tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Верхний Услон кундем

Верхний Услон кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Верхний Услон сола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): руш-влак (65,8%), суас-влак (24,9%), чуваш-влак (6,2%).
Административ шеледымаш.
Верхний Услон кундемыште 19 ял шотан илем уло.
Высокая Гора кундем

Высокая Гора кундем (, ) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Высокая Гора сола.
Калыкчот.
Калык-влак (2010): суас-влак (67,2%), руш-влак (30,4%).
Административ шеледымаш.
Высокая Гора кундемыште 29 ял шотан илем уло.
Ямайка

Ямайка () — эл Йӱдвел Америкыште.
Лумӱдыр

Лумӱдыр (руш. "Снегу́рочка") — У ий пайремысе персонаж, Йӱштӧ Кугызан уныкаже. Марий тӱвыраш руш йомак-влак гыч логалын. Славян калыкын Лумӱдыр Йӱштӧ Кугыза да Шошын шочшыжлан шотлалтын.
Илыш корныжо.
Руш калык йомакыште лум гыч ыштыме ӱдыр нерген ойлалтеш. Кузе коча ден кова лӱм ӱдырым ыштеныт, а тудо илыше еҥыш савырнен.
А. Н. Афанасьев «Поэтические воззрения славян на природу» шанче пашаштыже 1867 ийыште Лумӱдыр нерген йомак-влакым шымлен. 
1873-ше ийыште А. Н. Островский "Снегурочка" лӱман пьесым воза. Тыште Лумӱдыр (Снегурочка) Йӱштӧ Кугыза (Дед-Мороз) ден Мотор Шошын (Весна-Красна) ӱдыржӧ семын ончыкталтеш. Ош ӱпан, чурийже ош тӱсан, кандалге-ошо вургемым чиен, мотор упшым упшалын. Кече юмылан (Ярило) кумалме годым ӱдыр кола. Но тӱҥалтышыште пьесе калыклан келшен огыл.
1882 ийыште Н. А. Римский-Корсаков "Снегурочка" пьесе почеш тыгай лӱманак оперым шынден. Кугу пагалымашым сулен. 
Умбакыже, XIX курым мучашште — XX курым тӱҥалтышыште Лумӱдырын образшым У ий пайремлан ямдылыме сценарийыште кучылтыныт да шыҥдареныт. Революций деч ончыч Лумӱдырын фигуркыжо-влакым у ий кожыш сакаленыт, ӱдыр-влак тудын вургемжым чиеныт, йомак, пьесе да опера гыч южо ужашым кучылтын, пайремлаште модышым ончыктылыныт. Тудо жапшыте Лумӱдыр пайремым вӱден огыл.
Кызытсе сынжым Лумӱдыр 1935 ийыште, Совет Ушемыште налын. Тунам кӱшычын У ий пайремым пайремлаш темленыт. Лумӱдыр Йӱштӧ Кугызан уныкаж семын тудлан йоча-влак дене кутыраш, модаш полша. Йӱштӧ Кугыза ден Лумӱдыр пырля икымше гана 1937 ийыште москосо Ушем Пӧртыш кож пайремыш толыныт.
Сар деч вара Лумӱдыр Йӱштӧ Кугыза деч посна у ий пайремыш огешат тол.
Адвокат

Адвокат ( — деч — ӱжам) — физический лица, кудын сомылышко юридический могырым калыклан (посна енлан тыгак гражданстве деч посна элыште илыше енлан) полышым пуымаш, тыгак судыштат енын праважым аралымаш. Адвоктаура профессий семын акрет годсек палыме.
Российыште адвокат - правовой йодыш дене кылдалтше йодыш-влаклан полышым пуышо профессионал каҥашеҥ ( советник). Адвокат профессий эрыкан профессий тӱшкашке пура (тыгак эрыкан журналист, шкевуя практикым эртарыше эмлызе-влак тиде тӱшкаш пурат). 
Адвокат Акрет Римыште.
Икымше адвокат-влак Акрет Римыште лектыныт. Кумдан палыме руш юрист Е.В.Васьковскийын ойлымыж почеш Римыште икымше адвокатлан патрон-влак шотлалтыныт. Нунын сомылыштышт кок профессий ончыкталтын: юрисконсульт да адвокат. Акрет Римын республикысе пагыт годым адвокатура эрыкан профессий лийын да нимогай ушем чуымрген огыл. Профессионал еҥын правам аралыше-влакын корпорацийышт Акрет Римын Империй пагыт годым мемнан эра деч ончыч чумырген. Адвокат- влакын корпорацийышке тыгай йӧн дене логалаш лийын: эн ончычак мартикул манме лумын келыштарыме спискыш шке лумым да окса парыш кугыт нерген данныйым пуртыман вара право дене экзаменым кучыман. Чыла тиде процедурым эртымеке корпорацийыш логалаш лийын. Акрет Римыште Империйысе пагыт годым чумыргышо профессионал адвокатура классический сынан лийын. Кызытсе жап мартеат южо элын адвокатура системыже Акрет Римысе адвокатурын палыжым нумалеш. 
Российыште.
Акрет Русьышто шуко курым адвокатура виян кертын огыл, молан манаш гын, тортыкым пудыртышо еным Юмын суд почеш судитленыт, а Юмын судшо лачак истец да вашмутым пуышо ответчикын мийымыжымат ситышылан шотлен. 
Икымше гана профессионал аралыме ен дене эртыме суд нерген руш летописьыште 15 курымышто палемдалтын. Икымше профессионал адвокатын полышыж дене пайдаланые нерген акрет Новгородын Уставной грамотышто палемдыме. тиде грамото почеш кажне тортыкым пудыртышо ен судышко ӱшанле еҥым конден кертын. А теве Псковысо Суд Грамота (1397-1467) почеш тыгай ӱшанле еҥым чылалан кондаш чаралтын.
Теле йӱштылмаш

Теле йӱштылмаш, моржланымаш () — почмо вӱдыштӧ телымсе йӱштылмаш. Ий леведын огыл гын, вӱдын температуржо «йӱштӧ» (+15 гыч +4 °C марте) категорийыш пура. Ийыште вакым руэныт гын, вӱд (+4 градус гыч -2 марте) категорийыш пура. Тӱрлӧ эллаште телым йӱштылшӧ-влакым тӱрлын лӱмдат. Российыште морж дене таҥастарат гын, Финляндийыште — , нерпе, тюлень дене, Йӱдвел Америкыште — ош маска дене таҥастарат.
Йӱштылмаш нерген.
Вакыште вӱд тарванылеш гын — кылмен ок керт. Эн чӱчкыдын тиде тарванылмашым вӱдйымалсе але пропеллер дене ыштат. Вӱдыш пурашлан южо вере олалаште шокшо кӱварым пыштат. А тыге вакыште вӱдыш волашлан оҥа гыч тошкалтышым ыштат. Пураш-лекташ куштылгырак. Тыгак йӱштылмӧ вер воктене вургемым кудашаш-чияш, солык дене ӱштылалташлан верым чоҥыман. 
Ойкаҥаш.
Йӱштылаш тӱҥалнеда гын, шот дене ыштыман. Теве ойкаҥашыже:
Шарлымаш.
Теле йӱштылмашым эн чот Финляндийыште йӧратат. Финн культуро да сауныш пурымо йӱла дене кылдалтын. Шокшо мончашке пурымо годым жапын-жапын мончазе-влак йӱштӧ вӱдан бассейныш але вӱд вакышке тӧрштат. Финляндийыште ик арняште 1-2 гана йӱштылалтше-влакын чотышт — 120 000. Финляндийыште 1989 ий гыч теле йӱштылмаш дене чемпионат эрта. Икымше гана 110 еҥ таҥасаш толын, 2000-ше ийыште — 1250. Икымше тӱнямбал чемпионат Хельсинки олаште 2000-ше ийыштак эртен. 2008 ийыште теле йӱштылмаш чемпионат икымше гана Финляндийыште огыл эртен — Лондонышто. 
Йӱдвел Америкыште морж-влакым ош маска лӱмдат. Эн тошто Нью-Йорк олаште верланен. Нуно Атлантик тептеҥызыште Шыжа тылзе гыч Вӱдшор тылзе марте кажне рушарнян йӱштылыт.
Китайыштат теле йӱштылмаш шарлен. 1940-ше ийлаште туҥалыныт, а 2006 ийыште йӱштылшо-влакын чотышт 200 000 еҥ наре лийын.
Тазалык шотышто.
Кузе илыш да специалист-влак ончыктат, теле йӱштылмаш айдемын тазалыкшылан, эҥгек дене таҥастарымашште, пайдам шукырак конда. Вӱр сайын кошташ тӱҥалеш, ваче, туп корштымаш пыта, айдемын шӱлыкан кумылжо йомеш. Тыгак, астме, омодымылык пыта. Ревматизм ден фибромиалгий чер деч эмлалташ полша.
Таҥасымаш.
Таҥасымаш виктарчыкым эн ончыч (2000 ийыште) Финляндийыште пуртеныт. Кок ий гыч нуным вашталтеныт, кызыт нуно тыге койыт 
Таҥасымаш-влак кажне ийын эртат. Спортсмен-влак шкетынат, эстафете денат 25 метрым иен эртышаш улыт. 
Тыгак уло:
Российысе таҥасымаш-влак.
Телымсе марафон ийымаш — финн таҥасымашлан моткоч келшен толеш, но вӱдын температуржо 15 градус деч йӱштырак лийышаш, ийыме корно — 200 метр. 
Телымсе спорт ийымаш — ийыме писылык дене таҥасат. Корно 25 метр гыч 200 метр марте лийын кертеш.
Теле (пагыт)

