tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Косметике

Косметике (грек. κοςμητική — «шотыш конден кертше» деч) — айдемын чурий моторлыкшым саемдыме йӧн нерген туныктыш. Тыгак косметике мут дене коваштым, ӱпым, кӱчым шотыш кондымо арвер, каплан да чурийлан моторлыкым пуышо веществом лӱмдат.
Мут нерген.
"Косметлогий" мут дене косметикым вараш ок лий. Косметологий - коваштын ала могай ситыдымашыжым чиялтыме, шылтыме, пластический операций йӧн дене вашталтыме гоч еҥын чурийжым саемдаш йӧн-влакым кычалше медицин ужаш.
Южо шанчыеҥ-влакын ойлымышт почеш, косметике мут латин «cosmetae» мут гыч чоҥалт кертын. Рим империй годым тыге озажым сай пушым пуышо ванныйыште йӱштылаш пуртышо лӱмденыт.
Марий йылмыште тиде мутлан посна терминый ойырымаш шотышто мутланымаш кая. Марий Эл Радио-н эфирыштыже посна тиде темылан мутланымаш эртен. Калык йодыштмаш деч вара косметикым лӱмдаш тыгай мут-влак студийыш толеденыт: чурийтӱр, чурийвылыш, чурийтӱс. Англичан, немыч, итальян, да моло йылмылаште эн чӱчкыдын шке йылмылан келыштарыме "косметике" мутымак кучылтыт. Но ты жапшытак косметике мутлан нунын шке синонимышт уло (англ. make-up)
Икымше гана косметике мутым 1867 ийыште Париж олаште эртыше Калык-влак кокласе ончерыште кучылтыныт. Тушто парфюмерий ден шке сатуштым фармацевтике сату деч тораштырак, посна шынденыт. Вара парфюмерий ден шовыныштыше йӧнозанлык иктышке ушнен у йӧнозанлык укшым почыныт. Тудым таче косметик йӧнозанлык (косметическая промышленность) манын лӱмдат.
Косметике радам.
Тачысе кечын косметике лӱмерыш моткоч шуко веществом пуртымо:
Кажне кугыжанышыште тӧртык дене пеҥгыдемдыме косметике уло. Тыге южо эллаште шовыным косметике лӱмерыш огыт пурто. Российыште косметике лӱмерыш эфир ӱй-влакым, аромотерапийын тӱҥ арверже-влакым пуртымо.
Кызытсе жапыште косметике фармацевтике деке лишемеш. Кызыт южо косметике сатум эм семын кучылташ темлат. Тиде толкын "космецевтика" лӱмым налын. Но УАШ-ышто да южо эллаште тиде йӧнозанлыкым айдемын тазалыкшылан эҥгекым конден кертшылан шотлат. Да ыштыше-влак деч эмым косметике деч ойыраш йодыт.
Косметике ожно.
Чурий тӱсым саемдымаш семын аклаш гын, косметикын эртымгорныжым сайын шымлен огытыл. Акрет Римыште илыше Цельсий (Celsius) лӱман эмлызе шке книгалаштыже коваштым да ӱпым саемдымаш шотышто возгален, Плиний Изирак, да рим эмлызе Диоскорид химий йодыш деч посна шке книгалаштышт косметике препарат-влак нерген возгаленыт, а медицинышке кугу надырым пыштыше Клавдий Гален эше «ceratum refrigerans» (кылмыктыше, йӱкшыктарыше крем) эмым шонен лукшо семын чапланен. Тудо жапыште медицине ден косметикын варалтмыжым эскерен шукташ лиеш. Акрет Римыште илыше-влак туртынаш тӱҥалме деч мазь-влак дене пайдаланеныт, искусственный пӱйым шыныдылыныт, искусственный шинчапуным пыжыктылыныт.
Декоратив косметикын эртымгорныжо.
Макияжын (мар. "чурийтӱр", англ. "make-up") эртымгорныж нерген кутырымо годым ме тачысе кече дене висаш тыршена. 
Акрет Египетысе сӱретыште чиялтыме шинча фараоным ончыктен. Тачысе кечын тиде моторрак кояш тыршыме семын аклалт кертеш. Акрет жапыште шинчам айдемын шӱмышкыжӧ пурымо омсалан шотленыт. А шинчам чиялтымеке айдеме осал вий деч аралалтын.
Мексика

Мексика () — эл Йӱдвел Америкыште.
Шылтымнӧшман кушкыл

Шылтымнӧшма́н ку́шкыл ( але "Angiospermae", гыч — ате, — нӧшмӧ) — пеледыш тӱледарманан кӱшыл кушкыл пӧлкаже...
Чаранӧшман дене пырля шылтымнӧшман кушкыл-влак нӧшман кушкыл группыш пурат.
Марий Мер Каҥаш

Марий Мер Каҥаш – тиде Марий Калык Погынын сайлыме рӱдывиктерже, мер ушем. 
Тӱҥ вуйлатыше (председатель) – Александров Эдуард Васильевич (2016 ийыште сайлалтын). 
Паша-влак.
Мер каҥаш кажне ийын Марий талешке кечылан пӧлеклалтше «Шарнымаш сорта» акцийым эртара. Пайрем вашеш Мер Каҥашын еҥже да марий мер активист-влак Кугу Ачамланде сарын геройжо-влакын памятникыштым, шарнымаш оҥаштым, шӱгарыштым вораҥдарыме пашам шуктат. Талешке кечын гын, Марий тӱня мучко шарнымаш сортам чӱктат да памятникла воктеке пеледышым пыштат.
Микрофон

Микрофо́н (грек. μικρός — изи, φωνη — йӱк деч) — йоҥгалтше йӱкым электровий толкыныш савырыше электроакустик прибор. Йӱкым возымаш, але кугемдымаш пашаште йӱк эн ончыч тушко логалеш. 
Пашам ыштыме шотышто микрофон-влак тыгай улыт:
 * Катушкан (катушечный)
 * Тасман (ленточный)
Микрофон-влакым шуко вере кучылтыт. Кажне верлан посна келыштарыме аппарат-влак улыт: 
Гидрофон – вӱд йымалне йӱкым налашлан келыштарыме прибор. Гидроакустикыште вӱдйымалсе йӱкым возашлан кучылталтеш. Южо гидрофон-влак йӱкым налыт гына огыл, эше шке йоҥгалтарен кертыт. Мутлан, дельфин-влаклан сигналым колташлан, нунын йӱкышт дене гидрофон йоҥгалтарен кертеш.
Эртымгорно.
Тӱҥалтышште Эдисонын шӱй дене ыштыме микрофонжо чыланыштым ӧрыктарен. А тиде шӱй микрофон шотышто шке жапыште кугу тарванен. Россий Империй гыч Махальский, а вара Голубицкий изобретатель-влак шке праваштым шӱй микрофон-шотышто вурсен аралынешт ыле. Тачат тиде икымше микрофон кучылталтеш, телефон аппарат-влакым ыштыме годым.
Гимнастике

