Харламов, Валерий Борисович

Вале́рий Бори́сович Харла́мов (14 Шорыкйол 1948 — 27 Сорла 1981) — тале хоккеист, ЦСКА командын да Совет Ушем чумыр командын форвардше. Совет Ушемын сулло спорт мастерже (1969). 2 гана Олимпий чемпион (1972—1976), 8 гана тӱнямбал чемпион лӱмым сулен. Совет Ушемын эн сай хоккеистше (1972, 1973). 70-ше ийлаште шочмо элыштыже гына огыл, йот эллаштат кугу пагалымашым сулен.
Илыш корно.
Йоча пагыт.
Ачаже — Борис Сергеевич Харламов — «Коммунар» заводышто слесарьлан ыштен. Аваже — баск калык гыч, Бильбао олаште шочын, чын лӱмжӧ — Арибе Аббад Хермане (Бегонита), 1937 ийыште изи ӱдыр улмо годымжо Совет Ушемыш Испаний гыч сар деч утарашлан конденыт. 1940-ше ий гыч Борис дене пырля ик заводышто тыршеныт. 
Валерий Харламов Москошто Шорыкйол тылзын 13 гыч 14 кече кокласе йӱдым шочын. Эргылан Валерий Чкалов лӱмеш лӱмым пуэныт. Вара Харламовмыт ешыште Татьяна лӱман ӱдыр шочын. 
Изи годсек Валерий футбол да хоккей дене модын. Коньки ӱмбаке икымше гана 7 ияш годымжо шогалын. Ачаже заводысо командыште чӱчкыдын хоккей дене модын, эргыжымат пырля чӱчкыдын наҥгаен. Эрге йӱштыштӧ ынже кылме манын, тудлан коньким йолышкыж чиктен да ий валке луктын. 
1961 ийын Ӱярня тылзын Харламов ангине дене черланен, чер, шарлымеке, вес органлашке куснен. Эмлызе-влак эргын шӱм порокым муыныт, да ревмокардит диагнозым шынденыт. Валерлан физкультур урокыш кошташ, уремыште куржталаш, нелытым нӧлтышташ, ияш чареныт.
Но ачаже вес семын шонен. Кунам 1962 ийыште кеҥежым Ленинград кеҥеж катокым почыныт, 14 ияш эргыжым тушко, хоккей секцийыш колтен. Аважлан нимом каласен огытыл. Тудо ийын 1949 ийыште шочшо рвезе-влакым гына тушко налыныт, но Валерий изи капан, каҥга лийын, тренерым шоешт кертыныт. Валерийым Вячеслав Тазовын тӱшкашкыже налыныт. Икмыняр жап гыч шоя почылтын, но сайын модмыжлан эргым луктын колтен огытыл. Хоккеистым Андрей Старовойтовын тӱшкашкыже кусареныт. Тудын дене ныл ий тунемын.
Ты жапшытак кум тылзыште ик гана ача ден эрге эмлымверыш, шӱмым тергаш коштыныт. Изиш жап эртымеке самырык Валерий чыла чер-влакым сеҥен, тӧрланен, да уло вий дене хоккей дене модаш тӱҥалын.
Ий валне.
Талантан эргым ЦСКА-н тӱҥ командышкыж налаш темленыт, но армий клубын да Совет Ушем чумыр командын тӱҥ тренерже Анатолий Тарасов самырык Харламовым кӱкшын аклен огыл. 
Совет Ушемын юниор чемпионатын пытартыш турнирыштыже Минск олаште 1967 ийыште Харламов шкенжым моткоч талын ончыктен. Москошко пӧртылмеке ЦСКА спортшколын тренерже Виталий Ерфилов командыш тудым ӱжын. Тиде ийынак, кеҥежым Валерий Кудепст олашке сборыш кая. Тушто кап нелытым, патырлыкым поген.
Эркын-эркын Харламовым тӱҥ составыш пурташ тӱҥалыныт. 1967 ийыште Шыжа тылзын 22 кечынже икымше гана ЦСКА командыште модаш лектын. «Сибирь» ваштареш модыныт. Армий команде куштылгын, 9:0 счет дене сеҥен, но Валерий ойыртемалт кертын огыл. Мастарлыкым погашлан тудым вес ийын кокымшо лигыш, «Звезда» командыш колтат. Тарасов «Звезда» командын тренержылан инструкцийым пуэн: «Те тудлан кажне кечын кум гана модаш йӧным пуышаш улыда. Вашлиймаш-влак годым — кеч-кузе модмаш эртыже - Валерий ий валне 70 процент деч шагалрак лийшаш огыл.»