Теле — идалыкын ныл пагытше гыч иктыже. Шыже да Шошо коклаште верланен. Теле кум тылзе жапыште эрта: Теле, Шорыкйол да Пургыж. Телым йӱштӧ, южын температуржо термометрыште 0 градус деч ӱлнырак, Мландыште южо вере лум лумеш.
Астрономий теле.
Астрономий теле пагыт телымсе кечышогымаш () гыч шошымсо кечытӧр () марте эрта (Мландын Йӱдвел полушарийыштыже 22 Теле гыч 21 Ӱярня марте, а Мландын Кечывалвел полушарийыштыже тиде жапшыте кеҥеж пагыт.
Теле кечышот.
Кечышот почеш теле кум тылзе жапыште эрта: Мландын Йӱдвел полушарийыштыже — Теле, Шорыкйол, Пургыж (90 кече, кужемдыме ийлаште — 91 кече), Мландын Кечывалвел полушарийыштыже Пеледыш, Сӱрем, Сорла тылзылаште. 
XVIII курым деч ончыч Москосо кугыжанышыште телым Рошто пайрем (25 Теле) гыч Благовещений пайрем (25 Ӱярня) марте шотленыт. Тошто кечышот почеш идалыкын кажне пагытшылан 91 кече да шагатын логалын.
Теле игече.
Игычым эскерыше-влакын ойлымышт почеш теле йӱштӧ игече толмо дене тӱҥалеш. Кунам термометр кокласе температурым ноль деч ӱлнырак ончыкташ тӱҥалеш — теле толын.
Эн йӱштӧ тылзе — Шорыкйол (теҥыз воктене йӱштӧ вараш кодеш, садене тушто эн йӱштӧ тылзе — Пургыж). Но 1981—2010 ийысе нормо почеш Российын Европо ужашыштыже эн йӱштӧ тылзылан Пургыж тылзе шотлалтеш. Теле тылзыште пычкемыш эн шуко жап шога, но Мландын атмосферыже вигак йӱкшен ок шу, сандене январь тылзыште умбакыже йӱкша. Российыш теле йӱдвел-касвел гыч толеш.
Калык кечышот почеш теле покшым налме дене тӱҥалеш, лум шулаш тӱҥалме дене пыта. Игече вашталтыш-влак дене телым шотлаш гын, тудо 111 кече (27 Кылме гыч 17 Ӱярня марте) шуйна, кум тургымлан шелалтеш:
Игечым эскерыше-влак кок тӱрлӧ телым палемдат: Леве теле (лум шагал, пешыж йӱштӧ огыл) да йӱштӧ теле.
Гренландий

Гренландий () — датчан автоном территорий Йӱдвел Америкыште.
Гренланд йылме

Гренланд йылме () — Гренландий йылмыже.
Гаити

Гаити () — эл Йӱдвел Америкыште.
Сальвадор

Сальвадор () — эл Йӱдвел Америкыште.
Хирургий

Хирурги́й (, — кид да — паша деч) — хирургий йӧн дене эмлыме чер-влакым шымылше медицин пӧлка. Хирургий эмлымаш икмыняр ужаш гыч шога: черланышым операцийлан ямдылат, наркозым пуат да хирург паша. Операций годым коваштым, але кӱлеш верым пӱчкыт, кӱлеш орган дене эмлыме пашам шуктат, вара пӱчмӧ верым ургат.
Григориан кечышот

Григориа́н кечышо́тым католик йӱла почеш илыше эл-влакыште папа Григорий XIII 4 Шыжан 1582 ийыште, тошто юлиан кечышот олмеш пуртен. Тунам изарня, 4 Шыжа деч вара вигак 15 Шыжа тӱҥалын. Григориан кечышотышто идалыкын кужутшо — 365,2425 сутка. Кужемдыме идалыкыште 366 кече, тыглай идалыкыште — 365 кече.
Григориан кечышот ик суткалан садыгак вараш кодеш, но тиде сутка 10 000 ий жапыште погына (юлиан кечышотышто — 128 ийыште).
Тылзе-влак.
Григориан кечышот почеш идалык 12 тылзылан шелалтеш, тылзыште 28 гыч 31 кече марте лийын кертеш.
Эртымгорно.
Юлиан кечышот почеш илымеке, калык шижын — пагыт пайрем-влак кечышотлан келшен огыт тол. Мутлан, шошо кечешогымаш дене Кугече кечым палемденыт, но Кугечылан тылзе темшаш. А каваште тылзе нигузе тиде жаплан темын шуктен огыл. Григорий XIII деч ончыч проектым Павел III ден Пий IV шукташ тыршеныт, но пашашт лектышан лийын огыл. Григорий XIII папан йодмыж почеш реформым Христофор Клавиус ден Луиджи Лилио астроном-влак ямдыленыт.
Тыге, жап эртыме дене юлиан кечышот григориан кечышот деч чотрак да чотрак ойыртемалтеш: кажне 100 ий жапыште ик суткалан.
1583 ийыште Григорий XIII Константинопольысе Иеремия II патриархлан у кечышотыш куснаш темлымаш дене серышым колтен. Константинопольышто у кечышот дене келшен огытыл.
Российыште григориан кечышотым 1918 ийыште Совнаркомын декретше почеш пуртеныт. Тыге 1918 ийыште 31 Шорыкйол деч вара вигак 14 Пургыж тӱҥалын.
1923 ий гыч черке-влак (Руш, Иерусалим, Грузий, Серб, Афон черке-влакым шотлыде) григориан кечышотлан келшыше у юлиан кечышотыш куснат. Тихон патриарх Руш танле черкыш тудым 1923 ийыште 15 Шыжан пуртен ыле, но Черкыште тидын ваштареш шогалыныт, сандене Тихон у кечышотым жаплан кораҥден. У стиль РТЧ-ште 24
1948 ийыште Танле черке-влакын Москосо каҥашыштышт луктыныт: Кугечым юлиан кечышот почеш шотлыман. Кызыт григориан кечышот почеш Кугечым Финн танле черке пайремла.
Барбадос

Барбадос () — эл Йӱдвел Америкыште.
Клюшко

Клюшко — шайбан хоккей, бенди, мече хоккейыште, флорболышто да эше икмыняр спорт тӱрлыкыштӧ пасушто шайбым але мечым поктылашлан кучылтмо спорт арвер.
Шайбан хоккейыште.
Шайбан хоккейыште тиде спорт арвер шайбым наҥгайме, пасым пуымо, да капка велыш перымылан кучылталтеш. 
Клюшкын кужутшо 150-200 см. наре. Тудын вургыжо уло, ӱлнӧ тиде вурго кумдаҥеш да вӱчкыжемеш. Кумда, вӱчкыж мучашыжым тӱҥгыртымӧ - тудым лӱмдат. Ыргака-н кужутшо 25-40 см наре. Лач тудак шайбе дене тӱкналтеш. Ик клюшко весе деч ойыртемалтеш, вет модшо-влак тӱрлӧ капан улыт, шолагай ден пурлагай-влаклан тӱрлӧ клюшко кӱлыт. Клюшко вурго да ыргака коклаште 135°-ан луко кодеш. Клюшкын вургыжо чоткыдо, тыгодымак лывырге, сандене профессионал клюшко дене шайбым пераш куштылгырак.
Ыргакым чӱчкыдын тӱҥгыртат - модшо тыгай клюшко дене шайбым ий валчын нӧлтал кертеш. Шола да пурла велышкат тӱҥгыртат - тыште шола кид да пурла кид дене кучышо-влак шкаланышт келшышым ойырат.
Капкаоролын клюшкыжо пасу модшын клюшкыж деч изиш ойыртемалтеш. Тудын ыргакаже кумдарак, вурго да ыргака коклаште луко изирак. Но ыштыме йӧн, кучылтмо материал когынек клюшкыштат икгай.
Эртымгорно.
Ондак шайбан хоккейлан клюшко-влакым ваштар але вӱдуа гыч ыштылыныт, но тиде пу материал толмо иземын, сандене, вара куэ да тумо пушеҥгым гына кучылтыныт. 1920-шо ийла гыч лач тумо гыч гына клюшко-влак ышталтыныт.
1920 гыч 2000-ше ийла коклаште клюшкым ыштыме технологий вашталтын. 1940-ше ий гыч вургым лончылен ыштат. 1960-ше ийла гыч клюшым стекловолокна материал дене ӱмбачын леведыт. Тыгак, лач 1960-шо ийлаштак модшо-влак шке клюшкыштын ыргажым тӱҥгыртылаш тӱҥалыныт.
1980-ше ийлаште клюшкым ыштыше-влак икымше гана алюминийым ыштымашште кучылтыныт. Но алюминий клюшко утыждене пеҥгыде лийын, шайбым тудын дене шижаш ок лий. Сандене ышттыше-влак вургым - алюминий гыч, а ыргакам - пу гыч ышташ тӱҥалыныт. Ыргака вашталт кертын. Тыгай клюшко чот шарлен.
Кызыт клюшко-влакым композит материал-влак гыч ыштат (стекловолокна, углерод волокна, кевлар). Композит клюшко-влак куштылгырак улыт, нуным тӱрлӧ сынан да форманым ыштат. Но тыглай клюшко дене таҥастарымашште акше шергырак.
Гренада