Гимнастике — ик эн чӱчкыдын вашлиялтше спорт тӱрлык. Спортгимнастикыште калык-влак кокласе турнирлаште 14 медаль комплектым пуат. Олимпиадын программыште 1896 ий гыч.
Эр зарядкым ыштымаш, школышто, пашаште физкультминуткым эртарымаш — тидат шке шотан гимнастике. Тиде тазалыкым пойдарыше гимнастике. А спортгимнастике ныл ужашлан шелалтеш:
Мутшо мемнан деке Акрет Греций гыч толын. (грек. "gymnazo" — "ямдылем"; але акр. грек йылмысе "gymnos" — "чара" деч.) Пӧръеҥ-влак ондак вургем деч посна таҥасеныт. 
Художественный гимнастике.
Тыште турлӧ упражненийым сем почеш ышташ кӱлеш. Спортсменке-влак обруч, мече, булава дене лектын кертыт. Ондак гимнастке-влак шке моштымашыштым фортепиано сем почеш ончыктеныт, кызыт оркестр йӱкым фонограмме дене колтат. Но кажне упражненийым ончыкташлан 1,5 минут деч шукырак огыт пу. Пытартыш жап марте художественный гимнастике дене ӱдыр-влак гына таҥасеныт, но XX-шо курым гыч японийысе гимнаст-влакын тыршымышт деч вара ынде пӧръеҥ-влакат художественный гимнастикыште шуаралташ тӱҥалыныт.
Команде гимнастике.
Скандинавийыште шочын. Спортсмен-влак эрыкан упраженийым ыштат, изи батутышто пырля тӧрштылыт, акробатик моштымашыштым ончыктат.
Армрестлинг

Армспорт (Армрестлинг) спорткучедалмаш-влак радамыш пура. Олимпиадын программышкыж пуртымо огыл. Армрестлингым тыгак эше ристрестлинг лӱмдат. Марий йылмыш "кидвурго дене кучедалмаш" семын кусаралтеш.
Эртымгорно.
Моткоч шукертак тиде таҥасымаш шочын, а 1960-шо ийлаште Америкыште угыч шыҥдаралташ тӱҥалын. 
90-ше ийылаште Российыштат шарлен. 1989 ийыште Совет Ушем-УАШ-Канаде кугыжаныш-влакын командышт вашлийыныт. Тунам мемнан чыла спортсмен-влакна сеҥалтыныт. Иктешлымашым чын ыштеныт, да тиддеч вара российысе-спортсмен-влак сеҥаш тӱҥалыныт. Европо кӱкшытысӧ, тӱнямбалсе таҥасымашлаште сай вер дене ойыртемалтмыжлан Россий кызытат ончылно ошкылеш.
Таҥасымаш нерген.
Армрестлинг спортсмен-влак верыште шинчат, шуко огыт тарваныл да санде южо шоналтат: «Нимо нелыже уке, кид виян лийже веле». Палыман: таҥасыме годым спортсменын 200 тӱкалтымаш марте кӱза. Тыгак сусыргымаш лийын кертеш.
Южгунам тавалыше-влак кидыштым колтат. Профессионал таҥасымашште тыгайын икымше гана лийымыж деч вара спортсмен-влакын кидыштым ӱштӧ дене кылдат. 
Правиле почеш эн спортсменын кӱчыжӧ пӱчмӧ лийышаш. Ӱстелыште ыштыме кылым киде дене кучаш лиеш. Тыгак спортсменын лӱмжым каласеныт, таҥасымашшке лекташ ӱжыныт, да кок минут жапыште тудо лектын ок шукто гын – сеҥалтше-влак радамыш логалеш.
Хоккей

Хокке́й (англ. hockey) — команде дене таҥасыме спорт тӱрлык. Модшо-влак кидыште клюшкым кучен, тавалышын капкашкыже мечым але шайбым пурташ тыршат. Кажне командыште шке капкам аралыше капкаорол уло.
Хоккей радамыш кызыт икмыняр модмаш пура:
* Инлайн-хоккей — шайбан хоккей гае модмаш, но роликан коньким чиен дене модыт.
* Ӱстембал хоккей
* Индорхоккей — шудо хоккей гае, но гандболлан келыштарыме спортзалыште эрта.
Танкист

Танкист — танк экипажын кеч могай еҥже (командир, наводчик, механик-виктарыше, зарядым чыкыше).
Командир.
Сар годым, тунемме паша годым танк командир экипаж пашам вуйлата да виктара. Танк командир танк взвод командирын кид йымалне улеш. Российысе Сар Вийыште штат - танк командир (руш. Командир танка). Штатысе сар званий - сержант.
Наводчик.
Орудийым виктарыше танк командирын алмаштышыже улеш. Сар пашам шуктымо годым наводчик танкысе да пулемёт гыч лӱйкала. Орудийым виктарыме да цельыш логалме дене мастарлыкшым ончыкта.
Российысе Сар Вийыште штат сомылвер - наводчик-оператор. Штатысе сар званий - ефрейтор.
Механик-виктарыше.
Механик-виктарыше командирын кид йымалне улеш, танкын кудалме шотлан вуйын шога. Механик-виктарыше танкым кеч могай годым сайын виктарен моштышаш (колоннышто, подразделенийын сар радамыште), авыртышым, неле корным эртен моштышаш. Тыгак кредалме кумдыкым эскерышаш, у цель-влак лектыт гын, нунын нерген командирлан шижтарен шуктышаш, наводчиклан лӱйкалаш куштылгырак лиже манын, танкым сайын шогалтышаш. 
Танк керек-могай жапыште кредалмашке пижаш ямде лийже манын механик-виктарыше техникын паша ыштымыжым эскера, кӱлеш гын - ачала, пытарымым эскера.
Российысе Сар Вийыште штат сомылвер - механик-виктарыше (руш. механик-водитель). Штатысе сар званий - рядовой.
Зарядым чыкыше.
Зарядым чыкыше экипажыш радамыш пура, танк командирын кид йымалне улеш. Наводчик дене пырля тудо орудийым кредалмашлан ямдыла. Тыгак тудо кыл йӧным (средства связи) ямдылыкшым эскера, кредалмаш кумдыкым эскерен шинча. Зарядым чыкыше наводчикын пашажым сайын палышаш, кӱлеш гын - тудым алмаштышаш. Зарядым чыкышын паша радамышкыж механик-виктарышылан топливым да вӱдым танкыш темаш полшышаш, пулемет гыч лӱйкален моштышаш.
Российысе Сар Вийыште штат сомылвер - зарядым чыкыше (руш. заряжающий). Штатысе сар званий - рядовой.
Танк

Танк — гусенице йӧн дене кудалше, бронироватлыме сар машина, тӱҥ саркуралжылан шотлалтеш.
Тӱҥалтышыште танк-влак пулемёт дене гына лӱйкаленыт, Кокымшо тӱнямбал сар деч вара ракетым колтылшо танк-влакым ышташ тыршеныт.
Танк-влак шочмышт дене Икымше тӱнямбал сарыште лийшаш улыт. Тӱҥалтыш манёвренысе кӱчык этап шотышто фронтышто сарын тӧр йыжыҥже (т. н. «окоп сар") палемдалтын. Тушман-влакым обороно келге эшелонлымо линий-влак кӱрлаш неле лийын.
Гватемала

