Васильев, Валериан Михайлович

Ӱпымарий (Валериан Михайлович Васильев) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Тумна ял (кызыт Тумна сола)) — , Йошкар-Ола ола) — , шанчызе-энциклопедист, литератор, филологий шанче доктор (1957), этнограф, фольклорист, почеламутчо, туныктышо, музыковед, кусарыше. Валериан Михайлович — шанче степеньым налше марий-влак коклаште икымше улеш. "Марий шанчын ачаже" — лӱмым илымыж годымак пуэныт.
Пошкырт Эл Янаул кундемысо Тумна ял гыч. Тудын лӱмжым Йошкар-Олан ик уремже да МарНИИЯЛИ нумалыт.
Валериан Михайлович - тиде чоклымаш деч варасе лӱм, 1902 ийыште тынеш пурен. Чоклымаш деч ончыч тудо Вастайн Кайсан Темьян () лийын.
Тумна шочмо ялыште Валериан Михайловичлан чапкӱ шога. Шочмыжлан 100 ий темме лӱмеш шочмо ялыштыже пӧрт-тоштерым ыштеныт.
Илыш корныжо.
Валериан Михайлович 1883 ий шорыкйол тылзын 13-шо кечынже (юлиан календарь дене — 1-ше шорыкйол кечын) Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Тумна (кызыт Тумна сола) ялеш улан чимарий кресаньык ешыште шочын. Изинекак шочмо йылмыжым, калык поэзийым йӧратен шынден. Шым ияш тунемаш тӱҥалын.
Шке ялыште 4 ий тунемын, вара туныктышо изам эргыж дене Ӱпыш наҥгайыш. Тушто кок классан школыш пуэн кодыш. Ӱпыштӧ Валериан кум ий гыч курсым пытарен лектын. Тулеч ончычшо тунемаш ачаже ыш колто. 1895 ийыште, тунем чарныме ий, шыжымак ачаже тудым шке Чараруш правленийышке возкалаш намиен кодыш. Ик-кок тылзыжым ялт тугак илен; варажым тудлан тылзылан кум теҥгем пыштышт.
Тунеммым чарнен гынат, адак умбакыже тунемшашым вуйыштыжо кучен илен; мондаш огыл манын, изиш тунемынат шоген. Тӱрлӧ правленийыште кум ий возкален эртарен, Пӱрӧ олашке куснен: иктыланат каласыде, йыштак каен. Пӱрыштӧ туныктышылан ямдылыме школыш пурен. Тушто, курс пытымекат, тунеммым чарнымыже шуын огыл. Шке уездысе Музек лӱман ялыште туныктышылан ик ий пашам ыштен да адак тунемаш каен, ындыже - Озаҥышке.
Тунам тудын гай шемер калык гыч лекшылан тунемаш корно пеш шыгыр ыле: шке окса дене тунемаш лийшаш огыл, казна чот дене поп лиймыла адак кугурак туныктышылан лекмыла веле лиеш ыле. Тудлан поплан туныктымо школыш пураш вереште. Тушечын кум ий гыч 1906 ийыште тунем лекте.
Попланже шым кае, Озаҥышак Каван ер воктенсе семинареш коден, тӱрлӧ йылме дене кнага возкалыме, лукмо верешыже. Кнагаже пеш шотанак огыл ыле: шукыжо Крестос тыныш савырыме, вес тӱня илыш нерген да монь. Ту книга-влак воктенак тудо шкеак моло тӱрлӧ кнагамат лукташ тӱҥалын: марий календарь, тӱрлӧ чер поремдыме, марий муро, тушто, йомак, тошто мут, молыжат. Книга лукмаште моло марийат полшышо шуко лие.
Кнага лукмо, шалатыме деч посна адак моло пашамат ыштен: вес семинарыште, ӱдыр-влак туныктымаште, марий йылмылан туныктен, тунамак мутерлан тӱрлӧ кӱлешан марий йылме гыч погаш тӱҥалын. Тудо коклаштак адак кугу школыш тунемаш пурымылат ямдылалт шоген. Тӧчен-тӧчен 1913 ийыште Озаҥысе кугу школышкат тунемаш пурен. Тиде школышто тӱрлӧ вер гыч самырык еҥ-влак лийыныт, йылме ойыртемыштат, калык ойпогыштат икгай лийын огыл. Валериан Ӱпымарий тидым шижын да тунамак калык мурым, йомакым погаш пижын. Тунам Озаҥ олаште тӱрлӧ калыкын уста эргышт-влак тунемыныт, иленыт, нунын дене палыме лиеш да кылым вияҥден колта.
Озаҥ олаште 1912 ийыште «Марла календарь» луктын шоген. Тудым ямдылымаште Валериан Ӱпымарий Павел Петрович Глезденев дене пырля кугу пашам ышта. 
1917 йыште Озаҥ школым тунем лекшашеш Российыште революций(рэволӱтсий) тӱҥале. Тунамсек марий йылмылан, марий йылме дене возкален тӱрлӧ-тӱрлӧ книга лукташат корно кумдан почылто. 1917 ий, Сорла тылзын 25-ше кечыште Ӱжара лӱман кугу марла газет лекташ тӱҥале; газет вашталмешке тӧрлатен возкалшыже лийын шоген. Газет деч посна тӱрлӧ-тӱрлӧ марла книга шуко луктылто.
