tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Итальян йылме

Итальян йылме (итальянла "italiano") — индоевропысо (роман) йылме.
Йыжъеҥ

Йыжъеҥ (руш. "член") - партийын, организацийын, ушемын але вес иктаж-могай тӱшкан посна еҥже.
Йырвел

Йырвел — тӱрлӧ административ вершӧр-влакын лӱмжӧ.
Посна кугыжаныш-влакыште.
Моло кугужаныш-влакыште.
Тиде кугыжаныш влакыште йырвел административ иктык улеш: Албаний, Аргентине, Бангладеш.
Йӧнозанлык

Йӧнозанлык (руш. "промышленность") - калык озанлыкын тӱҥ укшыжо.
Каталан йылме

Каталан йылме (каталанла "català") — индоевропысо (роман) йылме.
Кашуб йылме

Кашуб йылме (кашубла "kaszëbsczi jãzëk") — индоевропысо (славян) йылме.
Континент

Контине́нт ( деч) — чыла могырым теҥыз але тептеҥыз-влак дене авыралт шогышо пеш кугу мланде ужаш. Континент мут дене пырля материк мутым иктӧр кучылташ лиеш.
Континент-влак:
* Йӱдвел Америка
* Кечывалвел Америка
* Африка
* Евразий
* Азий
* Европа
* Австралий
Курыкмарий

Курыкмарий калык — финн-угор калык. Южо шанчыеҥ-влак олык марий калык гыч лекмыж нерген ойлат, южо-влак йӧршын вес калык улмо нерген возат. Тӱҥ шотышто Марий Эл Республикын Курыкмарий кундемыштыже илат. Иван IV кунам Озаҥ ханстве ваштареш сарым тӱҥалын курыкмарий-влак тудын салтак-влак радамыш шке пуреныт. Акпарс лужавуй Озаҥ олам сеҥен налаш полшен. Курыкмарий-влакын шке вургемышт, калык мурышт, культурышт уло.
Ладин йылме

Ладин йылме (ладинла "ladin") — индоевропысо (роман) йылме.
Латин йылме

Латин йылме (латинла "lingua Latīna") — пытыше индоевропысо (роман) йылме.
Латыш йылме

Латыш йылме (латышла "latviešu valoda") — индоевропысо (балтик) йылме.
Латвий кугыжанышын тӱҥ йылмыже тыгак европысо ушемыш пурышо йылме тӱшка гычын иктыже. Шочмо йылме семын тунямбалне латыш йылме дене 1, миллион еҥ кутыра Латвий элын 60 % илыше-влак. Пытартыш жапыште латыш йылме дене кутырышо еҥ-влакын чотышт иземын молан манаш гын Латвий деч моло эллаште тиде йылме дене кутырышо - влакым шыгыремдылыт. 
Кузе шочын.
Моло европысо йылме семынак латыш йылме индоевропысо ешыш пурышо йылме ойыртемым нумалеш. XX курым марте Кечывалвел Балтикысе кундемыштелатыш да моло европысо йылме ик тушкаш пурен шогеныт, но мемнан эра деч ончыч 20 да X курымлаште нуно кок кугу тӱшклан пайлалтыныт – касвел германийысе да балтославян йылме тӱшкалан.
Литва йылме

Литва йылме (литвала "lietuvių kalba") — индоевропысо (балтик) йылме.
Лужа

Лужа́ (тошт.) - ик верыште пырля илыше икмыняр родо-тукымын ушемже. "Лужан эн кугу еҥже лужавуй улмаш."
Люксембург йылме

Люксембург йылме (люксембургла "Lëtzebuergesch") — индоевропысо (герман) йылме.
Марий йылме

Мари́й йы́лме — финн-угор тӱшкаш пурышо йылме. Кутырышо-влак кокла гыч эн шукынжо марий улыт, тӱҥ шотышто Марий Элыште да Пошкырт Элыште илыше-влак.
Финн тӱшкемыш (балто-финн, саам, мордва, одо да коми йылме-влак дене пырля) пура. Марий Эл деч посна тыгак Виче вӱдкундемыште да эрвел могырышто, Урал марте шарлыме. Марий йылмыште кок кундемой уло: курыкмарий, тӱҥ шотышто Юлын курык серыште (Чыкма воктене) да изиш олык серыште шарлыме, да олыкмарий, олык серыште веле (Йошкар-Ола воктене) шарлыме; олыкмарий кундемойыш тугак эрвел кутыртышвлак пурат.
Мутвундо.
Марий мут-влак тыгерак йоҥгат:
http://www.forvo.com/languages/chm/ 
Литератур.
Часть материалов предоставлена проектом Фундаментальная электронная библиотека «Русская литература и фольклор» (© 2004 ФЭБ) Д. Бубрих.
Миллиард

