tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Якимов, Валерий Александрович

Валерий Якимов (Валерий (Валериан) Александрович Якимов) (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Карай ял) — марий серызе, почеламутчо, журналист, драматург, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1999). 
Илыш корныжо.
Валерий Якимов 1955 ийын шорыкйол тылзын 9-ше кечынже Марий АССР Юлсер кундем Карай ялеш кресаньык ешеш шочын.
Яндаков, Леонид Логинович

Леонид Яндак (Леонид Логинович Яндаков) (, Марий автоном область, Морко кундем, Шӱргыял ял) — марий серызе, прозаик, драматург, кусарыше, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2002), Марий Эл Республикын сулло журналистше (1994), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2003), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2006), Эстонийысе родо-тукым калык-влак программын Литератур премийын лауреатше(2008), «Морко муниципал район» муниципал образованийын почётан гражданинже (2009).
Илыш корныжо.
Леонид Яндак 1933 ий теле тылзын 10-шо кечынже Марий автоном область Морко кундем Шӱргыял ялеш кресаньык ешеш шочын. 
Морко педучилищыште да Марпединститутышто шинчымашым поген. Школышто, Юлсер да Морко ронолаште, комсомол Марий обкомышто, «Марий коммуна» газет редакцийыште, Марий радиошто да телевиденийыште, угыч «Марий коммуна» газет редакцийыште тыршен.
1975 ийыште «Ончыко» журналеш «Сар кыша» повестьше лектын. 80—90 ийлаште «Марий коммуна» газетеш «Печкалтше тымык» повестьше, ятыр очеркше савыкталтыныт.
Калык театр «Пеледыш пайрем», «Воштылаш гын, воштылаш», Марий кугыжаныш театр «Тулык ава», «Пусаксолаште томаша», «Пелчан кугыжа» пьесыже-влак почеш спектакльлам шынденыт. Моркышто ила.
2008 ийыште «Онар» роман-трилогийже Эстонийысе родо-тукым калык-влак программын Литератур премийже дене палемдалтын.
Японий

Японий () — эл Азийыште.
Рӱдолаже Токио.
Белорус йылме

Белорус йылме (белорусла "беларуская мова") — индоевропысо (славян) йылме.
Болгар йылме

Болгар йылме (болгарла "български език") — индоевропысо (славян) йылме.
Виктервуй

"Тиде лаштык тыгай случай-влакым веле палемда, кунам виктервуй кугыжаныш вуйлатыше огыл."
Виктервуй — тиде шуктызо укшын тӱҥ сомылъеҥже. Шукыж годым кабинетым вуйлата. Парламент кучем кылрадамыште виктевуйым шуэн огыл премьер-министр, виктер вуйлатыше семын да т.м. лӱмдат. Президент республиклаште але монархийлаште виктервуй кугыжаныш вуйлатыше лийын кертеш, тунам тудым президент але монарх семын лӱмдат.
Вӱдшор (тылзе)

Вӱдшор тылзе () — идалыкын нылымше тылзыже. 
Шошо пагытын кокымшо тылзыже.
Датчан йылме

Датчан йылме () — индоевропысо (герман) йылме.
Идиш йылме

Идиш йылме (идишла "ייִדיש") — индоевропысо (герман) йылме.
Идым (тылзе)

Идым тылзе () — ийын индешымше тылзыже. 
Шыже пагытын икымше тылзыже.
20-шо (21-ше) кечынже — шыжымсе кечытӧр (осеннее равноденствие), кече ден йӱд иктӧр лийыт.
Идым тылзыште чӱчкыдын шокшо пӧртылеш, кечывалым +20..+25 °C марте шокшо лиеш. Тылзын кокымшо пелыштыже тыгай шокшеммашым «куван кеҥеж маныт».
Илымвер

Илымвер () — еҥ-влакын илыме верышт, мутлан, хутор, ял, ола сынан посёлко, ола.
Исланд йылме

Исланд йылме () — индоевропысо (герман) йылме.
Сурикова, Ольга Георгиевна

Ольга Георгиевна Сурикова (Хорошавина) (, Россий империй, Ильна губерний, Вӱрзым кундем, Марий Тӱрек сола — 1972) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (1953), доцент (1959), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже.
Илыш корныжо.
Ольга Георгиевна Сурикова 1909 ийын ага тылзын 5-ше кечынже Ильна губерний Вӱрзым кундем Марий Тӱрек солаш (кызыт Марий Тӱрек ола сынан посёлко) шочын.
Трубянова, Ирина Владиславовна

Ирина Владиславовна Трубянова (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Вичписте ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2010).
Илыш корныжо.
Ирина Владиславовна Трубянова 1983 ийын ага тылзын 20-шо кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Вичписте ялеш шочын.
Утятин, Андрей Алексеевич

Андрей Алексеевич Утятин (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Вопшанэҥер ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2007), доцент (2013).
Илыш корныжо.
Андрей Алексеевич Утятин 1980 ийын шыжа тылзын 17-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Вопшанэҥер ялеш шочын.
Шабдарова-Смедман, Майя Викторовна

Майя Викторовна Шабдарова-Смедман (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Йошкар Памаш ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1997), доцент.
Илыш корныжо.
Майя Викторовна Шабдарова-Смедман 1964 ийын идым тылзын 26-шо кечынже Марий АССР Шернур кундем Йошкар Памаш ялеш шочын.
Якимова, Эмма Семёновна

Эмма Семёновна Якимова (, РСФСР, Марий АССР, Провой кундем, Марий Отар ял) – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1975), доцент, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже.
Илыш корныжо.
Эмма Семёновна 1938 ийын вӱдшор тылзын 16-шо кечынже Марий АССР Провой кундем Марий Отар ялеш шочын. Йоча жапше Кужмарийыште эртен. Ачаже школышто пашам ыштен, аваже туныктышо лийын. Ешыште ныл йоча лийыныт: кум ӱдыр (чыланат ава-ача семын туныктышылан тунем лектыныт) да ик рвезе. Эмма Семёновна шинчымашым Кужмарий школышто, варарак Тошнурышто поген. Тушто шымше классым тунем пытарымеке, Красногорскышко куснен. Тудо луымшо классыште тунеммыж годымак йот йылмым але химийым келгын тунемаш шонен. Тунам кокытеланымаш ыле. Вара, чыла могырым радамлен лекмеке, йылмым ойырен. 
1995–1960 ийлаште Н.К.Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын йот йылме факультетыштыже шинчымашым поген. Институтым тунем пытарымекыже, кум ий Волжский районысо Шарача школышто немыч йылмым туныктен. 
Варажым Марий пединститутышто немыч йылме кафедрыште пашам ыштен. Тиде жапыште науко дек утларак шӱмаҥын. 1972–1975 ийлаште Эстонийысе Тарту университетыште аспирантурышто тунемын. Тушто финно-угроведенийыште кумдан палыме эстон йылмызе Пауль Аристэ дене палыме лиеш. Тудо шанче вуйлатышыже лияш келша. Диссертацийым 1975 ийыште «Марий йылмыште соматический фразеологизм-влак» теме дене Тартушто арален. Тыште айдемын кап-кылже дене кылдалтше кӱэмалтше ой-влакым шымлен. Официал оппонент-влак филологий науко доктор, профессор И.С. Галкин ден филологий науко кандидат Пауль Кокла диссертацийым кӱкшын акленыт. Самырык ученый йылме погым кумдан да келгын лончылен, шымлыме тӱрлӧ йӧным кучылтын, йылмын поянлыкшым таҥастарен да иктешлен. Пале: кӱэмалтше ой-влак тӱрлӧ йылмыште икгайракак улыт. Тидым шымлымек, Э.С. Якимова оҥай шонымашыш толын: марий йылмыште финно-угор кугезе йылме гыч аралалт кодшо ятыр мут кучылталтеш. Мутлан, "вуйыш пышташ, вуеш шуаш, вуеш налаш, вуйым шияш, вуйын шогаш" да тулеч молат. "Вуй" мут дене кылдалт кӱэмалтше ойым пӱтынек ончен лекшыла, диссертант нуным 13 тӱшкалан шелын. Аспитантурым тунем пытарымеке, 1975 ий гыч Н.К.Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын немыч йылме кафедрыштыже пашам ышта.
Кызыт марий да немыч фразеологийым шымла, тӱрлӧ вере пашажым савыкта. Тыгак руш-влаклан возымо марий йылме дене тунемме книган ик авторжо улеш. 
Сулен налме каныш деч ончыч Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын немыч йылме кафедрыште да тыгак Марий кугыжаныш университетын немыч йылме кафедрыште доцентлан пашам ыштен.
Петрова, Елена Леонидовна

