tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Петров, Юрий Данилович

Юрий Петров (Юрий Данилович Петров), (, РСФСР, Нижний Новгород ола — , Йошкар-Ола) — руш серызе, почеламутчо, журналист, мер пашаеҥ, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1977), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980). 
Илыш корныжо.
Юрий Петров 1920 ийын ага тылзын 28-ше кечынже Нижний Новгород олаште шочын. 1921 ийыште ешыже Краснококшайск (Йошкар-Ола) олашке илаш кусна. Школым тунем пытарыме деч вара 1939-1940 ийлаште Юрий Петров Нархозучётын Управленийыштыже статистиклан пашам ыштен. 1941 ийыште РККА-н Ленинградысе сар-юж академийын лаборантше лиеш. 1943 ийыште 185-ше заводыш контроль мастерлан пашам ышташ кусна. вес ий гыч 1953 ий марте НКВД-ште, МГБ-ште пашам ышта.
Заочный курс дене Марий кугыжаныш педагогике институтым тунем пытара. 1953-шо ий гыч сулен налме канышыш лекме марте «Марийская правда» газет редакцийыште тырша. Литсотрудник лийын, литератур, тӱвыра да сымыктыш пӧлкам вуйлатен. Сылнымут лаштыкым вӱден. 
Усталык паша.
Юрий Петров поэт семын палыме улеш. Йоча да кугурак-влакланат возгален. 1970 ийыште самырык-влаклан «Паша и Маша» книгам савыктен луктын. Варажым вес ойпого-влакат лийыныт.
1977 ийыште «Октябрьская повесть» ден «Десятая высота» книгаже-влаклан Юрий Петров МАССР Кугыжаныш премийым налеш. 
Юрий Петровын пашажым кӱкшын аклен, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже лӱмым 1980 ийыште пуэныт.
Рязанцев, Юрий Иванович

Юрий Рязанцев (Юрий Иванович Рязанцев) (, Марий АССР, Поранча кундем, Изи Пумарий почиҥга ял — , Йошкар- Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, режиссер, артист, МССР-ын Калык артистше (1991), Марий АССР-ын сулло артистше (1979), Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (колымыжо деч вара) (1993).
Илыш корныжо.
Юрий Рязанцев 1940 ийын идым тылзын 20-шо кечынже Марий АССР Поранча кундем Изи Пумарий почиҥга ялеш кресаньык ешеш шочын.
Гордеев, Геннадий Филимонович

Геннадий Гордеев (Геннадий Филимонович Гордеев) (, Марий АССР, Поранча кундем, Яндемерсола ял) — марий серызе, драматург, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе В. Колумб лӱмеш литератур премийын лауреатше (1995), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1999), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2017). 
Илыш корныжо.
Геннадий Гордеев 1960 ийын сӱрем тылзын 5-ше кечынже Марий АССР, Поранча кундем, Яндемерсола ялеш шочын.
Геннадий Гордеев ондак Ермучаш тӱҥалтыш, вара Матородо (Куракин) кыдалаш школышто тунемеш. Школ деч вара Совет  армий радамыште служитлен.
Марий кугыжаныш университетыште историй-филогогий  факультетыште тунемын, тыгодымак ойлымаш да повесть-влакым возен шога, «Ончыко» да  «Кече» журналлаште, газетлаште савыкта. Университет деч вара 1987-1996 ийлаште «Пионер йӱк» журналыште  литератур редакторлан, «Кугарня» газетыште тӱҥ редакторын  алмаштышыжлан, «Марий Эл» газетыште обозревательлан пашам ыштен. 1996-2002 ийыште – марий телевиденийыште ондак «Вӱршер», вара «Чон почын» да «Мый тыге шонем» общественно-политический передаче-влакын редакторжо да вӱдышыжӧ. Марий телевиденийыште ыштыме жапыштак журналист, публицист, драматург Г. Гордеев марий сымыктышыште у сомыллан пижеш – «Чоныштем илет» телефильмлан сценарийым воза да тудым эфирлан ямдылымаште редактор сомылым шукта. А 2001 ийыште «Чоныштем илет»  фильмын авторжо семын Саратов олаште эртыше «ТелеПроФи» лӱман тӱнямбал фестивальын дипломантше лиеш. Кызыт Марий самырык театрыште сылнымут пӧлкам вуйлата. 1999 ийыште Г. Гордеев ожнысо илыш трилогийжылан Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий дене палемдалтын, а 2005 ийыште Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже лиеш да 2010 ийыште тудын оҥышкыжо Марий Эл Кугыжанышын «Йыван Кырля. Калык верч тыршымаш» юбилейный медальжым пижыктат.
Изилянова, Валентина Михайдаровна

Валентина Изилянова (Валентина Михайдаровна Изилянова) (, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Андреевка ял) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1988), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1994), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2007), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2016).
Илыш корныжо.
Валентина Изилянова 1959 ийын шорыкйол тылзын 1-ше кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Андреевка ялеш кресаньык ешеш шочын.
Кайрак школ деч вара Благовещенский педучилищыште тунемын.
1977–1982 ийла – Н.К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институт, историй-филологий факультет.
1979 ий – «Ом керт монден» лӱман икымше почеламутшо лектеш. 
1983 ий – икымше почеламут сборникше – А. Сенькова дене пырля погымо «Пу кидетым, йолташ» книга – савыкталтеш.
1987 ий – «Турий, ит мондо пасуэм!» книгаже савыкталтеш. 
1988 ий гыч – СССР Писатель ушемын йыжъеҥже.
1989–1991 ийла – Москва, А.М. Горький лӱмеш литератур институт пелен кӱшыл курс.
1994 ий – Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше лиеш.
1995 ий – рушла «Песнецвет» книгаже лектеш.
1998 ий – почеламутшо-влак Эстонийыште (Таллинныште) Neli marilannat лÿман тӱшка сборникеш савыкталтыт.
2005 ий – «Йӱк ото» книгаже лектеш.
2007 ий – С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын  лауреатше лиеш.
2009 ий – «Кавашке серыш» книгаже лектеш.
Смольников, Алексей Степанович

1980 ийыште Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше лийын.
Коковихин, Александр Михайлович

Александр Коковихин (Ихуто Маслиничас, Миха К., Зонов, Юлия Столовая) (Александр Михайлович Коковихин) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) — руш серызе, почеламутчо, амалкалче, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2000), Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001). 
Илыш корныжо.
Александр Коковихин 1967 ийын сорла тылзын 31-ше кечынже Йошкар-Олаште шочын.
2000 ийыште Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше лийын.
Сычёв, Александр Фёдорович

Александр Сычёв (Александр Фёдорович Сычёв) (, Марий АССР, Морко кундем, Руш Вуртем ял — , Йошкар-Ола ола) — руш серызе, почеламутчо, журналист, Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премий (1976).
Илыш корныжо.
Александр Сычёв 1946 ийын теле тылзын 26-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Руш Вуртем ялеш шочын.
Смирнова, Прасковья Алексеевна

Смирнова, Прасковья Алексеевна (1909 17 Шыжа — 1947) — икымше марий ӱдырамаш артист кокла гычын калык артистше. Кужэҥер кундем Конганур ялеш шочын-кушкын.
Марий кугыжаныш театрыште ыштыме жапыште 30 утла рольым чонен. «Саликаште» Саликан, Маринан роль-влакым модын. Анушын, Чачавийын образшым Н.Арбанын «Янлык пасетыште» почын пуэн. Островскийын «Кӱдырчан йӱрыштӧ» («Грозаште») Варвара лийын.
1941 ийыште Марий Элын сулло артистше лӱмым пуэныт.
1946 ийыште Марий Эл Республикын Калык артистше лӱмым сулен налын.
Ономастике

Ономастике ( гыч — лӱмым пуымо усталык) — лингвистике шанчын ужашыже, чыла тӱрлӧ лӱмым шымла, нунын ончыктымашым да кузе лиймыштым умылтара. Топонимике, мутлан, ономастикын ужашыже улеш, географий лӱм-влакым шымла.
Грек йылме