Гренада () — эл Йӱдвел Америкыште.
Гренадский отро-Влак Америкысе ий 1498 ийыште тудым Колумб дене почмо. Отро индейице ден карба-влак лийыныт. Отрошто икымше европысо илем-влак испанцуз, вара француз да англичан лийыныт.
Зайниев, Гельсий Зайниевич

Гельсий Зайниев (Гельсий Зайниевич Зайниев) (, Башкир АССР, Мишкан кундем, Кульчубай ял) – марий серызе, журналист, кусарыше, литературовед, краевед, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1988), М.А. Кастрен Обществе премийын лауреатше (2002), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2005), Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше (1999), «Марий Элын идалыкысе книгаже» конкурсын лауреатше (2006, 2016).
Илыш корныжо.
Гельсий Зайниев 1940 ийын шорыкйол тылзын 8-ше кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Кульчубай ялеш кресаньык ешеш шочын. Н.К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын историй-филологий факультетшым тунем пытарен. Журналист корныжо «Марий коммуна» газет гыч тÿҥалын. Тушто 23 ий утла тыршен. Корреспондент, тÿвыра, сымыктыш да сылнымут пöлкам вуйлатыше, ответственый секретарь, кусарыше лийын. Вара кум ий наре «Кече» журналыште тÿҥ редакторын алмаштышыжлан ыштен. 1993-2005 ийлаште – «Ончыко» журналысе пöлкан редакторжо. Г.З. Зайниев – марий сылнымутын да сымыктышын палыме еҥже-влакын биографийыштым шымлыше, 300 наре материалын авторжо (тушто марий сылнымут историйже почылтеш), С.Г. Чавайн лÿмеш национальный библиотекын кажне ийын савыктыме «Календарь знаменательных и памятных дат Марий Эл» савыктышын чолга участникше. Гельсий Зайниевич ик гана веле огыл «Марий Элын идалыкысе книгаже» конкурсын лауреатше лийын: 2006 ийыште – «Илыш муро» кнгигалан, 2012 ийыште – «Колымшо курым» книгалан
УЕФА Чемпион Лиге

УЕФА Чемпио́н Ли́ге () — УЕФА ушемын эн лӱмлӧ Европо кӱкшытысӧ клуб-влак кокласе футбол турнир. Кажне ийын эрта.
Чемпион лигым 1955-ше ийыште чоҥеныт. Европышто эн виян футбол клуб-влак тушто таҥасат. Сандене тӱҥалтышыште тудым "Европо чемпион-влакын Кубокышт лӱмденыт". А кызытсе лӱмым 1992-шо ийыште гына налын. Чемпион Лигыште мадридысе «Реал» эн шуко гана сеҥымашым налын – 9 гана. 
Эртымгорно.
Европо Чемпион-влакын Кубокышт таҥасымашым эртараш 1955 ийыште журналист Габриель Ано шонен пыштен. Йолташыж дене пырля Европын Кубокшым эртареныт. Вара таҥасымаш-влак УЕФА ушемын лӱм денже эртаралтыныт. Шуко жап эртыме радам тыгае ыле: кажне кугыжаныш деч ик эн виян клуб толын. Кок модмаш деч вара кок клуб гыч иктыже таҥасымаш гыч кораҥын.
Чыла куштылго ыле, сеҥалтат – мӧҥгӧ кает.
1992 ий гыч УЕФА эртарыме радамым вашталта. Ынде команде-влак эн ончыч тӱшкаште таҥасат. Турниржат Чемпион Лиге лӱмым налын. Кызыт УЕФА-ште тошто да кызытсе жаплан тиде чемпионатым ок пайле. Ончыч кок тӱшка гына лийын, кок ий гыч ныл тӱшкашке команде-влакым пуртылыныт. 1997 ий гыч турнирыште 6 тӱшка лие. 
1998 ийыште Чемпион Лиге эн кугу оксам кондышо футбол таҥасымашышке савырнен. УЕФА, куанымыж дене, матч-влакым шукемден. Ныл тургым почыла Чемпион Лигыште матч-влак йӱдшӧ-кечыже эртеныт. Мутат уке, калык тиддеч ноен. Ончаш чарненыт, УЕФА-лан окса толмо иземын. Тунам гына матч-влакын чотыштым иземденыт. Да эше ик саемдымашым 13 ий ончыч вучен шуктышна. Шке элыште чемпион лӱмым налше-влакым гына огыл турнирыш пуртеныт. Тыге ик кугыжаныш деч ныл команде марте таҥасымашшке ушнен кертеш. 
Таҥасымашын чапмурыжлан Фредерик Гендельын «Священник Садок» семым ойыреныт. Чемпион Лиге турнирын кажне матч деч оныч лач тиде сем йоҥга, кунам футбол стадион покшелне кугу тистым шарат…
Пелота

Пело́та (баскла — "pilota") — спорт модмаш, теннисын родыжо. 
Модшо-влак (нуным пелотари лӱмдат) пырдыж ваштареш шогалыт. Иктыже теннис мечым кидыш налын — пырыдыжыш кудалта. Тавалышыже тиде мечым ракетке дене але кид копаж дене перен шуктышаш. Чыла теннис семынак, но мече кӱвар деч огыл — пырдыж деч торшта. Теннис семынак пелота модмашыште кок ен гына огыл танасен кертеш. Командыш ушнен, нылытынат, кудытынат модаш лиеш. Тыгай танасымашлан кугу пырдыж кӱлеш. Кужутшо 18 метр марте лийын кертеш, кӱкшытшо — 9 метр. Тидым виктарчыкыште пеҥгыдемдыме.
Мечым каучук гыч ыштат, коваштым йыр пӱтыралыт. Тыгай мечым пелота лӱмдат — тышечак модмашын лӱмжо шочын.
Пелота модмашым Олимпиадын программышкыже ик гана, 1900-шо ийыште пуртеныт.
Эртымгорно.
XII курым гыч тӱналын, пелота модмаш дене Испаний мландыште, Баск кундемыште модыт. Кызыт модмаш Мексике, Кубо, Италий, УАШ марте шарлен. Акрет годсо йӱла почеш, пелота дене поръен-влак гына модыт. Ондак пелота мечым тыге ыштеныт: изи кӱйым шорык межыш пӱтыралыныт. А вара, чот темден, валчын коваште дене леведыт. Мечын нелытше -100 грамм наре. Кунам ракетке олмеш тыгай мечым кид копа дене перат — копа пуалын кертеш.
Доминика

Доминика () — эл Йӱдвел Америкыште.
Чемпион Лиге

Чемпион Лиге — (руш. "Лига Чемпионов") спорт таҥасымаш-влак радам.
Колызо

Ко́лызо — колым кучышо айдеме.
Колызын пашаже сонарзе да саскам погышо-влакын сомылышт дене пырля айдемын ик эн тошто паша радамышке пура. Акрет жапыште, кунам айдеме эше мландым кӱнчен, пакчасаскам куштен моштен огыл, колызо-влак шкеныштым да ешыштым пукшеныт, колым шыллан вашталтеныт. Тудо жапыште колызо-влак шке тӱшка дене иленыт, икте-весылан полшен, ваш-ваш кутырен келшен тыршеныт. Кызытат тыгай тӱшка-влак Индийыште, Касвел Африкыште кодыныт.
Ондак колызын пашаже ешым пукшашлан кӱлеш лийын гын, кызыт (утларакышым пӧръеҥ-влак) кол кучымашыш каныш семын каят. Адакшым, южо-влаклан кол кучымаш профессийыш савырна.
Колызо-влакын кечышт

