гюго «Людовик Великий» лицейыште тунемеш. 14 ияш икымше гана почеламутым воза. 15 ияш Академий конкурсышто «Le savantages des etudes» почеламутшым лудмыжлан почетан грамотым налын. 1819 ийыште «Верденские девы» поэмалан да «На восстание статуи Генриха IV» одалан кок премийым налын. Тунамак «Телеграф» сатирым савыкта.
1822 ийыште покро тылзын Гюго Адель Фушеммарлан налын. Ешыште вич йоча шочеш: Леопольд, Леопольдина, Шарль (1826-1871), Франсуа-Виктор (1828-1873), Адель (1830-1915).
1823 ийыште Виктор Гюго «Ган исландец» романным савыкта. Садероманлан Шарль Нодьесай критикым пуа, а варажым Гюго дене лишыл йолташ лийыт. Нунын йолташ семын келшымышт 1827 ийгыч 1830 марте шуйнет. Лач тиде жапыштак ачаж дене кылым кучаш тÿҥалеш да «Ода моему отцу» да «После битвы» воэма-влакым воза. Гюгон ачаже 1828 ийыште колен. 1827 ийыште возымо «Кромвель»пьесыже кокытеланымашке лектын.
Гюгон ешыже Сент-Бёв, Ламартин, Мериме, Мюссе, Делакруамыт денекелшен. 1826 ийгыч 1837 ий марте Гюгон еш Шото де Рош, Бьевреште ила. Тушто Гюго Берлиоз, Лист, Шатобрисен, Джакомо Мейербер дене палыме лиеш; «Восточные молитвы» да «Осенние листья» почеламут сборниклам луктеш. 1829 ийыште «Последний день приговоренного к смерти» да 1834 ийыште «Клод Ге» романлам луктеш.
Театрлан пöлеклымö ий-влак.
1830 ийгыч 1843 иймарте Виктор Гюго театрыште гына пашам ышта, но тудо жапыштак «Осенние листья» (1831), «Песни сумерек» (1835), «Внутрениие голоса» (1837), «Лучи и тени» (1844) почеламут сборник-влакым луктын шога. 1828 ийыште «Эми Робсарт» пьесым воза.
1841 ийыште Гюгом Француз академийыш налыт, а 1845 ийыште тудлан пэр званийым пуат. Гюго 1851 ийыште озаланыше кугыжаныш переворот ваштареш шоген, сандене Франций гычкуржаш логалын. 1870 ийыште шочмо элыш пöртылеш да сенаторлан сайлалтеш.
Пытартыш пагыт.
1885 ийыште пеледыш тылзын 22 кечынже 83 ияш Гюго пневмоний деч колен. Тойымо церемонийже лу кече шуйнен, кушкыжо миллион утла еҥ погынен.
Коми-зырян йылме

Ко́ми-зыря́н йы́лме () — коми-зырян-влакын йылмышт, тудо кум тӱҥ коми йылме кокла гыч иктыже. 
Коми-зырян йылме дене 160 599 еҥ мутлана (2010, почеш).
Йылме код-влак:
Кириллице дене коми-зырян йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш коми йылме дене икымше тиштер-влак XVIII да XIX курымлаште ышталтыныт. Кызытсе коми-зырян тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 5 сочетаний да тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ф, Х, Ц, Щ буква-влак руш йылме гыч пурышо мутлаште гына кучылталтыт. Ужар тӱс дене коми-язьвин йылмын ешартыш тиште-влакше ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Джойс, Джеймс

Джеймс Августин Алоизиус Джойс ( 1882 Пӱржыг 2 – 1941 Шорыкйол 13) — ирланд романым возышо да почеламутчо, Дублин олаште шочын.
Калидаса

Калидаса — санскрит йылме дене возышо драмче да почеламутчо, 4 курымыште илен да пашам ыштен. Тудын сылнымутжелан индус Пуран дафилософийже негызыш пыштыме.
Мокшан йылме

Мокшан йылме () — ик финн-угор йылме.
Йылме код-влак:
Мокшан йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе мокшан тиштер 1927 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер дене икгай да 33 буква гыч шога.
Коми йылме