Миллиард (млрд) — европо шот радамыште — тӱжем амион, икытпал индеш укепал дене ончыктымо (1 000 000 000) шотпал, 109.
Марий шот радамыште миллиардлан камысыр, американ шот радамыште биллион келшен толеш. Американ радамым кучылтышо южо эллаште (Россий, Болгарий, Эстоний, Индонезий, Тӱркий, Иран, Израиль, Латвий, Литва), миллиард европо радам гыч налме лач икте шотпал.
Миранд йылме

Миранд йылме (мирандла "mirandês") — индоевропысо (роман) йылме.
Немыч йылме

Немыч йылме (немычла "Deutsch") — индоевропысо (герман) йылме. Касвел германийысе индоевропысо ешыш пурышо йылме тӱшка. Латин тиштер негызеш возыктен, кум графеме ешарен, ончыктем умлаут (ä, ö, ü), да лигатур-влак эсцет (ß). Тиштын акрет годсо памятникышт-влак деке пураш VIII курымын ийже.
Немыч йылме прагерманский йылме деке кӱзымекыже, тудын, шке черетыштыже, праиндоевропейский корныйол шотлалтеш. Тудын лектышыже кокымшо гана фонетике да морфологий герман йылме родо-тукым йылмын системыже дене келшышын ойырымаш корныш конда. Кокла курымлаште да морфологий чумыраш лиеш фонетика, лексика да синтаксис строй средневерхненемецкий, а тудо — йылме ранненововерхненемецкий. Кызытсе немыч йылме, историй иктаж xvi курымын кокымшо пелыж гыч тӱҥалын, вес семын лӱмдаш йылмем нововерхненемецкий. Мартин лютер кугу рольым модын кушмо тудо библийым кусареныт, Иоганн Вольфганг фон творчество Гёте, Иоганн Клопшток Кристоф Фридрих да Готтшед Готлиб, иоганн аделунг кристоф йылме пашаже, изам да вариант-влак Дудена Медоран.
Немыч йылме диалект негызеш шочмо литературым кызытсе верхненемецкий. Тудо контраст немыч посна диалект (мутлан, але алеманнский нижненемецкий), але тарванылеш йӱкшӧ ок йӧрӧ вес участвоватлаш куснаш верхненемецкий участвоватлат, шке оҥайлыкше. Вариант-влак швейцарий шке шочмо австрий да немыч йылмыжым, шкешотан койыш стройыш чумырен да шкеак диалект-влаклан негызым фонетике да грамматике.
Эр историй фактым налын шке немыч йылмыжым, кунам шке коклаштыже акрет герман йылме-влак йылмышкат тӱҥалеш, мланде чумыр образованийын йылме ыштат. Эр утларак йылмым вияҥдыме дене кылдалтше вияш прагерманский немыч йылмым вияҥдыме, гипотетический праиндоевропейский йылме гыч лийын. Йылме вияҥме процессыш древневерхненемецкий, кызытсе илыш-корныштыжо икымше тошкалтыш немыч шотлалтеш, кокымшо келшен тарванылме дене кылдалтын, vi курымын ийже эртен.
Икымше вияҥме кӱкшытым, кудо 1050 ий марте шуйнаш тӱҥалеш vii курымын ий гыч, жапын древневерхненемецкий маналтеш. Кум ий чоло тидын деч вара (1350 ий марте) средневерхненемецкий жап шуйнен. 1350 йылме дене вияҥме жапыште лийше 1650 ранненововерхненемецкий почеш, 1650 дене — нововерхненемецкий йылме, таче да тудым умбакыже вияҥдаш. Немыч йылме вияҥме жапыште датировка чыным рашемден огеш лий, сандене тӱнямбал келшык. Тидын деч моло, немыч йылмым вияҥдыме процесс икгай лиеш, шукын ужында мо ойыртемжым, диалектшым кӱкшыт уло.
Нидерланд йылме

Нидерланд йылме (нидерландла "Nederlands") — индоевропысо (герман) йылме.
Норвег йылме

