tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Иванова, Зоя Константиновна

Зоя Константиновна Иванова (, Марий автоном область, Поранча кундем, Олор ял) — марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат (1979), доцент (1984), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1991), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын сулло пашаеҥже (2002).
Илыш корныжо.
Зоя Константиновна 1942 ийын уярня тылзын 24-ше кечынже Марий автоном область Поранча кундем Олор ялыште шочын. 
Олор школышто шинчымашым погаш тӱҥалын, варажым Морко школышто умбакыже тунемаш тӱҥалеш. 1959 ийыште кыдалаш шинчымаш нерген аттестатым Марий Тӱрек школышто налеш. Эше школыштак тунеммыж годым туныктышо-филолог лияш шонен. Шочмо йылмын моторлыкшым, тудын кӱлешлыкшым тунамак шижын моштен. Тидланак кӧра 1959 ийыште, тунамсе шуко моло марий ӱдыр-влак семынак Н.К. Крупская лӱмеш Марий педагогике институтыш йолжым виктарен. Очыни, шочмо йылмым да сылнымутым йӧратыме тудым руш-марий пӧлкашке конден. Студент жапшым, туныктышо-влакшым шокшын гына шарналта. 
1963 ийыште институтым тунем пытарымек, Марий Тӱрек районысо Нартас кыдалаш школышто руш йылме да литератур туныктышылан пашам ышташ  тӱҥалеш. 1965 — 1968 ийлаште Марий Тӱрек районысо образований пӧлкаште инспекторлан тырша. 1968 — 1975 —   методистлан да директорын алмаштышыжлан ыштен. 
1975-1978 ийыште Тарту университетыште (Эстоний) финн-угор кафедрыште аспирантурышто тунемеш. Тудын шанче вуйлатышыже академик, филологий доктор, профессор Пауль Аристэ лийын. 1979 ий 15 январьыште кандидатлык диссертацийжым «Однородные члены предложения в марийском языке» темылан арален. 
1979 ийыште Марий пединститутышто историко-филологический факультетыште марий йылме да литератур кафедрыштыже ассистентлан, туныктышылан да варажым доцентлан ышташ тӱҥалеш. 
Иванова З. К. марий йылмысе синтаксис йодышым рашемда, тыгак школышто да йочасадыште шочмо йылмым туныктымо методикылан тӱткылыкым ойыра. 70 утла шанче пашам савыктен, тӱрлӧ программе дене туныктышо дене студент-влаклан пособий-влакым ямдылен. 
Зоя Константиновна йоча годсек марий тӱвыралан шӱмаҥше. Школыштак тунеммыж годым ик эн чолга еҥлан шотлалтын, мураш-куршташ моткоч йӧратен. Студент пагытыштыжат чыла вере шке вийжым терген. 
«Марий сем» студент фольклор ансамблят Зоя Константиновнан тыршымыжлан шочын. Тылеч вара ты ансамбль ятыр уста, талантант ӱдыр-рвезе-влакым луктын. Таче мартеат тиде ансамбль пеледеш, тӱзлана, тӱрлӧ вере калыкым куандара.
2002 ий гыч — «Россий Федерацийын кӱшыл профессиональный туныктышын почётан пашаеҥже». 
2008 ий гыч — Марий кугыжаныш университетын марий йылме да литератур кафедрыште доцентлан ышташ тӱҥалеш. Тылеч посна Финно-угор институтын воспитательный паша шотышто директорын алмаштышыже лиеш. 2009 ий гыч 2011 ий мартек "Кече" йоча журналыште тырша.
2010 ий гычын Финно-угор институтын воспитательный паша шотышто директорын алмаштышыжлан ышта.
2016 ий гыч сулен налме канышыште.
Беляева, Татьяна Николаевна

Татьяна Николаевна Беляева (, РСФСР, Марий АССР, У Роҥго кундем) — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2012), доцент (2018).
Илыш корныжо.
Татьяна Николаевна Беляева 1978 ийын пеледыш тылзын 30-шо кечынже Марий АССР У Роҥго кундемыште шочын. 
2011 ийыште "Поэтика символических образов в марийской драматургии второй половины ХХ - начала ХХI" кандидатлык диссертацийым арален (шанче вуйлатышыже - проф. Р.А. Кудрявцева) 
2011-2013 ийлаште Марий кугыжаныш университетысе "Марий школ" лабораторийжым вуйлатен. 
2013-ше ий гыч "Финн-угор да таҥастарыме филологий" кафедрын доцентше. 
2023-шо ий гыч иноязычный речевой коммуникаций кафедрым вуйлата. 
Магистр паша-влакын шанче вуйлатышыже улеш. "Языковое образование: марийский и английский языки" магистр программым вуйлата.
Марий кугыжаныш университетысе филологий шанче дене диссертаций советын членже.
Бояринова, Галина Никитьевна

Галина Никитьевна Бояринова (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Кугу Кемсола ял) – марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2000), доцент (2003), Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2014).
Илыш корныжо.
Галина Бояринова 1960 ийын пеледыш тылзын 26-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Кугу Кемсола ялеш шочын. 
1975 ийыште кандаш классан Токтарсола школым, 1977 ийыште Тошто Торъялысе кыдалаш школым, 1982 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын филологий факультетшым тунем пытарен. 
1982–1985 ийлаште Кужеҥер кыдалаш школышто руш йылме да литератур туныктышылан пашам ыштен. 
1985–1987 ийлаште У Торъял кыдалаш школышто руш йылме да литературым туныкта.
1987–1988 ийлаште Йошкар-Оласе С. Г. Чавайн лӱмеш кугыжаныш книгагудышто пашам ышта. 
1988–1991 ийлаште образований институтын «Национальный школышто руш йылме да литератур» кафедрыштыже пашам ышта.
1991–1993 ийлаште образованийыште национальный проблеме-влакым шымлыше Институтын марий филиалыштыже марий литературым, драматургийым шымла. 
1993 ий гыч Марий кугыжаныш университетыште пашам ышташ тӱҥалын. 1993–1995 ийлаште марий да финн-угор филологий кафедрыште кугурак туныктышылан ыштен, 1995 гыч да тачысе кечыла марте ондак марий литератур кафедрыште, кызыт марий йылме да литератур кафедрыште кугурак туныктышылан, варажым доцентлан ышта.
2007–2015 ийлаште Советский районысо Ӱшнӱр кыдалаш калыкле школышто кугурак класслаште марий литературым туныктен. 
2000 ийыште «Проблема характера в современной марийской драматургии» темылан кандидатлык диссертацийым И.Н. Ульянов лӱмеш Чуваш кугыжаныш университетыште арален (шанче вуйлатышыже – филологий шанче доктор, профессор А. Е. Китиков). 
2005 ийыште «Проблема характера в современной марийской драматургии» монографийым савыктен.
Марий литератур дене учебник ден хрестоматийын, туныктышо-влаклан методический полыш семын возымо пособийын, марий литератур дене программын авторжо.
Марий Эл Республикын туныктымаш да шанче министерствыже да Марий туныктымаш институт дене кылым куча. Общеобразовательный школ-влаклан книгам да методический пособий-влакым ямдылыше республиканский экспертный комиссийын йыжъеҥже. Марий литератур дене Иктешлыше кугыжаныш экзаменлан контрольно-измерительный материалым ямдылымаште суапле надырым пыштен. 
Кажне ийын марий йылме да литератур дене республикысе да регион кокласе олимпиадылаште жюрин йыжъеҥже, олимпиадылан материал-влакын экспертизыжым эртара. 
2014 ий гыч Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже.
Аттестат

Аттестат — тунемме тӧнежым тунемын пытарыме нерген але службым эртыме нерген письменный свидетельство.
Геологий

Геологий ( + деч) () — Мланде комын строенийжым да тушто лийын шогышо вашталтышым шымлыше шанче.
Геодезий

Геодезий ( — мландым пайлымаш, да ) () — Мландын могай улмыжым, кугытшым шымлыше да вискалыше шанче.
Гидрологий