Колызо-влакын кечышт Сӱрем тылзын кокымшо рушарнян эртаралтеш. Совет Ушемын Кӱшыл Каҥаш Президиумын кӱштыкшӧ почеш 1968 ийын Кылме тылзын 1 кечынже тиде кечым пайрем семын палемденыт.
Эртымгорно.
Россий мландыште шуко эҥер, ер, пӱя уло. Колызо-влакат эре лийыныт, но лач совет жапыште колызо-влакын пашашт чот шарлен. Совет Ушемын южо регионлаштыже кол кучымаш тӱҥ озанлыклан шотлалтын. Шуко калык тиде пашаште тыршен, сандене колызо-влакым ушышо пайремым шонен лукмо.
Пайрем нерген.
Тиде кечын колызо бригаде-влак ваш-ваш таҥасат. Колым эҥыр дене кучат. Сеҥыше-влакым тӱрлын палемдат: эн кугу, эн изи колым кучымылан; эн шуко, эн шагал кучымылан, да т.м.
Тиде кечын колызо-влак эҥер да ер-влак серыште погынен, колым кучат, пайремлат. Тиде кечын колызо-влакым саламлаш лиеш. Совет Ушем шаланыме дене пайрем Российыште шарлен. Колызо-влакын кечыштым Украиныштат пайремлат. Кызыт пайрем лӱмеш открытке, сувенир да моло пӧлек-влакымат муаш лиеш.
Тиде пайрем колызо-влакым ийгот, пӧръеҥ/ӱдырамаш улмо дене, ок пайле. 
Совет Ушемыште колызо-влакын кечыштлан урем, стадион концерт-влак эртаралтыныт. Мурманск ола колым кучышо флот пашаеҥ-влакын кидышт дене чоҥалтын, сандене колызо-влакын кечышт Мурманск олаште Ола Кече семын пайремлалтеш.
Кол кучымаш (паша)

Кол кучымаш кок тӱрлӧ лиеш:
Паша шӧрынжым ончалаш гын, кол кучымаш нерген кутырымо годым теҥыз да эҥер кол кучымым коштыш налыт. Колым кочкыт, кол гыч коям луктыт.
Эртымгорно.
Кол кучымаш - айдемын акрет годсо пашаже. Шанчыеҥ-влак тудым палеолит пагыт (2,6 млн ий ончыч) гычак эскерат. Тыге южо калык кол кучымашым тӱҥ пашалан ойырен, мутлан, Йӱдвел Америкыште.
Саскам погышо да сонарзе-влак дене пырля колызо-влак уло калыкым пукшеныт. Но вольыкым ончышо калык колым кучен огыл. 
Акрет годсо кол кучымо йӧн-влак дене тачат пайдаланат: пӱям пӱат, вапшым вӱдыштӧ шындат, эҥыр да моло арвер дене кучылыт. Ужалмаш шочмо дене колым кучышо-влак оксам ышташ тӱҥалыныт, а таче кол кучымаш посна озанлыкыш савырнен.
Кол кучымаш паша таче.
Кучымо шотышто кол-влакым тыге пайлаш лиеш: теҥыз кол (теҥызыште гына илат); эҥер-теҥыз кол (теҥызыште илат, эҥерлашке мӧртньым кышкаш куснат); да эҥер кол (эҥер, ер, пӱяште илыше-влак).
2006 ийыште Science журнал увертарен: тыгак шуко дене колым кучаш тӱҥалына гын 2048 ий марте Младыште кол ок код.
Малымаш

Малымаш - омо мутын кокымшо ыҥже. Айдеме, кол, кайык, янлык, южо шыҥа-копшаҥге-влакын физиологий процесс. Малме годым вуйторык паша ыштымыжым иземда. 
Уло эше йоҥлен малымаш (руш. "летаргический сон"), анабиоз (янлык-влакын пагыт малымашышт), гипноз омо, кома (медицин термин).
Омо физиологий.
Нормо почеш айдеме кажне кечын, кажне 24 шагат гыч малышаш. Омо пычкмыш але йӱдыштӧ эртышаш. Кунам айдеме пычкемышыште кодеш (тулым йӧрыкта, мутлан), капыштыже мелатонин гормон ышталтеш. Капыште тиде гормон вияҥме дене айдемын омыжо шуеш. Йӱд омо деч посна южо эллаште кӱчык кечывал омо - сиеста уло. Манеш-манеш почеш айдеме тунемалтме жап деч эррак помыжалтеш гын - мален ок тем. Чынжым, мален темашлан кӱлеш жапым гына малыман.
Мален колтымаш.
Мален колтымо деч ончыч айдемын:
Малме жап.
Айдемын да южо янлык-влакын омышт икмыняр ужашлан пайлалтеш. Нине ужаш-влак йӱдым икмыняр гана угычтаралтыт.
Таза айдемын омыжо тымык омын (медленный сон) икымше стадий гычыж тӱҥалеш. Тудо 5-10 минут наре шуйна. 
Вара 2-шо стадий тӱҥалеш. Тудо эше 20 минут наре шуйна. 
Эше 30-45 минут наре 3-4 стадий-влак эртат. Кумшо да нылымше стадий эртыме годым айдемым моткоч йӧсӧ кынелташ, ты годым айдеме омым ужеш, южо-влак омышто кошташ тӱҥалыт, омо дене кутырат, лӱдын колтат, йоча-влак вакшыш шалын кертыт. Но тидым нимомат айдеме шарнен ок код.
Тиддеч вара малыше тымык омын 2-шо стадийышкыж пӧртылеш. 
Умбакыже писе омын икымше эпизодшым ужын шукта (5 минут наре). 
Тиде черет цикл лӱмдалтеш. Икымше цикл 90-100 минут наре эрта. Вара цикл-влак угычтаралтыт, эркын-эркын тымык омо жап шагалемеш, писе омын жапше кугемеш. Таза айдемын омыжо тичмаш цикл эрта. 
Писе омо - омын визымше стадийже. Шанчыеҥ-влак тудым 1953 ийыште почыныт. Электроэнцефалографий почеш, писе омо годым айдемын вуйторыкшо кечывал пагыт семын пашам ышта. Но, мо оҥайже, ты годым айдеме тарванен ок керт, чогашылже лушкыдемеш. Лӱдыкшӧ омым ужмеке, омыштыжӧ тӧршталтыме шукта гынат, тарванен ок керт. Адакшым айдемын писе омо годым йымалне пеш писын тарванылаш тӱҥалеш. Ты пагытыште айдеме помыжалтеш гын шке омыж нерген сайын каласен кертеш. Но писе омо годым айдемым кынелташ йӧсырак, да лӱдыкшырак. Уш-акылжат пудыраҥ кертеш, садене кӱрылтшӧ писе омо деч вара мален колтеда гын, тудым вес цикл-влак алмаштышаш улыт.
Шанчызе-влакын ойлымышт почеш, сокыр шочшо-влаклан сӱрет олмеш йӱк да шижмаш-влак омеш кончат.
Помыжалтмаш.
Надпочечник-влакын гормонышт чот секретым луктыт, вуйторыкыш вӱр чот толеш, шӱм чотрак кыраш тӱҥалеш, вӱр темдыме куат кӱза-вола, пӧръеҥ да ӱдырамаш-влакын вож коклаште эрекций лийшаш. Уке гын - айдеме черле.
Молан омо кӱлеш.
Мыняр малаш кӱлеш.
Таза айдеме суткаште 6-8 шагат наре мала, но южо еҥ-влаклан мален темашлан вес жап кӱлеш (4-10 шагат наре). Тӱрлӧ амаллан кӧра айдеме южгунам икмыняр минут але икмыняр сутка наре мален кертеш. 
Айдеме огеш мале гын икмыняр кече жапыште вуйторыкшо пашам начар ышташ тӱҥалеш; мо йырже ышталтеш - айдеме ок умыло, южгунам уш йомдарен камвозеш. Тыге кучымо шпион да тушман салтак-влакым сар годым йодыштеденыт.
Омо