Норвег йылме () — индоевропысо (герман) йылме.
Ойлымаш ужаш

Ойлымаш ужаш-влак:
Ола сынан посёлко

Ола сынан посёлко (о.с.к) () — илымвер, кугытшо дене ял ден ола коклаште улеш.
Ага (тылзе)

Ага тылзе () — ийын визымше тылзыже. Тугак, Саска пеледме тылзе, Мланде кошкымо тылзе.
Шошо пагытын кумшо тылзыже.
Клермон ан Женвоа

Клермон ан Женвоа () Францийыште коммуна (илымвер), Кӱшыл Вьенна департаминтыште, касвел Рона-Альпыште верланен.
Ӱярня (тылзе)

Ӱярня тылзе () — ийын кумшо тылзыже. Лӱмжӧ Ӱярня пайрем гыч лектын.
Шошо пагытын икымше тылзыже.
20-шо (21-ше) кечынже — шошымсо кечытӧр, кече ден йӱд иктӧр лийыт.
Камысыр

Камысыр (кмср) — марий шот радамыште — тӱжем амион, икытпал индеш укепал дене возымо (1 000 000 000) шотпал, 109.
Европо шот радамыште камысырлан миллиард, американ шот радамыште биллион келшен толеш.
Амион

Амион — марий шот радамыште тӱжем тӱжем, икытпал 6 укепал дене возымо шотпал (1 000 000), 106. Европо шот радамыште амионлан миллион келшен толеш.
Биллион

Биллио́н — шотпал:
Европо радамыште да американ радамым кучылтышо южо эллаште (тидын кокла гыч Россий) formula_2 шотпаллан миллиард термин кучылталтеш.
Миллион

Миллион — европо шотпал радамыште тӱжем тӱжем, икытпал 6 укепал дене возымо шотпал, 106. Марий шотпал радамыште миллионлан амион келшен толеш.
Ушымо Королевстве

Ушымо Королевстве () але Кугу Британий да Йӱдвел Ирландийын Ушымо Королевстве () — Европысо эл.
Ушымо Американ Штат-влак

Ушымо Американ Штат-влак (УАШ) () — эл Йӱдвел Америкыште.
Кумдык — 9,5 млн км² (тӱняште 4-ше верым айла). Калыкчот — 320 млн еҥ (2013 ий, оценка; тӱняште 3-шо верым айла). Рӱдола — Вашингтон ола.
Йӱдвелне Канада дене чек уло, кечывалвелне — Мексика дене, тыгак, Россий дене теҥыз чек уло. Тыныс тептеҥыз тиде элым касвелне мушкеш, эрвелне — Атлантик тептеҥыз, йӱдвелне — Йӱдвел тептеҥыз верланен. Кугыжаныш 50 штатлан да Колумбия федерал йырвеллан шелалтеш, тыгак, УАШ-ын кид йымалныже икмыняр отро-влак улыт. УАШ-ыште илыше-влакым американец-влак лӱмдат, а УАШ-лан — Америка лӱмым келыштареныт.
Америке пуля.
Икымше модмаш пирамидым пудырташ тӧчен, садыш шуҥгалтараш тӧчен шалата. Шаровникын категорийжым тӱкаш огыл. Модмаш умбакыже шуйна ик тӱшкасе шар-влакым шӱшкыл да пытартыш перыме семынак коклаш пуртен колта.
Англичан йылме