Гидрологий () — Мланде ӱмбалне вӱд пространствым да пӱртӱсыштӧ вӱдын состоянийжым шымлыше шанче.
Гидрографий

Гидрографий — вӱд верым описатлымаш да тудым картыш пуртымаш.
Демократий

Демократий — кугыжаныш вуйлатымашын тугай формыжо, кунам власть пӱтынь калык масса кидыште.
Маков, Сергей Николаевич

Маков Сергей Николаевич (, Кужэҥер кундем, Тумньымучаш ял) — марий семлызе, туныктышо, Совет Ушем семлызе-влак ушемын йыжъеҥже (1982), Совет Ушем семлызе-влак ушемын Дмитрий Шостакович лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1989), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1991), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1984), Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1995).
Алексеев, Алексей Геннадьевич

Алексей Алексеев (Алексей Геннадьевич Алексеев) (, Йошкар-Ола) — марий серызе, кинорежиссёр, актёр.
Ӱмыргорно.
Алексей Геннадьевич Алексеев — 16 октябрьыште 1974 ийыште Йошкар-Олаште, Марий Элыште шочын.1990 ийыште Национальный президент интернат-школым тунем пытарен. 1990-1994 ийлаште И.С.Палантай лӱмеш республикысе тӱвыра да сымыктыш колледжыште театр пӧлкаште шинчымашым налын. Колледжыште тунеммыж годымат, варат Марий самырык театрыште актерлан пашам ыштен. Тыгак Алексей Алексеевын мурыжо-влак шке семыш дене куандарат. 
1994 ийыште Марий Эл правительствын направленийже почеш Эстонийыш тунемаш логалын. 1994-2000 ийлаште Таллинн университетысе тӱвыра факультетын фильм да видео пӧлкаште тунеммеке, документальный кинон режиссёржо дипломым налын. Диплом пашаже – Эстонийысе «Эстинфильм» кинокомпанийыште ышталтын. 
В 2003 ийыште «Этномедий» кинокомпанийым ыштен. 2008 ийыште искусствоведений магистр дипломым – кино да медиа сымыктыш дене Балтийский школышто арален. Алексей Алексеев видео специалистлан Таллинн университетысе инфотехнологий пӧлкаште пашам ышта да эше Сауэ гимназийыште аудиовизуальный видеоурок-влакым вӱда.
Тудо ятыр этнографический фильмым войзен: «Шемъер» (1997) «Морко сӱан» (1998), «Чумбылат курык» (2000), «Мыры айо» (2005), «Кӱсӧ памаш» (Урал марий-влак нерген, 2009), «Мӱкш отар» (2010), «Акпатыр чочой» (Киров марий-влак нерген, 2011), «Сӱрем» (Моркышто эртаралтше Сӱрем нерген, 2013) «Шкетанын мландышытыже» (Шкетанын илышкорныжо нерген, 2014), «Угинде» (Татарстныште илыше марий-влак нерген, 2016) да молат.  
Кажне фильмже кинофестивальыште таҥасен да тӱрлӧ элыште ончыкталтын. Мер илышыштат Таллин Марий ушемын еҥже улеш да марла куштымаш мастер-класс-влакым тӱрлӧ вере эртара.
Алексей Алексеевын мурыжо-влак.
1990-1994 ийлаште Марий Самырык театрыште пашам ыштыме годым Алексей Алексеев театрын концерт прграммылан муро-влакым возен. Муро-влакым возаш композитор Юрий Евдокимов ден Алексей Яшмолкин туныктеныт. Кызыт Алексей Алексеевын тыгай муро-влак улыт: «Пампалче» (1991), «Памаш вӱдем» (1992), «Кӱдыроҥгыр» (1992), «Пызле кичке шер» (1993), «Пеледышан шовыч» (1993), «Кушталте» (1994), «Саскавий» (2013), «Чоҥештем» (2016).
И.С.Палантай лӱмеш республикысе тӱвыра да сымыктыш колледжыште Алексей Алексеев вокалым туныкткшо Олейникова Фаина Яковлевна дене тунемын. Олейникова Фаина Яковлевна дене тунемыныт: актер-мурызо Иван Смирнов, мурызо Лариса Сидоркина да молат.
Этномедий

Этномедий — марий кинокомпаний.
В 2003 ийыште «Этномедий» кинокомпаний ышталтын, лӱмынак марий-влак нерген этнографический фильм-влакым войзаш. «Этномедий» кинокомпаний шке пашажым виктарен шога да тудын ошкылжо кажне ийын утларак пеҥгыдемеш, кӱлешлыкше рашемеш да пашажат шукемеш. Кызыт «Этномедий» пӱтынь марий калыклан кӱлешан пашам шукта, эстон ден марий-влак коклаште вашкылым виктараш полша. 
«Этномедиий» кинокомпаниште ятыр этнографический кином ямдылен: «Морко сӱан», «Чумбылат курык», «Мыры айо», «Кӱсӧ памаш» (Урал марий-влак нерген), «Мӱкш отар» (Эрвел марий-влак нерген), «Акпатыр чочой» (Киров марий-влак нерген), «Сӱрем» (Моркышто эртаралтше Сӱрем нерген), «Шкетанын мландышытыже» (Шкетанын илышкорныжо нерген), «Угинде» (Татарстныште илыше марий-влак нерген) да молат.
Морко сӱан

«Морко сӱан» — марий этнографический кинофильм. 1998 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
«Морко сӱан» — тиде мотор да сылне йӱла пайрем. Морко куштымашым калык уло кумылын ончаш сӱанышке погына. «Морко сӱан» кинофильмыште  Тыгыде Морко ялысе мурызо Юрий Григорьевын сӱанже ончыкталтын. 
«Морко сӱан» кино 2000 ийыште Эстонийыште Пярну оласе кинофестивальыште Самырык режиссер-влак премийым налын.
Чумбылат курык

«Чумбылат курык» — марий этнографический кинофильм. 2000 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен. 
Луымшо курым мучаште, Виче кундемысе кугезе марий мландште, Кукарка лӱман карманым чоҥен шогалтеныт. Калык Онжылан Чумбылат лӱман талешкым сайлен да моткоч кугун ӱшанен, пагален илен. Шочмо тукымжо дене ӱмарешлан чеверласаш жап толын шумеке, тудым курык серысе сылне вер-шöреш тоеныт. Тукымжым арален кодаш тыршымыжлан, виян да чолга улмыжлан Оным калык шке юмыжлан шотлаш тӱҥалын. Неле жапыште кугезына-влак курыкыш толыныт да осал тушман деч пыдал налаш, порылыкым да тыныслыкым Курык Кугыза деч йодыныт. Кава деке нöлталтше Шнуй курыкым тачат Ош Поро Кугу Юмо деке эн лишыл верлан шотлат.
Мыры айо

«Мыры айо» — марий этнографический кинофильм. 2005 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
И йӹдеок, шошымшы ныр пӓшӓвлӓ паштек, июньын, Кырык сирӹштӹ пиш яргата, цевер «Мыры айо» традиционный празньык эртӓрӓлтеш. 2002-шы ин мӓмнӓн кымдемнӓн культурын историштӹ у страница пачылтын. Кырык мары районын цевер лыкышты, Когосола поселенин Сухин сола сага вӓрлӓнӹшӹ сӓрӓнӹштӹ, кышты мӹндӹрнӹ агыл Кого Йынгы ӓнгӹр Йылышкы йоген пыра, мыры празньык эртен.Тӹдӹ цилӓм цӱдейӹктен. Пӹтӓришӹ гӓнӓ хынавлӓ, анжаш толшывлӓ, «Пеледӹш айо»-н участниквлӓ кого хорым ужыныт. Тӹдӹ 700 нӓрӹ самодеятельный исполнительӹм иквӓреш поген.
Кӱсӧ памаш