Гватемала () — эл Йӱдвел Америкыште.
Вӱд спорт тӱрлык дене тӱнямбал чемпионат

Вӱд спорт тӱрлык дене тӱнямбал чемпионат - ийымаш дене эн кугу спорт таҥасымаш, Олмипиаде семынак тудо Калык-влак кокласе Ийымаш Федерацийын полшымыж дене эрта.
Ийымаш мутым кучылтын йоҥылыш лийын кертына. Вет чӱчкыдын тиде кугу таҥасымашым Ийымаш дене тӱнямбал чемпионат лӱмдат. Вӱд спорт тӱрлык дене Тӱнямбал чемпионатын программышкыж тыгай спорт тӱрлык-влак пурат:
1978 ий гыч лу ий жапыште (чотан ийлаште) идалыклан ныл гана Тӱнямбал чемпионат-влак эртеныт. А 2001 ий гыч Вӱд спорт тӱрлык дене Тӱнямбал чемпионат идалыклан кок гана эрта (чотдымо ийлаште).
Вӱд поло

Вӱд по́ло — команде дене таҥасыме спорт тӱрлык. Кок команде вӱдыштӧ иен мечым тавалышын капкашке пурташ тыршат. Модмаш бассейныште эрта. 
Модмаш нерген.
Ик команде деч иканаште модмашышке шым еҥ ушна. Куд модшо да ик капкаорол. Ийымаш упшын тӱсшым шеревам кудалтен ойырат. Капкаорол-влак 1 але 13, тыгак 15 номеран йошкар тӱсан упшым чийышаш улыт. Командылаште модмаш годым модшо-влак коклаште вашталтыш лийын кертеш.
Модмаш ныл ужаш гыч шога. Олимпийысе вӱд поло модмашыште ик ужаш 8 минут шуйна. Модмашым кӱчык жаплан шогалтат гын, жап шотлымашымат шогалтат. Ик командын кидыштыже мече 30 секунд деч шукырак лийышаш огыл. Кажне гана кунам ик команде мечым тавалышын капка велышкыж кудалтен голым пурташ тырша, секундомерын ончыктымыжым ӱштыт, да мече кучымо жапым ноль гыч шотлаш тӱҥалыт. Командылан мечым кучашлан угыч 30 секундо пуалтеш. Кажне команде тӱҥ жапыште минуто кужытан кок тайм-аутым да ешарыме жапыште ик тайм-аутым налын кертеш. Но лач мечым кучышо команде гына тайм-аутым налын кертеш. 
Командын ик модшыжо капкаорол пашам шукта. Тудо гына мечым кок кид дене кучен кертеш. Моло модшо-влак дене таҥастарымашште капкаорол пасун шке пелыштыже эре лийышаш. 
Модшо-влак пасым пуен шке йолташыштлан меым колтен кертыт, лиеш, мечым ончылнет шӱкен, ончыко ияш. Кӧ мечым ок кучо, тудым тӱкаш ок лий. Кунам мечым кучышо еҥ валке кержалтеш, тудлан мечым вӱд йымалне кучаш ок лий. Кугу йоҥылышым ыштымылан модшым 20 секундлан але тавалышын атаке пытыме марте вӱд гыч луктыт. Штраф жап эртымеке спортсмен угыч бассейныш пӧртылеш. Йоҥылыш кугу огыл гын эрыкан кудалтымашлан йӧным пуат. Эрыкан кудалтымашым тавалышын капкашкыжат колтен кертыт, капка мӱндырнӧ гын пас-влак дене мечым модылтат. Вӱд поло модмашште уло вич метрын правилыже. штраф кудалтымаш-влак капка деч вич метр тораште эртат. Тыгай кудалтымаш жапым шуйкалыде эртышаш. 
Тыгак, 3 кораҥдымашым налше спортсмен ийымаш упшыжым кудашеш да анык модшо-влакын теҥгылыш модмаш пытыме марте шинчеш. 
Эртымгорно.
Вӱд поло модмашым XIX курым мучашште Великобританийыште илыше спортсмен Вильям Вилсон шонен луктын. Негызеш регби модмашым налын. Тӱҥалтышште модшо-влак мече верч кредалыныт, мечым поген налашлан тавалышым вӱд йымалне кученыт. Капкаорол пасушто (вӱдыштӧ) огыл лийын, вет мечым серыш пышташ тыршеныт, капкаорол серым арален шоген. Тачысе сыным модмаш XIX курымын 80-ше ийлаштыже налын.
Вӱд поло дене шуко эллаште модыт, но эн кугу пагалымашым модмаш Венгрийыште да ондаксе Югославийыште сулен.
Олимпиадын программышкыж вӱд поло ик эн ончыч пурен, 1900 ийыште. Ӱдырамаш-влак 2000 ий гыч таҥасаш тӱҥалыныт. Пӧръеҥ-влак кокласе вӱд поло дене тӱнямбал чемпионат 1973 ий гыч эрта, Ӱдырамаш-влак коклаште - 1986 ий гыч.
Президент

Президент Кугыжаныш але территорий-административ образований вуйлатше, иктаж могай коллегий орган, мер ушем але коммерций организаций председатель. Чынжым, президентым сайлышаш улыт. Южо эллаште (мутлан, УАШышто да Турцийыште тиде пашам шуктышо айдемылан ӱмыр мучкылан тиде чап лӱмым кодат. Президент виктарымаш кугыжанышлаште президент эше исполнительный кучемын озаже улеш, парламентан кугыжанышлаште - лач кугыжаныш вуйлатыше гына. Южо эллаште, конституций почеш, президент эше вуйлатыше сомылым шукта. 
Мут нерген.
Президент мут мемнан йылмыш "ончылшинчыше" семын кусаралтеш (лат. prae (ончылно) + sedere (шинчаш)), руш "председатель" мут тиде латин терминын кусарымашыже лийын. Тачысе "мер ушем президент", "фирме президент" да т.м. тиде мут декак лишеммым ончыктат.
Эртымгорно.
"Кугыжаныш вуйлатыше" шотышто "президент" мутым Америкыште кучылташ тӱҥалыныт, кунам американ колоний-влак шке эрык верч кучедалыныт. Икымше президент Джордж Вашингтон "Континент конгресс президент" лӱмым гына нумалын. Британ Кугыжа ваштареш шогалше штатын -влак погынымашын председательже сомылым шуктен. Вара гына, кунам 1787 ийысе конституцийым ямдыленыт, "президент" мутым Конгресс деч ойыреныт, да уло кугыжаныш вуйлатыше семын тудым кучалташ тӱҥалыныт. 
Экс-президент - президент пашаште тыршаш чарныше айдеме.
Вице-президент - президентын , президент деч вара кокымшо еҥ.
Гондурас