Елена Леонидовна Петрова (Яндакова) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Морко ола сынан посёлко) – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2009).
Илыш корныжо.
Елена Леонидовна Петрова 1978 ийын сӱрем тылзын 16-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Морко ола сынан посёлкеш шочын.
Морко ола сынан поселкысо №1 кыдалаш школым тунем  пытарымеке, 1995 ийыште Марий кугыжаныш университетыш тунемаш пура. 
2001–2005 ийлаште аспирантурышто «Финно-угорские и самодийские языки» специальность дене тунемеш, шанче вуйлатышыже – филологий науко доктор, профессор И.Г. Иванов. 
2003 ий гыч 2004 ий марте шанче стажировкым Финляндийысе Турку олаште эртен.  «Лексико-стилистические особенности языка произведений В. Колумба» темылан диссертацийым возен да тудым 2009 ийыште Марий кугыжаныш университет пеленысе шанче советыште арален. 
2005–2013 ийлаште марий Кугыжаныш университетыште англичан йылмым туныктен.
2013 ий гыч Марий кугыжаныш университет, йот йылме факультетысе иноязычный кутырымо коммуникаций кафедрын доцентше.
Александрова, Ирина Шамаевна

Ирина Шамаевна Александрова (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Нерге ял) – марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (2003), доцент.
Илыш корныжо.
Ирина Шамаевна Александрова 1967 ийын кылме тылзын 29-шо кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Нерге ялеш шочын.
Алексеева, Наталия Александровна

Наталия Александровна Алексеева (, РСФСР, Башкир АССР, Калтаса кундем, Кутерем ял) — марий шанчызе, технике шанче кандидат.
Илыш корныжо.
Наталия Александровна Алексеева 1978 ийын шыжа тылзын 9-ше кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Кутерем ялеш шочын.
Байдимиров, Дмитрий Александрович

Дмитрий Александрович Байдимиров (, РСФСР, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Пӱнчер ял) — марий шанчызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат.
Илыш корныжо.
Дмитрий Александрович Байдимиров 1983 ийын идым тылзын 16-шо кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Пӱнчер ялеш шочын.
Бадамшина, Евгения Юрьевна

Евгения Юрьевна Бадамшина (Питаева) (, РСФСР, Пошкырт АССР, Нефтекамск ола) — марий шанчызе, туныктышо, ялозанлык шанче кандидат, доцент.
Илыш корныжо.
Евгения Юрьевна Бадамшина 1979 ийын вӱдшор тылзын 7-ше кечынже Пошкырт АССР Нефтекамск олаште шочын.
Билалова, Лариса Михайловна

Лариса Михайловна Билалова (Иванова) (, РСФСР, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Староваськино ял) — марий философ, шанчызе, туныктышо, философий шанче кандидат, доцент.
Илыш корныжо.
Лариса Михайловна Билалова 1961 ийын шыжа тылзын 16-шо кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Староваськино ялеш шочын.
Бикбатыров, Фёдор Евгеньевич

Фёдор Евгеньевич Бикбатыров (, РСФСР, Пошкырт АССР, Калтаса кундем, Семёнкино ял — 2015) — марий агроном, шанчызе, ялозанлык шанче кандидат (2007).
Илыш корныжо.
Фёдор Евгеньевич Бикбатыров 1962 ийын шорыкйол тылзын 30-шо кечынже Пошкырт АССР Калтаса кундем Семёнкино ялеш кресаньык ешеш шочын.
Бикмурзин, Павел Исадыкович

Павел Исадыкович Бикмурзин (, РСФСР, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Тошто Акбулат ял – , Пошкырт Эл, Ӱпӧ ола) – марий философ, шанчызе, философий шанче кандидат (1983), доцент, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикын Башкортостаныште палемдыме еҥже (1998), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
Илыш корныжо.
Павел Бикмурзин 1951 ийын шорыкйол тылзын 4-ше кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Тошто Акбулат ялеш шочын.
Таныгин, Александр Иванович

Александр Иванович Таныгин (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Танаксола ял) — Марий Эл Республикын Тӱҥ Онаеҥже, Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже (2000 ий гыч), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2018), Марий Эл Республикысе Мер палатын йыжъеҥже (2019) .
Илыш корныжо.
Александр Иванович Таныгин 1943 ийын ага тылзын 26-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Танаксола ялеш шочын.
Бронникова, Эмма Петровна

Эмма Петровна Бронникова (, РСФСР, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Чорай ял) — марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (1997), доцент (2001).
Илыш корныжо.
Эмма Петровна Бронникова 1958 ийын вӱдшор тылзын 1-ше кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Чорай ялеш шочын.
Буранаев, Борис Михайлович

Борис Михайлович Буранаев (, РСФСР, Пошкырт АССР, Пӱрӧ кундем, Памаш ял — 1999, Марий АССР, Йошкар-Ола) — марий шанчызе, туныктышо, экономике шанче кандидат (1968), доцент.
Илыш корныжо.
Борис Михайлович Буранаев 1930 ийын ӱярня тылзын 20-шо кечынже Пошкырт АССР Пӱрӧ кундем Памаш ялеш шочын.
Валеев, Александр Васильевич

Александр Васильевич Валеев (, РСФСР, Пошкырт АССР, Янаул кундем, Тумна ял — 1995) — марий шанчызе, туныктышо, технике шанче кандидат (1966), доцент.
Илыш корныжо.
Александр Васильевич Валеев 1926 ийын сӱрем тылзын 15-ше кечынже Пошкырт АССР Янаул кундем Тумна ялеш шочын.
Власова, Екатерина Яковлевна

Екатерина Яковлевна Власова (Яндыганова) (, РСФСР, Свердловск ола) — марий шанчызе, туныктышо, экономике шанче кандидат (2002), экономике шанче доктор (2008), профессор.
Илыш корныжо.
Екатерина Яковлевна Власова 1972 ийын шорыкйол тылзын 15-ше кечынже Свердловск олаште шочын.
Англичан Википедий

Англичан Википедий — раздел Википедии на английском кундемойжо. Основана 15 января 2001 года.
Тсвана йылме

Тсвана йылме (тсванала "Tswana", "seTswana") — Африки йылме.
Гареев, Игорь Сайпанович

Игорь Сайпанович Гареев (, РСФСР, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Нерге ял) — марий историк, шанчызе, туныктышо, историй шанче кандидат (1999), доцент.
Илыш корныжо.
Игорь Сайпанович Гареев 1971 ийын пеледыш тылзын 22-шо кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Нерге ялеш шочын.
Гареева, Марианна Павловна