«Кӱcӧ памаш» — марий этнографический кинофильм. 2009 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
Ожно финн-угор-влак мландым, Балтик теҥыз деч тӱҥалын, Урал марте айленыт. Урал марий-влак — Свердловск областьын кечывалвел-касвелныже да Пермь кундемын йӱдвел-эрвелныже ила. Кызыт урал марий-влакын ожнысо марий йӱлам аралыме рӱдӧ вержылан Свредловск областьысе Изи Тавра ял шотлалтеш. Тиде ял воктен кумалме ото верланен. Тушко Изи Тавра ялысе калык кумалаш коштеш да отышто Кӱсӧ памаш йоген вола.
Акпатыр чочой

«Акпатыр чочой» — марий этнографический кинофильм. 2011 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
Марий калык Юл кундемын кыдалаш ужашыштыже верланыше ик эн тошто калыклан шотлалтеш. Марий-влак Изи Какшан ден Виче эҥерла коклаште верланеныт. Тыште, онапу йымалне, марий калыкын пытартыш вуйлатышыже Акпатырым тойымо. Кажне марий еҥ шке ӱмырыштыже кеч ик гана тышке толын шовычым ӱдырлан але солыкым рвезылан сакышаш улеш.
Сӱрем (кинофильм)

«Cӱрем» — марий этнографический кинофильм. 2013 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
Российын рӱдыштыжо, шола Юл серыште, Озаҥ да Угарман кундемыште финн-угор ешыш пурышо марий калык ила. Марий калыкын чотшо — 671 тӱжем еҥ. Шымлызе-влак марий калыкым субурал анрополигический радамыш пуртат. Марий калык кум тӱшкалан шелалтеш: курыкмарий, олыкмарий, эрвелмарийлан. Марий Эл Республикын покшел да эрвел ужашыжым шуко чотан олыкмарий тӱшка айла. Кажне ийын, 12 июль кечын, марий калык чимарий пайремым, Сӱремым палемда. Сӱрем — кеҥеж рӱдын эртарыме, акрет годсо чимарий йӱла кокла гыч эн тӱҥ да жаплыме пайрем.
Шкетанын мландышытыже

«Шкетанын мландышытыже» — марий этнограф кинофильм. 2014 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
М. Шкетаным ме шке илыме пуламыр пагытше вошт мӱндыркӧ, ончыко ужын моштымыжлан йӧратена. «Пашанам ончыко колтымаште» Яков Павлович Майоровын (тыгай тудын илыш лӱмжӧ, а литературышто М.Шкетан), псевдонимыште «М.» пурен шичмым серызе шкеже М. Горький деке лишемаш тӧчымӧ кумылжо дене умылтара, сандене серызым юзо шымлызына «Яков Павлович Майоров-Шкетан манмыжлан ида ӱшане: тыге М.Шкетан ик произведенийжымат подписатлен огыл, сандене тыгай лӱман серызе литературышто уке, уло икте гына – М. Шкетан!) эше ик шӧржым ончыктена – тудо театр илышым вораҥдарымаште эше режиссёр семын да эше актёр семын кугун тыршен.
Угинде (кинофильм)

«Угинде» — марий этнографический кинофильм. 2016 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
Угинде пайрем чыла кундемлаште илыше марий-влакын йӱлаштышт уло. Угинде пайрем уржа-сорла пашам тӱҥалме деч ончыч Илян кече годым, 2 август гyтлаште эртаралтеш. Утларак йӧнанлан кугарня кече шотлалтеш. Татарстаныште Кукмара районышто, Кна ер воктене марий ял-влак верланеныт. Тыште кажне ийын Угинде пайремым пайремлат. Угинде — шыже пагытыште эртыше пайрем-влаклан тӱҥалтышым ышта.
Угинде (ыҥ-влак)

Угинде мут ончыктен кертеш:
Мӱкш отар

«Мӱкш отар» — марий этнографический кинофильм. 2010 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
Финн-угор тӱшка калык 20 миллион утлаш шуэш, тушко марий-влакат пурат. Эрвел марий-влак Ош Виче воктен верланеныт, вес семынже йӱдвел Башкортостаныште. Эрвел мландыште чотшо дене 106 тӱжем марий ила. Эн шукыжо Мишкан, Калтаса, Пӱрӧ рыйонлаште верланеныт. Эрвел марий-влак пошкырт калык деч тӱрлӧ сомыллыан тунемын. Эрвелмарий-влакат пошкырт-влакым ончен мӱкшым ашнаш тӱҥалыныт.
Пампалче

«Пампалче» — Алексей Алексеевын 1991 ийыште возымо мурыжо.
Семже ден мутшо А. Алексеевын.
Мый шарнем кован шомакшым,
Йоча шöртньö жапым.
Шочмо кечылан пöлеклышт,
Сӱретан йомакым.
Кенета сӱрет гыч ӱдыр
Шинчажым пуале.
Сынже, сылне, ӱпшö кудыр,
Кö тыгай ом пале?
Припев: 
Пампалче, Пампалче, 
Ший пӱян Пампалче. 
Тый йомак гыч тышке толынат. 
Сылне ончалмет дене, 
Ныжыл воштылмет дене. 
Шке декет, йомакышке ӱжат. 
Ош моторым мый вашлийым, 
Маньыч шып: «Ужате».
Кушто тыйым ужынам гын,
Товатат ом шарне.
Кӱсле гай яндар йӱкетшым
Кушто колынам гын.
Ала толшо йомакем гыч
Пöртылыч Пампалче.
Припев:
Эй, йолташем, шарнет уке,
Кеҥеж умыр касетым.
Кеҥеж умыр касетым да
Ом кудалте манметым.
Мый тыгаяк шочынам да 
Мый тыгаяк кушкыным.
Ончалам да, воштылам да,
Савырнем да ошкылам.
Припев:
Шемъер (кинофильм)

«Шемъер» — марий этнографический кинофильм. 1997 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
Марий Эл Республикыште, Волжский районышто Шемъер лӱман ял уло. Ял шым ер коклаште верланен. Шке жапыште тиде кугу ял лийын, кызыт тиде ялыште шагал еҥ ила. Киношто Васюковмыт еш ончыкталтеш, Чапай чӱчӱ ден Таисия пелашыже.
Памаш вӱдем

«Памаш вӱдем» — Алексей Алексеевын 1992 ийыште возымо мурыжо.
Семже ден мутшо А. Алексеевын.
Кузе тиде лийын, тачат мый шарнем,Пуйто кава гычын шӱдыр волен.Тудо вашталтыш чыла илышем,Сылне мут-влакым мылам пöлеклен. 
Припев: 
Памаш вӱдем, яндар вӱдем, Мушкын колто шӱм ойгем. Чеверын ойлыш шӱмбелем,Наҥгайыш пиалем. Памаш вӱдем, яндар вӱдем, Мушкын колто шӱм ойгем, Мондашак полшо сай таҥем, Сöрвалем! 
Кеҥеж кас тӱтыра йырваш авалта,Ужмо вашлийме вернам шымата.Тышке арамак кастен мый коштам,Шыргыж от лек тый тетла нигунам.
Припев:
Жапна кӱэмалтын нимо ок вашталт,Кушто таҥем монден мыйым коштат.Пӱтынь тӱняжак улат тый гына,Тыйым вел ужын чонем лыплана.
Припев:
Кӱдыроҥгыр

«Кӱдыроҥгыр» — Алексей Алексеевын 1992 ийыште возымо мурыжо.
Семже ден мутшо А. Алексеевын.
Адак пӱртӱс вашталтын толеш,Чыла уэш лай шошым пеледеш.Шапалге лум шулен йога,Пеледышем мотор гына шога.Шапалге лум шулен йога,Пеледышем мотор шога.
Припев:
Aх, кӱдыроҥгыр — сай пеледыш,Чевер лай шошым пеледат.Лач тые веле мыйын чоныш,Йöратымашым конденат.
Шыма мардеж лыжган пуалеш,Йомартле кече порын шыргыжеш.Мый шинчашкет шыман ончем.Пӱрымашемым шинчаштет ужнемМый шинчашкет шыман ончем,Пӱрымашемым мый ужнем.
Припев:
Молан гын шошо писын вашка,Чевер шинчан пеледышем кошка.Йöратымаш гына кодеш,Илаш туняште угыч туҥалеш.Йöратымаш гына кодеш,Илаш туняште туҥалеш.
Припев:
Пызле кичке шер