Гондурас () — эл Йӱдвел Америкыште.
Шудо хоккей

Шудо хоккей (руш. "хоккей на траве") - кумдан шарлыше спорт тӱрлык, Кеҥеж Олимпий Модмашын программышкыж пура. Калык-влак кокласе шудо хоккей федераций таҥасымаш-влакым эртара. (Federation Intenationale de Hockey, FIH).
Шудо хоккейын ик толкынжо уло - индорхоккей, но тудым посна шогышо спорт тӱрлык семын аклат, вет модмо вержат, модмо кумдыкшат, модшо-влаын чотыштат ойыртемалтеш. 
Шудо хоккей Кугу Британийыште да ондак британийын кид йымалныже улшо эллаште (Индий, Пакистан, Австралий) шарлен. УАШыште да Канадыште тиде модмаш дене колледж да университетлаште ӱдыр-влак модыт. 
Эртымгорно.
Тыгай сынан модмаш дене Акрет Египет, Акрет Грецийыште эше мемнан курым деч ончыч модыныт. Кызытсе Кугу Британийыште XIX курым мучашште шонен шуктеныт, туддеч вара модмаш чот вашталтын огыл. Шудо хоккей дене икымше тӱнямбал чемпионат 1971 ийыште эртен. Шудо хоккей Олимпиадын программышкыж 1908 ий гыч пурен. Ӱдырамаш-влак олимпиадыште тиде спорт тӱрлык дене 1980-ше ий гыч таҥасат.
stadiums.
Стадион - влакым ышташ, чодырам комылям кучылтыт.
Акрет Греций

Акрет Греций (руш. "Древняя Греция") (Эллада; ) — мемнан курым деч III—I тӱжем ий ончыч Балкан пелотрошто, Эгей теҥызын отро-влакыште, Фракий теҥыз серыште, да Изи Азийын касвел теҥыз серыштыже верланыше калык илыме вер.
Футбол дене тӱнямбал чемпионат

Футбол дене тӱнямбал чемпионат (руш. Чемпионат мира по футболу, тыгак Футбол дене тӱнямбал Кубок, ФИФА-н Тӱнямбал чемпионатше, мундиаль (исп. "Copa Mundial de Fútbol" деч) чӱчкыдын лӱмдат.) — футбол модмаш дене калык-влак кокласе таҥасымаш. ФИФАшке ушнышо эл-влак гыч пӧръеҥ-влакын чумыр командышт тӱнямбал чемпионатыште таҥасаш толын кертыт. 
Финал турнир-влак 4 ий жапыште ик гана эртат, но верлаште турнирлан ойырымаш-влак 3 ий жапыште эртат. 2010 ийысе тӱнямбал чемпинатыш ушнашлан 204 команде таҥасен. Ойырымаш деч вара финал турнирыште ик тылзе жапыште 32 команде таҥаса (31 - команде ойырымаш гоч эртен, 1 команде - оза элын чумыр командыже).
Футбол дене тӱнямбал чемпионат-влакын пытартыш матч-влакышт шуко ончышо-влакым пога, южгунам Олимпиадымат ончышо-влакын чотышт дене ончылта.
Оҥай статистике.
Чыла тӱнямбал чемпионат-влакым шотыш налаш гын, 8 эл гына чемпион лӱмым сулен кертын. Эн шуко гана Бразилий - 5 сеҥымаш, Италий Тӱнямбал Кубокым 4 гана сеҥен, Немыч Эл - 4, Аргентине ден Уругвай - 2 сеҥымаш гыч кажныже, да ик сеҥымаш гыч Англий, Франций, Испаний налыныт.
Тӱнямбал чемпионатлаште модшо семын кум гана чемпион лӱмым лач Пеле гына сулен (1958, 1962 да 1970 ийлаште. Но чемпион титулым налмашште шке шотан рекордым Марио Загало шынден - кок гана модшо семын (1958 да 1962 ийлаште), ик гана тренер семын (1970), ик гана тренерын тӱҥ полышкалышыже семын (1993)
Эртымгорно.
Икымше калык-влак кокласе таҥасымаш-влак.
Тӱнямбал футболын эртымгорныштыжо Тӱнямбал чемпионат - икымше таҥасымашлан шотлалт ок керт.
1909 ийыште Турин олаште сэр Томас Липтон турнирым эртарен, варажым "Сэр Томас Липтонын Кубокшо" таҥасымашым "Икымше тӱнямбал чемпионат" лӱмдаш тӱҥалыныт. Италий, Немыч Эл, Швейцарий гыч эн виян профессионал клуб-влак толынт. Но Английысе футбол федераций тидымак ышташ келшен огыл. Футболын шочмо вер гычыж толшо команде деч посна таҥасымаш шотан лийын ок керт. Тидым умылымеке, Липтон шке турнирышкыж Англий гыч "Вест-Окленд" лӱман клубым ӱжын. Тиде командыште мланде шӱй (каменный уголь) шахтын пашаеҥже-влак модыныт, но "Вест Окленд" турнирым сеҥен. 1911 ийыште англичан-влак Италийыш угыч пӧртылыныт, шке чап лӱмыштым аралаш кӱлеш лийын. Финалыште "Ювентус" клубым 6:1 счет дене сеҥымеке угыч чемпион лийыныт.
Кугу кӱкыштан калык-влак кокласе таҥасымашлан лач Олимпиаде гына шотлатын. 1924 ден 1928 ийлаште Уругвайын командыже сеҥен. Профессионал спорт чот вийым погаш тӱҥалын, вуйчо команде-влак деч чот ойыртемалын, сандене ФИФА тӱнямбал чемпионатым эртараш шонен пыштен.
1926 ийыште ФИФАн конгрессыштыже Анри Делоне каласен: "Таче футболым Олимпий Модмаш коклаште футболым кучаш ок лий". Тунамак ФИФА-н исполкомжо комиссийым чоҥен, комиссий Тӱнямбал Кубокым эртарыме йӧным кычалаш ушнен. 1928 ийыште Ага тылзын 28 кечынже Амстердам олаште ФИФА-н конгрессше йӱклымашым эртарен. Тӱнямбал чемпионатым эртарымылан йӱкым 25 делегат пуен, тореш 5 еҥ лийын.
Кокымшо Тӱнямбалсе сар

Кокымшо Тӱнямбалсе Сар — тӱҥямбалне сар-конфликт, 1939 ий гыч 1945 ий марте, 62 эл-влакым сарыш шупшын. Сар кум континентыште да ныл топтеҥызыште эртаралтын. Сарзе эл-влак кок тӱшкалан шелалтыныт: нацист эл-влак да Гитлер ваштареш шогышо эл-влак.
Российлан тиде сар ыле, садлан Кугу Авамланде Сар маналтын.
ФИФА