Марианна Павловна Гареева (1974, РСФСР, Пошкырт АССР, Краснокам кундем, Ушмен ял) — марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (2012).
Илыш корныжо.
Марианна Павловна Гареева 1974 ийыште Пошкырт АССР Краснокам кундем Ушмен ялеш шочын.
Губаев, Сергей Михайлович

Сергей Михайлович Губаев (, РСФСР, Башкир АССР, Калтаса кундем, Калтаса сола) — марий математик, шанчызе, туныктышо, математика шанче кандидат.
Илыш корныжо.
Сергей Михайлович Губаев 1961 ийын шорыкйол тылзын 7-ше кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Калтаса солаш шочын.
Демидов, Сергей Михайлович

Сергей Михайлович Демидов (, РСФСР, Свердловск ола) — марий шанчызе, медицина шанче кандидат (1992), медицина шанче доктор (2001), профессор (2003), Россий Федерацийын сулло врачше (2006).
Илыш корныжо.
Сергей Михайлович Демидов 1960 ийын вӱдшор тылзын 9-ше кечынже Свердловск олаште шочын.
Экологий

Экологий ( — "илем" да  — "шанче" гыч) — биологийын организм-влак да нунын йыр улшо среда кокласе вашкылыш шышлыше ужашыже.
Экскурсий

Экскурсий ( гыч) — иктаж-мом пален налме але каныме шонымаш дене иктаж-кушко тӱшкан коштын савырнымаш.
Эпопей

Эпопей (, «ой, мут» гыч + «чоҥем») — кугу эртымгорно событий-влак нерген кумда эпик сылнымут ойсаска.
Эра

Эра () — ий-влакым шотлаш тӱҥалме жап, тыгак жапым шотлымо радам. Эртымгорнысо иктаж-мо дене ойыртемалтше кужу жап, эпохо.
Эрмитаж

Кугыжаныш Эрмитаж — Санкт-Петербургысо сылнештарыме да тӱвыра-эртык тоштер, тӱнямбалне ик эн кугу тоштерлан шотлалтеш.
Экономике

Экономике ( — "сурт, озанлык" да  — ном гыч) — мерысе лектышан вийын кӱкшытшылан келшен толшо ыштыме кыл поянлык; мерыште лектышын тӱҥ йӧнжӧ.
Шахте

Шахте ( гыч) — мланде кӧргӧ поянлыкым лукмо ыштыквер, тыгак лукмо вер.
Лӱмгече

Лӱмгече () — иктаж-кӧн шочмыжым, тӱҥ шотышто 10, 20, 100 да т. м. ийым, але иктаж-кӧн, иктаж-могай тӧнӧжын ыштыме идалыкшым палемдыме календарь дате.
Тӱрло юбилей.
Кугыжа юбилей.
Акрет годсо египетыште тӱҥ кугыжаныш пайремже лийын 30-ияш лӱмгечыжым фараонын царствование. Акрет рим император шке кугу йыргешке дата дене палемденыт йӱла доминат тыгак эрвел престол коштеш. Угыч у йӱла тиде жапыште европысо монархше лийын. Помпезность ойыртемже дене палемдалтеш, 50 ияш лӱмгечыжым королеве 1887 ийыште Виктория престол коштеш. II Елизавета ыштат «шӧртньӧ лӱмгечыж» утларак кугешныме (2002 ийыште). Юбилейым пайремлыме йӱла да эрвел уло кугыжаэл; токио тымарте шуко объектым чоҥеныт к 50-летию Хирохито правлений, 1976 ий.
Кугыжаныш.
Официальный интернет эл почеш властьын пунчалже негызеш (мутлан, 1000 ийым российыште, венгрийыште, обретением эл), ола (масштабан кече онча эн ола), ведомство да молат, элыште кӱлешан событий историй-влак (мутлан, 1000 ий русьым тынеш пурен, 50-летию икымше айдемын сандалыкыш чоҥештымыжлан, октябрь революций шӱдӧ ий) да моло амалым шотыш.
Яра.
Шукыж годым тыгай амал дене интернет чылт лӱмгече: шочмо кече, сӱан кечын, тӱҥ фирмыже, идалык тӱҥалтыш пашаже. Тиде амал дене ӱжмашым налын да юбилярым саламлен да пӧлекым дене пайремым эртарат. Юбилейжым пайремлен кертеш ыле, 10 да 25 кратное идалык событийым ыштен. Эл-влак азийыште шотлалтеш тыгак юбилей идалыкым, 12 тӱгал (кирг. мүчөлү жыл). Эрвел лӱмгече календарь почеш ик ий янлык логалеш.
Маврикий

Маврикий (, ) — эл Африкыште.
Рӱдолаже - Порт-Луи. 
Калыкчот - 1 261 208 еҥ. 
Маврикий касвелыште Мадагаскар улеш. 
Инаныше-влак: Индуизм - 48,5%, Христианлык - 32,7%, Ислам - 17,3%, Буддизм - 0,4% (2011). 
Йылме-влак: Француз йылме, Англичан йылме дене Санскрит, Хинди.
Порт-Луи

Порт-Луи́ () — ола, Маврикийын рӱдолаже. Калыкчот — 156720 еҥ (2010).
Ямбакты (Спас кундем)

Ямбакты () Суас Эл Республикысе ял. Калыкчот - 435 еҥ. Болгар гыч 50 км, Озаҥ гыч 160 км, Базарные Матаки гыч 20 км.
Индий

Индий ( "Bhārat", ) — Азийысе кугыжаныш. Рӱдолаже - Нью-Дели. Калыкчот - 1340468000 еҥ (2017). 
Кугу ола: Мумбаи, Дели, Бангалор, Ченнаи, Калькутта. 
Кумдыкшо - 3 287 263 км². 
Инаныше-влак: Индуизм (80,46%), Ислам (13,43%), Христианлык (2,34%), Сикхизм (1,87%), Буддизм (0,77%), Джайнизм (0,41%), Анимизм.
Непал

Непал () — Азийыште эл. Калыкчот - 28982771 еҥ. 
Рӱдолаже - Катманду. Инаныше-влак: Индуизм (81,3%), Буддизм (9%), Ислам (4,4%), Кирант (3%), Христианлык (1,4%), Анимизм (0,4%). 
Кугыжаныш йылме: Непали.
&lt;br&gt;
Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже

Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже () — чап лӱм, Марий Эл Республикын кугыжаныш наградыже. 1939 ий 27 сорлаште лекше МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш негызлыме.
Кӧлан пуалтеш.
Устан пашам ыштымылан шанче пашаеҥ-влаклан пуалтеш. Ты годым шанчышке тиде паша кугу надырым пыштышаш але шанче шымлымаш эртаралтшаш.
Кызыт Марий Эл Республик Вуйлатыше тиде чап лӱмым пуа. Удостоверений ден оҥ тамгам кучыктат. 2008 ий 1 сӱремлан 166 еҥ тиде чап лӱмым налын.
Уюмо монастырь

Уюмо монастырь () — танле ӱдырамаш монастырь. Маскасола кундем, Марий Эл, Ежово села воктене верланен.
Ганеша

Ганеша (Санскритла - गणेश) — Индуизм тынын Юмо. Ачаже - Шива, аваже - Парвати.
Пенькова, Мария Викентьевна