«Пызлыгичке шер» — Алексей Алексеевын 1993 ийыште возымо мурыжо.
Семже ден мутшо А. Алексеевын.
Налын мундыражым,Шöртньö шӱртылажымЮмын ӱдыр шаҥгакКас кавам тӱрлен.Мый алят ом вашке,Шып ончем кавашке,Кок куэ коклаште,Шкетын лӱҥгалтен.
Пызлыгичке шерым,Вичкыж шӱртыш кермым,Тый дечет арамак,Нальым ӱшанен.Оҥ гыч шӱешпидыш,Кӱрылт возо кидыш,Кочо тамже кодо,Чонышко витен.
Жап чон кочым мушко,Ойго шӱртем лушкыш,Шер дене ом шоно,Шкем сöрастараш,Тек лӱҥгалтыш денеШкет улам кастене,Мом арамак чоныш,Печым печылаш.
Шемъер (ыҥ-влак)

Шемъер мут ончыктен кертеш:
Пеледышан шовыч

"Пеледышан шовыч" — Алексей Алексеевын 1993 ийыште возымо мурыжо.
Семже ден мутшо А. Алексеевын.
Почым шондыкемым, ончем шке погемым,Ах, могай вургемжым мыланем чияш?Тевыс, тиде шовырым, лач могае шовычым,Тиде умыр каслан шкеланем ойыраш?
Припев:
Пеледышан шовычым, йылгыжалтше шовычым,Ӱпым тöрлатен, пидылдалаш шонем.Тӱрвым чиялтем гын, шинчам модыктем гын,Чолга качын чонжым вигак йӱлатем.
Коштам ойгыралын, илышым шоналын,Могай качыж дене мыланем келшаш?Тидат мылам ок келше, тудат мылам ок йöрö,Кушто шӱмлан келшышым шкеланем муаш?
Припев:
Кушталте

"Кушталте" — Алексей Алексеевын 1994 ийыште возымо мурыжо.
Семже ден мутшо А. Алексеевын.
Шӱдыран мотор кастене,Тыйым вученам.Лач капкат воктене,Мые шогенам.Шӱмбелем тый йӱдым,Тол тый кӱдыкем.Чон гыч лекше мурым,Тыланетак пöлеклем.
Припев:
Кушто, öрын ит шого, кушто,Мом тый вожыл шогылтат.Сылне муро почеш тый кушто,Ит аптыране йöршынат.Ой, йолташем, тый кушто,Ой, койшетым ончыктал.Ой, чонетым лыпландаре,Мый денем тый тавалтал.
Капкам почын куржын тольычТыйе воктекем.Шинчашкем ончальыч,Маньыч: “Йöратем”.Ом пале мо лие,Кызыт чоныштем.Ушыштем улат тый,Ынде мые мом ыштем.
Припев:
Саскавий

"Саскавий" — Алексей Алексеевын 2013 ийыште возымо мурыжо.
Семже ден мутшо А. Алексеевын.
Кушко кайыш гын йӱдомоСомылат ок тол шотешЧоныштем ласкалык йомоТыйын верч йӱлен шортешСерышлан уке вашмутЙыҥгыртем — ок шокто йӱкОт вашеште тый мылам,Ом пале — кузе лиям.
Припев:
Саскавий, Саскавий,Шинчаштетше юзо вий.Сымыстарышыч тый мыйым,Утлен каяш огеш лий.Ойла йолташ шылталенИле шкендым пагаленАла-могай ӱдыр верчынЧуриетше шапалген.Нал арням тый каналташ,Кай вес элым ончалаш,А вара шкежат шижат,Йомак веле чылажат.
Шукертсек илем тораштеЯтыр жап эртен гынат,Мый шым керт монден лӱметым,Тӱрвыштем шижам ӱмат.Весе дене пайлен пиалымКушто тый илет таҥем?Пижынат тый чонышкем.Кеч вашеште мыланем.
Припев:
Чоҥештем

"Чоҥештем" — Алексей Алексеевын 2016 ийыште возымо мурыжо.
Семже ден мутшо А. Алексеевын.
Интернетым чÿктем,Тый денет мутланаш.Шуко поро мутемПогынен каласаш.Жап шагал кутыраш,Шуко уло ойлаш.О кузе гын йолташ,Шÿм-чонемым почаш.
Припев:
Чоҥештем, чоҥештем.Таллинн гыч чоҥештем.Эстон мланде гыч мыйМарий Элыш вашкем.Солалтен наҥгаем,Йот элем ончыктем,Вот тунам мыланем,Тый лият пелашем.
Оксамат погенам,Евро дене тÿлем.Самолетлан оксамПогаш ынде шонем.Кеч пытартыш теҥгем,Тыланет кучыктем.Вучо мыйым шонен,Мый мием чоҥештен.
Припев:
Толынам наҥагаяш.Кумда элым ужаш.Ӱмырешлан ваш-ваш,Йöраталын илаш.Ушем дене шонем,Тыйым чотак ужнем.Самолет наҥгая,Лийына ме пырля.
Припев:
Олян гына

«Олян гына» — Урал кундемысе марий калык муро.
Олян гына, кыштыр гына
Курыкышко кӱза алаша.
Курыкышко кӱза алаша.
Олян гына, кыштыр гына
Эрталалеш мемнан пагытна.
Пеледалтеш, велалт кая
Олыкышто пеледыш ик гана.
Олыкышто пеледыш ик гана.
Пеледалтеш, эртен кая
Мемнан рвезе пагыт ик гана.
Кайышаш гын, кайышаш,
Мӧр, снеге погаш.
Кеҥеж кече мемнам ок вучал.
Кеҥеж кече мемнам ок вучал.
Пуралтышаш, куштышаш,
Толын ужын кутыршаш.
Илыш-ӱмыр мемнам ок вучал.
Илыш-ӱмыр мемнам ок вучал.
А-а-а...
А-а-а...
А-а-а...
А-а-а...
Олыкышто, ик лукышто
Порсын вуян пеледышлан куку мура.
Порсын вуян пеледышлан куку мура.
Муралтена — колыштса,
Каена гын, ончалза,
Мурынам шарналтен илалза.
Муралтена — колыштса,
Каена гын, ончалза,
Мурынам шарналтен илалза.
Мурынам шарналтен илалза﻿.
Кожла

Кожла () — нугыдын (пырля) кушкын шогышо кож-влак але утларакшым кож гыч гына лийын шогышо иман чодыра .
Кожла (ыҥ-влак)

Кожла мут ончыктен кертеш:
Кадрек

Кадрек (, ) – Российыште Суас Элын Агрыз кундемыштыже верланыше Азёвский ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 509 еҥ (2002 ий), 516 еҥ (2012 ий).
Верланыме вер.
Агрыз ола деч 63 километр кечывалвел могырно верланен.
2017

2017 (кок тӱжем латшымше) ий — григориан кечышот почеш високосный идалык огыл, рушарнян тӱҥалын. Мемнан Курымын 2017-ше ийже, XXI курымын 17-ше ийже.
Российыште экологий идалык семын палемдалтын, Белоруссийыште — Шанче идалык.
Олык (ыҥ-влак)

Олык мут ончыктен кертеш:
Горняк (ыҥ-влак)

Горняк мут ончыктен кертеш:
Керли (мурызо)

Керли (Чын лӱмжӧ: Керли Кыйв, ) () — эстон мурызо.
Шестаково

Шестаково мут ончыктен кертеш:
Дрожжаной кундем

Дрожжаной кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Тошто Дрожжаной сола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (57,5%), чуваш-влак (41,1%), руш-влак (1,1%).
Административ шеледымаш.
Дрожжаной кундемыште 17 ял шотан илем уло.
Заинск кундем