Омо мутын кок ыҥже уло:
Тӱҥ.
Омым шымлыше шанче онейрологий маналтеш. Малыме годым айдемын вуйторыкыштыжо икмыняр стадий эрта. Ик стадий годым айдемын шинчаже писын тарванылаш тӱҥалеш. Тиде стадий кажен 1,5-2 шагат жапыште угычтаралтеш. Пуйто ала мом эскерен, еҥын шинчаолмаже шинчагомдыш йымалне тарванылаш тӱҥалеш, айдеме чӱчкыдын шӱла, вӱршерже чот кыра, чогашылже лушкыдемеш. Айдемылан омо йӱд вошт кончен кертеш, но лач тиде стадийыште омо шарнымашеш кодеш. 
Кажне айдеме омым ужын кертеш, но, помыжалтмеке, кажныже шке омыж нерген каласен огеш керт. Южо-влаклан тӱсдымӧ омо коеш, а сай воображений дене еҥ-влаклан да йоча-шамычлан тӱрлӧ тӱсан омо конча. Посна эше умылымо омо уло. Ты годым айдеме малмыжым умыла, южгунам омыжым шке виктарен кертеш.
Омо кусарымаш.
Акрет годсек айдеме омым умылаш тыршен. Кугезына-влак омо гоч еҥын ончыкылыкшо нерген мужеш тыршеныт. Нуно ӱшаненыт: айдемылан юмо лач ончыкылыкшо нерген шижтарашлан омым колта. Акрет годым южо калыкыште омо кусарымаш пашам карт-влак, але тидлан посна тунемше-влак шуктеныт. Омым кусарашлан омо тогедыш-влак возалтыныт. Омо тогедыш книга марий йылме денат возалтын. Тыге омо кусарымаш нерген ик эн тошто книга - «Онейрокритика» (грек омо тогедыш) мемнан курым деч ончыч II—III курымышто возалтын. 
Дежавю.
Южгунам айдеме иктаж мом ыштымыж годым умыла: лач тыгак ала кунам лийын. Тиде верыштак, тидымак тудо ыштен. Шанчыеҥ-влакын ойлымышт почеш дежавю шижмашын сӱретше эн ончыч малме годым омыштына конча, а вара илышыште угычтаратлтме годым, айдеме умылен колта - "тыге ала кунам лийын".
Сымыктышыште.
Омо феномен сымыктышыште чӱчкыдын кучылталтеш. Сӱретче, семлызе, почеламутчо-влак омышто кончышым шке пашаштышт кучылтыныт. Омо нерген симфоний, классик сем, опер-влак возалтыныт, Шекспир "Кожла кокласе омо" (руш. "Сон в летнюю ночь") пьесым возен, Марий Кугыжаныш театрыште марий йылме дене шындалтын. Марий мурызо-влак омо нерген муро-влакым йоҥгалтарат. Санян Вачи мурызын йоҥгалтарыме "Омо" мурыжо Марий Эл Радион Идалыкысе хит-парадыштыже 2010 ийыште 6 верым айлен.
Идалыкысе хит-парад

Идалыкысе хит-парад — Марий Эл Радиошто эртыше марий муро хит-парад. Ик идалык жапыште радиошко кондымо у муро-влак кокла гыч 20 эн чӱчкыдын йоҥгалтше мурым ик арнялан йӱклымашышке шындат. Идалыкысе йӱклымаш Теле тылзын пытартыш тичмаш арнян эрта. Хит-парад эре шуматкечын эрта, сандене Идалыкысе хит-парад шуматынак лиеш. 
Йӱклымаш.
2010 ий марте sms-йӱклымаш 3515 кӱчык номерыште эртен. Ик серышын акше 11 теҥгеш шуын. 2010 ийыште хит-парад йӱклымашым 8 917 719 00 00 номерышке кусарыме. Серышын акше ик теҥге марте иземын. Южгунам муро-влаклан йӱк ик нарак толеш. Сандене Идалыкысе хит-парадлан йӱклымаш Республика Марий Эл сайтыште эрта. Тиде интернет-йӱклымашым шотыш налмеке иктешлымаш шотанрак лиеш. 
Идалыкысе муро-2010.
Идалыкын пытартыш тичмаш арнян Марий Эл Радио тыгай лӱман концерт-фестивальым эртарен. У муро-влак дене ойыртемалтше-влаклан чап танык ден фестивальын медальжым кучыктеныт. Вес кечын эфирыште sms да интернет-йӱклымаш-влакым иктешленыт. Москосо жап дене 19.00 шагатлан чыла йӱклымаш-влакым чарыме. 20 кокла гыч 2010 ийысе эн сай муро-влакым радамлыме.
Микроомо

Микроомо - (руш. "микросон") кӱчык жап (секундын ужашыж гыч 30 секунд марте) эртыше омо. Айдемын утыждене нойымо, депрессийыш логалме, омо апноэ дене орланымылан кӧра лийын кертеш. Кеч могай жапыште, ончылгоч шижде айдеме микроомо дене мален колтен кертеш. Микроомыш логалше-влак чӱчкыдын тидым огытат шиж.
Машинам виктарыме годым тиде поснак лӱдыкшӧ. Айдеме кудалеш, рульым пӱтыра да трук умылен колта - икмыняр секундым тудо шижын огыл. Мален колтен але уке - тиде ок умыло, но микроомо годым аварий лӱдыкшӧ уло.
Испаний

Испа́ний (), официал лӱм — Испа́ний Королевство () — Европын кечывалвел-касвелныже верланыше кугыжаныш. Пиреней пеолоторошто эн кугу кумдыкым айла. Элын лӱмжӧ финикий йылмысе мут-влак "и-шпаним" - "кролик сер" гыч чоҥалтын.
Пошкудо-влак:
Йӱдвелне да касвелне Испанийым Атлантик тептеҥыз мушкеш, кечывалвелне да эрвелне - Мландепокшел теҥыз.
Испан калык пайрем - 12 шыжаште пайремлалтеш.
Третьяк, Владислав Александрович

Владисла́в Алекса́ндрович Третья́к (25 Вӱдшор 1952, Орудьево села, Дмитров район, Моско область) — тале совет хоккеист, капкаорол.
1969-1984 ийлаште ЦСКА командын да Совет Ушем чумыр командын капкажым оролен. Совет Ушем чемпионатлаште 482 матчым модын эртарен; тӱнямбал чемпионат да Олимпий Модмашлаште 117 матчым. Канадын Кубокшо верч турнирлаште - 11 матч.
2003 ий гыч - Россий Федераций Кугыжаныш думын депутатше. 2006 ий гыч - российысе хоккей Федерацийын президентше.
Йоча пагыт.
Спорт дене Владислав Третьяк 11 годымжо шӱмаҥын. ЦСКА клубын самырык спорт школыш тудым аваже конден. Тренер-влак эн ончыч коньки дене шеҥгеке кудалыштын моштышо-влакым ойыреныт. А Третьяк тиддеч ончыч кажне рушарнян катокышто мунчалтыме мастарлыкым поген. Сандене, тудым, да эше кум эргым москосо клубыш налыныт. Тӱҥалтышыште Третьяк форвард олмышто модын, но тудын вургемже лийын огыл. Чыланыштлан вургем ситен огыл. А тудо жапыште командын капкоролжо лийын огыл. Владислав тренер дек толын да каласен: "Мыланем профессионал вургемым пуеда гын, мый капкам оролаш тӱналам".
1967 ийыште самырык капкаоролым ЦСКА тренер Анатолий Тарасов ужын шуктен. Третьяк ынде профессионал-влак дене пырля ямдылалташ тӱҥалеш. 
 - тыге самырык хоккеист ойлен. Кеҥежым команде кечывалвелыш каен, Владислав самырык-влакын командыш пӧртылын. 
Совет Ушемын самырк чумыр командыже Европо чемпионатыш кая, Владиславым кокымшо капкаорол семын налыт. Команде кокымшо верым налеш, шочмо элыште нуным огыт мокто. Но шке командыж дене Третьяк Моско чемпион лӱмым сула, эн сай капкаорол семын пӧлекым налеш. Ик ий гыч Гармиш-Партенкирхен олаште Совет Ушем икымше лиеш.
Владислав Третьяк "20" номер почеш модын.
Коньки

Коньки — кӱртньӧ лезвий дене ушымо ката. Ий валне мунчалташлан кучылталтыт. Катам коваште але пластик гыч ыштат. Тыгак, южгунам "коньки" мут дене лезвийым гына лӱмдат.
Тӱрлык-влак.
Ий валне тыршыше спортсмен-влак тӱрлӧ коньки дене пайдаланен кертыт
Фигур мунчалтымашлан коньки.
Фигур коньки манме арверым фигур мунчалтымашыште кучылтыт. Лезвий покешелым тӱжваке кадыртыме, лезвий нерыште кӱртньӧ пӱй-влакым вераҥдыме. Тыге фигурист-влак неле элемент-влакым ыштен кертыт.
Хоккей коньки.
Хоккей коньки - Шайбан хоккей але Бенди модмаш-влаклан келыштарыме коньки. Южо арверлыште лезвийым луктын налаш лиеш. Тыгай конькиште лезвийым никельироватлыме але хромироватлыме вурс гыч ыштат. Лезвий кужут катан кужутшо дене ик гаяк.
Мӱзикыл