Грек йылме (, але , ) — шкевуя индоевропысо йылме-влакын укш. Грек калыкын шочмо йылмыже. Грецийыште да Кипрыште шарлен. Кечывалвелысе Балкан-влакыште шочмо улеш. Тиде йылмын, индоевропысо йылме-влак кокла таҥастарымаште, эн кужу документальне эртыкше: тиде йылме дене 34 курым мучко возеныт.
Шорыкйол (ыҥ-влак)

Шорыкйол мут ончыктен кертеш:
Тӧрза

Тӧрза — пырдыжте рож, керек-могай темымаш дене. Чӱчкыдын тӧрзам янда дене темат. Тӧрза гыч пӧлемыш кече волгыдо пура. Тыгак эше тӧрза улметлан кӧра пӧлекым южаҥдаш лиеш. Тӧрза — пӧлек гыч эн тӱҥ улеш, мо шокшым лукта.
Тӱҥ ужаш ешартыш окнам деке, нуным чоҥымо (годым otvorivih), кӱртньӧ да ышташ кӱлын, кушто шӱкалтыш шӧргам да механизм-влакым. Окна ешартыш ужашыже лийын кертеш: кӧргӧ да тӱжвал жалюзи, петыртыш (жалюзи), senila, йоча замок и т. д.
Характеристика ден конструкций-влак.
Окна конструкций деч аралыме помещений вӱдыжгыш, пурак, лӱшкен, тыгак моло фактор-влак а критике. Гыч материал гыч нуно окна конструкцийым ыштыше, сай характеристикым шотышто теплоизоляционный тӱрлӧ свойствым, шумоизоляция, рӱдаҥше, атмосфер да пеҥгыдылыкым экологичностьышт шижтарен.
Кызытсе шукыкыдежан ойчоҥыш окна шукырак улыт, тыгай ужаш гыч шога:
Кызытсе окна раме-влакым лӱмын чоткыдемдыше улыт, чот пуалмым иземдаш, окналаште улшо шелше вошт шокшо юарлымым чараш йӧным ыштат, южгунам окналаште улшо герметике денат пайдаланен кертышт манын йӧным ыштат.
Кӱвар (пӧрт)

Кӱвар — пӧртыште ӱлыл леведымаш, кӱшыл пучашым але пӧрткоклам ӱлыл пучаш гыч але пӧртйымал гыч пайла.
PT Sans

PT Sans — эрыкан лицензий почеш шаркалыме шрифт. Тиде шрифт марий да Российысе моло йылме-влакым интервот, компьютер да моло вере чын (Юникод стандарт дене) кучылташ йӧным пуа.
Степанов, Альберт Николаевич

Альберт Степанов (Альберт Николаевич Степанов) (, Марий АССР, Морко кундем, Нурӱмбал ял — , Морко ола сынан посёлко) — марий серызе, почеламутчо, журналист, мурызо.
Илыш корныжо.
Альберт Степанов 1937 ийын теле тылзын 10-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Нурӱмбал ялеш кресаньык ешеш шочын.
Маюк-Егоров, Алексей Иванович

Алексей Иванович Маюк-Егоров (? — 1938) — икымше марий профессионал режиссёр. Курыкмарий кундемыште Изи Шӹндӹр церкы солашты шочын кушкын. ГИТИС режиссер отделенийым пытарен. 1936 ийыште марий кугыжаныш театрыште режиссерын пашажым шукташ тӱҥалын. Чылаже 2 ий театрыште пашам ыштен. Тудын эн чапле - С. Николаевын комедий "Салика".
Шымакш

Шымакш — 50 см кутышан, 20 см лопкытан ош кыне вынер лаштык, кӱшыл мучашыже конус форман калпак гай. Вуеш тудо кӱмыж але портыш дене ыштыме калпакеш чикталтеш. Конус форман кумыж але портыш калпак чикталтеш. Конус форман кумыж але портыш калпак вуйвундеш шындалтеш да вуй име дене пеҥгыдемдалтеш. Шымакшын шеҥгел ужашыжым моторын тӧрлымӧ, ӱлыл ужашыжым тасма дене сӧрастарыме, тудын деч ӱлнырак ший оксам пижыктылме, а мучашыыштыже, кистычке гай ыштыме йолваш, тӱрлӧ тыгыде шерым чиктылме. Шымакш калпакат мотор тӱр дене сӧрастаралтын.
Монча

Монча (мо-ча, "мо" - ?, "ча" - вӱдыште але вӱд воктене илыше наста) — изи лӱмын ыштыме пӧрт, кушто мушкылташ да выньык дене кыралташ лиеш. Молгунамсе мончаште пеш шокшо. Марий монча-влак чучкыдын вӱд воктене вераҥдат. Мончам писте, кож, нулго, пӱнчӧ але шопке гыч чоненыт. Писте мӱй ӱпшым пуа, иман пушеҥге-влак кишак ӱпшым пуат да шопке - шудо ӱпшым. Кӱ-влакым тӱрлым пайдаланыт. Марий-влак ошкӱм йӧратат, тудо эркын да шыман шокшым пуа. Чодыран кундемыште илыше моло калыкын семынак, марий монча пура руэн ышталтын, кӧргыштыжӧ – лукышто – вӱдым ырыкташлан, шокшым ышташлан кӱ коҥга, воктенже выньык дене кырашлан лапкавал (лӧка) лийын. Тачысе саманыште мончам олтымо годым шикш тӱньык гыч лектеш гын, а ожно шикш мончаш лектын, а вара шикш тупрашыште улшо тӱньык гоч каен, тыгайым шем монча маныт. Монча гыч лектын монча ончылно каналташ лиеш, а теве мончан леведыш ожно пушеҥге кӱр гыч, олым гыч, оҥа гыч ышталтын, кок могырышко кечалтын улмаш.
Марий монча тӱҥ сомыл деч посна эмлыме, тазалыкым пеҥгыдемдыме вер лийын. Южо йӱла, сӱан, кумалтыш, колышым уштымо шотымат тышанак эртареныт, озанлык сомылланат вургемым, йытын ден кыне кылтам кошташлан монча пеш йӧрен. Палемдыман, ожно ӱдырамаш-влак азам мончаште ыштеныт. Аза шочмеке, вӱдыш ший оксам пыштен, йочам мушкыныт. Ший - илыш волгыдылыкым, поян илышым, да осал дечын арален шогымашым ончыкта. Тылеч вара йочам, ачажын йӧратыме икшывыже лийже манын, тудын тувырешыже пӱтыралын пӧрт коҥга ӱмбак пыштеныт. Мончашке самырык авам шкенжым колташ огеш лий – осал вий айдемым авалтен кертеш. Чынжымак, марий монча юзо виян манын кертына. Мончашке пурет могырет кана, яндар кап-кыл дене гына огыл, чон денат яндар да волгыдо монча гыч лектат. Монча кугыза ден монча кувалан эреак таумутым ойлаш кӱлеш, но икмыняр еҥ тиде пашам ышташ огеш кӱл маныт. Мончашке пурен лекмеке чайым, пурам йӱаш лиеш, но кочо вӱдым ида подыл, тазалыкланда пеш кугу эҥгекым конден кертыда.
Эҥер

Эҥер — пӱртӱсын вӱд йогын. Эҥер вӱд йоген кайыме лаке але вӱдкорно але вӱдшер маналтеш. Вес эҥерыш але ерыш але теҥызыш вола. Изиэҥер гыч, але памаш гыч але курык ий шулаш гыч тӱҥалеш.
Кушто эҥер тӱҥалеш маналтеш але южгунам "вӱдшинча" да "памашшинча". Кушто эҥер пыта эҥер аҥ маналтеш.
Эҥер кудыжо теҥызыш але ерыш вола, тӱҥ эҥер маналтеш. Эҥер кудыжо вес эҥерыш вола маналтеш. Мутлан, Шур эҥер -- Юлын эҥерйолжо улеш.
Эҥер - ужашыже улеш.
Изи Какшан

Изи Какшан () — эҥер Марий Элыште. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 194 уштыш.
Оршанке кундемыште Виче Арка курыкышто тӱҥалеш.
Шаге

Кӱсотысо кумалмаште онапу пелен вичкыж уала дене ӱстелым келыштарат. Тиде ӱстелым шаге маныт. Шагышке мӧнгӧ гыч кондымо тичмаш киндым, мелнам, кышалым, моло кочкышым шындылыт, шыште сортам чӱктеныт да ваштарешыже шогалын кумалыныт.
Ӱстел