Заинск кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Заинск ола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (73,4%), руш-влак (23,1%), чуваш-влак (2%).
Административ шеледымаш.
Заинск кундемыште 22 ял шотан илем уло.
Кайбицы кундем

Кайбицы кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Кайбицы сола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (67,7%), руш-влак (26,2%), чуваш-влак (5,3%).
Административ шеледымаш.
Кайбицы кундемыште 17 ял шотан илем уло.
Камское Устье кундем

Камское Устье кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Камское Устье ола сынан посёлко.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (54,1%), руш-влак (42,8%).
Административ шеледымаш.
Камское Устье кундемыште 3 ола шотан илем да 17 ял шотан илем уло.
Лаишево кундем

Лаишево кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Лаишево (Лаиш) ола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): руш-влак (55,1%), суас-влак (42,1%), чуваш-влак (1%).
Административ шеледымаш.
Лаишево кундемыште 1 ола шотан илем да 24 ял шотан илем уло.
Лениногорск кундем

Лениногорск кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Лениногорск ола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (73,8%), руш-влак (15,4%), чуваш-влак (4,4%), мордва-влак (4,1%).
Административ шеледымаш.
Лениногорск кундемыште 24 ял шотан илем уло.
Мамадыш кундем

Мамадыш кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Мамадыш ола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (76,4%), руш-влак (20%), марий-влак (1,4%), удмурт-влак (1,3%).
Административ шеледымаш.
Мамадыш кундемыште 1 ола шотан илем да 33 ял шотан илем уло.
Муслюмово кундем

Муслюмово кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Муслюмово сола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (90%), руш-влак (6,3%), марий-влак (3,7%).
Административ шеледымаш.
Муслюмово кундемыште 19 ял шотан илем уло.
Нижнекамск кундем

Нижнекамск кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем. Нижнекамскыште пайрем-влакын вер "Майдан", Нижнекамскын тоштер, Муса Джалиль лӱмеш парк уло. Нижнекамск кундемышто Шнуй Памаш туризмын вер уло.
Кундемын рӱдолаже – Нижнекамск ола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (47,6%), руш-влак (45,6%), чуваш-влак (3,4%). 
Административ шеледымаш.
Нижнекамск кундемыште 1 ола шотан илем да 15 ял шотан илем уло.
Новошешминск кундем

Новошешминск кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Новошешминск сола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): руш-влак (50,9%), суас-влак (43,5%), чуваш-влак (4,2%).
Административ шеледымаш.
Новошешминск кундемыште 15 ял шотан илем уло.
Нурлат кундем

Нурлат кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Нурлат ола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (43,2%), чуваш-влак (36,9%), руш-влак (18,7%).
Административ шеледымаш.
Нурлат кундемыште 26 ял шотан илем уло.
Пестрецы кундем

Пестрецы кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Пестрецы ола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (57,7%), руш-влак (39,7%).
Административ шеледымаш.
Пестрецы кундемыште 22 ял шотан илем уло.
Рыбная Слобода кундем

Рыбная Слобода кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Рыбная Слобода ола сынан посёлко.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (79,3%), руш-влак (19,8%).
Административ шеледымаш.
Рыбная Слобода кундемыште 1 ола шотан илем да 30 ял шотан илем уло.
Сабы кундем

Сабы кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Богатые Сабы ола сынан посёлко.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (95,5%), руш-влак (3,1%).
Административ шеледымаш.
Сабы кундемыште 1 ола шотан илем да 19 ял шотан илем уло.
Сарманово кундем

Сарманово кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Сарманово сола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (91%), руш-влак (7,7%).
Административ шеледымаш.
Сарманово кундемыште 1 ола шотан илем да 22 ял шотан илем уло.
Спасск кундем (Суас Эл)

Спасск кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Болгар ола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): руш-влак (67,6%), руш-влак (29,5%), чуваш-влак (1,7%).
Административ шеледымаш.
Спасск кундемыште 1 ола шотан илем да 18 ял шотан илем уло.
Тетюши кундем

Тетюши кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Тетюши (Чэчуш) ола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): руш-влак (35,7%), суас-влак (32,7%), чуваш-влак (20,9%), мордва-влак (9,6%).
Административ шеледымаш.
Тетюши кундемыште 1 ола шотан илем да 32 ял шотан илем уло.
Тукай кундем

Тукай кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Чалле ола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (71,1%), руш-влак (24,2%), чуваш-влак (1,5%).
Административ шеледымаш.
Тукай кундемыште 23 ял шотан илем уло.
Тюлячи кундем

Тюлячи кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Тюлячи ола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (89,1%), руш-влак (10,1%).
Административ шеледымаш.
Тюлячи кундемыште 13 ял шотан илем уло.
Черемшан кундем

Черемшан кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Черемшан ола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (54,1%), чуваш-влак (22,8%), руш-влак (17,8%), мордва-влак (4,1%).
Административ шеледымаш.
Черемшан кундемыште 19 ял шотан илем уло.
Чистополь кундем

Чистополь кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Чистополь ола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (59%), руш-влак (33,9%), чуваш-влак (5,8%).
Административ шеледымаш.
Чистополь кундемыште 23 ял шотан илем уло.
Ютазы кундем

Ютазы кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Уруссу ола сынан посёлко.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (74,6%), руш-влак (21,3%).
Административ шеледымаш.
Ютазы кундемыште 1 ола шотан илем да 10 ял шотан илем уло.
Ош Холунице (ола)

Ош Холунице () — ола Киров велыште, Российыште. Ош Холунице кундемын рӱдыжӧ. Калыкчот — 10,8 тӱж. наре еҥ.
Потенциал (ыштыквер)

Потенциал () — российысе радиоэлемент ыштыквер, Чыкма, Марий Эл.
Копир (ыштыквер)

Копир () — российысе радиоэлемент ыштыквер, Чыкма, Марий Эл.
Финн-угор шанче

Финн-угор шанче але финно-угроведений да финно-угристике — финн-угор калык-влакын йылмыштым, сылнымутыштым, эртымгорныштым да монь тунемше шанче-влак тӱшка.
Урын

Урын () — ола Российыште, Угарман велыште. Ышта эҥерын серыштыже верланен.
Урын кундем

Урын кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Урын ола.
Сотыер

Сотыер (, ) — Угарман велыште эн лӱмлӧ ер. Тудо Воскресенский кундемыште. Владимирский сола воктене верланен. Тудын кумдыкшо 17,5 наре гектар. А келгытше 40 метрыш шуэш.
Нӧрӧ (ер, Ярославль вел)

Нӧрӧ ер ("Ростовысо ер"; , ) — Ярославль велыште эн лӱмлӧ ер. Тудо Ростов кундемыште. Ростов ола воктене верланен. Тудын кумдыкшо 51,7 наре км². А келгытше 3,6 метрыш шуэш.
Этимологий.
Меря мут *n'ero — марла «куп» гыч. Сибирьыште Вологодский областьын 5-ше эҥерже Да Норо Остров остров меря йылмыште шем шемын коеш
Нӧрӧ (ер, Кострома вел)

Нӧрӧ ер ("Галичысе ер"; , ) — Кострома велыште эн лӱмлӧ ер. Тудо Галич кундемыште. Галич ола воктене верланен. Тудын кумдыкшо 75,4 наре км². А келгытше 5 метрыш шуэш.
Этимологий.
Меря мут *n'eron — марла «купын» гыч.
Нӧрӧ

Нӧрӧ мут ончыктен кертеш:
Яхромо

Яхромо (, ) — ола Моско велыште, Российыште. Дмитров кундем верланен.
Этимологий.
Мерян мут *jähren (juk) — марла «ер эҥер» гыч.
Мокшо (эҥер)