Калык-влак кокласе футбол федераций (фр. Fédération internationale de football association, кӱчык. FIFA (транскрипций: [fiːfə]), кӱчыкемдымаш мемнан ылмылан келышышын ФИ́ФА семын йоҥгалтеш) — тӱнямбал футболым виктарыше ушем. ФИФА-н Швейцарийыште, Цюрих олаште верланен. Кызыт президент пашам Зепп Блаттер шукта.
Эртымгорно.
XX-шо курым толмо дене футбол чот шарлен. Калык-влак кокласе таҥасымаш-влак эрташ тӱналыныт, модмаш кугу пагылымашым сулен. Тӱнямбал футболын пашажым виктараш кӱлеш лийын. Тӱҥалтышште виктарыме пашам Английын футбол ассоциацийже шуктен. 1904 ийыште Ага тылзын 21 кечынже Париж олаште Калык-влак кокласе футбол федераций чоҥалтын. Европо гыч шым эл (Англий деч посна) тиде ушемым чоҥен. Сандене кызытсе тӱҥ термин да кӱчкыемдымаш-влакыште француз йылме кучылталтеш. ФИФА-н икымше президентшылан Робер Гереным сайленыт.
ФИФА-н вуйлатымыж почеш икымше таҥасымаш-влакым 1906 ийыште эртареныт. Но эртарымашыште кугу лектыш лийын огыл. Тиде да экономике амаллан кӧра Герен олмеш президентлан Дэниэл Вулфоллым сайленыт. Вулфолл - Англий гыч, тиде эл ФИФАшке тудо жаплан ушнен. Вес кугу таҥасымаш семын 1908 ийысе Олимпий Модмашын футбол турниржым палемдаш лиеш. Лондон олаште эртен, тыштат изи нелылык-влак вашлиялтыныт. 
Калык-влак кокласе футбол федераций кугемаш тӱҥалын. 1909 ийыште КАРын футбол Ассоциацийже тушко ушна, 1912 ийыште Аргентинын футбол Ассоциацийже, 1913 ийыште УАШын футбол Федерацийже. ФИФА Европо кумдыкышто гына огыл, уло тӱня мучко шарлаш тӱҥалын.
Кокымшо Тӱнямбал Сар ФИФА-н тӱзланымыжлан нелылыкым пуртен, Ушем изиш шаланен огыл, Кугу Британий тушеч лектын, но Сар деч вара ФИФА угыч вийым поген. Кугу Британий тушко угыч пӧртылын, Совет Ушем пурен. Чыла континетлаште ФИФА-н тистыже нӧлталтын, кызыт ушнышо эл-влакын чотышт дене Тӱнямбал Футбол ушем ООН-ымат ончылта.
Шакиров, Станислав Алексеевич

Станислав Шакиров (Станислав Алексеевич Шакиров) (, РСФСР, Пошкырт АССР, Пӱрӧ кундем Курмызак ял) — марий мурызо, семлызе, Марий Эл Республикын сулло артистше (1997), Марий Эл Республикын Калык артистше (2000), Пошкырт Элын сулло артистше (2012).
Илыш корныжо.
Станислав Шакиров 1967 ийын ӱярня тылзын 23-шо кечынже Пошкырт АССР Пӱрӧ кундем Курмызак ялеш шочын. 1985 ийыште тыштак кыдалаш школым тунем лектын. Кок ий армийыште служитлен. Но чонжо дене мурызак лияш ӱжын. Тыгай шонымаш дене Станислав Йошкар-Олашке толеш. Экзаменым сайын кучен, И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыш пура. Но тушто шуко ок тунем. Шкенжын вий-куатшым эстрадле муро-влакым мурымаште терга. 1989 ий гыч Марий кугыжаныш филармонийыште пашам ышташ тӱҥалеш. 
Тыште тудо "Мари" лӱман эстраде-фольклор тӱшкам пога. Икымше концерт программышт ончышо калыкын кумылжым вигак налын. А вуйлатышын шыма йӱкшӧ да поро гына шинчаончалтышыже угыч да угыч гоч вашлиймашке ӱжыныт. "Какшан сер ӱмбалне ломбо" - тыге маналтын почеламутчо Геннадий Матюковскийын мутшылан возымо семлызе Кузьма Смирновын мурыжо. Тудым марий радион фондышкыжат серен налме. Марий телевиденийысе "Шӱмсем пӧлек" передаче тудын выступленийже деч посна шагал кунам эрта. Станислав Шакировын муро-влакше чӱчкыдын Марий Эл Радион эфирыштыже йоҥгат.
И. С. Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледж

Тӱвыра да сымыктыш колледж (руш. Марийский республиканский колледж культуры и искусств им. И. С. Палантая) — Марий Эл Республикыште тӱвыра да сымыктыш аланыште эн кугу кыдалаш тунемме тӧнеж. Тыште 600 наре еҥ 9 пӧлкаште тунемеш.
1995 ий гыч директор семын колледжым Алексей Максимович Клёнов вуйлата.
Икшывыже-влак.
Колледж дене пырля Изи филармоний пашам ышта, тудын пелен 22 коллектив тырша (симфонический оркестр, калык семӱзгар оркестр (оркестр народных инструментов), скрипке ансамбль (ансамбль скрипачей), виолончель ансамбль (ансамбль виолончелистов), кӱслезе ансамбль), калык куштымаш ансамбль "Рвезылык", калык муро ансамбль "Эреҥер", эстраде да джаз сем ансамбль "Колледжаз".
Коста-Рика

Коста-Рика () — эл Йӱдвел Америкыште.
Йӱштӧ

Йӱштӧ мут тӱрлӧ семын кучылталт кертеш:
Еврохоккейтур

Еврохоккейтур — европысо чумыр хоккей команде-влак кокласе хоккей турнир. 1996 ий гыч эртаралтеш.
Турнир нерген.
Турнирыште ныл чумыр команде таҥаса - Россий, Швеций, Финляндий, Чехий гыч (икмыняр гана евротурын южо ужашыштыже Канаде таҥасен, тудын командышкыж Европышто модшо-влакым ӱжыныт, да тыгак Словакий таҥасымашшке ушнен. Евротур ныл ужаш дене эрта:
Чехийыште - Чех Хоккей Модмаш (руш. "Чешские хоккейные игры", чех. "Czech Hockey Games")
Финляндийыште - Карьял Кубок (руш. "Кубок Карьяла", фин. "Karjala-turnaus")
Российыште - Первый Каналын Кубокшо (руш. "Кубок Первого канала")
Швецийыште - LG Хоккей Модмаш (руш. "Хоккейные игры LG", англ. "LG Hockey Games")
Кажне турнирыште налме балл-влак мучашште ушалтыт. Кӧ ныл турнирым эртымеке эн шуко очком поген кертын - тудо сеҥышыш лектеш.
Чех Хоккей Модмаш

Чех Хоккей Модмаш ("руш. "Чешские хоккейные игры", чех. "Czech Hockey Games"") - кажне ийын эртыше хоккей турнир, Чехийыште эрта. 1994 ийыште чоҥалтын, да "Прагобанк Кубок" лӱмым налын. 1998 ийыште спонсор вашталтын, модмашым Ческе Пойиштовна Кубок лӱмдалташ тӱҥалын. 1997-98 ийласе тургымышто Еврохоккейтур радамыште эртаралтеш. Тунам Словакийын чумыр командыже Финляндийын командыжлан алмашталтын. 2003 ий марте Кубок Злин олаште эртен, вара Пардубицыш кусаралтын. 2005 ий гыч Либерец олаште эрта.
2009 ийын Пургыж тылзын 7 кечынже турнир лӱмжым вашталтен. У спонсорым муымеке тиде модмаш Чех хоккей модмаш лӱмым нумалеш.
Тыгак ончо.
Первый каналын Кубокшо (шайбан хоккей)
Карьял Кубок