Мария Викентьевна Пенькова (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Пиндыкъял ял) — марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат (2007).
Илыш корныжо.
М.В. Пенькова 1979 ийын идым тылзын 25-ше кечынже Марий АССР-ысе Курыкмарий кундем Пиндыкъял ялеш шочын. 1996 ийыште Йоласал кыдалаш школым пытарен, тиде ийынак Марий кугыжаныш университетын историй-филологий факультетышкыже пурен. 2001 ийыште «Филолог» специальность дене дипломым налын. 2001—2003 ийлаште Марий кугыжаныш университетын аспирантурыштыжо тунемын. 2006 ийыште Историйым, йылмым да литературым шымлыше удмурт университетын Диссертаций советыштыже «Марий исторический преданий-влак: типологий да поэтике» теме дене кандидатлык диссертацийым арален. Шанче вуйлатышыже — филологий шанче кандидат, доцент С.С. Сабитов.
Шанче шымлымаш кумдыкшо — финн-угор калык-влакын фольклорышт.
Кызыт В.М. Васильев лӱмеш Йылмым, литературым да историйым научно шымлыше марий институтын литератур пӧлкажын кугурак шанче пашаеҥже, учёный-секретарьже.
Федосеева, Надежда Александровна

Надежда Александровна Федосеева (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Цигансола ял) — марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат (2000).
Илыш корныжо.
Н.А. Федосеева 1974 ийын пургыж тылзын 16 кечынже Марий АССР-ысе Курыкмарий кундем Цигансола ялеш шочын. 1996 ийыште Марий кугыжаныш университетым тунем лектын, специальностьшо: филолог, квалификацийже: марий йылмым да литературым, руш йылмым да литературым туныктышо. 1996—1999 ийлаште Марий кугыжаныш университетын аспирантурыштыжо тунемын, специальностьшо: «Россий Федерацийысе калык-влакын литературышт». Шанче вуйлатышыже — филологий шанче кандидат, доцент Н.И. Куторов. 2000 ийыште «1970—1990 ийласе марий исторический прозын шуко жанран улмыжо» теме дене кандидатлык диссертацийым арален. 2000 ий сентябрь гыч - В.М. Васильев лӱмеш Йылмым, литературым да историйым научно шымлыше марий институтын изирак шанче пашаеҥже, 2001 ий май гыч 2006 ий декабрь марте — кугурак шанче пашаеҥ, 2007 ий январь гыч кызыт марте литератур пӧлкам вуйлата.
«Ежегодник финно-угорских исследований» (УдГУ, Ижевск) шанче журналын редакций советшын, «У сем» сылнымутан да мер-политик журналын редколлегийжын, Марий Элысе кугыжаныш йылме-влак шотышто Марий Эл Республик Виктем пеленсе комиссийын еҥже; 2012 ий гыч Игнатьев лудмашын докладше да материалже-влакым посна сборникыш чумырен шога.
Награде ден чаплӱмжӧ: Марий Эл Республикысе туныктыш да шанче министерствын (2008, 2014), Марий Эл Кугыжаныш Погынын (2010) Чап грамотышт, «Калыклан служитлымаш. Сергей Чавайнлан 125 ий» шарнымаш медаль (2013), «Преподобный Сергий Радонежскийлан 700 ий» Патриарший знак (2014), Россий писатель ушемын республикысе пӧлка правленийжын Чап грамотыж дене палемдалтын, Марий Эл Республик Президентын Таумутшым кучыктымо (2010).
2015 ийыште Н.А. Федосеева «Сӹлнӹшая шӹдӹрвлӓ: кырыкмары писательвлӓн творческий портретӹштӹ» монографийже дене «Урал йылмыла дене шанче шымлымаш» номинацийыште Родо-тукым калык-влак Программын премийжын лауреатше лийын (Тарту, Эстоний).
Кызыт В.М. Васильев лӱмеш Йылмым, литературым да историйым научно шымлыше марий институтын сылнымут пӧлкажым вуйлата.
Акцорин, Виталий Александрович

Виталий Александрович Акцорин (, РСФСР, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Кугилансола ял — ) — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1968), кугурак шанче пашаеҥ (1970), Венгр Науко академийын суапле еҥже (1985), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1990).
Илыш корныжо.
Виталий Александрович Акцорин 1930 ийын сӱрем 17-ше кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Кугилансола ялеш шочын. Микрӓк кыдалаш школым пытарымек (1949—1953), Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын литератур факультетышкыже тунемаш пурен. Институтым пытарымек, Йоласал кыдалаш школышто марий йылмым да литературым туныктышылан (1953—1956), просвещений министерствыште шочмо йылме да литератур шотышто инспектор-методистлан (1956—1958) ыштен. 1958 гыч 1998 ий марте В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтышто изирак шанче пашаеҥ, кугурак шанче пашаеҥ, фольклор секторым вуйлатышылан ыштен. 1961—1964 ийлаште СССР Науко академийын А.М. Горький лӱмеш Тӱнямбал литератур институт пеленсе аспирантурыштыжо тунемын. 1968 ийыште «Марий калык драме да марий драматургийын шочмаштыже да йолӱмбак шогалмаштыже тудын рольжо» теме дене кандидатлык диссертацийым арален.
Тӱнямбал, всесоюзный, Россий кӱкшытысӧ конференцийлаште, конгресслаште, симпозиумлаште мутым ойлен, нунын коклаште — Киевыште (1964), Таллинныште (1970), Будапештыште (1975) да моло вере.
1972—1975 ийлаште Марий кугыжаныш университетыште руш фольклор, акрет руш литератур дене, 1976 ий гыч марий фольклор дене лекцийым лудын.
Чумыржо 51,5 п.л. кугытан 100 утла статьям да аклыме ойым савыктен.
Награде да чаплӱмжӧ: Марий КПСС обкомын да Марий АССР Министр-влак советын Чап грамотышт дене палемдалтын (1980).
1998 ий 7 мартыште колен.
Шабдарова, Людмила Евгеньевна

Людмила Евгеньевна Шабдарова (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Пӧтъял ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2001), доцент (2011).
Илыш корныжо.
Людмила Евгеньевна Шабдарова 1972 ийын кылме тылзын 14-ше кечынже Марий АССР Юлсер кундем Пӧтъял ялеш шочын. Н.К. Крупская лӱмеш марий кугыжаныш педагогике институтын историй-филологий факультетшым «Марий йылме да литератур, руш йылме да литератур» специальность дене пытарымек (1994), 1994—1999 ийлаште Марий кугыжаныш университетын марий литератур кафедрыж пелен очный аспирантурышто «Фольклористике» специальность дене тунемын. Филологий науко доктор, профессор А.Е. Китиковын шанче вуйлатымыж почеш «Марий калык мурылаште кушкыл тӱнян образ символикыже» теме дене кандидатлык диссертацийым возен да Татарстан Республикын Науко академийжын Г. Ибрагимов лӱмеш Йылме, литератур да искусство институтыштыжо арален (2001). 1999 гыч 2012 ий марте — Марий кугыжаныш университетыште марий литератур кафедрын кугурак лаборантше, туныктышо, кугурак туныктышо, доцент, финн-угор литератур да фольклор кафедрын доцентше.
2012 ий январь гыч 2016 ий июнь марте В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтын литератур пӧлкаштыже кугурак шанче пашаеҥ лийын ыштен.
Л.Е. Шабдарован шанче пашаштыже тӱҥ корнылан XX курымын кокымшо пелыже — XXI курым тӱҥалтышысе марий прозын этнопоэтикыжым шымлымаш, тыгак финн-угор калык-влакын фольклорыштым да литературыштым шымлымаш шотлалтеш.
Кызыт Марий кугыжаныш университетыште пашам ышта.
Ядарова, Инна Алексеевна