Мокшо эҥер (, , , ) — Окан эҥерйолжо.
Эҥерын кужытшо – 656 километр.
Кибол

Кибол (, ) — сола Суздаль кундемыште, Владимир вел, Россий.
Эртымгорно.
Соласе лӱм «Кибол» финн-угор мере йылме гыч: «ки» () — "кӱ", «бол» () — "ял".
Ландех

Ландех эҥер () — Лухын эҥерйолжо.
Йогын кугытшо – 53 уштыш.
Этимологий.
Эҥер финн-угор мут уло. Финн лӱммут "lanto" () семеш.
Риони

Риони эҥер (, — "Фасис") — Кавказшеҥгелыште кужу эҥер. Эҥерын кужытшо — 327 километр.
Фенно-Угриа

«Фенно-Угриа» тӧнӧж () — эстон мер , 1927 ийыште шочын.
Нӧрӧ (ола)

Нӧрӧ (, ) — ола Российыште, Кострома велыште. Нӧрӧ кундемын рӱдыжӧ.
Нӧрӧ кундем

Нӧрӧ кундем () — кундем Кострома велыште, Россий. Рӱдӧ — Нӧрӧ ола.
Шондан

"Шондан але Туалет"' () — тӱгӧ лекме вер.
Руан

Руан (, ) — ола Францийыште. Нормандий регионын рӱдолаже.
Ильмень

Ильмень () — лӱмлӧ ер Российыште, Новгород велыште верланен. Эн кугу келгытже 10 м.
Этимологий.
Ерысе лӱм (Илмерь→) — «игече ер, кавасе ер» гыч.
Севан

Севан (, ) — лӱмлӧ ер Арменийыште. Эн кугу ер Кавказыште. Эн кугу келгытже 79,7 м.
Этимологий.
Ерысе лӱм — «ер» гыч.
Урмий (ер)

Урмий ( — "Дарйаче-йе Орумийе") — шинчалан ер, эн кугу ер Ираныште. Эн кугу келгытже 16 м.
Ван (ер)

Ван (, , , ) — шинчалан ер, эн кугу ер Турцийыште. Эн кугу келгытже 451 м.
Крит

Крит () — вич эн кугу отро Мландыпокшел теҥызыште, эн кугу отро Грецийыште.
Юмоҥа

Юмоҥа (таҥ. — «сӱрет» гыч) — Юмын але шнуй еҥын сӱретше.
Неаполь

Неаполь ( гыч, мут. — «у ола»; , , ) — ола Италийыште, Кампаний велын рӱдолаже.
Турин

Турин (, ) — ола Италийыште, Пьемонт велын рӱдолаже.
Милан

Милан () — ола Италийыште, Ломбардий велын рӱдолаже.
Палермо

Палермо (, , , ) — ола Италийыште, Сицилий велын рӱдолаже.
I Пӧтыр

Кугу Пӧтыр (але "Икымше Пӧтыр"; ) (9 Пеледыш 1672, Моско — 8 Пургыж 1725, Санкт-Петербург) — руш кугыжа.
Кременчуг

Кременчуг (; ) — ола Украиныште, Полтава велыште.
Геленджик

Геленджик (; ) — ола Краснодар мландыште, Российыште. Пурла Шем теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 65 тӱж. еҥ наре.
Шодыгол

Шодыгол (, ) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше посёлко. Шодыгол ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1369 еҥ (2003 ий), 1019 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Йӱрнӧ ола сынан посёлко деч 64 километр йӱдвел могырно верланен.
Кужер

Кужер (Адрак) () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше посёлко. Кужер ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1068 еҥ (2004 ий), 846 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Морко ола сынан посёлко деч 32 километр кечывалвел могырно верланен.
Этимологий.
Посёлко лӱм кок марий мут «кужу» да «ер» гыч.
Визымъер

Визымъер (, ) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше посёлко. Визымъер ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 2132 еҥ (2004 ий), 2100 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Килемар ола сынан посёлко деч 52 километр кечывалвел могырно верланен.
Руэм (Маскасола кундем)

Руэм () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше посёлко. Руэм ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 3577 еҥ (2002 ий), 3319 еҥ (2010 ий), 3355 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер.
Маскасола ола сынан посёлко деч 4 километр касвел могырно верланен.
Кремль

Кремль — тошто руш ола кӧргысӧ карман.
Нужъял (Маскасола кундем, посёлко)

Нужъял () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше посёлко. Нужъял ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 448 еҥ (2001 ий), 486 еҥ (2010 ий), 561 еҥ (2013 ий).
Верланыме вер.
Нужъял станций деч 0,2 километр кечывалвел могырно верланен.
Нужъял

Нужъял мут ончыктен кертеш:
Волаксола

Волаксола (Умшар) () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше ял. Волаксола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 332 еҥ (2004 ий), 292 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Морко ола сынан посёлко деч 12 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Орджоникидзе (ыҥ-влак)

Орджоникидзе мут ончыктен кертеш:
Орлеан

Орлеан () — ола Францийыште, Орлеане эртык велын рӱдыжӧ.
Кӱльмӱж (эҥер)

Кӱльмӱж (, ) — Российыште Киров велыште да Одо Элыште йогышо эҥер, Виче эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 270 км.
Ошландер

Ошландер () () — Российыште Суас Элын Парат кундемыштыже верланыше Айша ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 72 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Мензела ола деч 54 километр кечывалвел-эрвел-не лийын шога.
Азаново

Азаново () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше сола. Азаново ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1872 еҥ (2002 ий), 1764 еҥ (2010 ий), 1875 еҥ (2015 ий).
Верланыме вер.
Маскасола ола сынан посёлко деч 34 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Юмор

Юмор () — иктаж-мом мыскара шот дене ончыктымаш.
Ежово (Марий Эл)

Ежово () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше сола. Ежово ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1323 еҥ (2002 ий), 1538 еҥ (2010 ий), 1580 еҥ (2013 ий).
Верланыме вер.
Маскасола ола сынан посёлко деч 26 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Маскасола ола шотан илем

Маскасола ола шотан илем () — Российыште Марий Эл Республикын Маскасола кундемышкыже пурышо ола шотан илем.
Илемын административ рӱдерже — Маскасола ола сынан посёлко.
Угарман велысе марий илымверла

Угарман велысе марий илымверла:
Паасилинна, Арто

Арто Тапио Паасилинна (, Киттиля, Финляндий — , Эспоо) — тӱнямбалсе ик эн палыме финн серызе/писатель. Тудын возымыжо 45 утла тӱрлӧ йылмышке кусарыме, нунын коклаште руш йылмышкат. 
Ӱмыргорно.
Арто Лапландийыште, Киттиля кундемысе Алакӱла ялыште шочын. Ешыште нуно вич эрге да кок ӱдыр лийыныт.
Ачашт полийцейскийлан ыштен, да 1951 ийыште 49 ияш колен колтен. Артон аваже 7 икшыве дене шкетын кодын.
Кужу жап тӱрлӧ газетлаште редакторлан ыштымеке, Арто Паасилинна палыме серызе марте кушкын. Кызытсе финн сылнымут тудын возымыжлан кӧра шинчаш перныше лийшылан шотлалтеш. Артон изаже-влакат - Эрно, Маури да Рейно Паасилинна - сылнымут корным ойырен налыныт. 
Арто Паасалиннан икымше кнагаже "Karhunkaataja Ikä-Alpi" лӱм дене 1964. ийыште лектын. 
Писатель лӱмым серызылан 1975-ше ийыште лекше "Мераҥ ийгот" кнагаже конден. Тудо француз йылмышке кусаралтын, да роман негызеш кок гана экранизироватлалтын. Рушла тиде возыктыш Ольга Морозован савыктымаштыже 2006-шо йыште лектын.
Паасилиннан возышыжо почеш икмыняр кином ыштыме да спектакльым шындыме. Икмыняр серымыже комиксышкат кусаралтын. Жапын-жапын серызым кнагаже-влакын икгай сынан улмылан титаклат. Тунамак ала тидланак кӧра тудын возымыжо ятыр лудшылан келша. Кнага-влакым возымо деч посна, Арто Паасилинна газетлашке шонкалымаш статья-влакым савыкта.
Суур Мунамяги