Ко́ми йы́лме () — чыла коми калыкын иктешле лӱмжӧ (макройылме).
Коми йылмыш коми-зырян, коми-пермяк, коми-язьвин йылме-влак пурат. Тыгак, коми-ижем-влак () шке йылмыштым посна йылмылан шотлат.
Чӱчкыдын коми-зырян-влак шке йылмыштым коми-зырян йылме олмеш коми йылме маныт.
Йылме код-влак:
Коми-язьвин йылме

Ко́ми-я́зьвин йы́лме ("Ёдз Коми көл") — коми-язьвин-влакын йылмышт.
Йылме код-влак:
Кириллице дене коми-язьвин йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш коми йылме дене икымше тиштер-влак XVIII да XIX курымлаште ышталтыныт. Кызытсе коми-язьвин тиштер руш тиштер гыч 33 буква да 7 сочетаний да тиште гыч (йошкар да ужар тӱс дене ончыктымо) шога. Ф, Х, Ц, Щ буква-влак руш йылме гыч пурышо мутлаште гына кучылталтыт. Ужар тӱс дене коми-язьвин йылмын моло коми йылме деч 2 ойыртемалтше ешартыш тиште-влакше ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кириллик тиштер

Тиште четлык.
! colspan=7 style="font-size:150%; background:#ddd;" |Кириллик тиште-влак
! Код !! Тиште !! Тиште лӱм !! Код !! Тиште !! Тиште лӱм !! Комментарий
! colspan="7" |
Руш тиштер.
! colspan="7" |
Cyrillic extensions.
Not considered a separate letter, but merely the letter Е with a grave accent.
Considered a separate letter, after the letter Е, but not collated separately from Е in Russian.
Invented as a new letter, placed between Д and Е.
Considered as a new letter, placed between Д and Е.
Considered a separate letter, placed after Е.
Placed between З and И.
Replaces И in those alphabets. Known as "Dotted I" or "Decimal I" («и десятеричное»).
Considered a separate letter, placed after І. 
Borrowed from Latin to replace the many iotated letters in Cyrillic. Placed before К.
Considered a separate letter, placed after Л.
Considered a separate letter, placed after Н.
Invented as a new letter, placed between Т and У.
Considered as a new letter, placed between Т and У.
Not considered a separate letter, but merely the letter И with a grave accent.
! colspan="7" |
Historic letters.
Despite its character name, this letter does not have a titlo, nor is it composed of an omega plus a diacritic
! colspan="7" |
Extended Cyrillic.
! colspan="7" |
Additions for Nivkh.
! colspan="7" |
Коми тиште-влак (Молодцов тиштер).
! colspan="7" |
Khanty letters.
! colspan="7" |
Mordvin letters.
! colspan="7" |
Kurdish letters.
! colspan="7" |
Алеут тиште.
! colspan="7" |
Чуваш тиште-влак.
! colspan="7" |
Абхаз тиште.
! colspan="7" |
Азербайджан тиште.
! colspan="7" |
Miscellaneous characters.
! colspan="7" |
А (ыҥ-влак)

A тиште ончыктен кертеш:
Селькуп йылме

Йылме код-влак:
Селькуп йылмысе тиште-влак:
Кириллик тиштер негызеш кызытсе селькуп тиштер 1937 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто - альтернатив тиште-влак, ужарге дене кужу гласный-влак ончыкталтыныт (тиштерыш огыт пуро).
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Молодцов тиштер

Молодцов тиштер () — коми-зырян йылмыште 1918-1932 да 1936-1938 ийлаште, коми-пермяк йылмыште 1921-1932 ийлаште кучылталтше тиштер.
Васикова, Лидия Петровна