Ӱстел — мебель тӱрлык. Ӱмбалне лӱмын ыштыме тӧр вер - ӱстембал маналтеш, кудыжо тӱҥышто але икмыняр йолыштыжо шога. Ӱстелыш, кунам шинчет, керем-мом пышташ йӧнан (келшыше кӱкшыт лиеш), мутлан кочкышым але кагазым. Ӱстел пӱкен-влак дене чучкыдын пайдалын. Тыгодсо ӱстел-влак оҥай сыным кучалтат. Южо ӱстел-влак икмыняр ужаш гыч лийыт, вара тиде ужаш-влак ушнат да ик куго ӱстел лиеш.
Ер

Ер — лӱмын ыштыме але пӱртӱсын ыштыме теҥыз дене ок ушныше вӱдан кугу лаке. Чыным ойлаш гын, ер керек-могай дене темен лиеш. Мутлан, вес планете-влакыште ер-влак тыгак улыт.
Ялчык Ер

Ялчык Ер (Ялчык, Кугыер) () — Марий Элыште эн кугу ер. Тудо Юлсер кундемыште. Марий Чодыраште верланен. Тудын кумдыкшо 150 наре гектар. А келгытше 35 метрыш шуэш. Лопкытшо 2 меҥгат лиеш. Ялчык ер поргемалтше лийме шот дене лийын. Ӱмбач очнымаште чуяка, а серже тура.
Ялчык ерлан марий патыр Ялче лӱмеш лӱмым пуэныт.
Тӱвыт кече

Тӱвыт кече — Семык пайрем арняште, изарнян кече. Кече лекмеш мончаш пуреныт. Но тиде кечын мончаш пурымо йӱлаже шке шотан лийын. Тидын годым кум вер гыч вӱдым налыныт: эҥер, памаш да таве гыч. Коҥгашкат шолыштмо пу дене олтеныт. Эсогыл кырыме выньыкшымат тӱрлӧ пушеҥге гыч воштырым налыныт. Выньык дене кырымышт годым тыге ойленыт:
«Нылле ик тӱрлӧ воштыран выньык дене шымлу шым тӱрлӧ осалым, шӱкшакым, лавырам поктен колтем»
А эше тӱвыт кече эрдене самырык-влак «сӱмыраш» лектыныт. Аньык варам нумал каеныт, капкам пу сорым дене чаракленыт, монча тӱньыкым петыреныт, да моло семынат орадыланеныт.
Йоча

Йоча — шочын вочмо пагыт гыч тӱҥалын вуеш шумо марте кушшо айдеме. Йоча шомак ача-ава дене кылым ончыктымаштат кучылталтеш.
Угинде

Угинде — Сорла тылзыште эртарыме пайрем.
Пайремын шарлыме кумдыкшо.
Угинде пайрем чыла кундемаште илыше марий-влак йӱлаштышт уло.
Эртарыме жап.
Угинде пайрем уржа-сорла пашам тӱҥалме деч ончыч, Илян кече годым (2 Сорла гутлаште) эртаралтеш. Утларак йӧнанлан кугарня кече шотлалтеш.
Пайремын кӱлешлыкше.
Угинде - шыже пагытыште эртыше пайрем-влаклан тӱҥалтышым ышта. Тиде пайремым шыже сомылым - тӱредмым, йоҥыштымым, пырчым поген оптымым - тӧрлаш кӱлмӧ нерген шижтара. Пайремын тӱҥ шонымашыже - у кинде лектышым налаш йӧным ыштыше Юмылан тауштымаш, ончыкыжымат у куат дене, у шонымаш дене тыгак таза уш-акыл дене илаш йӧным йодмаш.
Пайрем йӱла радам.
Угинде пайрем еш кумалтыш семын эрта. Ожныракше тудым кажне еш шуктышаш улмаш. Пайрем кечын у шурно пырчым йоҥыштен, киндым кӱэштыныт, пурам шолтеныт. Ешын кугырак айдемыже але ӱжмӧ карт пырчан терке тӱреш сортам пижыктен чӱктен, Юмылан пелештен, у шурным куштен шогалташ полшымыжлан тауштен, моло сомылымат тӧрлен колташ йӧным, тазалыкым, еш куатым йодын. Тиде кумал пелештымаште уло еш лийын, родо-тукымат, пошкудо-влакат ӧрдыжеш кодын огытыл. Икымше кинде шултышым "Перкем" (улан илышым, поянлыкым) кучен илыше айдемылан кучыктеныт, варажым моло-влакат сийлалтыныт. Южо кундемлаште, отыш лектын, "Перке Юмылан" надырымат пуэныт.
Семык

Семык — кеҥежым эртаралтше ик кугу марий пайрем.
Пайремын шарлыме кумдыкшо.
Пайремым Марий Элыште илыше олык марий-влак, эрвел марий-влакат эртарат.
Эртарыме жап.
Семык Кугече деч вара, шым арня эртымеке, вӱргечын пура да рушарнян Тройчын кечын мучашлалтеш.
Пайремын кӱлешлыкше.
Семык толмо дене ме кеҥежын толмыжым умылена. Кеҥеж пагыт ятыр тыглай огыл йӱлам конда. Нуно эше кугезына-влакын тыглай огыл тӱняумылымашышт дене, еш кокласе илыш радамжым йӧнештарен колташ, родо-тукым дене пеҥгыде кылым кучен, келшен илаш полшен.
Пайрем йӱла радам.
Йӱла радам ожно пайремын чыла кечыштыжат шукталтын. Радамым кажне айдеме, еш, тукым шуктышаш улмаш.
Вӱргечын да изарнян - пайремын тӱҥ кечылаштыже. Кугезына-влак вес тӱняште улшо родыштым унала вучен вашлийыныт, мончашке пуртеныт, тукымышт дене пырля уштеныт, тыгодым кажне тоштыеҥлан сортам чӱктен, уштымо кочкыш-йӱыш дене сийленыт, вара ужатен колтеныт.
Вӱргече гыч изарняш вончымо йӱд осал вийым озаланыме жаплан шотлалтын. Тудо уда шоныш дене суртышко ынже логал манын, оза-влак кӧгӧн дене омсам петыреныт, тулым ылыжтеныт, шке суртыштым, ялыштым ороленыт, тӱрлӧ йӱк-йӱаным луктын, осал шӱлышым поктеныт. Самырык-влак тиде йӱдым мыскарамат ыштылыныт, рвезе-влак, мутлан, капка ончык пырням ораленыт, леведыш ӱмбак кӱзен, тӱнтык рожым петыреныт, мончаште вӱд подым кумыктен кертыныт. Варажым тӱшкан олыкыш воленыт да ӱжара нӧлтмеш модын, мурен-куштен эртареныт, ӱдыр-влак пеледышым погеныт.
Изарня тӱвыт кече маналтеш. Кече лекмеш мончаш пурымо йӱлаже шке шотан лийын.
Пайрем годым калык ятыр ойӧрӧм эскерен: мланде пашам ышташ огеш лий улмаш, ӱдырамаш-влак шӱртым чиялтен, вынерымат ошемден огытыл. Тиде чарымым шуктыдымо койыш шолемым але тӱтаным пасушко конден кертын. Кугарня, калыкыште тудым "лопка Семык" маныныт, тӱшкан жапым веселан эртарыме кече лийын. Мер калык кӱсле, шӱвыр сем почеш кап-кылым лывыртен, чоным куандарен. Ӱдыр-рвезе-влак самырык пагытыштым ончычсо семынак веселан эртареныт. Тиде кечын чӱчкыдынак сӱанымат тарватеныт. Шуматын але рушарнян пайрем мучашлалтын. Тидын деч вара "яра кеҥеж" але "сыҥга жап" (уржа пеледме, шыркам колтымо пагыт) тӱҥалын. Тудо 2-3 арня шуйнен. Тиде жапыште мланде пашам ышташ чаралтын.
Кызыт Семык пайрем шуко шотышто тошто сынжым йомдарен, туге гынат посна йӱла-влак аралалт кодыныт.
Памаш