Суур-Мунамяги (эстон йылме гыч кусарымаште «Кугу муно курык» але «Кугу муныгурык») — Эстонийыште да чумыр Балтиксерыште эн кӱкшӧ курык. Теҥыз нӧлтык дечын 317,4 метр кӱкшытыштӧ верлана. Эстонийын Вырумаа кундемысе Хаанья кӱкшакан ужашыже улеш. Воктеныже Хаанья ял шарлен кия.
Йыр ончымо башне-влак.
Тӱрлӧ жапыште курык ӱмбалне 5 башньым чоҥымо. Икымше башне 1812 ийыште шогалтыме. Верысе легенде почеш тудым "теҥыз пуш-влаклан мешайымыжлан" кӧра шӱтеныт.
1870 ийыште верысе трактир пашаеҥлан кӧра кокымшо башне чоҥалтын. 8 метр кӱкшытан обзорный башне, шукыжым трактирлан кӧра, верысе-влаклан пеш палыме лийын. 
Тудо трактир зданий воктенак кумшо башне (12 метр кӱкшытан) чоҥалтын.
Нылымше башне (моло семынак пу гыч ыштыме, но тидын гана 17 метр кӱкшытан) 1925 ийыште чоҥалтын. Тунам Эстоний уже эрыкан элыш савырнен. Чоҥымо паша 3 тылзе шуйнен. Варажым Вырумаа кундем шке вийже дене еҥ-влаклан подъездым ыштен, чашкерым кораҥден да башне ончылно канен шинчаш олымбал-влакым шынден. 4-ше башньым 19 сӱремын 1925 ийыште куанлын почмо. Тунамак башньым чоҥымаште йоҥылыш материалым кучылтмым умыленыт, адак йыр кушшо пушеҥге умбал сӱретым петырен. Башньын 17 метр кӱкшытан улмыжо ситышын лийын огыл.
У, визымше башньым 1939 ийыште кӱртньыбетон гыч чоҥаш тӱҥалыныт. Визымше башньын тачысе кӱкшытшӧ 29,1 метр, да тудын ӱмбачше 50 километр наре умбаке ужаш лиеш.
Пудож

Пудож (, , ) — Российысе Карелий Республикыште верланен ола, Водло эҥер воктене, Пудож кундемын рӱдыжӧ.
Икымше гана илем семын 1382 ийыште палемдалтын. 1785 ий 16 Агаште ола лӱмым налын.
Шӱдыр-влак системын сфере подсистемыже

Шӱдыр-влак системын сфере подсистемыже — мемнан Шӱдыр-влак системын ужашыже, изиш сфере системе гай улеш да писе лопка подсистеме дене таҥастарымаште) рӱдӧ деке плоскосьтым кугемда. Сфере подсистемын Шӱдыр ужашыже тыгай ужаш гыч шога: населений-влак II (йыгешке чумыргымаш, субкарлик-влак, кӱчык периодан цефеид) кугу иготан да изи металличностьан, тӱрлӧ ужашыште ышталтше Шӱдыр-влак системе эволюций тӱҥалтышыште ыштатын. 
Сфере подсистемыште иктаж тынаррак шӱдыр уло, кунар Шӱдыр-влак тушкан дискыштыже. Газ уке манашат лиеш, молан манаш гын, шӱдыр ден таҥастарымаште, газ пылыште ситышын чулымын икте-весе ден кылым кучат, тӱкталтын, шке кинетический энергийыштым йомдарат; 
эше Шӱдыр-влак системе эволюций тӱҥалтыш йыжыныштыже нуно диск ӱмбаке возыныт. Шӱдыр-влак системе рӱдыштӧ верланыше сфере подсистемын эн чока ужашыже  — балдж, Шӱдыр-влак стемын кӧргыжым (томжым) авырат. Сфере подсистемын тӱҥ ужашыже уждымо гало шем материй гыч шога.
Вӧдыр почиҥга

Вӧдыр почиҥга — мут ончыктен кертеш:
Йӧрыҥ

Йӧрыҥ эҥер (; ) — Вӱтлын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 88 уштыш.
Балатон

Балатон (, , , , ) — Венгрийыште ер, эн кугу ер Рӱдӧ Европышто.
Керро, Марилин

Марилин Керро () (, Раквере, ЭССР, ССРУ) — эстон экстрасенс.
Шошо (фильм)

Шошо () — Российысе кинофильм.
Фильм Денис Осокинын "У ботинке" книгаже дене сниматлалтын.
&lt;br&gt;Фильмын сниматлымаш Морко кундемын Унчо (Шоруньжа) солаште ден Морко посёлкошто ышталтын.
&lt;br&gt;Унчо солаште ден йыгыре верланше ял-влакыште илыше-влак фильмеш участвоватленыт.
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;Нуно шкеныштым шке модыныт.
&lt;br&gt;Денис Осокин ойлымашыжым реальный Унчо солаште илыше-влак нерген возын.
&lt;br&gt;Ойлымашышто нуно шке реальный лӱм-влак дене лӱмдалтыт.
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;Марий селан илышыже дене палыме лияш манын, автор-влак тудо нерген фильмым ышташ шонен пыштеныт ыле.
&lt;br&gt;Ойлымаш фильмын сценарийлан негыз семын возалтын.
&lt;br&gt;Ончыч документальный фильмым ышташ шоненыт, сандене персонаж-влак реальный еҥ улыт.
&lt;br&gt;Туге гынат этнойомак лектын.
Приозерск

Приозерск (; , — «куку вӱдушык»; — «куку отро») — ола Ленинград велыште.
Выборг

Выборг (, , , ) — ола Ленинград велыште.
Поэме

Поэме () — иктаж-могай явала нерген, рифмоватлен возымо кумда повествований ойсаска.
Селигер

Селигер ("Осташковысо ер"; ) — лӱмлӧ ер системе Российыште, Тверь велыште да Новгород велыште верланен. Эн кугу келгытже 24 м.
Этимологий.
Ерысе лӱм — «кӱкшака ер» гыч, але — «шереҥге ер» гыч.
Поранча (эҥер)

Поранча (, ) — эҥер Марий Элыште, Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 21 километр.
Вистино

Вистино (, ) — ял Ленинград велыште, Кингисепп кундемыште. Вистино ял шотан илемын рӱдыжӧ.
Йошкар-Ола оласе йырвел

Йошкар-Ола оласе йырвел () — Марий Эл Республикын муниципал иктыкше.
Оласе йырвелын административ рӱдерже — Йошкар-Ола. 
Административ шеледымаш.
Оласе йырвелыште 11 илымвер: 1 ола — Йошкар-Ола, 1 сола — Семонсола, 1 посёлко — Нольо да 8 ял уло.
Юлсер-Ола оласе йырвел

"merge Юлсер-Ола, like in Russian Wikipedia?
Юлсер-Ола оласе йырвел () — Марий Эл Республикын муниципал иктыкше.
Оласе йырвелын административ рӱдерже — Юлсер-Ола. 
Административ шеледымаш.
Оласе йырвелыште 4 илымвер: 1 ола — Юлсер-Ола, 1 сола — Руш Олыкъял да 2 ял уло.
Йыргешъер

Йыргешъер () — Марий Элыште ер. Тудо Морко кундемыште. Марий Чодыраште верланен.
Вакшъер

Вакшъер () — Марий Элыште ер. Тудо Юлсер кундемыште. Марий Чодыраште верланен.
Олаҥгыер

Олаҥгыер () — Марий Элыште ер. Тудо Маскасола кундемыште. Сурок посёлко воктене верланен.
Шӱчъер

Шӱчъер () — Марий Элыште карст ер. Тудо Морко кундемыште. «Марий Чодыра» калыкле парк верланен.
Сузыер