Инна Алексеевна Ядарова (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Ардыдӱр ял — ) — марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат (2003).
Илыш корныжо.
Инна Алексеевна Ядарова 1970 ийын пургыж тылзын 18-ше кечынже Марий АССР-ысе Курыкмарий кундем Ардыдӱр ялеш шочын. Емелевысе кыдалаш школым пытарымек, В.И. Ульянов-Ленин лӱмеш Озаҥ кугыжаныш университетын журналистике факультетышкыже пурен. Университетым пытарымек (1992), «Республика» газетыште обозревательлан (1992—1993), «Кугарня» газетыште обозревательлан (1993—1994), «Кортэкс» фирмыште менеджерлан (1994) ыштен. Марий кугыжаныш университетын марий литератур кафедрыж пеленсе аспирантурышто тунемын. Р.А. Кудрявцеван шанче вуйлатымыж почеш «Марий литературышто очерк жанрын вияҥмыже (1900—1930 ийла» теме дене диссертацийым возен да И.Н. Ульянов лӱмеш Чуваш кугыжаныш университетын диссертаций советыштыже арален. 
2004 ийын пургыж тылзын 22-шо кечынже колен.
Яковлева, Галина Анатольевна

Галина Анатольевна Яковлева (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Азъял ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо.
Илыш корныжо.
Галина Анатольевна Яковлева 1973 ийын пеледыш тылзын 4-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Азъял ялеш шочын. 1995 ийыште Марий кугыжаныш университетын историй-филологий факультетшым «Филологий» специальность да «Филолог. Марий йылмым да литературым, руш йылмым да литературым туныктышо» квалификаций дене тунем пытарен. 1996—2000 ийлаште «Россий Федерацийысе калык-влакын литературышт (марий литератур)» специальность дене аспирантурышто тунемын.
Шанче шымлымаш кумдыкшо: марий литератур, Юлкундемысе калык-влакын литературышт.
1995 ий гыч Марий кугыжаныш университетыште пашам ышта.
Марий Эл Республикын Т.Евсеев лÿмеш калыкле тоштер

Кугыжаныш бюджет тӱвыра тӧнеж «Марий Эл Республикын Т.Евсеев лÿмеш калыкле тоштер» (кӱчыкын: Т.Евсеев лÿмеш калыкле тоштер) () — республикын ик эн тӱҥ тоштерже.
Эртык.
Марий Эл Республикын Т.Евсеев лÿмеш калыкле тоштерым 1920 ийыште Йошкар-Олаште 4 мартыште негызлыме. 
Таче.
Тӱвыра тӧнежыш кажне ийын 100 тӱжем еҥ толын-кая. Тоштерын тӱҥ фондыштыжо 230 тӱжем ӱзгар шотлалтеш.
Мишкан (Балтач кундем)

Мишкан (; ) – Российыште Пошкырт Элын Балтач кундемыштыже верланыше Балтач ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 385 еҥ (2002 ий), 372 еҥ (2009 ий), 326 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Балтач сола деч 22 километр (32 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Йылме.
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Мишкан (ыҥ-влак)

Мишкан мут ончыктен кертеш:
Корека

Корека - Италийыште, Калабрийыште, Консенцаште фракция.
Ӱлысъял (Киров вел)

Ӱлысъял (Ӱйесь) () – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Кугу Кетек ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 24 еҥ (2002 ий), 33 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Малмыж ола деч 21.1 километр (31 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ӱлысъял

Ӱлысъял мут ончыктен кертеш:
Гдов

Гдов — Российыште Псков велын Гдов кундемыштыже верланыше ола. Гдов кундемын да Гдов ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот — 3460 еҥ (2018).
Апталиков, Виктор Борисович

Виктор Борисович Апталиков (Виктор Апталиков, Aptalik) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) — марий актёр, мурызо, семмастар, аранжировщик, продюсер.
Илыш корныжо.
Виктор Апталиков 1984 ийын шорыкйол тылзын 13-шо кечынже Йошкар-Олаште шочын. 1-ше гыч 9-ше класс марте Йошкар-Оласе 18-ше №-ан школышто (кызыт Бауманский лицей) тунемын. Ангелина ден Сергей Речкинмытын вуйлатыме «Узоры» йоча образцовый ансамбльыш мураш коштын. 10—11 класслаште 27-ше №-ан школышто шинчымашым поген. 
Школ деч вара И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыште вокальный отделенийыште Марий Элын Калык артистше Владимир Ромашкинын классыштыже тунемын. 
Шинчымашым келгемдаш манын, 2005 ийыште Моско оласе ГИТИС-н музыкальный театр факультетышкыже пура. 
2008—2013 ийлаште — Москонцертын артистше. Тушто пашам ыштыме ийлаште Москошто эртаралтше ятыр кугу кӱкшытан концертыште руш да йот йылмыла дене романсым, Совет пагытысе семмастар-влакын мурыштым йоҥгалтарен. Тылеч посна шуко йот элым ужын коштын: Чехий, Польша, Германий, Турций да молат. Польшысо Карпач олаште, Литвасе Вильнюс олаште лауреат лӱмым сулен. М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыште «Юмынӱдыр» мюзиклыште Салийын рольжым чоҥен, Марий Эл Республикысе йоча да самырык-влаклан театр-рÿдерыште «Синяя птица» спектакльыште модеш. 
2014 ийыште «Ял ӱмбалне мужыр йӱксӧ» кинофильмыште Санун рольжым модаш ӱшаненыт. Калыкыште Василий Павловын йоҥгалтарыме «Кузе мый тыйым йӧратем» мурыж дене палыме. 
Марий Элыште эртаралтше тӱрлӧ концертлаште да мероприятийлаште калыкым мурыжо-влак дене куандара, эстрадный муро-влакым воза, рэпымат лудеш. Шкежым семмастар да аранжировщик семын терга, моло-влакланат семым да аранжировкым воза.
Генетике

Генетике — организмын шочмыжым, вашталтмыжым да наследственностьшым тунемше шанче.
Психологий

Психологий — психикын закономерностьшым, формыжым, кузе вияҥмыжым шымлыше шанче.
Шымлыше психологий, вигак, шымла психикым, тудын принципшым, законжым ден механизмжым, тудо дене кылдалтме процессым ден лиймашым.
Практический (прикладной) психологий налме психике нерген палымашым чон сфере дене кылдалтме айдемын илышыже гыч практический задачым решатлымаш верч кучылташ тырша.
&lt;br&gt;Мутлан, тиде улыт:
 йоча-влакым куштымашын ден туныктымашын пашаже ("вияҥмаш психологий")
 ешыште гармоничный коклым чоҥымаш ("еш психологий")
 шемер коллективыште вашкылын, паша мотивацийым ден уш пашам ыштен кертмашым нӧлтымашын йодыш-влак ("паша психологий")
 шкенче кушмашын ден вияҥмашын задачышт,
 решатлымаш иктаж-могай еҥын илышыштыже неле ситуацийым, тудын гыч еҥ шкевуя лекмашым муын ок керт ("консультативный психологий")
 "клинический психологий", психиатрий дене пырля, ыштылеш психике шолдыргымашын терапийжым, нунын диагностикшым, тыгак соматический чер дене орланыше еҥлан психологический полшымашым
Психикын процесс ден лиймаш:
Умылымаш (рушла: восприятие)
Вуйшоныш (шоныш, шонымаш, мышлений)
Шам (сознаний)
Агрономий