Карьял Кубок (руш. "Кубок Карьяла", фин. "Karjala-turnaus") — Финляндийыште кажне ийын эртаралтше хоккей турнир. Турнир спонсорын ("Karjala" ыштыше компанийын) лӱмжым нумалеш. 1996 ийысе тургым гыч тӱҥалын, кубок Еврохоккейтур радамыште эрта. Чехий, Финляндий, Россий, Швеций таҥасат.
Чыла матч-влак Хельсинки оласе "Хартвалл Арена" ий полатыште эртат.
Первый каналын Кубокшо (шайбан хоккей)

Первый Каналын Кубокшо (руш. «Кубок Первого канала») — хоккей дене кажне ийын эртаралтше таҥасымаш. 1967 ий гыч Москошто эрта (лач 1992 ийыште Санкт-Петербургышто эртен, да 1991 ийыште йӧршын эртаралтын огыл). 1996 ий гыч Еврохоккейтур радамыш пура.
LG Хоккей Модмаш

LG Хоккей Модмаш "(руш. "Хоккейные игры LG", )" - Швецийыште кажне ийын эртыше хоккей турнир. 2006 ий марте турнир "Швед хоккей модмаш" лӱмым нумалын (). 1996-1997 ийлысе тургым гыч тӱҥалын, Еврохоккейтур радамыште эрта. Чехий, Финляндий, Россий, Швецийын чумыр команде-влакше таҥасат.
Тӱҥ спонсор - "LG Electronics" компаний. Чыла матч-влак стокгольмысо Глобен-Аренаште эртат.
Белиз

Белиз () — эл Йӱдвел Америкыште.
Никарагуа

Никарагуа () — эл Йӱдвел Америкыште.
Тылзе

 &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;124574&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2017-03-20T16:15:32Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Escarbot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;wikidata interwiki&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;156706&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Идалыкыште 12 тылзе уло:
Тӱжем

Тӱжем — 1 000, икытпал 3 укепал дене возымо шотпал, 103.
Тӱҥ

Тӱҥ — кушкылын пушеҥге вондо. Пушеҥгын ик кугу тӱҥже, а тыгыдерын шуко да изи тӱҥ-влак.
Кунам пушеҥге руалын, пундыш кодеш гына.
Уганда

Уганда () — Эрвел Африкысе эл. Пошкудо-влак:
Кечывалвел-эрвелне — Викторий верланен.
Рӱдолаже Кампала.
Калыкчот.
Калыкчот — 33,4 млн. (2010 Сӱрем тылзылан).
Кугеммаш идалыклан — 3,6 % (тӱнямбалне 2-шо вер);
Шочмаш — 48 еҥ 1000-лан;
Колымаш — 12 еҥ 1000-лан;
Кокласе илыме жап — пӧръеҥ-влакын 52 ий, ӱдырамаш-влакын 54 ий (2010);
Кокласе ийгот — 14,8 ий (Гиннес рекорд книгашке эн самырык эл семын пурен)
Иммунодефицит вирус (ВИЧ) дене эмганымаш — 6,4 % (2010 ий);
Олаште илыше-влакын чотышт — 13 % (2008).
Калык-влак:
да т.м.
Чылажге 24 930 000 еҥ.
Эртымгорно.
Акрет жап годым Уганда кундемым Пигмей племена- влак айлен шогеныт. мемнан эран 1 курым гыч Банту племена влакат тиде кундемышке толын лектыныт. 10-11 курым гыч нилот племена-влак пӱтьынек кызытсе Уганда кундемысе кумдыкышто илаш тӱҥалыныт. 
16 курымышто Нилот племена -влак шке кугыжанышым чоҥеныт. Тудо Уньорро лӱмым налын. 18 курымышто Викторий воктене Буганда феодал кугыжаныш шочын . 19 курым кыдаллан тудо Рӱдӧ Африкыште ик эн виянлан шотлалташ тӱҥалын. 
Икымше европеец- влак Уганде кумдыкышто 18 курымышто лектыныт. 1862 ийыште англичан Дж.Спикын экспедицийже толын лектын. Нуно Буганда кугыжаншын корольжым христиан вераш савыреныт. Вара тиде кундемыште кумдан палыме путешественник Генри Мортон Стэнли толын. Тудын полышыжлан кӧра Бугандысе корольым христиан -влакын миссонер ушемышке пуртеныт. Англикан-проповедник влак Угандышке 1877 ийыште толыныт. Почешыштак 1879 ийкугыжанышын у корольжо Мванге христианин, католик, мусульман-валкым эл гыч покташ тӱҥалын. Сайышке тиде шуктен огыл.1888-1892 ийлаште реллигий дене кылдалтше сар каен шоген.
Угарман

Угарман ("У карман" гыч) (Ӱлыл Новгород) () — ола Российыште, Угарман велын рӱдыжӧ, Юлсер федерал йырвелын рӱдыжӧ. 1932 гыч 1990 ий марте ола лӱмжӧ "Горький" лийын (руш серызе Максим Горький лӱмеш).
Угарман — калыкчот шот дене Российыште визымше верым айла; экономик, транспорт да тӱвыра рӱдер.
Узбекистан

Узбекистан () — эл Азийыште.
Рӱдолаже Ташкент.
Украин йылме

Украин йылме () — индоевропысо (славян) йылме.
Украин алфавит (1990 ийысе редакций почеш):
10 ага

10 ага (10 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 130-шо (кужемдыме ийлаште — 131-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 235 кече кодеш.
Событий-влак.
2022 — Россий Президент Владимир Путин Марий Эл Республик Вуйлатыше А.А.Евстифеевын кумылжым шотыш налын, тудым отставкыжым приниматлен да должность деч кораҥден.
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
10 вӱдшор

10 вӱдшор (10 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 100-шӧ (кужемдыме ийлаште — 101-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 265 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Илларионын кечыже. Тиде кече деч вара лум писын шулен кая – маныныт. Тыгак шöршудо пеледыш шке нарынче вуйжым ончыкта. Тудым поген, тÿрлö эмым ямдыленыт.
10 идым

10 идым (10 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 253-шо (кужемдыме ийлаште — 254-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 112 кече кодеш.
Лӱмгече.
Шке лумгечыштым Анна, Арсений, Анатолий, Вениамин, Григорий, Денис, Николай – влак палемдат.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Аннан да Саван кечыже. Тиде кечын ожно кылтам скирдыш чумыреныт. Тидын лӱмеш кугу пайремым эртареныт, кугу яллаште гын ярминка лийын.
10 кылме

10 кылме (10 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 314-ше (кужемдыме ийлаште — 315-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 51 кече кодеш.
Лӱмгече.
Дмитрий, Арсений, Наум, Кузьма, Прасковья, Тимофей, Павел, Георгий да Степан-влак палемдат.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Шнуй Параскеван кечыже. Тудо ешым аралышылан шотлалтеш. Ӱдырамаш-влаклан пидаш да вургемым мушкедаш ок лий улмаш, но вынерым куаш да пушкыдемдаш нигöат почеш кодын огыл.
10 пеледыш

10 пеледыш (10 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 161-ше (кужемдыме ийлаште — 162-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 204 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
10 пургыж