Лидия Петровна Васикова (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Пынгель Парнингаш ял — , Йошкар-Ола) — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1985), профессор (1986), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1988), Россий Федерацийысе шанчын сулло пашаеҥже (1995), Эстон Республикын 5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2001). 
Илыш корныжо.
Лидия Васикова 1927 ийын ага тылзын 28-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Пынгель Парнингаш ялеш шочын. 1946—1950 ийлаште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто историй да филологий факультетын марий йылме пӧлкаштыже шинчымашым поген. 1951—1954 ий — Тарту университетыште аспирантурышто тунемын. Вуйлатышыже кумдан палыме шанчызе Пауль Аристэ лийын. Ик ий гыч, 1955 ийыште, Тартуштак «"Прошедшее время глагола в марийском языке"» кандидат диссертацийым арален. Тыште икымше гана глаголын эртыше жап категорийжым ончыктен. Варажым Л. П. Васикова марий да руш йылмын синтаксисшым шымлаш тӱҥалын. Тиде темылан икмыняр монографий ден статья-влакым пӧлеклен: «"Основы синтаксиса простого предложения русского языка"» (1980) да «"Сложные предложения в современном марийском литературном языке"» (1982). Тыште тудо литератур йылмыште сложносочинённый предложений-влакын верыштым палемден. Шанче паша-влакым серыме деч посна, самырык ӱдыр пединститутышто марий да руш йылмылам, тыгак Тарту олаште Эстон ялозанлык академийыште туныктен.
1980—1996 ийлаште ялысе да селасе туныктышо-влаклан келыштарыме ушемым вуйлатен. Марий Эл Республикын конституций проектым ямдылымаште кугу надырым пыштен. «"О языках в Республике Марий Эл"» законым пуртымаштат суапле пашажым палемден кодыде огеш лий.
1984 ийыште «"Сложносочинённые предложения в современном марийском литературном языке в сравнении с другими типами предложений"» докторлык диссертацийым арален. Тиде ий гычак Лидия Петровна Марий кугыжаныш университетысе чумыр да руш йылмышанче кафедрын заведующийже. Пытартыш ийлаште лабораторийын вуйлатышыже лийын. 
1986 ийыште Марий кугыжаныш университетын профессоржо лӱмым икымше гана марий ӱдырамаш-влак коклаште сулен налын.
Л. П. Васикова — кумда профилян специалист. Тудо чумыр да руш, марий йылмышанчым, контрастивный лингвистикым, йылме контактым, социолингвистикым шымлымаште кугу надырым пыштен. 195 чоло публикацийын, 10 монографийын авторжо. Шымлымаш паша деч посна, марий калыкын уста еҥже яра жапыште чонжым кӱсле йӱк дене луштарен.
Лидия Петровна Васикова — Марий кугыжаныш университет пеленсе финн-угор йылме-влак тӱшкаш пурышо доктор диссертацийым аралыме специализированный советын членже лийын. 
Уста марий ӱдырамаш «1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште чапле пашалан» медаль, 5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орден (2001), Эстон ден Марий Эл Республикын Чап грамотыж дене палемдалтын (2002).
2012 ий шыжа тылзын 28 кечынже ӱмыржӧ корно туткарыште кӱрылтын.
Ефремов, Аркадий Семёнович

Аркадий Семёнович Ефремов ( Марий АССР, Морко кундем, Апак ял — ) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, журналист, филологий шанче кандидат (1987).
Илыш корныжо.
Аркадий Семёнович 1956 ийын шыжа тылзын 4-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Апак ялеш шочын.
Ачаж ден аваже колхозышто тыршеныт. 1978 ийыште Марий кугыжаныш университетын, историко-филологический факультетын марий йылме да литератур отделенийжым тунем пытарен. Варажым МарНИИ-те йылме отделенийыште тыршен. Совет Армий радамыште лийын. 1980—1982 ийлаште пашажым МарНИИ-ыштак шуэн. 1982—1985 ийлаште Тарту университетын финн-угор йылме кафедрын аспирантше лийын. Пауль Аристэн вуйлатымыже почеш «Названия растений в марийском языке» теме дене кандидат дисертацийым возен да 1987 ийыште, ӱярня тылзыште арален. Аспирантурым пытарымеке уэш МарНИИ-шке портылын. Тыште тудо институтын ученый секретарьже да вуйлатышын алмаштышыжлан тыршен.
30 наре шанче пашам лексикологий, лексикографий да марий терминологий дене пашам савыктен луктын. Марий йылмыште кушкыл лум-влакым шымлен. «Марий йылме мутерым» (1990—2005) ыштымаште изи огыл надырже лийын, мутер статьям Б, Й, К, Л, У буква-влаклан возен. Тыгак шанче пашам да сборник=влакым лукмаште тыршен.
1986—1988 ийлаште Марий педагогике институтышто марий йылмым туныктен, 1993—1995 ийлаште Марий кугыжаныш университетыште марий терминологий дене спецкурсым лудын. 
Турло газетлаште («Марий Эл», «Ямде лий», «Марийская правда») научно — популярный статьялам да кумдан палыме марий шанчызе — влак нерген биографический очерк — влакым возен. Марий йылме дене кылдалтше Марий радиошто передачым вуден шоген. «Поро кече! 30 уроков марийского языка» книгалан радиоурок-влакын материалже негыз семын лийыныт, кудыжым З.В.Учаев ден пырля савыктен луктыныт.
1997 ийын пеледыш тылзын 19-ше кечынже ӱмыржӧ кӱрылтын.
Игнаева, Роза Петровна