Харламов «Звезда» командылан кугу пайдам конден — 40 модмашыште 34 шайбым пуртен, калык тудым чот йӧратен шынден. 1968 ийыште Харламовым угыч Москошко ӱжыт. Ӱярня тылзын 7 кечынже «Звезда» командыште пытартыш матчым модмеке, хоккеист мӧҥгӧ пӧртылын. Пӧртылӧ кечынак Тарасов тудым ЦСКА командын тренировкышкыж ӱжын.
Икымше сеҥымаш-влак.
10 Ӱярняштак Харламовым ЦСКА клубын тӱҥ составышкыж пуртат, угыч «Сибирь» команде ваштареш модмашште. Армий команде угыч куштылгын, 11:3 счет дене сеҥен. 1968 ийыштак Вӱдшор тылзын 23 кечынже профессионал командыште шке икымше голжым пурта — «Крылья Советов» командын капкашкыже. Но вес тургымышто гына тӱҥ составыште кӱемалт кодын кертын. Борис Михайлов да Владимир Петров дене ик тройкышто модын. Эркын-эркын кум форвард сай модмашым ончыкташ тӱҥалын.
Тудо ийынак Харламовым ССРУ-н кокымшо чумыр командышке ӱжыныт. Тиде команде Чехословакийын командыжым Москосо калык-влак кокласе турнирыште алмаштен. Турнир пытымеке Харламовым Совет Ушемын тӱҥ чумыр командышкыж ӱжыныт. Канаде ваштареш модмашште Валерий когынек гана модаш лектын. Тиде модмаш-влакыштак ССРУ чумыр командыште Михайлов — Петров — Харламов тройко кӱемалтын.1969 ийыште нине кум форвардым чӱчкыдын ӱжыныт, а вара Стокгольм олашке Тӱнямбал чемпионатыш налыныт.
Чемпионатыште сеҥымаш-влак деч вара Совет Ушем Чехословакийлан сеҥалтын. Вара, швед-влакым сеҥымеке (кум шайбыге Петровын тройкыжо пуртен), угыч Чехословакийлан сеҥалтын. Тренер-влак капкаоролым да Харламовым титакленыт. Туге гынат, ССРУ чумыр команде тӱнямбал чемпион лийын (мучашште Совет Ушем, Чехословакий, Швеций ик семын очком погеныт, пуртымо да налме гол-влак кокласе ойыртем дене ме ончыко лектынна).
Москошко пӧртылмеке Харламов, Петров, Михайловмытлан сулло спорт мастер лӱмым пуэныт.
Хоккеист семын чапланымаш.
Михайлов — Петров — Харламов.
ЦСКА командын форвард тройкыжо кум ий жапыште чоҥалтын. Эн ончыч ЦСКА-шке Борис Михайлов толын. 1967 ий гыч Владимир Петров ушнен. Тиде кок спортсмен верлан ваш-ваш ӱчашен огытыл, тренер-влак нуным пырля шогалташ тыршеныт. Тӱҥалтышыште Вениамин Александров дене пырля модыныт, вара нунын дек Харламов ушнен.
1968/69 тургымышто тренер-влак шижын шуктеныт: тиде тройышто Александровын мастарлыкше гына уло, а эше лидерын чон вийже кӱлеш. Лач Харламов тиде тройыкшто Михайлов ден Петровым почешыже вӱден.
Ты годым кажне спортсменын модмо ойыртемже лийын:
Совет хоккейыште тиде тройко эн ончыч вий дене таҥасен модын.
Харламов тыге ойлен:
Хоккеист-влак ий валне модмо годым сайын ваш-ваш умыленыт, но илышыште коклаштышт сай келшымаш лийын огыл.
Икымше Олимпий сеҥымаш.
Совет Ушемыште 1970-ше ийлаште самырык Харламов ик эн тале хоккеист лийын. Модмо техникыже, коньки дене мунчалтымашыже, шайбым вӱдымыжӧ — чыла сай. 1970—71 ийласе Совет Ушемын чемпионатыштыже тавалыше-влакын капкашкышт 40 шайбым пуртымеке эн сай бомбардир лӱмым сулен. 1971 ийысе тӱнямбал чемпионатыште Харламовын голжылан кӧра Совет Ушем финалыште Швецийым сеҥен, а хоккеист кумшо гана тӱнямбал чемпион лӱмым налын. 