10 пургыж (10 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 41-ше кечыже. Идалык пытыме марте 324 (кужемдыме ийлаште — 325) кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
10 сорла

10 cорла (10 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 222-шо (кужемдыме ийлаште — 223-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 143 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
10 сӱрем

10 сӱрем (10 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 191-ше (кужемдыме ийлаште — 192-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 174 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
10 теле

10 теле (10 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 344-ше (кужемдыме ийлаште — 345-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 21 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
10 шорыкйол

10 шорыкйол (10 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 10-шо кечыже. Идалык пытыме марте 355 (кужемдыме ийлаште — 356) кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
10 шыжа

10 шыжа (10 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 283-шо (кужемдыме ийлаште — 284-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 82 кече кодеш.
Лӱмгече.
Таче шыжа тылзын луымшо кечынже Зинаида, Игнат-Игнатий, Виктор, Дмитрий да Пётр– влакын лӱмгечышт.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Савватийын кечыже палемдалтеш. Ожно тиде кечын мӱкшызö-влак чыла омшаньыкым тергеныт, телылан ямдылалтыныт. Тиде кечын мӱкш-влак дене кылдалтше огыл моло пашам ышташ ок лий улмаш.
10 ӱярня

10 ӱярня (10 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 69-ше (кужемдыме ийлаште — 70-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 296 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
11 ага

11 ага (11 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 131-ше (кужемдыме ийлаште — 132-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 234 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
11 вӱдшор

11 вӱдшор (11 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 101-ше (кужемдыме ийлаште — 102-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 264 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Кирилл кече. Тиде кечын ожно куэ пушеҥгылан кугу тÿткышым ойыреныт. Лÿмынак куэрлашке каеныт да куэвÿд ден изи укшыжым конденыт. Тиде укш дене черле еҥым пераш да вÿдшым тудлан йÿкташ гын, вашке паремеш манын ÿшаненыт.
11 идым

11 идым (11 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 254-ше (кужемдыме ийлаште — 255-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 111 кече кодеш.
Лӱмгече.
Иван – влак шке лумгечыштым палемдат.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Йыван-влакын пайремышт. Тиде кечын ожнысо калык кугу пӱтым кучен. Тыгак сарыште вуйым пыштыше еҥ-влакым уштен шарналтен.
11 кылме

11 кылме (11 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 315-ше (кужемдыме ийлаште 316) кечыже. Идалык пытыме марте 50 кече кодеш.
Лӱмгече.
Шке лӱмгечыштым таче Анна ден Мария-влак палемдат.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Авраамий да Анастасия-влакын кечышт. Тиде кече кÿтÿчö-влакын пайремыштлан шотлалтын: нуным уло ял дене сийленыт. А Шнуй Авраамий ден Анастасия деч шорык таза лийже манын йодын кумалыныт.
11 пеледыш

11 пеледыш (11 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 162-шо (кужемдыме ийлаште — 163-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 203 кече кодеш.
Лӱмгече.
Пеледыш тылзын латикымше кечынже Александр, Андрей, Иван, Лука, Мария, Федот, Феликс, Фаина – влакын лӱм кечышт.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
11 пургыж

11 пургыж (11 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 42-шо кечыже. Идалык пытыме марте 323 (кужемдыме ийлаште — 324) кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Лаврентийын кечыже.
11 сорла

11 cорла (11 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 223-шо (кужемдыме ийлаште — 224-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 142 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
11 сӱрем

11 сӱрем (11 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 192-шо (кужемдыме ийлаште — 193-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 173 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
11 теле

11 теле (11 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 345-ше (кужемдыме ийлаште — 346-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 20 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Купшÿльын кечыже. Купшÿльö – тиде кайык, рушлаже – сойка.
11 шорыкйол

11 шорыкйол (11 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 11-ше кечыже. Идалык пытыме марте 354 (кужемдыме ийлаште — 355) кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
11 шыжа

11 шыжа (11 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 284-ше (кужемдыме ийлаште — 285-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 81 кече кодеш.
Лӱмгече.
Шыжа тылзын латикымше кечынже Александр, Алексей, Василий, Николай, Иван, Григорий, Сергей, Анна, Илья, Макар, Моисей, Прохор, Валентин. Афанасий, Анатолий – влакын лӱмгечышт.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Харитонын кечыже. Тиде кечым мöҥгыштак эртараш тыршеныт. А самырык мужыр мужедше дек ик кöршöк мӱй дене мужедыкташ миен, поснак ончыкылык аван тазалыкшым пеҥгыдемдаш йодын мужедыктеныт.
11 ӱярня

11 ӱярня (11 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 70-ше (кужемдыме ийлаште — 71-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 295 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
12 ага

12 ага (12 май) – григориан кечышот почеш идалыкын 132-шо (кужемдыме ийлаште – 133-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 233 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
12 вӱдшор

12 вӱдшор (12 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 102-шо (кужемдыме ийлаште — 103-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 263 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Йыванын кечыже. Ожно тиде кечын кресаньык-влак печеньым кӱэштыныт. Посна тÿткышым суртводыжланат ойыреныт: вет тудат ынде шошо кечылан куанен кудывечыш, садпакчаш лектын коштеда.
12 идым

12 идым (12 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 255-ше (кужемдыме ийлаште — 256-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 110 кече кодеш.
Лӱмгече.
Идымын латкокымшо кечынже Александр, Иван, Макар, Павел, Мария, Яков – влакын лумгечышт.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Александрын кечыже. Ты кечын кугу пайрем ӱстелым погыман да теммешке кочман улмаш. Вате-влак эн ончыч шќран шож пучымышым шолташ тыршеныт.
12 кылме

12 кылме (12 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 316-шо (кужемдыме ийлаште — 317-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 49 кече кодеш.
Лӱмгече.
Кылме тылзын латкокымшо кечынже Анастасия, Артемий, Юлиан, Леонид, Зиновий, Матвей да Марк – влакын лӱм кечышт. 
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Зиновийын кечыже. Тиде кечын гын колызо ден сонарзе-влакым саламленыт. Нуно посна пöртыш погыненыт да пайремленыт. Тыгак ты кечын телымсе кайык-влак чоҥештен толыт маныныт: öрш, киса да молат.
12 пеледыш

12 пеледыш (12 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 163-шо (кужемдыме ийлаште — 164-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 202 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
12 пургыж

12 пургыж (12 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 43-шо кечыже. Идалык пытыме марте 322 (кужемдыме ийлаште — 323) кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
12 сорла

12 cорла (12 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 224-ше (кужемдыме ийлаште — 225-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 141 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
12 сӱрем

12 сӱрем (12 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 193-шо (кужемдыме ийлаште — 194-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 172 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
12 теле

12 теле (12 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 346-шо (кужемдыме ийлаште — 347-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 19 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
12 шорыкйол

12 шорыкйол (12 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 12-шо кечыже. Идалык пытыме марте 353 (кужемдыме ийлаште — 354) кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
12 шыжа

12 шыжа (12 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 285-ше (кужемдыме ийлаште — 286-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 80 кече кодеш.
Лӱмгече.
Таче шыжа тылзын латкокымшо кечынже Киприан, Серафим – влакын лӱмгечышт.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Феофанын кечыже. Ты кечын мераҥым лӱен кертат гын, телым сонарлымаш сайын эрта манын ӱшаненыт.
12 ӱярня