Памаш — мланде ÿмбак йымач лекше вÿд.
У пучымыш

У пучымыш (вес лӱм-влак: Кышал, Немыр) — ик марий пайремже.
Пайремын шарлыме кумдыкшо.
У пучымыш пайремым чыла марий калык пайремла.
Эртарыме жап.
У пучымыш але Кышал уржа-сорла пашам пытарымеке, шыжа-кылме тылзыште, 21 шыже деч ончыч эртаралтеш. Южо вере тиде пайремым Покро деч ончычсо шуматкечын увертарат, а южо вере Озаҥысе 4 кылме деч ончыч толшо шуматкечын але тиде кече деч вара, кугарнян, эртарат.
Пайремын кӱлешлыкше.
У пучымыш пайрем ялысе калыкын илышыштыже кугу верым налын шога. Тудо шыже паша тургымым иктешла да йӱла почеш у шурным кочкаш тӱҥалаш йӧным ышта. Пайрем йӱла порылык шӱлыш, тауштымо кумыл дене эрта.
Пайрем йӱла радам.
Пайрем кышкарышке тауштен, тоштыеҥым шарнен кумалмаш, пайрем ӱстел, мурен-куштымаш шыҥдаралтын. Южыжо колышо родо-тукымышт лӱмеш сортам чӱктен пелештеныт. Кумалтыш "Перке Кугу Юмылан" да "Кинде Перке Юмылан" вуйым савыме лийын. Пайремлан шӱльӧ пучымышым шотленыт, тамле "шергинде" кӱэшталтын. Оза-влак родыштым, еш йолташыштым, юмын таҥыштым унала ӱжыныт. Пучымышым тамлымеке, кӱслем, шӱвырым шоктен, жапым веселан эртареныт. Тиде пайремыште калык мыняр шукырак, туран оза оҥчыкыжым уланрак, поянрак лиеш манын шоненыт. Вет шултыш киндым да совла пучымышым кочшо уна кок пачаш шукырак шке почешыже кода. Пайрем кечын кажне суртоза пакчаш лектын, шыжывучым пуалтен да шке куанле пайремже нерген молыланат увертарен. Пайрем йӱлам шуктымо годым "агун озамат кинде" да пучымыш дене сийленыт.
Хамеев, Вильсур Эдуардович

Вильсур (Вильсор) Эдуардович Хамеев (30 Сӱрем 1950 ий, Иваново вел) — Совет Ушем да Россий кӱкшытысӧ продюсер, мурызо, актер, Марий Эл Республикын Калык артистше. 
Ӱмыргорно.
Совет Ушемын Иваново велыштыже 30 Сӱрем 1950 ийыште шочын. Аваже — Нэсимэ Гэдершиновна Хамеева, туныктышо, Марий АССРын Параньга районыштыжо шочын.
Елеевысе школым 17 годымжо тунем пытарымеке, Вильсур Хамеев артист лияш шонен пыштен. 1967 ийыште И.С. Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш училищыш вокал пӧлкаш тунемаш пурен. 1968-1970 ийлаште Совет Армий радамыште службым эртен, службо деч вара гына училищым пытарен.
Сем училищыште тунемме жапыште Кугыжаныш музык театрыште (кызыт - Э.Сапаев лӱмеш опер да балет театр) пашам ышташ тӱҥалеш. Ончыч хор артистлан, 1972 ий гыч - актерлан (солист-вокалистлан). 1983 гыч 1988 ий марте Ижевск олаште Удмуртийын Кугыжаныш музык театрыштыже солист-вокалистлан ышта. 
1988 ийыште угыч Йошкар-Олашке актерлан театрыш ышташ пӧртылеш. ты жапыштак 1989 ий гыч театр директорын алмаштышыжлан пашам ышта. 1990 ийыште Одессысе коммерц школын шоу-бизнес пашаш шотышто пӧлкам тунем пытара. 1991 ийыште Тӱвыра да сымыктыш училищым "Массовый представленийын режиссурыжо" пӧлкам тунем пытара. Марий Эл Республикын кугыжаныш музык театрын гастрольжым Киевыште (1991 ий) да Минскыште (1992 ий) эртарен. 1993 ийыште "Какшан" группым чоҥен. 1995 ийыште "Полярная звезда" группым пога. 1998 ий гыч Я. Эшпай лӱмеш Марий кугыжаныш филармонийыш директорын алмаштышыжлан пашам ышташ кусна. 2003 ийыште «Ди-Ди» группым чумыра, 2006 ийыште - «МариStar» марла йоҥгалтарыше группым.
Усталык паша.
30 ий наре артист кугыжаныш музык театрыште пашам ыштен. Н. Арбанын «Кеҥеж йӱд» пьесыже почеш шындыме икымше марий опперетыште Одокимын рольжым устан чоҥымыж дене ойыртемалтын. Кызыт Вильсур Эдуардович Марий кугыжаныш филармоний вуйлатышын алмаштышыже сомылым шуктен шога. Ятыр муро проектын авторжо. Тудынак чумырымо «Полярная Звезда» группо Россий кӱкшытыштӧ чапым сулен.
Еш илыш.
Пелашыже – Людмила Александровна.
Продюсер паша.
1993 ий – «Какшан» группым чоҥен.
1995 ий – «Полярная звезда» группым чоҥен.
2003 ий – «Ди-Ди» группым чоҥен.
2006 ий – «МариStar» группым чоҥен.
Чап пӧлек да чап лӱм-влак.
1989 ий – Марий ССР тӱвыра Министрствын Чап таныкше.
1990 ий – Марий ССР Виктерын Чап таныкше.
1992 ий – «Марий Эл Республикын сулло артистше».
2005 ий – РоссийФедераций тӱвыра Министерствын Чап танкыше.
2006 ий – «Марий Эл Республикын Калык артистше» чап лӱм.
2010 ий – Татарстан Республик тӱвыра министерствын Чап таныкше.
2010 ий – Марий Эл Республик Кугыжаныш Погынын Чап таныкше.
2010 ий – Марий Эл Республик Президентын Таумут серышыже.
Ава

Ава (Аве, Авой, Авай, Ама да т.м.) — икшывым ыштыше ӱдырамаш. Тӱрлӧ контекст почеш тӱрлӧ семын тиде мут кучылталтеш. Марий йӱлаште «ава» мут дене мландым, тӱнямат лӱмден кертыт. Тӱҥ шотышто ава - тиде шочыктышо.
Кугу Пумарий

Кугу Пумарий (Пумарий) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше сола. Пумарий ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 878 еҥ (2002 ий), 783 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Поранча ола сынан посёлко деч 17 километр йӱдвел могырно верланен. Ты сола гыч Пӱ эҥер тӱҥалеш.
Эртымгорно.
Легенде.
Эн ончыч тиде верыште пӧртым Эле лӱман марий чоҥен. Кок эргыже лийын – Маки да Костинка. Шкаланже пӧртым кӱшнырак шогалтен, а эҥер деке лишкырак – кугурак эргыжлан пӧртым шогалтеныт, эше ӱлнӧ – изирак эргыжлан. Тыге, пуйто Маки-урем да Костинка-урем чоҥалтыныт. 
Революций деч ончыч.
Верысе калыкым 1740—1750 ийлаште ыресленыт. 1860-ийыште Шнуй Илья пророк лӱмеш черке приходым почыныт. XX курымшыто кугу кӱ черкым шогалтеныт, черкыже кок вуян. Марий-влак садак кӱсотыш кумалаш коштыныт. 
Совет жапыште.
Тыште «Танк» лӱман колхоз лийын, сар деч вара Кугушенский совхозыш тудо пурен. 1962 ийыште ты селан лӱмжым колхозлан пуеныт. Елеевский колхоз лийын.
Тидым палаш оҥай.
Тыгай лӱман ял (Изи Пумарий) Марий Тӱрек кундемыште да Киров велыште уло.
Кокласола (Морко кундем)