1971 ийын мучашыштыже, Саппоро оласе Олимпий Модмаш деч ончыч Тарасов (тренер) у тактикым налын. Харламовым Викулов да Фирсов дене пырля шогалтымеке у тройкым чоҥен. Тӱҥалтышыште тиде тройкым «Известия» газетын пӧлекше верч турнирыште акленыт. Тройко адакат эн сай лийын. Харламов тыге шке у йолташыж-влак нерген ойла:
А Олимпий турнирыште эн сай бомбардир лӱмым лач Харламовак сулен. Кажне модмашыште (Чехословакий ваштареш модмым шотлыде) голым пуртылын, кок гана хет-трикым ыштен (финн да поляк-влак ваштареш модмо годым). Тыге Совет Ушемын чумыр командыже вич гана сеҥымеке, ик модмашым ик гай счет дене эртарымеке икымше верым налын. Валерий Харламовын Олимпий модмашыште тиде икымше шӧртньӧ медальже лийын.
Совет Ушем — Канаде Суперсерий (1972).
Канадысе профессионал-влак дене 1972 ийысе модмаш радамыште Валерий Харламов калык-влак кокласе пагалымашым сулен. Третьяк да Якушев дене пырля тудо Совет Ушемысе хоккей ончылно лийын.
Эн сайын Харламов шкенжым Канадыште ончыктен кертын. 1-ше модмашыште Валерийын тыршымыж дене Совет Ушемын командыже ончыко лектын. 7:3 счет дене матч эртен. Вашлийымашым иктешлыме деч вара эртарыше-влак Харламовым матчын эн сай модшыжлан сайленыт.
2-шо модмаш Харламовланат, совет командыланат пиалан лийын огыл. Тиде матчыште Валерий 10 минуташ штрафым налын.
3-шо модмашыште ик шайбым пуретн. Тудо жапыште Совет Ушемын командыште 1:3 счет годым эше модшо-влакат ситен огытыл — штраф жапыште лийыныт. Но Харламов, Борис Михайловын пасшым налмеке Канадым поктен шуын. Модмаш 4:4 счет дене пытен.
Канадысе модмашын пытартыш модмашыштыже Харламов ик гол пас дене гына ойыртемалтын. Но командылан пайдам конден, вет модмаш 5:3 счет дене пытен.
Умбакыже суперсерийын москосо модмаш-влакше тӱҥалыныт. Харламов тыштат талын модын. Икымше модмаш 5:4 счет дене пытен.
2-шо модмаш кредалмаш дене ойыртемалтын. Канадысе спортсмен Бобби Кларк клюшкын ыргакаж дене Валерийын руалын. Канадысе спортсмен шкеже тыге ойла:
Тыгодым Кларк штрафым гына налын, модмаш гыч тудым кораҥден огытыл. Тулыкеш кодшо командына 2:3 счет дене сеҥалтын.
3-шо модмаш Харламов деч посна эртен, совет команде адакат сеҥалтын — 3:4 счет. Эмлызе-влакын тыршымышт, да шке чытымыж дене Харламов пытартыш модмашыш лектын, но туге гынат Канаде 5:6 счет дене сеҥымашым налын.
Совет Ушем — Канаде Суперсерий (1974).
Харламовын илышыштыже Суперсерий-74 кугу кышам коден. 8 модмашыште тудо 2 шайбым гына пуртен, но когыньек голжо шедеврлан шотлалтеш.
17 Идымын 1974 ийыште Квебек олаште Харламов чыланыштым ӧрыктарыше голым пуртен. Кумдан палыме канадысе орол Ж.-К. Трамбле варажым каласа:
Шыжа тылзын 3-шо кечынже Москошо Харламов эше ик ӧрыктарыше шайбым пурта. Анатолий Тарасов тидын нерген тыге ойла:
Совет командын эмлызыже Олег Белаковский ойлымыж почеш, тиде модмашыште канадец-влак Харламов ваштареш пеш торжан, шот дене огыл модыныт:
Тиддеч вара Лэй Совет Ушем командын тренировкышкыж толын да Валерий ончылно .
Ешым чумыра.
1976 ийыште 14 Агаште Харламов 19 ияш Ирина Смирнова дене сӱаным ышта. Самырык мужырын тиддеч ончыч эше Шорыкйол тылзынак Александр лӱман эрге шочын. Вара Бегонита лӱман ӱдырам ыштеныт.