12 ӱярня (12 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 71-ше (кужемдыме ийлаште — 72-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 294 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
13 ага

13 ага (13 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 133-шо (кужемдыме ийлаште — 134-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 232 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
13 вӱдшор

13 вӱдшор (13 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 103-шо (кужемдыме ийлаште — 104-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 262 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Шнуй Ипатийын кечыже. Ипатий деч ÿдырамаш-влак азам ыштен кертдымаш деч утараш йодыныт, ешлан перкем, йоча пиалым йодын кумалыныт. Эсогыл азам ыштыме годымат але шöр уке годым Ипатийлан пелештеныт
13 идым

13 идым (13 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 256-шо (кужемдыме ийлаште — 257-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 109 кече кодеш.
Пайрем да памятный дате-влак.
Парикмахер-влакын кечышт. 
Лӱмгече.
Идымын латкумшо кечынже шке лӱмгечыштым– Пётр, Геннадий да Куприян влак палемдат. 
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Куприянын кечыже. Ожнысо калык тыге манын: тиде кечын турня-влак купышто погынат да куш чоҥештымым каҥашат. Тыгак тиде кечын турняпќчыжым погеныт, тидлан купыш эн ончыч 13 сентябрьыште шочшо еҥым колтеныт, тудо корным сайын пала – манын шоненыт.
13 кылме

13 кылме (13 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 317-ше (кужемдыме ийлаште — 318-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 48 кече кодеш.
Лӱмгече.
Кылме тылзын латкумшо кечынже Йыван, Никодим, Всеволод, Герман, Кузьма, Роман, Степан, Артемий, Николай да Станислав – влакын лӱм кечышт. 
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Спиридон да Никодим-влакын пайремышт. Тиде кечын чывым руалыныт: тÿрлö кочкышым ямдыленыт. Сонарзе-влак гын ешыштым мераҥ шыл дене сийленыт.
13 пеледыш

13 пеледыш (13 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 164-ше (кужемдыме ийлаште — 165-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 201 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
13 пургыж

13 пургыж (13 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 44-ше кечыже. Идалык пытыме марте 321 (кужемдыме ийлаште — 322) кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
13 сорла

13 cорла (13 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 225-ше (кужемдыме ийлаште — 226-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 140 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
13 сӱрем

13 сӱрем (13 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 194-ше (кужемдыме ийлаште — 195-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 171 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
13 теле

13 теле (13 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 347-ше (кужемдыме ийлаште 348) кечыже. Идалык пытыме марте 18 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Тиде кечын:
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Ондри кече. Танле кечышот почеш Андрей Первозванный апостолын кечыже.
13 шорыкйол

13 шорыкйол (13 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 13-шо кечыже. Идалык пытыме марте 352 (кужемдыме ийлаште — 353) кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
13 шыжа

13 шыжа (13 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 286-шо (кужемдыме ийлаште — 287-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 79 кече кодеш.
Лӱмгече.
Шыжа тылзын латкумшо кечынже Григорий, Леонид, Вячеслав, Александра да Михаил – влакын лӱмгечышт. 
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Михаилын кечыже. Ожно ты кечын ӱдырамаш-влак шке тошто олым тӱшакыштым йӱлалтеныт. Михаил кечын вочшо лум телын вара толмыжо нерген шижтара.
13 ӱярня

13 ӱярня (13 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 72-шо (кужемдыме ийлаште — 73-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 293 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
14 ага

14 ага (14 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 134-ше (кужемдыме ийлаште — 135-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 231 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
14 вӱдшор

14 вӱдшор (14 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 104-ше (кужемдыме ийлаште — 105-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 261 кече кодеш.
 Официалдыме:
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Шнуй Марьян кечыже. Тиде кечын тыгай калыкпалым эскереныт: ий писын шула гын, идалык куштылго лиеш, олыкат нугыдо шудан.
14 идым

14 идым (14 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 257-ше (кужемдыме ийлаште — 258-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 108 кече кодеш.
Лӱмгече.
Идым тылзын латнылымше кечынже шке лумгечыштым Марфа да Семен – влак палемдат.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Семёнын кечыже. Ожно тиде кечын куван кеҥежым вученыт, ӱдырамаш-влак кыне кылтам олыкыш кошташ луктыныт. Межымат шӱдыреныт: шӱртќ тќр лектеш гын – пелашат шотан лиеш, утыждене вичкыж але кӱжгӱ гын, пелашетын койышыжат тӱрлӧ лиеш.
14 кылме

14 кылме (14 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 318-ше (кужемдыме ийлаште — 319-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 47 кече кодеш.
Лӱмгече.
Кылме тылзын латнылымше кечынже Демьян, Иван, Кузьма, Ульяна, Адриан, Елизавета, Денис, Феодотия да Яков – влакын лӱм кечышт.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Козьма да Дамианын кечыже. Тиде кечын идалыклан пытартыш суан-влакым эртареныт. Марлан кайыдыме ÿдыр-влак ÿдырсий пайремыш чумыргеныт. Поян еҥ-влак нужна родо-тукымыштлан, пошкудыштлан пöлек шотеш чывым пуэныт.
14 пеледыш

14 пеледыш (14 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 165-ше (кужемдыме ийлаште — 166-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 200 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
14 пургыж

14 пургыж (14 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 45-ше кечыже. Идалык пытыме марте 320 (кужемдыме ийлаште — 321) кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
14 сорла

14 cорла (14 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 226-шо (кужемдыме ийлаште — 227-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 139 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
14 сӱрем

14 сӱрем (14 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 195-ше (кужемдыме ийлаште — 196-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 170 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
14 теле

14 теле (14 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 348-ше (кужемдыме ийлаште — 349-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 17 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Наумын кечыже - танле календарь почеш. Наум тунемммаште полша, маныт.
14 шорыкйол

14 шорыкйол (14 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 14-ше кечыже. Идалык пытыме марте 351 (кужемдыме ийлаште — 352) кече кодеш.
Пайрем да памятный дате-влак.
Шорыкйол тылзын латнылымше кечынже Россий Федерацийысе трубопровод войскан кечыже палемдалтеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
14 шыжа

14 шыжа (14 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 287-ше (кужемдыме ийлаште — 288-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 78 кече кодеш.
Лӱмгече.
Танле (православный) лӱм-влак: Ананий, Мария, Михаил, Роман, Савва, Богдан, Ариадна
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
14 ӱярня

14 ӱярня (14 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 73-шо (кужемдыме ийлаште — 74-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 292 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
15 ага

15 ага (15 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 135-ше (кужемдыме ийлаште — 136-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 230 кече кодеш.
Пайрем да памятный дате-влак.
 — Ешын кечыже
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
15 вӱдшор

15 вӱдшор (15 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 105-ше (кужемдыме ийлаште — 106-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 260 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: " 
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Калык пале.
Шнуй Титын кечыже. Тиде кечын чыла ерласе да эҥерласе ий тарванышаш. Ий тарванен огыл гын, тиде ийын кол шагал лиеш – маныныт.