Роза Петровна Игнаева (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Тӧҥгак ял) — марий йылмызе, филологий шанче кандидат (1997).
Илыш корныжо.
Роза Петровна 1965 ийын ага тылзын 27-ше кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Тӧҥгак ялеш пашаче ешеш шочын. 
Марий кугыжаныш университетысе историй да филологий факультетысе руш филологий отделенийыштыже 1983 ий гыч 1989 ий марте тунемын. Марий кугыжаныш университетым тунем лекмеке, университетыште этнолингвистический лабораторийыште лаборантлан пашам ыштен. 1991 ий гыч 1997 ий марте школышто руш да марий йылмым туныктышылан ышта. 1992-1996 ийыште, филологий шанче доктор, профессор И.С. Галкинын вуйлатымыж почеш диссертаций дене пашам ыштен. Диссертацийын лӱмжӧ «Классификация имен числительных марийском языке :проблема статуса и функции», кудым 1997 ийыште арален да тиде темыланак монографийым возен. 1997 ий гыч-кугурак шанче пашаеҥ 
Иканаште финн-угор кафедр дене пырля пашам ыштен. 
Шыжа тылзын 2000 ийыштыже докторантурыш пурен.
Сибатрова, Серафима Сергеевна

Серафима Сергеевна Сибатрова (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Кугилансола ял) — курыкмарий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1988), доцент (1996), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2010), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011).
Илыш корныжо.
Серафима Сергеевна Сибатрова Курыкмарий кундемысе Кугилансола ялеш колхоз пашаеҥ ешеш 1957 ийыште пургыж тылзын 8-ше кечынже шочын. 1964-1972 ийлаште кандашияш Крайнешешмар школышто, а 1972-1974 ийлаште Микряково кыдалаш школышто тунемын. 1979 ийыште МарКУ-н -филологий пӧлкажым тунем пытарен. 1979-1981 ийлаште университетыште марий кафедрыште ассистентлан ыштен. 1981-1983 ийлаште МарНИИ-н шанче лийын. 1984 ийыште Тарту университетын финн-угор йылме кафедрын аспирантше. Пауль Аристэн вуйлатымыж почеш «Послелоги в марийском языке» темылан кандидатлык диссертацийым возен, 1988 ийыште Тарту университетын Специализаций тудым арален. Аспирантурым пытармыж деч вара МарНИИ-ште кугу шанче пашаеҥ семын пашам ыштен.
1990 ий гыч МарКПИ-ште , марий йылме да литератур кафедрын доцентше лийын. 1998 ий гыч МарНИИ-ште йылме шанче пашаеҥже. 2001 ий гыч МарНИИ-ште йылме пӧлкам вуйлата.
Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше тыгай книга-влаклан: «Марий йылме» 10 томан (1990-2005), «Марий орфографий мутер» (2011) книгалан, «Марий электрон мутер» (2011).
Патрушев, Геннадий Степанович