Мӱзикыл () (южгунам "музык комедий" лӱмдат) – сценыште шындыме музык произведений. Тыште герой-влакын кутырымашышт, муро, сем, куштымаш-влак ик произведенийыш кылдалтыт. Сюжет-влакым чӱчкыдын кумдан палыме произведений-влак гыч налалтыт: Бернард Шоу, Шекспир, Сервантес, Чарльз Диккенсын драме-влакыштым кучылтыт. Мьюзикл театр сымыктыш радамышке кызыт пура, а вет шуко жам тудым театрал-влак шотышко налын огытыл. 
Мюзикылым шындаш – шуко оксаш шуеш. Америкыште спектакль-влак кажне кечын икмыняр ий жапыште эртат, оксам шуко погат, сандене тӱрлӧ спецэффект-влакым тыгай мӱзикыллаште кучылтыт. Театр жанр-влак коклаште мӱзикыл ик эн шуко оксам конда. Уло мом калыклан ончаш, теме-влак улыт, актер ойыртемлан йӧн шуко.
Формо дене мӱзикыл эн чӱчкыдын кок акт гыч шогышо спектакль семын лиеш.
Эртымгорно.
Кузе шочын.
Мӱзыкыл шочмо деч ончыч сценын ятыр "куштылго" жанр-влакше пырля варалтыныт: варьете, француз балет, драме интерлюдий. 1866 ийыште Идым тылзын «Black Crook» постановко эртен - романтик балет, мелодраме, моло жанр-влак тыште варалтыныт. Тудымак у мӱзикыл жанрын тӱҥалтышыжлан шотлалтеш. Англичан продюсер Джордж Эдвардс "Хористка" хитшым музык комедий семын лӱмден. Музык комедийыште тӱҥ - сюжет огыл. Тӱн - йӧратыме мурымаш номер-влак. Эн йӧратыме мурызо-влак йоҥгалтареныт. Эдвардсын постановкыжо-влак Нью-Йоркышто моткоч чот келшеныт, сандене XX-шо курым тӱҥалтыш марте мӱзикыл жанрыште чылан англичан-влак почеш ошкылыныт.
Америкыште шыҥдаралтмаш.
Икымше тӱнямбал сар деч ончыч талантан эмигрант-влак (Херберт, Фримель, Ромберг) Америкыш илаш кусненыт да тушто мӱзикыл жанрым шыҥдараш пижыныт. 20-шо, 30-шо ийлаште тиде пашашке у американ семлызе-влакын (Джером Керн, Джордж Гершвин, Кол Портер) пашашке ушнымышт дене мӱзикыл «американ тӱсым» налеш. 
Семыште джаз, рэгги стиль-влакым кучылташ тӱҥалыныт. Мӱзикыл гыч южо сем-влак классик сем-влак радамыш пуреныт. 
Кокымшо тӱнямбал сар деч вара мӱзикыл-влакын сюжетышт шотанрак лиеш. Куштымаш-влакат виян да талырак лийыт.
XX-шо курымын 60-шо ийлаштыже мӱзикылым жанр семын аклаш тӱҥалыт. "Ӱп" («Hair», 1967) спектакль тудо пагытысе хиппи-влак нерген темым авалта. 70-ше ийлаште спектакль-влак чот иземеш, но декораций да костюм-влак шергырак лийыт. Эндрью Ллойд Уэббер семлызын «Иисус Христос суперзвезда» («Jesus Christ Superstar» 1971) мӱзикылже тиде жанр шыҥдарымашыште моткоч кугу надырым пыштен. А эн шуко оксам погышо мӱзикыллан тиде семлызенак "Призрак Оперы" («The Phantom of the Opera») произведенийже шотлалтеш. Тудо триллер ден детектив жанр-влак деч шуко налын.
Шайбе

Шайбе мутын икмыняр ыҥже уло:
Ша́йбе ():
‬‬‬
Шайбе (Шайбан хоккей)

Хоккей шайбе — Шайбан хоккей модмашыште кучылтмо спорт арвер. Хоккей шайбым пластик але резине гыч ыштат. Модмо шайбе шем тусан улеш. Тренировкышто кучылтмо нелемдыме шайбе - йошкарге-нарынче тӱсан, куштылемдыме - канде, капкаорол-влакым ямдылыме - ош тӱсан. Шайбын кугытшо: кӱкшыт 2,54 см, диаметр 7,62 см, нелыт 105-185 грамм. Модмо годым шайбе ынже тӧрштыл манын, матч деч ончыч тудым икмыняр шагат кылмыктат.
Модмо годым, кунам уло вий дене хоккеист клюшко дене пера - шайбе кугу писылык дене (160 меҥ/шаг) чоҥешта, ончышо-влаклан кугу лӱдыкшым конда. Сандене модмо ий йыр печым шогалтат, пече ӱмдалне аралтыш яндам шогалтыме, а капка шеҥгелне верланыше трибуным аралтыш четлык але вапш авырышаш. Ончышо-влак чӱчкыдын чоҥештыше шайбе дене сусыргеныт.
Шайбан хоккей дене Европо чемпионат

1910 ийыште Калык-влак кокласе хоккей федераций шайбан хоккей дене Европо чемпионатым тӱҥалын. Турнир 1914 ий марте кажне ийын эртен. Вара Европо кӱкшытысӧ чемпионат-влак 1921-1927, 1929, 1932 ийлаште эртеныт. 1930-1991 ийлаште Европо чемпионатын медаль-влакышым тӱнямбал чемпионатыште эн кӱкшӧ верым налше европысо командылан кучыктеныт. 1928, 1936, 1958-1968 ийылаште Олимпиаде ийлаште турнир олимпий хоккей турнир радамыште эртен. 1992 ий гыч Европо кӱкшытысӧ чемпионатым кораҥденыт.
Юмызо

Ю́мызо () — калыкыште кучылтмо ыҥ - религий культ пашаеҥ. Иудаизмыште юмызо мутым кучылтмашыште тӱткӧ лийман (кызыт иудаизмыште юмызо уке, раввин-влак юмызылан огыт шотлалт).
Рим-католик, танле, моло христиан конфессийлаште юмызо - епископ ден дьякон кокласе чинан черкысе службым шуктышо еҥ. Епископ (архиерей) чиныште улшо айдемым юмызо лӱмдымаш - йоҥылыш.
Чимарий йӱлаште юмызо олмеш онаеҥ-влак улыт.
Тӱрлӧ конфессийлаште.
Православийыште.
Епископ ден дьякон кокласе чинан черкысе службым шуктышо еҥ. Таинстве (рукоположений таинстве деч посна), да богослужений эртарен кертеш. Юмызым эше иере́й але пресви́тер ( — кугыза, старейшина) лӱмдат. 
Юмызо чиным архиерей (епископ) рукоположений таинстве пуен кертеш.
Тыглай юмызо да илыш дене илыше юмызылан (иеромонах) "Ваше преподобие" манын ойлат, протоирей, игумен ден архимандритлан - "Ваше Высокопреподобие". Калыкыште юмызым чӱчкыдын "бачышка" (батюшка) але "ача" лӱмдат, мутлан, Пагул ача, Миклай ача. Йотэлысе руш танле черкыште пелашан юмызылан "Ваше благословение" ойлат.
Российыште юмызым калыкыште чӱчкыдын «поп» лӱмдат. XIX курым мучаш гыч тиде мут лӱмдылтыш семынат кучылталтеш. А 1755-1760 ийла марте тиде официалле званий лийын. Екатерина II-ын юмызо Иван Панфиловын тыршымыж дене кугыжаныш кагазлаште "священник" ден "протоирей" мут-влакым кучылташ тӱҥалыныт. Поп мут грек ылмысе "папас" (юмызо) мут гыч чоҥалтын. У грек йылмыште "паппас" - тиде "папа римысе".
Католицизмыште.
Католик черкыште танле йӱла семынак юмызо-влак кокымшо кыдежан священстве радамыш пурат. Юмызо шым таинстве гыч визытым шуктен кертеш. Свяществе (хиротоний) да миропомазаний таинстве-влакым гына нунылан шукташ ок лий. Юмызыш айдемым епископ пурта. Православий семынак юмызо-влак тыште манак (шем духовенстве) да епархий юмызо-влаклан (ош духовенстве) шелалтыт. Католик черкын латин йӱлаште юмызо-влак целибат почеш илышаш улыт. Вес семын каласаш гын - пелаш деч посна. Эрвел католик черкылаште манак да епископ-влак гына целибат почеш илышаш улыт. Юмызылан католик-влак "ача" ("лӱм") манын ойлат.
Юмызо-влак йӱла почеш сутаным чийышаш улыт. Литургий годым юмызо альбым, орнатым ("казула" эше лӱмдат) да столам чият.
Протестантизмыште.
Протестантизм черке мерым кугыза (руш. старейшина) (пресвитер) да проповедник-влак вуйлатат. Проповедник юмызылан ок шотлалт, тудо службышто тырша. Проповедник-влакым министрант эше лӱмдат. Пресвитер ден министрант-влак консисторийыш пурат. Консисторий черкыш толшо-влаклан йодшыштлан вашмутым пуа, нунылан йӧн лийме дене полша. Протестантизмыште манак да монастырь-влак уке улыт.
Никей-Константинопольысо ӱшанымашын ӱжватаже