Англичан йылме () — индоевропысо (герман) йылме. Англичан йылме — тӱнямбал йылмым тунемын, тӱнямбал политикыште да xix курымлан кӧра лектын шогышо мо колонийыште британ империй ушымо королевстве XX—XXI курымын ийже. Англичан йылме диалект да шуко шуко кутыртыш-влак улыт.
Англичан йылмыште гаяк шочмо йылмыже англосаксонский тукым тугак ончо вашкет, мане англосакс. Тудо шочмо калыкшылан шуко великобританийыште лийын, а капше дене британ империй шарлен кундемысе азийыште, африкыште, америкыште, африкыште, и австралийыште. Британийысе англичан йылмым шочмо йылме але утаралт кодаш обретением деч вара колонийыште калыкын кугу ужашыже (сша, канада, Австралий, у зеландийыште лийын), але йылме кокла гыч иктыже (Индий, Нигерий). Шуко йот эл тунемме учреждений семын англичан йылмым тунемыт.
Возыктыш.
Кылверым тиштын акрет тиште лиеш; латин тиштер негызеш vii курым гыч иленыт (кучылталтше ешартыш тиште эр тугак ончо, но нуно мондалтыныт). Кызытсе 26-шо тиште тиштер-влакыште английысе.
Англичан йылмым тунемше-влак кокла гыч ик эн нелын ыштен индоевропысо чынвозышым шотлалтеш. Чынак ойлат каҥашым жапыштыже английысе таҥастарен ончыктымо, тудо ялт ом келше британец кызытсе кутырымо ой, американ, австралиец вес йылме да нумалыт. Кугу буквам возымаш чӱкташ вид-влак мут чот, ит лӱд годым каласалтеш, да, мӧҥгешла, шуко уло, график огеш эквивалент йӱк шокта. Тыге лӱмден «правилым лудаш» процент кӱшыл посна тыгай шыгыремдымын, тӱрлӧ шонен мо практический йомдарышым. Кажне гаяк тунемше лудын але возен логалеш у мутым шымла, кажныже мо дене кылым транскрипций ончыктымо мутым мутерыште налын. Чынвозышым мюллер манын пале йылмызе Макс английысе «кугыжаныш пуламыр».
Чынвозышым англичан таҥастаре.
Англичан йылмыште орфографий нормо вич — британийысе (тыгак «Конкурс орфографий»), британийысе оксфордский, американ, австралийысе да канадысе.
Пунктуаций ик эн тыглай гыч толын. Европо радамыште да американ коклаште ойыртем уло англичан английысе да пунктуаций. Тыге, мутлан, формо великобританийыште обращений годым точко деч вара ныжыл серышым Mr, але Dr Mrs ок шындалт, сша дене таҥастарымаште, mr возаш кӱштеныт. Jackson олмеш Jackson Mr. Тыгак кавычке формо ойыртем уло: кок апостроф сай кучылтмаш "...", британец а одинарный '...', утларак чолга да т. д запятой американ-шамычым серийный
Правиллам системыш пуымо текстым руш лӱм дене палемдалтын да англоязычный лӱм-влак нелыжат ситышын, фонетике ден орфографий системе коклаште компромисс дене лӱдыктышӧ, лончыш «Англо-руш транскрипцийым кучылтмаш». Шукын лӱмдыш лӱм ден, но, йӱла почеш пуалтеш, кугыжаныш, тиде правилым противоречий тичмаш але изи ужашан.
Кечывалвел Америка

Кечывалвел Америка — континент.
Йӱдвел Америка

Йӱдвел Америка — континент.
Афроевразий

Афроевразий — континент.
* Азий
* Европа
Австралий

Австралий — эл да континент Океанийыште.
Австралий Ушем (), Австралий (, гыч - «кечывалвел») — Мландын кечывалвел пелыштыже верланыше кугыжаныш. Рӱдолаже — Канберра. Австралий материкыште, Тасманий отрошто да Индий ден Тихий океанласе икмыняр изи отролаште верланен. Кумдык дене тӱняште кудымшо верым налеш, Мландыште Австралий кугыжаныш гына шкетын уло материкыште верланен. 
Лӱм нерген.
Австралий мут латин austrālis гыч шочын. «Кечывалвел» (мланде) семын кусаралтеш. Палыдыме кечывалвел мланде нерген йомакым Акрет Римыште ойленыт, Кокласе Курым пагытысе книгалаште возгаленыт, но чын нигӧ пален огыл. Австралий континент йыр Мэтью Флиндерс капитан корабльже дене эрта, 1814-ше ийыште «Путешествия в Terra Australis» книгам луктеш, «Australia» мут кумдан шарла. Варажым Кечывалвел У Уэльс мландын губернаторжо Лаклан Маккуори тиде мутым Английыш колтымо официалле серышлаште кучылтын. 1817 ийыште Теле тылзын 12 кечынже у колонийлан «Australia» лӱмым пуаш темлен.
1824 ийыште Британ адмиралтействе тиде лӱмым пеҥгыдемден.
Культур.
Йылме.
Англичан йылме австралийыште шке диалектышт уло, манын неофициально «страйн» (англ. strine, австралийысе произношение шомакшым деч «Australian»). Вес йылме тупышкем посна ойыралтыт.
Британийысе австралийысе правил-влак почеш возен тӱҥ шотышто англичан йылмыште (мутлан, мут мучаште кучылталтыт-our (colour), -re (centre), -ise (modernise), да т. п.)
Оҥайже произношение корно англичан йылме гыч пурен австралий савыктышласе американ муын, Ẽ транслироватлаш (мутлан, самырык йӧратымаш сериал «Симпсон»). Произношение оҥай телегерой койыш шижалтеш.
Архитектур.
Тӱвыра виян улмыжлан кӧра архитектур стиль почеш британийысе жап колонийысе. Туге гынат, шочмо олашке конден да кӱлеш климатым австралий адаптацийлан кӧра шкешотан культур да xx курымын у шӱлышым утыр да обществын йодмашыштым мультфильмым диверсификация австралийысе там америкысе мурызо.
Архитектур архитектура стильым коклаште ила пален австралийысе — «квинсландер» (пушеҥге гыч частный пӧрт свай олаште, сай юж деч да аралтышет деч циркуляция термина), тыгак «федераций» (1890-1920 ийыште палыме лийыныт). А 1960 ий, зоно да историй сумырӧ оралтыже шыҥгыр паркысе латкандашымше курымышто чарымылан кӧра, небоскреб бум тӱҥалын, поснак Сидней.
ЮНЕСКО тӱнямбал наследийын объектше-влакын коклаште австралийысе — Сиднейский опер театр, выставочный центр Австралий да Король шотан илемыш пурышо пеш неле.
Канберра