Кокласола () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше ял. Кокласола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 782 еҥ (2004 ий), 694 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Морко ола сынан посёлко деч 19 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялым моло илем-влак коклаште негызленыт. Тывеч ял лӱм лектын..
Географий.
Йырже Кабак корем, Ӱярня курык, Памаш куп, Корка курык уло. Курык вуйышто «Ош шӱргӧ» кӱсото уло. 
Тӱҥ шотышто тиде ялыште марий-влак илат.
Кокласоласе школ.
Тиде школым тунем пытарыше-влак шукынжо ВУЗ лашке тунемаш пурат. Санденак ты ялысе школ грантым налын, у технологийым да инновацийым кучылтмо шотышто чот ончыко каен. Пошкудо ялла гыч гына огыл, Морко гычат ты ялысе школыш тунемаш коштыт.
Куяр

Куяр () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше посёлко. Куяр ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1178 еҥ (2010 ий), 1224 еҥ (2011 ий).
Географий.
Йошкар-Ола деч кечывалвел-эрвелкыла 14 меҥге тораште верланен. Кум корно уло: Зеленый Дол – Йошкар-Ола кӱртньӧ, Озаҥысе тракт да Изи Какшан эҥер вӱд корно. Изи Какшан эҥерын серыштыже верланен.
Эртымгорно.
1910 ийыште гына тыште илымверым чоҥашт тӱҥӓлыныт. 
Пурлык.
Посёлкышто кум памятник уло: икымше Студенка эҥер воктенысе памаш, Крешын вӱдлан тушко коштыт, кокымшо – ИЛ-4 самолетын фюзеляжше. Самолет 1944 ийыште тыште камвозын. Кумшо – школ кудывечыште шогалтыме обелиск. Кӧ Кугу Ачаэл Сарыште ты поселко гыч колен – нунын лӱмыштым кӱыштӧ возымо.
Лӱм нерген.
Южышт тиде ялын лӱмжым «кияр» мут дене кылдат. Южышт — «кӱян ер» дене.
Карпов, Сергей Владимирович

Сергей Карпов (южгунам – мыскараче Сергуш) (Сергей Владимирович Карпов) (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Саламатнур ял) – артист, радиовӱдышӧ, мыскараче, амалкалче, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006).
Илыш корныжо.
Сергей Карпов 1975 ийын шорыкйол тылзын 5-ше кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Саламатнур ялеш шочын. 1976 – 1981 ийлаште Поранча кундем Элнет (Илеть) селаште илен. Вара угыч Кужэҥер район Саламатнур ялыш ешыж дене пырля илаш толын. 
Тунемме пагыт.
1981 ийыште Кужэҥер район Саламатнур тӱҥалтыш школыш кошташ тӱҥалын. 1985–1987 ийлаште Кужэҥер район Руш-Шой кыдалаш школышто шинчымашым пога.
1987 ийыште Морко кундем Шеҥше селаш илаш еш дене пырля куснен. Тыште кыдалаш школыш кошташ тӱналын.
Йошкар-Олаште.
1992 ийыште школым тунем пытарыме деч вара Йошкар-Оласе 12 ГПТУ тунемаш пурен. Тыште автослесарь-шофер профессийым налын. 
1993 ий пеледыш гыч гыч 1994 ий теле тылзе марте – Астрахань олаште армийыште лийын. ПВО войскаште службым эртен.
Поснак кугу кышам Сергей Карповын усталык пашаштыже Марий Эл Республикысе Курчак театрыште тыршымаш коден. Тушто тудо 
1995 ий ӱярня тылзе гыч – 2006 ий вӱдшор тылзе марте пашам ыштен. Ондак машинист сценылан тӱналмеке, пел ий гыч актер-кукловод лийын.
2007 ий идым тылзе гыч – 2009 ий ага тылзе марте – Республикысе Марий самырык театрыште калык дене пашам ыштыше директорын полышкалышыжлан ыштен (зам директора по работе со зрителями).
Ныл ий наре Тӱвыра да сымыктыш колледжыште тунемын. 1996 – 2000 ийлаште СКД пӧлкан педагог-организатор художествено-массовых форм досуга специальностьым налын.
Вара Татьяна Денисова дене ик жапыште Озаҥыш тунемаш пура. 2001 – 2006 ийлаште Озаҥысе тӱвыра да сымыктыш кугыжаныш университетыште «актер театра кукол» квалификаций шинчымашым поген.
2005 ий гыч 2019 ий марте Марий Эл Радиошто пашам ыштен . Палемдыман, эфирыш, радион икымше паша кечынже Мурпӧлек программым вӱден.
Кызытсе жап.
2007 ий гыч амалкалче семын ышта.
Дискографий.
Сергей Карпов Марий Эл Радион лукмо тӱрлӧ дисклаштыже улеш, концерт-влакым вӱда. Шкеат кажне ийын "Мыскара йӧрвар" концертым эртара.
Бангалор

Бангалор але Бенгалуру (, ) — кум эн кугу ола Индийыште, Карнатакын рӱдолаже.
Арде (Марий Эл)

Арде (, ) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше сола. Арде ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 445 еҥ (2004 ий), 432 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Килемар ола сынан посёлко деч 65 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Географий.
Эҥер: Арде
Рӱдӧ урем асфальтан. Кугу Ачамланде сарыште вуйым пыштыше-влаклан кок памятник шога.
Эртымгорно.
Ожно тиде селан кумдыкшо Акпарсын мландышкыже пурен. 1816 ийыште Христорождественский черкым почыныт.
Тиде селашке комсомол ячейкым почашлан «Мзда» крейсерын матросшо Кушаков толын. Шуко жап «Ударник» колхозышто калык пашам ыштен. Вара эше икмыняр колхоз ышталтын, мутлан «За мир», «Новая жизнь». Вара чыла тӱшкаозанлык-влак ик совхозыш ушненыт, селан лӱмжым у совхозлан пуэныт.
Тяньцзинь

Тяньцзинь () — ола Китайыште.
Гуанчжоу

Гуанчжоу () — ола Китайыште, Гуандун провинцийын рӱдолаже.
Шэньян

Шэньян (; маньчжурла — Мукден) — ола Китайыште, Ляонин провинцийын рӱдолаже.
Ухань

Ухань () — ола Китайыште, Хубэй провинцийын рӱдолаже.
Кантон

Йырвел — тӱрлӧ административ вершӧр-влакын лӱмжӧ.
Сурат

Сурат ("Surat" — сай эл) — ола Индийыште, Гуджарат штатыште.
Ченнаи

Ченнаи але Ченнай (, ) — кум эн кугу ола Индийыште, Карнатакын рӱдолаже.
Хайдарабад (Индий)

Хайдарабад але Хайдерабад (, , ) — ола Кечывалвел Индийыште, Андхра-Прадешын рӱдолаже.
Ахмадабад

Ахмадабад ( — "Amdāvād", , — "Ahmadābād") — ола Индийыште, эн кугу ола Гуджарат штатыште.
Пуна

Пуна () — ола Индийыште, Махараштрыште.
Канпур

Канпур (, , ) — ола Индийыште, эн кугу ола Уттар Прадеш штатыште.
Джайпур

Джайпур (, ) — ола Индийыште, Раджастхан рӱдолаже.
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Яраҥ (эҥер)

Яраҥ эҥер () — Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Пижме эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 151 километр.
Малмыж (Малмыж кундем)

Малмыж (Марий Малмыж) () – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Малмыж ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 609 еҥ (2002 ий), 502 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Малмыж ола деч 11 километр (13 км – авто дене) эрвел могырно верланен.
Кугу Кетек

Кугу Кетек () – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Кугу Кетек ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 447 еҥ (2002 ий), 367 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Малмыж ола деч 21 километр (28 км – авто дене) кечывалвел могырно верланен.
Солабеляк

Солабеляк () – Российыште Киров велын Яраҥ кундемыштыже верланыше Солабеляк ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 726 еҥ (2002 ий), 544 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Яраҥ ола деч 24.2 километр (32 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Эртымгорно.
Соласе лӱм «сола-влак» але «сола бейлик» гыч.
Йочапӧрт

Йочапӧрт — кыдалаш туныктыш тӧнеж.
Еш

Еш — пырля илыше шке тукым еҥ-влак.
Тотемизм

Тотемизм — южо калыкын культ арверлан шотлалтше янлык, кушкыл, ӱзгар.
Кресэрге

Кресэрге — кресава але кресачалан – тынеш пурташ намийыме рвезышт.
Кукмарий

Кукмарий мут ончыктен кертеш:
Кукмарий кундем

Кукмарий кундем (, ) — Суас Элыште ик кундем. Рӱдола: Кукмарий.
Кукмарий (Суас Эл)