Нике́йысе-Константинопо́льысо ӱшаныма́шын — Никейысе ӱшанымашын ӱжватаже Кокымшо Тӱнямбалсе Погын редаксыште; Танле, Рим-католик (варасе тӧрлатымаш дене), тошто эрвел Черкылаште, шукырак протестант Черкылаште кучылталтеш.
Эртымгорно.
325 ийыште Икымше Тӱнямбалсе Погынышто Никейысе ӱшанымашын ӱжватажым пеҥгыдемдыме.
381 ийыште тудым Кокымшо Тӱнямбалсе Погын Константинопольышто ешарыме, вара тудым Никейысе-Константинопольысе лӱмдымӧ.
Оригинал грек мут.
1. Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν, Πατέρα, παντοκράτορα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὁρατῶν τε πάντων καὶ ἀοράτων.
2. Καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν, τὸν Ὑιὸν τοῦ Θεοῦ τὸν μονογενῆ, τὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθέντα πρὸ πάντων τῶν αἰώνων· φῶς ἐκ φωτός, Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ, γεννηθέντα, οὐ ποιηθέντα, ὁμοούσιον τῷ Πατρί, δι᾿ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο.
3. Τὸν δι᾿ ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν κατελθόντα ἐκ τῶν οὐρανῶν καὶ σαρκωθέντα ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρθένου καὶ ἐνανθρωπήσαντα.
4. Σταυρωθέντα τε ὑπὲρ ἡμῶν ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου καὶ παθόντα καὶ ταφέντα.
5. Καὶ ἀναστάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, κατὰ τὰς Γραφάς.
6. Καὶ ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανοὺς καὶ καθεζόμενον ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρός.
7. Καὶ πάλιν ἐρχόμενον μετὰ δόξης κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς, οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος.
8. Καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ Ἁγιον, τὸ κύριον, τὸ ζωοποιόν, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον, τὸ λαλῆσαν διὰ τῶν προφητῶν.
9. Εἰς μίαν, Ἁγίαν, καθολικὴν καὶ ἀποστολικὴν Ἐκκλησίαν.
10. Ὁμολογῶ ἕν βάπτισμα εἰς ἄφεσιν ἀμαρτιῶν.
11. Προσδοκῶ ἀνάστασιν νεκρῶν.
12. Καὶ ζωὴν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος. Ἀμήν.
Марий мут.
1. Инанем чыла кучен Ашныше ик Ача Юмылан, пылпомышым, мландым, чыла ужмынам да уждымынам Пӱрышылан.
2. Юмо дечын шочшо Иктак веле Юмын Эргыже Исус Христослан, чыла курым дечат ожно улшо Ача Юмо дечын шочшылан. Волгыдо гычын лекше Волгыдо улмыжлан. Чын Юмо дечын шочшо пӱрыдымӧ чын Юмо улмыжлан, Ачаж дене иктак улмыжлан, Тудын чыла пӱрымыжлан.
3. Мемнан верчна, айдеме-шамычым, мемнам, утарышаш верч, Пылпомыш гычын волен, Шнуй Шӱлышын куатше дене Майра лӱман Ӱдыр дечын капан айдеме лиймыжлан инанем.
4. Понтий Пилат улмо годым мемнан верчна ыресеш пудалалтме орлыкым чытен колымыжлан, тойымылан,
5. Юмын каласыме гаяк, кумшо кечын ылыж кынелмыжлан.
6. Пылпомышко кӱзен каен, Ача Юмын пурла могыреш шичмыжлан инанем.
7. Илыше айдеме-шамычым, колышо айдеме-шамычымат кугу чап дене вес гана толшашыжлан, Тудын Кугыжанышыже пытышашлык огыллан.
8. Адак Шнуй Шӱлышын Илымашым пӱрышӧ Юмо улмыжлан, Ача Юмо гычын лекмыжлан. Ача да Эрге Юмо дене иквереш моктен кумалаш кӱлмылан. -шамыч гоч Тудын ойлымыжлан.
9. Апостол-шамычын мланде ӱмбалне чыла иктеш туныктен кодымо Шнуй Черкылан. 
10. Язык гычын эрыкталтшаш верч ик гана веле тынеш пурышашлан инанем.
11. Ӱшанен вучем колышо айдеме-шамычын ылыж кынелшашыштым,
12. курымеш илышашымат. Амен.
Католицизм

Католици́зм але католи́к тын (, — «чыланыштын», «чыла вере»); черке шотышто икымше гана «» терминым 110-шо ийыште шнуй Игнатийын серышыштыже кучылтмо, Никей-Константинопольысо веран символыштыжо пеҥгыдемдыме. Мемнан курымын икымше тӱжем ийыште Касвел Рим империйын мландыштыже кӱемалтын. 1054 ийыште эрвел христиан черке (танле черке) дене шелалтыныт. Кызыт католик черке вуйын папа римский шога, Шнуй Престолым Ватикан кугыжаныш-олам вуйлата.
Юмо Крешын

Юмо Крешын — христиан пайрем. Иоан Креститель Исус Кристосым Иордан эҥерыште тынеш пуртымо лӱмеш пайремлалтеш. 
"Исус Иоан Утарыше дек тынеш пураш толын. Исуслан тынеш пураш да язык деч кораҥаш оккӱлым пален, Иоан Тудым чарен ойлен: "Тиде мыланем Тыйын тынеш пурымет кӱлеш, а Тый мый декем толынат!" Но Исус тудлан вашештен: "Ынде тек тыге лиеш. Тидын дене ме кӱлеш семын Юмын шонымыжым шуктена". Тидын деч вара Иоан Исусым тынеш пуртен. Тынеш пурымеке, Исус тунамак вӱд гыч лектын. Тыгодым кава почылт каен, Иисус деке кӧгӧрчен семын Юмын Шнуй Шӱлышыжӧ волен, тыгодым кавапомыш гычак Йӱк шоктен: "Тиде Мыйын йӧратыме Эргым, Тудын велне Мыйын поро кумылем".
Пыжанъю

Пыжанъю () – Российыште Киров велын Пыжанъю кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Пыжанъю кундемын да Пыжанъю ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот – 3875 еҥ (2010), 3766 еҥ (2017).
Верланыме вер.
Ильна ола деч 142 километр (170 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Пыжанъю (ыҥ-влак)

Пыжанъю мут ончыктен кертеш:
Сулло спорт мастер

Сулло спорт мастер () - спорт аланысе чап лӱм. Руш спорт литературышто "ЗМС" кӱчыкемдымаш кучылталтеш. 
"Сулло спорт мастер" чап лӱмым Совет Ушемыште 1934 ийыште пуртеныт. 1983 ий гыч "Совет Ушемын сулло спорт мастер" ( ) мут официал чап лӱм семын кучылталтеш. Тыгай сынан чап лӱм-влак Болгарий, Польшо (кызытат уло), ГДР, Румыний, Чехословакий кугыжанышлаште лийыныт. 
Совет Ушем шаланыме дене тиде чап лӱмым 1992 ийыште Ушымо командыште ойыртемалтмылан пуеденыт.
1992 ий гыч ондак Совет Ушемыште лийше южо кугыжанышлаште спорт чап лӱм-влакым уэмденыт.
Россий Федераций сулло спорт мастер.
«Россий Федераций сулло спорт мастер» - 1992 ийыште спорт чап лӱм. Российын спорт да капкультурым виктарыме дене кӱшыл орган гына лӱмым пуен але поген налын кертеш. Чап лӱмым Российын граждан-влаклан пуат.
Кызытсе положений почеш:
Кызытсе положений почеш:
«Россий Федераций сулло спорт мастер» чап лӱмым поген налыт.
Спорт мастер

Спорт мастер (руш. "мастер спорта") - 1935 ий гыч Совет Ушемыште пуымо спорт чап лӱм. Кӱлеш нормативым шуктымылан Совет Ушемын Кугыжаныш спорт комитет чап лӱмым кучыктен. Совет Ушемын калык-влак кокласе кӱкшытан спорт мастер (руш. "мастер спорта СССР международного класса") чап лӱмым (1965 ий гыч) Олимпий модмашыште, тӱнямбал, Европо, ССРУ да калык-влак кокласе кӱкшытан чемпионатлаште сеҥыше-влаклан кучыктеныт.
1988 ийлан Совет Ушем спорт мастер лӱмым 250 тӱжем еҥ налын, Совет Ушемын калык-влак кокласе кӱкшытан спорт мастер - 3 тӱжем утла еҥ. Совет Ушем шаланыме дене тыгай чап лӱм-влакым российысе спортсмен-влаклан пуат.
Тринидад да Тобаго