Агрономий — ял озанлык паша дене шанче.
Медицин

Медицин — чер, тудым эмлыме да кораҥден шогымо нерген шанче шинчымаш.
Туешкымаш чер дене ылыжмаш тӱрлӧ илыш гыч налме да йӧршеш тушманле чонан айдеме семын ончалтын, тудын капышкыже пурен да черле улмыж нерген черланышыла койын.
Эмлымвер да клинике – стационар типан медицине учрежденийже, кушто еҥ-влак квалификациян медицине полышым налыт. Но эмлыме верыште пациент - влак эмлат веле, клинниклаште шанче шымлымаш, медицине эксперимент-влак ешарен эртаралтеш.
Теорий медицине эмлыме теорий негызым шымла, практике медицине вияҥме корным темла. Теорий медицине уш-акыл дене пеҥгыдемдалтше медицине уш-акыл дене негызлалтеш.
Социолингвистике

Социолингви́стике — йылмышанчын ужашыже, йылмын социалле могыржым шымлыше шанче. Социолингвист-влак литератур нормын, калык коклаште мутланыме йылмын да диалект-влакын улмын социалле условийыштым шымлат — кузе йылме мерыште функционироватла, весемеш да вияҥеш.
У Рычан

У Рычан () — Российыште Астрахань велын Володар кундемыштыже верланыше, Хуторской ял шотан илемыш пурышо сола. Солаште 997 еҥ ила, илыше-влак чылан гаяк казах улыт. 
Инфраструктур.
Солаште школ, тӱвыра пӧрт, почто да кевыт пашам ыштат.
Мер транспорт У Рычаныште уке — эн лишыл автобус остановко сола деч вич километр тораште верланен.
Верланыме вер.
Сола Астрахань ола деч 26 километр эрвел могырно, Володар ял сынан посёлко деч 14 километр кечывалвел-касвел могырно, Юл эҥер дельтыште Ош Ильмень пиктеж сер ӱмбалне верланен.
Basshunter

Basshunter, Юнас Эрик Олтберг (, Хальмстад) — швед мурызо, продюсер да диджей.
Вишну

Ви́шну (Санскритла:विष्णु) — Индуист-влакын Юмо. Йочаже - Кама, Айяппа. Ватыже - Лакшми.
Сарасвати

Са́ра́свати - (Санскритла: सरस्‍वती) Индуист-влакын Юмо уло. Сарасвати Дэви ушын, палымашын, сымыктышын, моторлыкын Юмо уло.
Китайский кылла Сарасвати Юмоын лӱмжо (辯才天) Бяньцайтянь, Таиландыште — Сурасавади́ (สุรัสวดี) ден Японияште лӱмжо Бэндзайтэн (弁才天/弁財天).
Шива

Шива (Санскритла: शिव, (śiva)) - Индуист-влакын Юмо. Йочаже - Ганеша, Картикейя. Ватыже - Кали. Шива-мурти (полган) Индийыште, Непалыште, Шри-Ланкаште сай шуко уло.
Васильева, Надежда Альбертовна

Надежда Эмыкан (Надежда Васильева-Моисеева) (Надежда Альбертовна Васильева) (, Марий АССР, У Роҥго кундем, Роҥго сола) — марий серызе, почеламутчо. 
Илыш корныжо.
Надежда Эмыкан 1986 ийын ӱярня тылзын 25-ше кечынже Марий АССР Советский район Роҥго солаште ныл икшыван ешыште шочын. Самырык авторын ачаже – лӱмлӧ почеламутчо Альберт Александрович Васильев, аваже – Маргарита Фёдоровна, тӱвыра пӧртыштӧ арулыкым эскерыше.
Верысе школын 9 классшым тунем пытарымеке, Йошкар-Оласе Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институт пеленысе республикысе педагог лицейыште кок ий тунемын. Варажым, кӱшыл шинчымашым налаш манын, Марий кугыжаныш университетыш тунемаш пурен. Тыште Надежда «Поэзий шепкаште» сылнымут кружокышко ушнен. Университетым тунемме жапыштак И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжын «Мер да тӱвыра паша» пӧлкажым заочно тунем лектын.
Школышто тунеммыж годымак, 6 классыште, почеламутым возен. Тиде сылнымут саска 1998-ше ийыште, 3 апрельыште, «Район илыш» газетеш савыкталтын.
Марий кугыжаныш университетыште шинчымашым погымо жапыште, 2007-ше ийыште, «Ида шылтале мыйым» почеламут сборникым савыктен. Студент жапыштак «Сылнымут шыже» семинарлашке ушнен. 2014-ше ийыште Эстонийыште «Родо-тукым кыл» программе полшымо дене «Кастене лыве лиям» лӱман вес сборникше лектын. 2016-шо ийыште самырык авторын «Мый шошын ӱдыржӧ улам» лӱман черетан книгаже ош тӱням ужын.
Кызыт Надежда Эмыкан шке шочмо ялыштыже кевытым куча, кум икышывым ончен-кушта.
Степанов, Михаил Степанович

Михаил Степанович Степанов (, Марий автоном область, Морко кундем, Марий Кужер ял – , Йошкар-Ола) – марий шкелийше семлызе, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже, Йошкар Тисте орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Михаил Степанов 1923 ийын сорла тылзын 27-ше кечынже Марий автоном область Морко кундем Марий Кужер ялеш шочын.
1996 ийыште 23 ноябрьыште Йошкар-Олаште колен.
Куторов, Николай Иванович

Николай Иванович Куторов (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Микор ял) – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1972), доцент (1978).
Илыш корныжо.
Николай Иванович Куторов 1978 ийын теле тылзын 19-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Микор ялеш шочын.
Архитектур

Архитектур — чоҥымо шанче ден сымыктыш, чоҥымо ойыртем.
Физиологий

Физиоло́гий — илышын тӱҥ-вожшо нерген, тудын нормыжо да патологийже нерген шанче.
2019

2019 (кок тӱжем латиндешымше) ий — григориан кечышот почеш високосный идалык огыл, кушкыжмын тӱҥалын. Мемнан Курымын 2019-ше ийже, XXI курымын 19-ше ийже.
С. Хайруллинын сатуламаш радам

С. Хайруллинын сатуламаш радам - Арск олаште Кугу Атня гыч сатучо Хайруллинын сатуламаш радам. XIX курым.
Калиев, Юрий Алексеевич

Юрий Алексеевич Калиев (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Нерге ял – , Пӱрӧ ола) – марий шанчызе, философ, туныктышо, философий шанче кандидат (1989), философий шанче доктор (2004), профессор (2006).
Илыш корныжо.
Юрий Алексеевич Калиев 1957 ийын шорыкйол тылзын 16-шо кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Нерге ялеш шочын.
Александров, Эдуард Васильевич

Эдуард Васильевич Александров (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Сотнур сола) – тӱвыра да мер пашаеҥ, марий Оньыжа, Марий калык конгрессын вуйлатышыже (2011-2016), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2016). 
Илыш корныжо.
Эдуард Александров 1977 ийын ага тылзын 12-шо кечынже Марий АССР Юлсер кундем Сотнур солаш шочын.
Марий Оньыжа

Марий Оньыжа — Мер каҥашын Председательже. Тудым Марий калык Погын сайла але кораҥда.
Угыч лийше Председатель Погын ончылно мутым куча, шот да кӱлеш семын пашам ышташ сӧра.
Оньыжа Мер каҥашын лӱмжӧ дене ойла. Тидын годымак ушемын паша радамым палемда, Марий калык погынын кӱштымыжым шукта. 
Кылвер-влак.
Марий Мер каҥашын сайтше.
Яковлева, Лариса Николаевна