Марий-влак кокла гыч Васильев-Ӱпымарий эн ончыч манме гаяк Озаҥ университетыш тунемаш пура. Тыште ученый Бергын полшымыж дене марий муро-влак мутшыге, семжыге возен налеш. Тиде возымо Марий семым шымлымаште таче кече мартеат шке кӱлешлыкшым йомдарен огыл. Кугу шинчымашым погымеке Валерьян Михайлович тӱрлӧ вере рвезе калыклан шочмо йылме нерген келге, пеҥгыде шинчымашым пуэн шога. Тудо 30-шо ийла мучаште Марий пединститутышто туныктен. Тиде тургым жапыште тудлан шуко йӧсым чыташ логалын: калык тушман семынат титаклаш тӧченыт, поктылыныт, но тиде йӧсӧ жапым сеҥен лектын. Варажым МАрНИИ-ште йылмым шымлен шоген. Валериан Михайлович 1961 ийыште ага тылзын 3-шо кечынже лугыч лийын колен.
Сылнымут паша.
Йоча поэзий.
Валериан Михайлович эрекак сылнымутым возен шоген огыл. Тудо чылажат икмыняр произведенийым веле серен, но нуно таче кечыланат шкеныштын вийыштым йомдарен огытыл. Кӱчык, икмыняр корно гыч шогышо почеламут-влакым калык мыскара негызеш шочыныт да самырык тукымлан пӧлеклалтыныт. Тудын калык мыскара негызеш «Пырыс ден коля». Шонышже: кеч-могай пашаштат чоным тургыжландараш ок кӱл. «Пырыс ден шыл», «Поян веҥе» баснят пеш оҥай, пӱсӧ умдан. В.Ӱ. ик эн чапле, кызытат моткоч кӱлешан «Шочмо йылме» почеламут пеш виян манаш лиеш. В.Ӱ. шочмо йылмын кугу кӱлешлыкшым, вий-куатшым палемден. Шочмо йылме лиеш гын, калыкат илаш тӱҥалеш. Пыта гын, калыкат пыта. Садланак серызе, почеламутчо шочмо йылмым изинекак йӧраташ, тудын дене мутланаш, эреак перегаш ӱжын возен. Тыге В.Ӱ. кажне шке почеламутыштыжо кӱлешан йодышым тарватен да шымлен лектын. Нунын школышто, йочасадыште кучылташ моткоч пайдале. Шочмо йылме вияндыме шотыштат полша.
Ойлымашыже-влак.
Марий йоча прозышто Васильев-Ӱпымарий шке волгыдо сылнымут кышажым коден. Тудо икшывылан возымо прозылан шочашыже полшен. Сергей Григорьевич Чавайн дене пырля ӱшанле негызым пыштен манаш лиеш. 1909 ийыште «Марла ойлымаш-влак» лектын. Серызын йочалан лудаш возымо ойлымаш-влак шке тӱсышт дене ойыртемышт уло. Нуно утларакшым калык ойлымаш, мыскара, шулдыран мут-влак негызеш чоҥалтыныт. Автор пеш кӱчыкын икмыняр ой дене гына раш возен моштен. Васильев-Ӱпымарий тыгак Л. Толстойын, К. Ушинскийын да молынат ойлымашышыштым шочмо йылмыш кусарен. Марий тӱсым пуэн. Икшывылан темлыме кажне изи ойлымаш могай-гынат кӱлешан йодышым шынден, мутлан, «Шултыш кинде» ойлымашыште автор шурным ончен куштымо нерген каласкала илышыште кресаньык пашан пеш кӱлешан суапле улмыжо палемдалтеш. Йоча-влак кресаньык пашалан модыш гочат кумылаҥыныт. Лач тыгай шонымаш дене «Темрай ден Топкай» ойлымаш шыҥдаралтын. «Мӱкш пакчаште» ойлымаш паша усталык нерген мутым лукмо. Южо произведенийлаште порылык, ончыкылык рвезе тукым нерген шонымаш раш палдырна. Мутлан, «Шоҥгын вашмутшо» ойлымашын геройжо – илалше еҥ. Тудо кушкын толшо тукымлан сайым, порым ыштен кодынеже. В.Ӱ. йоча прозышто мыскарам вияҥдымаште тышен. Айдемын посна ситыдымашыжым мыскара йӧре ончыктен. Теве «Шамкай куван чывже» ойлымаште опкын койыш ваштареш виктаралтын.
Дело федералистов.
1931 ийыште "Дело федералистов" почмо. Васильевым арестоватленыт. 1932 ийын, Пеледыш тылзын 5-ше кечыныште эрыкым пуэныт. 1937 ийыште, вес арест деч ончыч (Сталинский репрессий годым) Йошкар-Ола гыч шылын, вара Марий Элыш 1939 ийыште гына пӧртылын, адак шанче пашаш пижын, доктор лийын, 1961 ийыште колен.