 &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;160281&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2017-04-17T11:12:17Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Marat-avgust&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;origin&gt;160283&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Кукмарий (; ) — ола Суас Элыште, Кукмарий кундемын рӱдыжӧ.
Марий Отар

Марий Отар () – Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Эсмекплак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 267 еҥ (2000 ий), 228 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Эсмекплак сола деч 2 километр йӱдвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ «отар» () мут гыч лектын. «Марий» мутшо ял калыкын чылт марий лийын шогымыжым ончыкта.
Какшамарий

Какшамарий () – Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше ял. Какшамарий ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1138 еҥ (2004 ий), 1130 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Провой ола деч 54 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Олыктӱр (Провой кундем)

Олыктӱр () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Эсмекплак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 271 еҥ (2000 ий), 228 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Эсмекплак сола деч 6 километр йӱдвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «олык» + «тӱр» = «олыктӱр».
Вате

Вате — марийын пелашыже. Кунам каче ӱдырым налеш, нуно ик ешыш ушнат. Ӱдыр марийланже вате лиеш, икшывыже-влаклан - ава.
Гарифулин, Рауль Рафаилович

Гарифулин, Рауль Рафаилович — марий актëр, радиовӱдышӧ, мурызо. Тыгак, РадиоРуль Рауль лӱм дене палыме улеш.
Илышкорно.
Челябинск вел Магнитогорск олаште 2 Пургыж 1983 ийыште шочын. 2001 ийыште Пӧтъялысе кыдалаш школым тунемын пытара да Санкт-Петербургысо театр сымыктыш кугыжаныш академийыш тунемаш пура. 2005 ийыште академийым тунемын пытара да М. Шкетан лӱмеш театрыш актерлан пура. 
Марий Эл Радиошто икмыняр ий пашам ыштен, ятыр передачым ямдылен, мутлан, «Семсалма», «Шокталтена гитарым» да т.м.
Еш.
Пелашан. Кок йочаже уло:
Челябинск вел

Челябинск вел () — Россий Федерацийысе регион. Урал федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 88,5 тӱж. км².
Калык чот - 3 485,3 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдер — Челябинск ола.
Ача

Ача — икшывым ыштыше пӧръеҥ.
Южо антрополог почеш, айдеме, шижат, правил семын, шке тӱлыктен, янлык тидын деч ойыртемалтеш (маймылым то кугурак). Пеҥгыдемдыме, тудын почеш ик тукым (российыште, австралийысе тидын нерген пеҥгыде туп таллимыт-эҥер) пуаш огыл, «кушеч лекмыжым йоча» еҥ умылен ок тӱлыктат але раш (тиде шонымашым чӱчкыдынак брак тӱшка институт дене кылдалтын), кызытсе наука чын толын огыл.
Конкретле еҥ тӱлыкташ палемдыме, неочевидный дене кылдалтше да частный илышыже да шочмекшак, правовой йодышлан посна толын. Палыме латин ойла: «certa semper Mater; pater quem demonstrant nuptiae est» («авам эре чыным палышаш; ачаж дене палемдалтын ушныза»). Правовой акт ден ава йочан шуко шочмо ачам могырым довершаться системе посна, шке вий дене нуно (римыште правам — налыт кидше дене мланде ӱмбак, tollere). Формал кодекс наполеон нормым пуртымо, кудыж почеш йоча-влак ачаштым шочмо мариян ӱдырамаш марийжылан шотлалтеш. Экспертизе рашемден шуктымаште мемнан жапыште шукемдынешт тӱлыктен кертыт.
Правам римышке (дене шуко йӱла да обществына кузе патриархатын) шке ешыж ешыж дене таҥастарымаште чылт ачам праван членышт лийыт (колымаш вошт илен да права) да нунын коклаште коклазе да мер институт лиеш. Терминов «ача» гыч-кугу гына, религий да идеологий тиде рольжым чӱчкыдын кучылталтеш.
Ача еш да метафорым вуйлатыше семын, кугу, пӧръеҥ линий дене кугезына-влак, юмын авалтен оза семын (гай теоним мут дене юпитер «ача», юмо деке обращений семын ача — ачай мемнан кумалмынам), общиным вуйлатыше семын юмызо (авва патер, ачай, приставке «ача» лӱмыш) вуйлатыше семын да обществым вуйлатыше (марий эл гыч ачашт, «ачамын олаже», патернализм, титулым Сталин ача — калыкын). Репертуар кучышо эл семын ача — коча, мутлан тышеч эл, аваэл, патриотизм.
Ача личный состав пурышо калык шуко лӱм-влак лӱм, ачалӱм руш (акрет грекла у, славян, герман, калык эрвел), тӱҥалмыжым умбакыже тыгай фамилийым пуэн кертыда ачалӱмжым, могай пуалтеш (чӱчкыдын пӧръеҥ-влак чыла линий) тыгай тукымжо.
Алексеев, Роман Юрьевич

Роман Юрьевич Алексеев (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола ола) — марий актëр, режиссёр, мурызо, киноактëр, Марий Эл Республикын сулло артистше (2006), Марий Эл Республикын Калык артистше (2018), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2021), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын тӱҥ режиссержо.
Илыш корныжо.
Роман Алексеев 1976 ийын шыжа тылзын 23-шо кечынже Йошкар-Олаште театр пашаеҥ ешыште шочын. 1998-ше Щепкин лӱмеш кӱшыл театр училищым тунем пытарымеке, Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драм театрышке пашам ышташ толеш. 
1998 ийыште М.Щепкин лÿмеш Кÿшыл театр училищым тунем пытарен, Ж.Б.Мольерын пьесыж почеш «Тартюф» диплом спектакльыште Тартюфын рольжым модын, «Драматический театрын да кинон актёржо» специальность дене дипломым налын да М.Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш драма театрыш пашаш толын. Варажым Р.Алексеев М.Шкетанын «Эреҥерыштыже» Сакарым, С.Николаевын «Саликаштыже» Сармаевым, Ю.Байгузан «Порсын лÿҥгалтыштыже» Ирын да моло спектакльыштат тÿрлö рольым модын да модеш. Тачысе кечылан тудын репертуарыштыже коло чоло роль погынен. Чылаштыжат артистын шкешотан улмыжо, образыш келгын пурен моштымыжо, геройжын илышыж денак илаш тыршымыже раш шижалтыт. Тидыжлан содыки режиссёрын ассистентше пашам кок ий наре ыштымыжат, режиссёр курсышто тунеммыжат кугун полшат: Б.Щукин лÿмеш Театр институтын режиссура отделенийыштыже тунемын, 2008 ийыште дипломым налын. Кызыт тудо М.Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш драма театрын тÿҥ режиссёржылан ышта. А.Слаповскийын «Блин-2», А.Володинын «Пять вечеров», В.Гуркинын «Саня, Ваня, с ними Римас» произведенийышт почеш «Блин-2», «Улыжат вич кас», «Вучо, мане, пöртылам», тыгак В.Регеж-Гороховын «Кугезе муро» драмыж почеш спектакль-влакым калык куанен онча, кÿкшын акла. 
Чыла тиде веле огыл, Роман Юрьевич кызыт эше Палантай лÿмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыште туныкта.
Кугезе уныка

Кугезе уныка () — уныкан икшывыже.
Сантьяго

Сантьяго () — ола, Чилин рӱдыжӧ.
Эртымгорно.
Оласе лӱм «Шнуй Яков» гыч.
Виногоров, Владислав Александрович