Лариса Николаевна Яковлева (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Йошкар-Памаш ял) – марий туныктышо, мер-политик пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2005), Марий Оньыжа (2008 – 2012), Российысе Марий-влакын федерал калыкле-тӱвыра автономийын председательже (2014 ий кылме тылзе гыч), Марий Элыште айдемын праваж шотышто уполномоченный (2016–2019), Марий Эл Республикын шымше созыв Кугыжаныш Погынжын депутатше (2019 ий гыч). 
Илыш корныжо.
Лариса Николаевна 1963 ийын пургыж тылзын 3-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Йошкар-Памаш ялеш шочын.
Марий Эл Республик Виктер

Марий Эл Республик Виктер () – Марий Элын кӱшыл исполнительный органже. Виктерын вуйлатышыже семын Марий Эл Республикын Кӱшыл должностной еҥже – Марий Эл Республикын Вуйлатышыже улеш (Марий Эл Республикын Конституцийже 76 статья).
Марий Эл Республик Виктерын составше.
Марий Эл Республик Виктерын составышкыже пурат: Марий Эл Республикын Вуйлатышыже, Марий Эл Республик Виктер Председательын икымше алмаштышыже-влак, Марий Эл Республикын министрже-влак.
Марий Эл Республик Виктер Председательын икымше алмаштышыже, Марий Эл Республик Виктер Председательын алмаштышыже, Марий Эл Республикын финанс, экономик, ял озанлык, тазалыкаралтыш да шинчымаш министр-влакым Марий Эл Республикын Вуйлатышыже шогалта. Нуным Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынжо пеҥгыдемда.
Марий Эл Республик Виктер Марий Эл Республикын Вуйлатышыжын полномочийже улмо марте пашам шукта. У Вуйлатыше ончылно шке полномочийжым пытара.
Соловьёв, Виктор Степанович

Виктор Степанович Соловьёв (, РСФСР, Марий автоном область, Косолап кундем, Кугу Вочарма ял) – марий философ, шанчызе, туныктышо, философий шанче кандидат (1971), философий шанче доктор (1988), профессор, Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1984), Марий Эл Республикын Кугыжаныш премийын лауреатше.
Илыш корныжо.
Виктор Степанович Соловьёв 1934 ийын ага тылзын 19-ше кечынже Марий автоном область Косолап кундем Кугу Вочарма ялеш шочын.
Чемышев, Андрей Валерьевич

Андрей Валерьевич Чемышев (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Кугу Мушко ял) — марий шанчызе, йылмызе, мер пашаеҥ, компьютерный лингвист, Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011, 2021).
Илыш корныжо.
Андрей Чемышев 1970 ийын сӱрем тылзын 6-шо кечынже Марий АССР Шернур кундем Кугу Мушко ялеш шочын. Ял школым пытарымек, Санкт-Петербургыш куснен, тушто военный училищыште тунемын да радиосвязь специальность дене пашам ыштен. 
Вара Марий Элыш пӧртылын, 2005 ийыште «Марий Эл Радиошто» сем редакторлан пашам ышташ тӱҥалын. 2011 ийыште Сыктывкарысе Инновационный йылме технологийын рӱдерышкыже пашаш пурен, 2016 ийыште — Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтыш.
Медикова, Маргарита Егоровна

Маргарита Медикова (Маргарита Егоровна Медикова) (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Шӱргыял ял) – марий артистка, Россий Федерацийын сулло артистше (2005), Марий Эл Республикын Калык артистше (1999), Марий Эл Республикын сулло артистше (1995), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2009), Йыван Кырла лÿмеш театр премийын лауреатше (1998, 2011).
Илыш корныжо.
Маргарита Медикова 1963 ийын пургыж тылзын 19-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Шӱргыял ялеш шочын.
Орлов, Николай Матвеевич

Николай Орлов (Акрей) (Николай Матвеевич Орлов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Шовакшэҥер уезд, Какшамарий ял – , РСФСР, Моско ола) – марий , туныктышо, кусарыше, мер пашаеҥ, «У куралше» икымше марий букварьын авторжо. 
Илыш корныжо.
Николай Орлов 1883 ийын теле тылзын 6-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Шовакшэҥер уезд Какшамарий ялеш шочын.
Кузьмин, Евгений Петрович

Евгений Петрович Кузьмин (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Усурт ял) — марий шанчызе, историк, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (2009), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011), Марий Эл Республикысе Виктер Вуйлатышын икымше алмаштышыже (2022).
Илыш корныжо.
Евгений Кузьмин 1977 ийын шорыкйол тылзын 3-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Усурт ялеш шочын.
2017-2022 - В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтын директоржо
2018-2020 - Марий калык конгрессын Вуйлатышыже
2019-2022 - Марий Эл Республик шымше созыв Кугыжаныш Погынын депутатше, Марий Эл Республик Кугыжаныш Погын Вуйлатышын тӱҥ пашам коден кайыде ыштыше Алмаштышыже (2019-2022).
Иванов, Константин Анатольевич

Константин Иванов (Константин Анатольевич Иванов) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) – марий балет артист, балет туныктышо, балетмейстер, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло артистше (1998), Россий Федерацийын сулло артистше (2001), Марий Эл Республикын Калык артистше (2004), Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2005), Эрик Сапаев лӱмеш Марий кугыжаныш опер да балет театрын , Марий Эл Республикын Тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министрже (2017), Марий Эл Республикысе театр пашаеҥ-влакын усталык ушемыштын вуйлатышыже (2021).
Илыш корныжо.
Константин Иванов 1973 ийын сорла тылзын 10-шо кечынже кечын Марий АССР Йошкар-Олаште шочын.
Доцент

Доце́нт (лат. "docens (docentis)" «туныктышо») — вузышто преподавательын учёный званийже да должностьшо; тыгак тиде должностьышто пашам ыштыше еҥ. 
Важ-влак.
Марий кугыжаныш унииверситет; 
Юл кундемысе технологий университет.
Иванов, Сергей Иванович

Сергей Иванов (Сергей Иванович Иванов) (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Элнеттӱр ял) – марий сымыктыш пашаеҥ, серызе, артист, туныктышо, режиссёр, драматург, М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын тӱҥ режиссёржо (1958–1974), И.С.Палантай лӱмеш Йошкар-Оласе музык училищын директоржо (1982–1998), Марий калык конгрессын Вуйлатышыже (2002–2005), Марий АССР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1963), РСФСР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1969).
Илыш корныжо.
Сергей Иванов 1930 ийын шыжа тылзын 20-шо кечынже Марий АССР Юлсер кундемысе Элнеттӱр ялеш кресаньык ешеш шочын.
Пехметова, Светлана Фёдоровна

Светлана Пехметова (Светлана Фёдоровна Пехметова) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) – марий журналистка, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2004), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2018). 
Илыш корныжо.
Светлана Пехметова 1975 ийын пеледыш тылзын 28-ше кечынже Марий АССР Йошкар-Олаште шочын.
Матвеев, Михаил Иванович

Михаил Матвеев (Михаил Иванович Матвеев) (, РСФСР, Марий АССР, У Роҥго кундем, Кугэҥер ял ) – марий тележурналист, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2004), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын директоржо (2015–2018), Марий калык конгрессын Вуйлатышыже (2016–2018), Марий Эл Республикын тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министрын алмаштышыже (2018 - кызыт марте). 
Илыш корныжо.
Михаил Матвеев 1970 ийын шорыкйол тылзын 4-ше кечынже Марий АССР У Роҥго кундем Кугэҥер ялеш шочын.
2010 ийла