Канберра () — Австралийын рӱдолаже.
Испан йылме

Испан йылме (испанла "español", "castellano") — индоевропысо (роман) йылме.
Марий

Марий-влак — финн-угор калык Российште, марий мландын тӱп калыкше, кызыт тӱҥ шотышто Марий Эл Республикыште. Тушто марий калыкын пелыж деч шукырак ужаш ила, 604 тӱжем еҥ (2002). Моло марий-шамыч вес вел да республиклаште Юл серыште да Уралыште илат. Марий-шамычын нылыт тӱшкем уло: олык (марий калыкын шукылыкшо, Юл да Виче эҥер коклаште илат), курык (пурла да шола Юл серыштыже), эрвел (Виче велыште, Суас Элыште, Пошкырт Элыште, Уралыште), да йӱдвел-касвел (Угарман, Кострома да Киров веллаште) марий-шамыч. Марла да курык марла ойлат. Тиде йылмевлак урал ешын финнугор тӱшкаш пурат. Шуко эрвелмарий-шамыч суасла моштат. Шочмо тын-влак: Юмынйӱла да Кугу сорта. Тыгак танле тыным да Ислам кучышо еҥ-влак улыт. Кызытсе жапыште улаш балтий Мари.
Эртымгорно.
"Черемис" мутлан келшыше мутым эн ончыч VI курымышто гот историк Иордан кучылтын. Но "имнискарис" мутым "черемис" мут дене таҥастараш йӧсырак. Кызытсе марий-влакын кугезе-влакышт V да VIII курым коклаште гот, хазар калык дене, Юлысо Булгарий дене кылым кучен. XIII ден XV курым коклаште марий-влак Шӧртньӧ Ордашке пуреныт, Озаҥ ханствыште лийыныт. Кунам руш саркалык Озаҥ ханлыкым 1552-шо ийыште сеҥеныт, марий мланде Моско Кугыжанышыш пурен. 4 Кылме 1920 ийыште марий-влаклан РСФСР-ыште автономийым пуеныт, 5 Теле 1936 — АССР лийын.
Ончыч марий-влак руш да суас ӱчашымаш деч Юл сер деч Вӱтла эҥерын кӱшыл ужашышкыже куржыныт. Тыште марий-влаклан шукырак эрык лийын, руш князь-влак да суас хан-влак дечат тораште. Вӱтламарий коклаште шочын. Тудо икмыняр рушла ийсерышыште "Ветлужское черемисское княжество" семын палемдалтын. Вӱтламарий-влак тыгай мут-влакым кучалтыныт: кугуз - кугыза, да кугузвыж - кугыжаныш.
Кугуз-влак эн патыр, кугу пагалымаш сарзе кокла гыч ойырымо (сайлыме) вуйлатыше-влак лийыныт, докан. Икмыняр кугызын лӱмышт ийсерышлаште возалт кодын: Ходжа-Яралтем, Кай, Бай-Пондаш, Кельдебек, Ибраг. Нунын шкеныштын "пеҥгыдемдыме вер" (ола манаш лиеш) лийыныт: Вӱтла-Юр, Шанга да молат.
Марий калыкын тистыже.
Марий калыкын тистыжым Марий Ушемын погынымашыштыже пеҥгыдемденыт. Марий Элын тистыж деч ойыртемалтеш. Кум тӱс гыч шога, ош тӱс чимарийын яндарлыкшым ончыкта, йошкар тӱс - илышым, шем тӱс мланде дене кылдалтеш.
Кылвер-влак.
Словарь марийской мифологии
Марий мланде