Владислав Виногоров — марий актер, М. Шкетан лӱмеш Марий калыкле драме театрын артистше.
Илыш корно.
Владислав Виногоров Марий драма театрыште Щепкин лÿмеш Кÿшыл театр училищым (институтым) тунем пытарыме деч вара пашам ышта. Тачысе кечылан шке семынже ойыртемалтше актёрын репертуарыштыже руш, йот элласе, мутат уке, марий драматургийын классикше-влакын произведенийлашт почеш шындыме спектакльласе роль-влак шагалынак огытыл. Тудын Йыгнатше (М. Шкетан, «Ачийжат-авийжат»), Шужышо качыже (С.Николаев, «Салика»), Флипотаже да Лояльже (Ж. Б. Мольер, «Тартюф»), Беллиже (Л. Пиранделло, «Айдеме, янлык да чон яндарлык»), Еремеевше (А. Вампилов, «Прошлым летом в Чулимске») да весе-влакат моло актёрын деч палынак ойыртемалтыт. 
Тÿҥалтыш жапыште В.Виногоров эпизод дене кылдалтше роль-влакым веле модын, туге гынат тыштат тудын усталыкше раш палдырнен. 
Образым чоҥышыжла, Владислав шкенжын койышыжымат, мастарлыкшымат раш ончыкта. М. Бартеневын «Сказка об Иванушке-дурачке» спектакльысе Разбойник, З. Долгован «Полдыранат ош пеледышаныштыже» Лöвöй ден Элыксандр, В. Абукаев-Эмгакын «Ош кече йымалне» спектакльыште Ик Еҥ, Ш. Башбековын «Кум кечылан у кува» спектакльыште Элыксан кугыза да моло ролят ончышо-влакын шарнымашешт лакемалт кодын докан. «Алиса, Анфиса, Аниса» спектакльыште тудо Каврийын рольжым моткоч оҥайын модеш. А руш классик А. Островскийын «Чодыра» спектакльыште В. Виногоров помещик Бадаевын образшым моткоч сайын почын пуэн. Мутат уке, А. Слаповскийын «Блин-2» спектакльыште Блинын рольжым ик эн сайлан шотлыман, векат – тиде роль дене В.Виногоров самырык-влак коклаште шарнымашеш кужу жаплан кодын.
Тачысе кечылан В. Виногровын репертуарыштыже лучко наре роль уло. Тудо эреак уым кычалеш, кажне образым молын деч ойыртемалтшын чоҥаш тырша.
Янгон

Янгон () — эн кугу ола Мьянмыште, ончычсо Мьянмын рӱдолаже.
Винница

Винница () — ола Украиныште, Винница велын рӱдолаже.
Эртымгорно.
1363 — негызленыт. 1795 ий гыч ола.
Верланыме вер.
Киев деч 200 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Одесса

Одесса () — ола Украиныште, Одесса велын да Одесса кундемын рӱдолаже. Калыкчот: 1 010 537 еҥ (2021 ий).
Эртымгорно.
1415 — негызленыт. 1794 ий гыч ола.
Верланыме вер.
Киев деч 489 километр кечывалвел могырно верланен.
Посана

Посана — ватын, акажын але шӱжаржын марийже.
Гарем

Гарем, чынрак харем (, "харам" — «ӧрдыж еҥлан пураш лийдыме вер», але сера́ль ( — «петырыме вер, зверинец») — поян мусульманын суртыштыжо ӱдырамаш-влак илыме пӧлем але ватыже-влакым ашныме вер.
Олыкмарий-влакын кавасе ватышт

Олыкмарий-влакын кавасе ватышт () — Российысе кинофильм. Режиссёр — Алексей Федорченко.
Пушкина, Наталья Васильевна

Наталья Пушкина (Наталья Васильевна Пушкина) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Марий Кужер ял) — тӱвыра, мер да политик пашаеҥ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2020). Марий Мер Каҥаш-ын йыжъеҥже (2008 ий гыч), «Республикысе Марий тӱвыра рӱдер»-ын директоржо (2015 ий гыч), Марий Эл Республикын шымше созыв Кугыжаныш Погынжын депутатше (2019 ий гыч). 
Илыш корныжо.
Наталья Пушкина 1979 ийын идым тылзын 18-ше кечынже Морко кундем Марий Кужер ялеш шочын. Визымше классыште тунеммыж годым ешыж дене пырля пошкудо Ердӱр ялыш илаш куснен, санденак, южгунам Наташа Пушкинан шочмо верже семын Ердӱр ялым возат.
2004 ийыште – Н.К. Крупская лӱмеш Марий кыжаныш педагогике институтым «Марий йылмым да литературым, руш йылмым да литературым туныктышо» специальность дене тунем лектын.
2015 ийыште – Марий кугыжаныш университетым «Филологий магистр» специальность дене тунем лектын.
2018 ийыште – Поволжский кугыжаныш технологический университет-ым «кугыжаныш да муниципал управлений» специальность дене тунем лектын.
1997 – 1999 ийла – Йошкар-Оласе 16-шо №-ан Чоҥышо управленийын штукатур-малярже.
2004 – 2005 ийла – Н.К. Крупская лӱмеш Марий кыжаныш педагогике институтын кадр отделын специалистше.
2005 – 2015 ийла – «Марий Эл Радио»-н тӱҥ редакторжо.
2008 ий гыч – Марий Мер Каҥаш-ын йыжъеҥже.
2015 ий гыч – Марий Элысе «Республикысе Марий тӱвыра рӱдер»-ын директоржо.
2019 ий гыч – Марий Эл Республикын шымше созыв Кугыжаныш Погынжын депутатше.
Наталья Пушкина «Саскавий» ӱдырамаш ушемын йыжъеҥже. «У вий» самырык-влакын ушемыштлан негызым пуышо-влак коклаште лийын. Марий КВН-ым лач тудак шке йолташыж-влак дене пырля тӱҥалын. У семын шонымыж дене марий концерт да дискотеке-влаклан у шӱлыш дене у сыным пуэн, у формат-влакым тӱвыра мероприятий-влаклан темлен. Тыгак, икымше марий мюзиклым тудын сценарийже почеш шындыме.
Тукымлӱм нерген.
Тукымлӱмжым ачаж деч налын, ачаже – коваж деч. Ачаже интернатыште кушкын, тушто тудым кован фамилийже почеш возеныт. Марлан лекмыж деч вара тудо Эстонийыш стажировкыш ик ийлан кайышаш лийын. Чыла кагаз-влакым ӱдыр фамилийжылан возеныт, сандене, ЗАГС-ыште шке фамилийжым вашталтен огыл. Йошкар-Олаш пӧртылмыжо деч вара ты фамилий денак кодын.
Муро-влак.
Наташа Пушкина мурызо семын шуаралтын. Чыныжым, тиддеч ончычат ятыр муро-проектлаште йӱкшым колышташ йӧн лийын, но 2010 ий гыч сольный проектшым тӱҥалеш. 2012 ий гыч эше «Волгыдо» эстраде муро ансамбльым чумыра, тудын дене пырля гастрольлашке коштеш. Дмитрий Чайников, Володя Матвеев дене пырля мурым возеныт.
Радиовӱдышӧ

Радиовӱдышӧ — радиостанцийыште эфирым наҥгайыше айдеме. Тыгак, эше радиовӱдышӧ-влакым «ди-джей» манын лӱмдат. Радиовӱдышӧ мурым гына огыл чӱктышаш, передаче-влакым наҥгайшаш, шке йӱк дене ойлышаш. Передаче-влак вияш эфирыштат, возымашыштат каен кертыт.
Иокогама

Иокогама (; 横浜市, Yokohama-shi) — ола Японийыште.
Кейптаун

Кейптаун (, , ) — кок эн кугу ола КАРыште, Касвел Кап провинцийын рӱдолаже.
Дурбан

Дурбан (, — «место у гавани»; тошто лӱм Порт-Наталь, ) — ола КАРыште, Квазулу-Натальын рӱдолаже.
Пусан

Пусан () — кок эн кугу ола Кечывалвел Корейыште.
Джидда

Джидда ( "Джидда") — кок эн кугу ола Сауд Аравийын.
Абиджан

Абиджан (, на языке эбрие — «срезанные листья», символ, означающий конец междоусобиц) — Кот-д'Ивуарыште ола. Элыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 3 802 000 еҥ (2007).
Найроби

Найроби (, ) — Кенийыште ола. Кенийыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 3 138 295 еҥ (2009).
Пхеньян

Пхеньян (, "Пхёнъян") — ола, Йӱдвел Корейын рӱдолаже, ты кундемыште эн кугу олалан шотлалтеш. Калыкчот - 4,1 амион еҥ.
Кызылырмак