Сузыер ("Сузакъер"; ) — Марий Элыште ер. Тудо Юлсер кундемыште. Марий Чодыраште верланен.
Кӱчыкъер (ер)

Кӱчыкъер () — Марий Элыште ер. Тудо Юлсер кундемыште. Марий Чодыраште верланен.
Кӱчыкъер (ыҥ-влак)

Кӱчыкъер мут ончыктен кертеш:
Нэфис

Нэфис ( — «ямле» гыч) — российысе илыш-йӱла химий да ӱян-коя ӱзгарвундо шочыктышо холдинг, Озаҥ, Суас Эл.
Пӱрӧ (Вичын эҥерйолжо)

Пӱрӧ вӱд (, ) — Российыште Суас Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Виче эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 50 километр.
Пӧртек (эҥер)

Пӧртек вӱд (, ) — эҥер Киров велыште, Виче эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 15 километр.
Пӱрӧ (Ош Вичын эҥерйолжо)

Пӱрӧ вӱд (, , ) — Российыште Пошкырт Элыште йогышо эҥер, Ош Виче эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 128 километр.
Тотыер

Тотыер ("Кугу Тотыер"; ) — Марий Элыште ер. Тудо Морко кундемыште. Марий Чодыраште верланен.
Этимологий.
Ерысе лӱм «тото» да «ер» мут-влак гыч.
Кужыер

Кужыер () — Марий Элыште ер. Тудо Морко кундемыште. Марий Чодыраште верланен.
Марий диаспоро

Марий диаспоро — Марий мланде деч посна марий илыме верла да марий тӧнеж-влак.
Сумпу (эҥер)

Сумпу (; ) — эҥер Суас Элыште. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 36 километр.
Шовакшэҥер

Шовакшэҥер (Чебоксар) (, ) — ола, Чувашийын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Марий Элысе эҥерла

Эҥерла Марий Элыште:
Днестр

Днестр эҥер (, , , ) — эҥер Европышто. Йогын кугытшо – 1352 километр.
У Мланде

У Мланде () — отро тӱшка Архангельск велыште.
ӧрыктарыше калык генерал славян-влак деч У мландыш каен Ненец-Влак Тудым Едей-Мый мансирла изэҥер маныт
Гродно

Гродно (, , , ) — ола Белоруссийыште, Гродно велын рӱдолаже.
Могилёв

Могилёв (, ) — ола Белоруссийыште, Могилёв велын рӱдолаже.
Канн, Тарик Джей

Джей Канн (Чын лӱмжӧ: Тарик Джей Канн, ) () — Кугу Британийысе мурызо.
Коканд

Коканд () — ола Узбекистаныште, Фергана велыште.
Арвыч (ер)

Арвыч (, ) — Марий Элыште ер. Тудо Курыкмарий кундемыште верланен.
Тузло (отро)

Тузло (; ; ) — отро Крымыште.
Чёрмоз

Чёрмоз (, — "ушкал эҥер" гыч) — ола Российыште, Пермь мландыште.
Рохир Блокланд

Рохир Блокланд ( 16 февраль 1971, Дордрехт) — нидерланд шымлызе-лингвист, 2014 ий гыч Уппсала университетыште финн-угор йылме-влак дене профессор.
Илыш да паша корно.
Блокланд Гронинген лӱмеш университетыште тунемын. Гронинген университетым 1997 ийыште магистр степень дене тунем пытарен. 2005 ийыште Корнелиус Хассельблатт дене кандидат диссертацийым арален. Шинчымашым налмеке Блокланд Таллин, Тарту, Грайсвальд да Берлинысе Гумбольдт лӱмеш университетлаште доцентлан, шанче пашаеҥлан пашам ыштен.
2005 - 2006 ийлаште Гронингеныште финн-угроведений кафедрым вуйлатен шоген, а 2009 - 2010 ийлаште Гамбург университетыште финн-угроведений кафедрымак вуйлатен. 2011 ийыште тудо Мӱнхеныште Людвиг-Максимилиан лӱмеш университетын финн-угроведений кафедрын шанче пашаеҥжылан шогалын. 
2014 ийыште Рохир Блокландым Уппсала университетыште финн-угроведений кафедрыште Ларс-Гуннар Ларссон олмеш шогалтеныт.
Блокландын шымлымашыже-влак прибалт-финн тыгак пермь да саам йылме-влаклан пӧлеклалтше улыт. Тидын годымак тудо изи да йомаш тӱҥалше йылме-влаклан кугу верым ойыра.
Оръю

Оръю мут ончыктен кертеш:
Чӱкшӧ

Чӱкшӧ мут ончыктен кертеш:
Озаҥ (Юлын эҥерйолжо)

Озаҥ (; ) — Российыште Суас Элыште йогышо эҥер, Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 140 километр.
Йыр

Йыр мут ончыктен кертеш:
Овдасола

Овдасола мут ончыктен кертеш:
Юзыкайн

Юзыкайн мут ончыктен кертеш:
Шопкер (ыҥ-влак)

Шопкер мут ончыктен кертеш:
Кожлаял

Кожлаял мут ончыктен кертеш:
Чашкаял

Чашкаял мут ончыктен кертеш:
Морко (ыҥ-влак)

Морко мут ончыктен кертеш:
Кокласола

Кокласола мут ончыктен кертеш:
Кожласола

Кожласола мут ончыктен кертеш:
Кӱсола

Кӱсола мут ончыктен кертеш:
Кӱсола (Сотнур ял шотан илем)

Кӱсола () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Сотнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 20 еҥ (2002 ий), 10 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Пӧтъял деч 1,6 километр (авто дене — 5,6 км) касвел могырно сылне ямле кӱкшака верыште верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кӱ» + «сола» = «кӱсола».
Кӱсола (Памар ял шотан илем)

Кӱсола () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Памар ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 1300 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Памар сола деч 5 километр кечывалвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кӱ» + «сола» = «кӱсола».
Марий Пови

Марий Пови () — Российыште Одо Элын Изи Пурга кундемыштыже верланыше Тошто Монья ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 97 еҥ (2011 ий), 125 еҥ (2015 ий).
Верланыме вер.
Изи Пурга сола деч 13 километр кечывалвелне лийын шога. Ижевск марте — 45 километр.
Йылме.
Чылт марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Шолья

Шолья () — Российыште Одо Элын Камбарка кундемыштыже верланыше Шолья ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 1650 еҥ (2003 ий), 1114 еҥ (2010 ий), 1274 еҥ (2015 ий).
Верланыме вер.
Камбарка ола деч 14 километр эрвелне лийын шога. Ижевск марте — 120 километр.
Йылме.
Марий сола. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Быргынде

Быргынде (Пыргынде) () — Российыште Одо Элын Карагӧл кундемыштыже верланыше Быргынде ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 618 еҥ (2010 ий), 626 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер.
Карагӧл кундемын кечывалвел-касвелныже лийын шога. Карагӧл марте — 24 километр, Ижевск марте — 135 километр.
Йылме.
Марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Шопкер (Карагӧл кундем)

Шопкер () – Российыште Одо Элын Карагӧл кундемыштыже верланыше Кулюшево ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 368 еҥ (2008 ий), 361 еҥ (2010 ий), 360 еҥ (2012 ий), 365 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер.
Карагӧл сола деч 16 километр йӱдвел-касвел могырно верланен. Ижевск марте – 140 километр.
Йылме.
Марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Ныргындыш

Ныргындыш () – Российыште Одо Элын Карагӧл кундемыштыже верланыше Ныргынде ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 717 еҥ (2010 ий), 745 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер.
Карагӧл кундемын кечывалвел-касвелныже верланен. Карагӧл марте – 28 километр, Ижевск марте – 139 километр.
Йылме.
Марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Кожласола (Кужэҥер кундем)

Кожласола () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Йӱледӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 153 еҥ (2005 ий), 88 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кугу Лаждӱр ял деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кожла» + «сола» = «кожласола».