Мужыраҥме деч ончыч Харламов шкетын Тушиношто илен. Вара самырык ешлан кум пӧлеман пачерым пуэныт.
1976 ийысе аварий.
Ага тылзын 26 кечынже Харламовмыт уна гыч пӧртылмӧ годым аварийыш логалыныт. Руль воктене шинчыше Валерий эркын кайыше грузовикым ончылташ тӱҥалын. Ваштарешыже эше ик грузовик каен. Трук ваштареш толшо грузовик шеҥгечын такси лектын кудалын. Шола велыш рульым пӱтыралмеке, Валерий корно гыч кудал волен да меҥгыш тӱкналтын.
Хоккеист кок ӧрдыжлум пудыртен, пурла йолвургыжым шалатен, вуйторык чытырналтмым налын (Ватыже сусырген огыл). Эмлызе-влак тудлан спорт пашажым мучашлаш темленыт. Но эмлалтмеке тудо садыгак модаш шонен пыштен. 2 тылзе гыч, Сорла тылзын икымше ошкылым ыштен кертын.
Ий валке пӧртылеш.
Шыжым Харламов рвезе-влак дене катокышто мунчалтен кудалышташ тӱҥалеш. Эркын-эркын вийым погымеке, ЦСКА клубын модшо-влак денже ямдылалташ тӱҥалын. Тренер-влак тудым матчым пурташ шонен пыштеныт. «Крылья Советов» ваштареш модмашышке Валерийым ӱжыныт. Матч деч ончыч тренер ден эмлызе спортсмен-влак деке лектын, увертареныт: «Харламов модаш тӱҥалеш», да торжан огыл модаш йодыныт. Кылме тылзын 16 кечынже Харламов модаш лектын. «Лужники» Ий полатыш толшо-влак тале хоккеистлан шуко жап совым кырен шогеныт. Михайлов ден Петров йолташыже-влак тудлан голым пурташ йӱным пуаш тыршеныт. 4 минутыштак Харламов шайбым пуртен кертын, ончышо-влак гына огыл, «Крылья» командын модшыжо-влакат Валерийым совым кырен саламленыт.
Харламов умбакыже модеш, сеҥымаш-влакым налеш. 1979 ийыште Михайлов-Петров-Харламов тройко шке тӱжемше шайбыжым пурта. 1980-ше ийыште Михайлов-Петров-Харламов тройко шалана. Михайлов модаш чарна, Петров вес вере модеш. Харламов самырык-влакым шке воктеныже ямдыла.
1981/82 ийысе тургымышто шке йолташыж-влаклан Харламов хоккеист пашам мучашлыме нерген ойлен. Йоча тренер пашашке куснаш шонен. Кеҥежым у тургымлан ямдылалтын, ЦСКА командыште 11-ше гана Совет Ушем чемпион лӱмым сулен, Европо чемпион Кубокым сеҥен. Тите турнирыште эн сай форвард лӱмым сулен. Канадын Кубокышкыжо эше логалаш шонен, но 1981 ийысе Кубокыш тудым налын огытыл. Валерийын кумылжо чот волен, Москошто кодын, икмыняр кече гыч автокатастрофышто колен.
Колымаш.
1981 ийыште Сорла тылзын 27 кечынже шым шагат эрдене Ленинград кугорнышто аварий лиеш. Валерий, Ирина ватыже да ватын тукым шольыжо Сергей Иванов олашке даче гыч пӧртылыныт. Руль воктене шинчыше Ирина ночко корнышто машинам виктарен шуктен огыл, «Волга» машина ваштареш корныш лектын кудалын, тушто ЗИЛ грузовик дене тӱкналытн. Волгаште шинчыше-влак чылан верыштак коленыт. Валерийын эргые да ӱдыржӧ тулыкеш кодыныт.
31 Сорлаште панихиде эртен, тиде кечынак колышо-влакым тоеныт. Хоккеист дене чеверласаш калык тӱжем дене толын.
Тойымашышке Совет Ушем чумыр командын модшыжо-влак толын кертын огытыл. Нуно Виннипег олаште ты годым лийыныт. Тушто совет хоккеист-влак каҥашымашым эртареныт, тушто пеҥгыдемденыт: Валерий Харламов лӱмеш Канадын Кубокшым сеҥаш кӱлеш. Совет спортсмен-влак сӧрымыштым шуктеныт, финалыште Канадым 8:1 счет дене сеҥеныт.