Кызылырмак ( — «йошкар эҥер»; ; "антик лӱм" — Галис, ) — эн кугу эҥер Турцийыште. Йогын кугытшо – 1151 уштыш.
Анадырь

Анадырь (; ) — Российыште ола, Чукот автоном йырвелын кучем рӱдыжӧ.
Севастополь

Севастополь (; ) — ола Крымыште, Крым пелотрошто.
Гавань

Гавань — карап-влаклан шогалаш йӧнештарыме вер.
Крым

Крым пелотро, але Крым (, — Qır - «нур», Qırım - «нурым» гыч, ) — Шем теҥызын йӱдвелныже верланыше пелотро, тудын йӱдвел-эрвелныже — Азов теҥыз. 2014 ий Ӱярня тылзе гыч тиде мланде верч ӱчашымаш кая, де-факто Крым Российын кид йымакыже ушнен, Украине ден ООН ушемыш пурышо эл-влак (тӱҥ шотышто) Крымым Украинын мландыжлан шотлат.
Сернер

Сернер — аҥысыр кужу сер кагырем.
Южвӱд

Южвӱд — йыръюж вишкыде, пеҥгыде але пар вӱд.
Айова

Айова () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 145,743 тӱж. км².
Калык чот - 3 062 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Де-Мойн ола.
Алабама

Алабама () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 135,765 тӱж. км².
Калык чот - 4 802 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Монтгомери ола.
Аризона

Аризона () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 295,254 тӱж. км².
Калык чот - 6 482 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Финикс ола.
Арканзас

Арканзас () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 137,732 тӱж. км².
Калык чот - 2 937 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Литл-Рок ола.
Европа (ыҥ-влак)

Европа мут ончыктен кертеш:
Кубань (эҥер)

Кубань эҥер (акрет грекла Гипанис , , , , , ) — кугу эҥер Йӱдвел Кавказыште. Йогын кугытшо – 870 уштыш.
Шӱвыр

Шӱвыр — марий калык семӱзгар.
= Ончаш да колышташ =
Амур

Амур эҥер (, , "Hēilóng Jiāng") — кугу эҥер Мӱндыр Эрвелыште. Йогын кугытшо – 2824 уштыш.
Александров, Анатолий Ильич

Анатолий Александров — бокс дене Спорт мастер. 3 Пургыж 1967 ийыште Караганда область Шахтинск олаште шочын.
Илышкорно.
Анатолий бокс дене 1978 ий гыч ДСО "Трудовые резервыште" заниматлаш тӱҥалеш. Виктор Майер — Анатолийын икымше тренерже. 1985 ийыште логалеш икымше серьёзный турнирыш — Казахстан Чемпионат, кушто тудо сеҥа да спорт мастер лӱмым налеш.
Армий гыч толмекше, 1989 ийыште эше ик республикысе чемпионатыште сеҥа. Вара Моско олаш илаш кусна. Тушто Рӱдӧ физкультурын институтшым тунем пытарен.
Филиппов, Анатолий Филиппович

Анатолий Филиппов, Чончурий (Анатолий Филиппович Филиппов) (, РСФСР, Марий автоном область, Морко кундем, Азъял ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (1995), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1995).
Илыш корныжо.
Анатолий Филиппов 1932 ийын шыжа тылзын 21-ше кечынже Марий автоном область Морко кундем Азъял ялеш кресаньык ешеш шочын.
Исламов, Давлет Шаймуратович

Давлет Исламов (И.Пайгельдин, И.Дубкин, Давлет Пайгел) (Давлет Шаймуратович Исламов) (, РСФСР, Башкир АССР, Шараҥ кундем, У Пайгелде ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1977).
Илыш корныжо.
Давлет Исламов 1935 ийын шыжа тылзын 18-ше кечынже Башкир АССР Шараҥ кундем У Пайгелде ялеш кресаньык ешеш шочын. Акпарс кыдалаш школын кандашымше классшым пытарымеке, шочмо колхозыштыжо тыршен. 1954 — 1957 ийлаште Армийыште служитлен. Армий деч вара Озаҥ оласе индустриальный техникумыш пурен, техник-строитель профессийым налын. 
Марий Элыште.
1961 ийыште Марий Элыш илаш кусна: Юлсер-Олаште, Йошкар-Олаште производствышто шуаралтеш. 1967 ийыште "Марий коммуна" газет редакцийыште корреспондетлан ятыр жап ышта. Печатлалташ 1961 ийыште тӱҥалын. "Яндар юж" (1968), "Лу марте" (1969), "До десяти" (1972), "Мланде" (1977), "Новоселье" (1980), " Кечывӧрдем" (1988) книга-влакын авторжо. 1972 ийыште Литинститутым заочно тунем лектын. 1977 ийыште ССРУ писатель ушемыш пурен. Пытартыш ийлаште Давлет Шаймуратович "Ончыко" журнал редакцийыште отделым вуйлатен. 1991 ий 7 Идымыште ӱмыржӧ кӱрылтеш.
Марий Элын чапмурыжлан мутым возен.
Кислицын, Вячеслав Александрович

Вячеслав Александрович Кислицын (4 Идым 1948 ий, Марий Тӱрек кундем Косолоп сола) — кугыжаныш пашаеҥ, Марий Эл Республикын кокымшо Президентше (1997-2001 ийла), экономик шанче кандидат.
Тунеммаш.
Томскысо кӱртнтьгорно транспорт техникумым тунемын пытарен. Марий кугыжаныш педагогик институтын историй факультетым 1978 ийыште пытарен. 
1991 ий — ЦК КПСС пелен ВПШ-ам тунем пытара. 1994 ийыште "Юрист-консультант" специальностьым Российысе политологий институтышто налеш.
Политик паша.
Паша корныжо Медведево кундемысе спорткомитетыште тӱҥалын, райсовет инструкторлан ыштен.
1989 ий гыч 1992 ий марте Медведево районысо Каҥаш исполкомын председательже. 1989 ийыште СССРын калык депутатшылан сайлаленыт. 1992 гыч 1996 ий марте Маскасола кундем администраций вуйлатыше.
1993 ийыште Федераций Каҥашын депутатшылан сайленыт.
22 Теле 1996 ийыште Марий Эл Республикын президентшылан сайлымашыш кандидат семын ушнен. Кокымшо турышто 4 Шорыкйол 1997 ийыште сеҥен. Должность почеш Федераций Каҥаш (Совет Федерации) радамыш пурен, шанче паша, тӱвыра, туныктыш йодыш-влак шотышто Комитетын йыжъеҥже (член комитета) лийын.
Марий Эл Президентым черетан сайлымашыште 17 Теле 2000 ийыште кокымшо турышто 33,7 % йӱкым погымеке Леонид Маркеловлан (57,9 %) сеҥалтын.
Эйкон

Аляун Бадара Тиам () (1973-) — сенегало-американ рэпер да R'n'B—мурызо, семлызе, музык продюсер.
Биографий.
Раш шочмо кече ден шочмо верже пале огыл. Кунам Эйконлан лийын 15 ий, ешыже кусна илаш УАШыш. Тиде жаплан Эйкон пален англичан, француз да Волоф йылме-влакым.
Икымше мурым Operations of Nature Эйкон воза эше школышто. 
Тыште тудо кевытым оружиян грабитлымашлан да наркотикым ужалымашлан кӧра Эйкон тюрьмаш логалеш.
Коми калык

Коми калык ("коми войтыр, коми отир, комияс") — Российысе финн-угор калык, Коми мландын тӱп калыкше. 2010 йиыште калыкын чотшо 322691 еҥ лиен. Кызыт коми-влак тӱҥ шотышто Коми Элыште да Пермь мландыште илат, нунын кок рӱдӧ олашт уло - Сыктывкар да Кудымкар. Сандене коми калыкым кок тӱшкаш шелаш лиеш - йӱдвелне зырян коми-влак (228 235 еҥ) да кечвалвелне пермь коми-влак (94 456 еҥ). Коми калык йылмыштак кок регионысе йылмыстандарт шочын - коми (зырян) литературйылме да коми (пермяк) литературйылме.