2010-ше ийла — XXI курымын икымше , 2010 ий гыч тӱҥалеш 2019 ийыште мучашлалтеш.
2000 ийла

2000-ше ийла — XXI курымын икымше , 2000 ий гыч тӱҥалеш 2009 ийыште мучашлалтеш.
1990 ийла

1990-ше ийла — XXI курымын икымше , 1990 ий гыч тӱҥалеш 1999 ийыште мучашлалтеш.
1720 ийла

1720-ше ийла — XXI курымын икымше , 1720 ий гыч тӱҥалеш 1729 ийыште мучашлалтеш.
Русанов, Юрий Петрович

Юрий Русанов (Юрий Петрович Русанов) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Нурӱмбал ял — , Йошкар-Ола) – марий серызе, тележурналист, диктор, тӱвыра да мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2009), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1998), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр директорын алмаштарышыже – Марий самырык театрын вуйлатышыже (2002–2007), Марий Мер Каҥаш вуйлатышын алмаштарышыже (2008–2015), Марий Эл Республикысе Мер палатын йыжъеҥже (2009–2015), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын директоржо (2007–2015).
Илыш корныжо.
Юрий Русанов 1968 ийын ага тылзын 15-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Нурӱмбал ялеш шочын.
1980 ийла

1980-ше ийла — XXI курымын икымше , 1980 ий гыч тӱҥалеш 1989 ийыште мучашлалтеш.
Радыгин, Анатолий Ильич

Анатолий Ильич Радыгин (, РСФСР, Одо АССР, Алнаш кундем, Варале ял) – марий мер пашаеҥ, Одо Эл Республикын сулло юристше (2002), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2009), «Одо Марий Ушем» организацийын сопредседательже (1996), Одо Элысе Вуйлатышыже (2015 ий гыч), Марий Эл Республикын Одо Элыште палемдыме еҥже (2002-2020), Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже (2000 ий гыч), Марий Мер Каҥашын Оналмашше (2000–2004).
Илыш корныжо.
Анатолий Радыгин 1953 ийын теле тылзын 7-ше кечынже Одо АССР Алнаш кундем Варале ялеш туныктышо ешеш шочын.
Курык марий википедий

Курык марий википедий — марий йылмын Курыкмарий литератур нормыжо дене возымо Википедийын ужашыже.
Ефимов, Измаил Варсонофьевич

 Измаил Ефимов (Измаил Варсонофьевич Ефимов) (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Порандай ял) – марий сӱретче, Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже (1980), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1988), Марий Эл Республикын сулло сӱретчыже (1996), Россий Федерацийын сулло сӱретчыже (2006), Марий Эл Республикын Калык сӱретчыже (2009), Марий Эл Республикын Вуйлатышыже пелен тӱҥ герольдмейстер, Марий Элын гербын авторжо.
Илыш корныжо.
Измаил Ефимов 1946 ий кылме тылзын 14-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Порандай ялеш шочын. 
Усталык.
Живопись, геральдике да этнофутуризм дене кылдалтын.
Геральдике.
Измаил Ефимов – Марий Элын 2011 ий марте улшо ойып ден флагын авторжо.
Mazda

"Mazda, в более общем смысле Mazda"', является крупнейшим в мире производителем автомобилей в Японии.
Aston Martin

Aston Martin, в более общем смысле Aston Martin, является крупнейшим в мире производителем автомобилей в Японии.
1970 ийла

1970-ше ийла — XXI курымын икымше , 1970 ий гыч тӱҥалеш 1979 ийыште мучашлалтеш.
1960 ийла

1960-ше ийла — XXI курымын икымше , 1960 ий гыч тӱҥалеш 1969 ийыште мучашлалтеш.
Яранов, Евгений Герасимович

Евгений Яранов (Евгений Герасимович Яранов) (), РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Усола ял) – марий сӱретче, Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже (1985), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1990), Россий Федерацийын сулло сӱретчыже (2000), Марий Эл Республикысе А.В. Григорьев лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2019).
Илыш корныжо.
Евгений Яранов 1950 ийын шыжа тылзын 8-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Усола ялеш шочын.
2020

2020 ий — 366-кечаш ий (високос идалык), григориан кечышот почеш вӱргечын тӱҥалын.
Йӱдвел-касвел марий йылме

Йӱдвел-касвел марий йылме ("Йӱдвел-касвел марий йылме, йӱдйымал-касвел марий йылме, марий йылмын йӱдвел-касвел наречийже"; шкен лӱмжӧ "йөтнӫмӓл-кӓсвел маре йӹлмӹ") – ик финн-угор йылме. Тӱҥ шотышто Киров велын Яраҥ, Кикнур, Шынчара, Тужо кундемлаштыже да Угарман велын Пижымбал, Шараҥге, Тонкин кундемлаштыже.
Йӱдвел-касвел марий кундемой-влак.
Йылме код-влак:
Йӱдвел-касвел марий йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе йӱдвел-касвел марий тиштер руш тиштер гыч 33 буква да 7 ешартыш тиште гыч.
Артист

Артист (, — искусник, сӱретче, мастар: гыч — «сымыктыш») — калык ончылно сымыктыш произведений дене выступатлыше еҥ.
Сӱретче

Сӱретче — сӱретлыше сымыктыш пашаеҥ.
Шри Чинмой

Шри Чинмой - Индуизмын гуру. Индуизм нерген книга-влакын авторжо, художник, почеламутчо, спортсмен ден музыкант.
В.Акилесапиллай

В.Акилесапиллай (1853 ий - 1910 ий) - 
Шри-Ланка гыч Тамил калык Индуизмын шанчызе, почеламутчо ден серызе. Серызен пеш пале книгаже Тринкомалешто Конешварам Ковил (храм) нерген.
Карьябинаяк

Карьябинаяк - Непалыште, Катманду районышто, Бунгаматиште Индуизм тынын Ганешан храм.
Кайюан (Сюанчжоу)

Кайюан Китайыште, Сюанчжоуышто Индуист-влакын ден Буддист-влакын храм.
ИСККОНын храм, Ченнаи

ИСККОНын храм, Ченнаи - Индийыште, Ченнаи олаште Кришнан храм.
Йога Мадхава Мандир, Сеттикере

Йога Мадхава Мандир – Индийыште верланыше вишнуизм храм.
Миссо

Ми́ссо () – Вырумаа уездыште верланыше Рыуге волостьыш пурышо посёлко. 
Верланыме вер.
Таллинн деч 300 километр да Выру деч 50 километр тораште, Вырумаа уездын кечывалвел-эрвел ужашыштыже верланен. 
Историй.
Эстонийын верысе шкевиктемже-влакын 2017-ше ийысе администраций реформышт деч ончыч тыгаяк лӱман Миссо волостьыш пурен да тудын администраций рӱдерже лийын.
2011-ше ийлан тиде посёлкышто 205 еҥ ила. Тудо Рига – Псков машинагорнышто верлана.
Ондак муниципалитет лийшын кугу ужашыже Хаанджа-Карула каныме верыш пурен. Тыште Хино, Кисеярве ландшафт заповедник-влак, Пуллиярве заповедник, Парму пӱртӱслӧ заповедник да ужаш дене Кирикумяэ ландшафт заповедник верланеныт. 
Йырвелыште ик эн тӱслӧ ерлан Хино ер шотлалтеш. Тудо чодыра да шым отро дене авыралтын, кудышт кол кучашлан йӧнан вер улыт. Хино ер деч умбалне огыл 14-ше курымысылан шотлалтше тойымо вер-влак улыт.
Миссошто школ ден йочасад уло.