Геннадий Степанович Патрушев ( РСФСР, Марий автоном вел, Шернур кундем, Шӱкшер ял – , Йошкар-Ола) – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1955), доцент (1965).
Илыш корныжо.
Геннадий Патрушев 1928 ийын сӱрем тылзын 25-ше кечынже Марий автоном вел Шернур кундем Шӱкшер ялеш шочын. 
Шым классым тунем пытарымек, ачаж корным тошка. Шернур соласе педучилищыш тунемаш пура. Тыште кум ий тунемеш. Тӱҥалтыш классласе туныктышо лӱмым налмеке, кок ий Лажъял шымияш школышто туныкта. 1947 – 1951-ше ийлаште Н.К. Крупская лӱмеш Марий педагогике институтын историй да филологий факультетыштыже шинчымашым поген. Пединститутышто тунеммыж годым Марий республикысе культпросвет школышто туныктен. 1951-ше ийыште Г.С. Патрушев Ленинградский университет пеленсе аспирантурыш тунемаш пура да профессор А. И. Поповын вуйлатымыж почеш «Основные пути обогащения словарного состава марийского языка» лӱман кандидатлык диссертацийым воза. Тудым туштак 1955-ше ийыште арален. Г.С. Патрушевын икымше пашаже 1954-ше ийыште "Учёные записки" журналыште лектын. Аспирантур деч вара (1955 – 1972) Марий педагогике институтышто руш йылме кафедрыште туныктышо сомылым шуктен. Тыште Г.С. Патрушев латшым ий пашам ыштен. 1965-ше ийыште тудлан доцент лӱмым пуат. Марий кугыжаныш университет почылтмеке, Г.С. Патрушевым тушко йылмышанче дене тале туныктышо семын ӱжыт. Организационный да туныктымо пашашке уло кумылын пижеш. Тиде ийлаште марий лексикологий, марий лексикографий дене шагал огыл пашам савыктен. Д.Е. Казанцев дене пырля вузлан пӧлеклалтше марий лексикологий дене книгам савыктен луктыныт (1972). Рушла-марла мутерым, марий толковый мутерым тӧрлымашке да ыштымашке кугу надырым пыштен (1960). Тыгак школлан лекше марий йылме книган авторжо. 1972 – 1977-ше ийлаште Марий кугыжаныш университетыште историй да филологий факультетым вуйлатен. Пытартыш ийлаште руш йылме кафедрын доцентше лийын. Тудын кумло ий утла туныктымо паша опытшо – моло туныктышо-влаклан пайдале пример. Г.С. Патрушев – кумда эрудициян специалист. Тудо лексикологийыштат, лексикографийыштат, фонетикыштат, грамматикыштат, икманаш, марий йылмышанчын чыла луклаштыжат сай да пайдале палым ыштен, келге кышам коден. 1997 ийыште ӱярня тылзын 7-ше кечынже ӱмыржӧ лугыч лийын.
Матросова, Лидия Сидоровна

Лидия Сидоровна Матросова (, РСФСР, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Кугу Соказа ял) – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1995), доцент (2000).
Илыш корныжо.
Лидия Сидоровна 1966 ийын сорла тылзын 12-шо кечынже Башкир АССР Мишкан кундемыште Верхнесухоязово ялеш шочын. Марий кугыжаныш университетын историй да филолгий пӧлкажым «Марий йылме да литератур, руш йылме да литератур» специальность дене тунем пытарен ( 1990). 1991–1994 ийлаште Марий кугыжаныш университетын аспирантше. Вуйлатышыже – филолгий шанче доктор, профессор И. С. Галкин.
1995 ийыште «Составное именное сказуемое в марийском языке» кандидат диссертацийым Йошкар-Олаште арален. Тушто икымше гана марий йылмышанчыште структур умылымаш нерген кумда да келге шонымаш пуалтеш, тыгак лӱман ойлымаш ужаш да глагол-связкын функцийже, глагол-связкын нулевой формыжо, лӱман сказуемыйын нелемдалтше формыжо, подлежащий ден составной лӱман сказуемыйын видше ден способшо нерген.
1994–2000 ийла – финн-угор йылме кафедрын ст. преподаватель, доцент, 2000-ше ий гыч – марий йылме кафедрын доцентше.
Марий йылме синтаксис ден специалист. Шанче пашам шымлен шога, доктырлык диссертацийым воза.
Финляндийысе шанче учрежденийлаште стажировкым эртен. Шагал огыл шанче да методик паша-влакым савыктен.
Кызытсе жаплан Лидия Матросова Марий кугыжаныш университетыште студент-влакым туныкта, уш-акылыштым пойдра. Тыгак – марий йылме кафедрын вуйлатышыже.
Галкин, Иван Степанович