Тринидад да Тобаго () — эл Йӱдвел Америкыште.
Кӧҥгыр

Кӧҥгыр () - ола Пермь мландыште, Российыште. Кӧҥгыр кундемын рӱдыжӧ. Калыкчот 68,1 тӱж. еҥ наре.
Шынчара

Шынчара (Шанчара) (; ; ) – Российыште Киров велын Шынчара кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Шынчара кундемын да Шынчара ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот — 4727 еҥ (2010), 4169 еҥ (2017).
Верланыме вер.
Ильна ола деч 232 километр (280 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Алабога

Алабога (; ) — ола Суас Элыште, Россий. Алабога кундемын рӱдыжӧ.
Калык-влак кокласе ӧндалалтмаш кече

21 Шорыкйолын уло тӱня мучко чонлан ик эн чот келшыше кече палемдалтеш – Калык-влак кокласе ӧндалалтмаш кече (International Hug Day).
Америкыште, 1986 ийыште тиде пайремлан негызым пыштеныт, тыге тудо уло тӱня мучко шарлен. Пайрем йӱла почеш кеч могай палыдыме айдемым ты кечын йолташ семын ӧндалаш лиеш.
Пайремлан шуко ий темын огыл гына, тудлан негызым пыштышым муаш йӧсӧ. Кӧ эн ончыч тыгай пайремлымашым шонен шуктен, молан посна тиде 21 Шорыкйол кече ойыралтын – пале огыл. Манеш-манеш почеш тиде пайремым студент-влак шонен шуктеныт.
Шола шонымаш деч посна тиде кечын ӱдыр-каче-влак ӧндалалтыт, шӱм шокшыштым ваш-ваш пӧлеклат.
Пайремын эше ик сай ойыртемже – пӧлеклан оксам пытараш ок кӱл. Ӧндалалтмаш пӧлекым яра кеч кӧланат пӧлеклаш лиеш.
Калыкле хоккей лиге

Калыкле хоккей лига (, ) — профессионал спорт ушем, Канадын да США-н хоккей команде-влакшым уша.
Кукарка (ыҥ-влак)

Кукарка мут ончыктен кертеш:
Кукарка

Кукарка () - ола Киров велыште, Российыште. Кукарка кундемын рӱдыжӧ. Калыкчот 15,8 тӱж. еҥ наре.
Этимологий.
Оласе лӱм «кугу корка» гыч.
Француз Гвиана

Гвиана (Француз Гвиана) () — француз департамент Кечывалвел Америкыште.
Виче Алан

Виче Алан () – Российыште Киров велын Виче Алан кундемыштыже верланыше ола. Виче Алан кундемын да Виче Алан ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот – 35 162 еҥ (2010), 32 817 еҥ (2017).
Верланыме вер.
Ильна ола деч 277 километр (330 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Малмыж

Малмыж (), () – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше ола. Малмыж кундемын рӱдерже. Калыкчот – 8751 еҥ (2010), 7591 еҥ (2016).
Верланыме вер.
Ильна ола деч 280 километр кечывалвелмогырно верланен.
Ял лӱм.
Ола лӱм «малымаш» лӱммут гыч лектын.
Вӱтла

Вӱтла эҥер (; ) — Юлын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 889 уштыш.
Рица

Рица ("Кугу Рица"; , , ) — Абхазийыште эн кугу ер. Тудо Гудаута кундемыште. Рица калыкле паркыште верланен. Тудын кумдыкшо 1,27 уш².
Электрокыл

Электрокыл (, ) — радиотолкын, оптик-волокна кабель але электровоштыр гоч электро сигнал йӧн дене информаций колтымаш.
Кузе кыл ышталтеш.
Йӱк, сӱрет, текст-влакым первичный электросигналыш савырат. Первичный электросигнал передатчик гоч вторичный электросигналыш савырна, тудым ынде кыл линий гоч колташ лиеш. Умбакыже, радиотолкын, оптик-волокна кабель але электровоштыр гоч вторичный электросигнал приемник деке миен шуеш. Вторичный сигнал-влакым приемник мӧҥгешла йӱк, сӱрет але текстыш савыра.
Электрокыл тӱрлык-влак.
Информаций тӱрлыкым кусарыме шот дене кызытсе электрокыл йӧн-влак кум турлыклан шелалтыт: йӱк, видео, текстым кусарыше-влак.
Кусарыме йӧн дене электровий, оптик, да радио- кыл-влакым палемдат.
Первичный сигнал-влак радамыш телефон, йӱк вещаний, факс, телевидений, телеграф электрон сигнал-влак пурат.
Пӱртӱс йырвелыште шарлыме шот дене кыл линий-влак 
-влаклан шелалтыт.
Информацийым колтышо/налше-влакын тарванылме шот дене стационар (ик верыште пыжыктыме) да мобил кыл-влакым палемдат.
Сигнал-влак.
Сигнал тӱрлык-влак коклаште "аналог" да "электрон" (цифровой) кылым ойырат. Аналог кыл — информацийым (мутлан, йӱкым але мутланымашым) чарныде колтымаш. Электрон (цифровой) кыл - цифре-влак гоч (дискрет формо) информацийым колтымаш. Кызытсе саманыште электрон кыл дене чӱчкыдынрак да чӱчкыдынрак пайдаланат, вет аналог сигнал-влакымат электрон сигналыш савыраш лиеш.
Аналог сигнал () - физик термин. Жапыште да пространствыште аналог сигналын вашталтмыже, мутлан напряжений вашталтмаш (але ток, частота, фазе да т.м.) ойлымым ончыкта. Сигналын шке параметр-влакше уло: кӱкшыт H (динамике диапазон), кумдык F (спектр кумдык), кужут T (сигналын шуйнымо жапше).
Сигналын V = FHT формуло дене шотлен луктыт.
Сигналым колтымо годым тудын йоҥгытшо вашталт кертеш. Вет сигнал шкежат тыгай вашталтыш гоч эрта:
Стандарт деке кондымаш.
Кыл шотышто тӱнямдал стандарт-влак кӱлыт, вет кыл оборудований-влак (сото телефон-влак, мутлан) паша шотышто ваш-ваш келшышаш улыт. Кыл стандарт-влак шотышто икмыняр калык-влак кокласе организаций пашам ышта:
Тыгак, стандарт-влакым чӱчкыдын электроникым ыштыше ончыл озанлык-влак палемдат да пеҥгыдемдат. Молышт почешышт каят.
Байкал

Байкал - тӱнямбалне эн келге ер, Эрвел Сивырыште, Иркутск велыште верланен. Эн кугу келгытже 1642 м.
Колышо теҥыз

Колышо теҥыз ("Асфальт теҥыз, Содом теҥыз"; "Ям ha-мэлах" — «Шинчалын теҥызже»; "’Аль-Бахр Аль-Маййит" — «Колышо теҥыз») — Израильыште, Палестиныште да Иорданийыште эн кугу ер. Тудын кумдыкшо 810 наре уш².
Тоннель

Тоннель ( гыч — «вочко»; "Туннель") — мланде йымач кайыше корно.
Пулдырчо

Пулдырчо (, ) — кужу шулдыран, кӱчык почан, пасушто але олыкышто илыше фазан еш гыч кайык. Капше 16—20 см, нелытше 80—145 г.
Шарлымаш.
Пулдырчо Европа, Африка, Касвел Азийыште ила. Российыште - эрвелне, Байкал марте. Олыкыштат, курык коклаштат ила. Тӱҥ шотышто Африкыште да Индостаныште телым эртара. Кечывалвелыш Вӱдшор тылзе тӱҥалтышыште толеш, йӱдвелке - Ага тӱҥалтышыште.
Шукеммаш.
Кунам шудо кушкын кӱза, пулдырчо кычкыраш тӱҥалеш, узо-влак ава-пулдырчо верч таҥасаш туҥалыт. Пыжашым мландыште оптат. Ава 8-20 муно наре мунычмеке тудым 15-17 кече наре пӱкта, узо деч посна вара пӱктен луктеш. Пулдырчо мунышто шем-кӱреналге пале-влак улыт.
Виче (эҥер)

Виче эҥер ("Илнавӱд"; , , , ) — Чолманын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 1314 уштыш.
Козьмодемьянск

Козьмодемьянск () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Михайловка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 8 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Михайловка ял деч 3 километр эрвел могырно верланен.
Парат

Парат (; ) — ола Суас Элыште, Россий. Парат кундемын рӱдыжӧ.
Алмат

Алмат (эрвел "Ӓлмӓт"; ; ) — ола Суас Элын, Россий. Алмат кундемын рӱдыжӧ.
Модмо автомат (ыҥ-влак)

Модмо автомат ():