Иван Степанович Галкин (, Марий автоном вел, У Роҥго кундем, Кожласола хутор — ) — марий йылмызе, серызе, почеламутчо, филологий шанче кандидат (1958), филологий шанче доктор (1968), профессор (1970), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (1973), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1975), РСФСР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1981), МарКУ-н почётный профессоржо (1996), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (колымыжо деч вара) (2011).
Илыш корныжо.
Иван Степанович 1930 ийын идым тылзын 16-шо кечынже Марий автоном вел У Роҥго кундем Кожласола хуторышто шочын. 1953 ийыште Карело-Финский кугыжаныш университетын эртык да филологий факультетын финн-угор пӧлкажым тунем пытарен. 1953 аспирантурышто — 1956 ийлаште Тарту университетысе финн-угор йылме кафедр пелен акад. П. Аристэн аспирантурышто вуйлатымыж почеш тунемын. 1958 ийыште «Суффиксальное образование глаголов в современном марийском языке» теме дене кандидатлык диссертацийым арален.
Аспирантурым пытармеке, Шанчын шымлыше марий институтышто пашам ышта. Тиде пагытыште тудо мутлончыш дене кылдалтше ятыр статьям да «Залоги в марийском языке» (1958) монографийым савыктен луктеш.
60-шо ийлаште марий йылмын исторический пеҥгыдын шымла. Тудо 2 томан «Историческая грамматика марийского языка» (1964 да 1966) шанче пашам возен. Тиде шанче пашалан эҥертен, И. С. Галкин 1968 ийыште Таллиныште «Историческая морфология марийского языка» теме дене возымо докторлык диссертацийым сайын арален.
Пытартыш ийлаште проф. И. С. Галкин марий топонимий ден исторический йодышым шымлен. Тудо ятыр материалым поген. Нине шанче материал-влак негызеш тудо «Тайны марийской топонимики» (1985), «Кто и почему так назвал? Рассказ о географических названиях Марийского края» (1991), «Марий ономастика» (2000), «Топонимика Республики Марий Эл. Историко-этимологический анализ» (2002) книга-влакым савыктен луктын.
И. С. Галкин — студент-влаклан возымо книга-влакын авторжо. Тудын книгаже-влак марий йылмын исторический грамматикыже, финн-угроведенийын негызше, исторический лексикологийже, марий йылмын лексикологийже дене кылдалтше йодыш-влакым почын пуат. Тыгак тӱшкан возымо монографий-влакын ик авторжо: «Современный марийский язык. Морфология», «Современный марийский язык. Фонетика», «Синтаксис сложного предложения», «Русско-марийский словарь» да т. м.
1960—1982 ийлаште МарНИИм вуйлатен. Марий кугыжаныш университетыште марий филологий кафедрым почын да 1972—1975 ийлаште икымше вуйлатышыже лийын. Тыгак МарКУ-што аспирантур ден докторантурым почын. Тудын вуйлатымыж почеш 6 аспирант кандидатлык диссертацийым арален.
Уло чон кумылжо, вий-куатше дене эреак тыршыше гына шымлыше пашаштыже у шонымашым келгын ӱшандарен каласен кертеш. Шочмо йылмынам лончылышо-влак кокла гыч ик тыгай чолга шанчызе семын филологий шанче доктор, профессор Иван Степанови Галкин ойртемалтын. Тудо лывырге шочмо йылмынан тӱрлӧ кӱлешан йодышыжым рашемден.
Марий Ушем

Марий Ушем (; ) — мер , 1917 ий Ӱярня тылзын 19 кечыныште шочын.
Марий Ушемын шке уло, Марий чаҥ маналтеш.