Марий мланде але Марий кундем — тиде чын марий калыкын мландыже, кушко Марий Эл Республик веле огыл, пошкудо марий кундемлат пурат. Акрет да кызытсе марий мланде-влак Российыште, марий калыкын эртымгорно илыме вер.
Марий Эл:
Угарман вел гыч:
Киров вел гыч:
Кострома вел гыч:
Курыкмарий кундем

Курыкмарий кундем (, ) — Марий Эл Республикын ик кундемже. Рӱдолаже — Чыкма (). 
Географий.
Курыкмарий кундем Марий Эл Республикын кечывалвел-касвел ужашыштыже верланен. Юл эҥер ты кундемым кок ужашлан шелеш.
Пурла Юл серыште: Виловат, Йоласал, Эмӓн, Пайскырык, Микрӓк, Картук, Носола, Кугусола, Шӹндӹрйал, Кожерля, Шактенваж. 
Шола Юл серыште: Вӹтлäмары. 
Шур эҥер серыште: Ӓвӓсир, Шур-Кушыргы, Яштуга, Пӹркемсола, Краселицӹ, Этьвайныр дон Оврашныр. 
Кумдыкшо 1716,2 кв. км. Тышке олык, нур, чодра, эҥер, ер, куп-влак пурат. Юлын пурла серыштыже верланыше ужаш Курык вел лӱмдалтеш. Шола ужашыже Олык вел маналтеш.
Эртык.
Курыкмарий кундемын эртымгорныжо акрет жап гычак тӱҥалеш. Археологий шымлымаш ончыктен: тиде верыште ожнысек калык колым кучен, сонарыш коштын, емыжым, мӱйым поген. Варажым мландым куралаш да вольыкым ончаш тӱҥалын. Акрет финн-угор тӱшка гыч тыште ожнысо марий-влак лектыныт, нунак курыкмарий калыкын кугезышт лийыныт. 
X — XIII курымлаште Курык вел ужаш Юл Булгарийыш пурен, Русьлан йӧзакым тӱлен. XIII-XV курымлаште курыкмарий мланде Шӧртньӧ Ордан кид йымалныже лийын, вара (XV-XVI курымлаште) Озаҥысе ханлыкыш ушнен.
Курыкмарий йылме — Марий Эл Республикын кугыжаныш йылме улеш.
Курыкмарий йылме

Курыкмарий йылме () — ик финн-угор йылме, Марий Эл Республикыште олыкмарий йылме дене пырля кугыжаныш йылме. Тӱҥ шотышто Курыкмарий, Йӱрнӧ, Килемар кундемлаште кучылталтеш.
Курык марий кундемой-влак.
Йылме код-влак:
Курыкмарий йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе курыкмарий тиштер руш тиштер гыч 33 буква да 4 ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене: 1) диалект-влакын тиштышт; 2) ондак кучылталше тиште ончыкталтыныт. Нуно тиштерыш огыт пуро.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Олыкмарий йылме

Олыкмарий йылме — финн-угор йылме, Марий Эл Республикыште курыкмарий йылме дене пырля кугыжаныш йылме. Тӱҥ шотышто шола Юл серыште шарлен.
Йылме код-влак:
Олыкмарий йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе олыкмарий тиштер руш тиштер гыч 33 буква да 4 ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене диалект-влакын тиштышт ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Немыч Эл

Немыч Эл () — Европысо эл.
Нидерланды

Нидерланды () — Европысо эл.
Сочи

Сочи (, , , ) — ола Краснодар мландыште, Российыште. Курорт. Пурла Шем теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 343,3 тӱж. еҥ наре.
Тютчев, Фёдор Иванович

Тютчев Фёдор Иванович (5 теле 1803 — 27 сӱрем 1873) — руш почеламутчо.
Кумдан палыме руш поэт, дипломат. Мюнхеныште, Туриныште илен, Гейне, Шеллинг дене палыме лийын. Литератур илышыште моло дене пырля лийын огыл да шкенжым литераторлан шотлен огыл.
400 наре почеламутшо аралалт кодын, шукыж годым тудо Россий нерген воза. Тютчевын икымше почеламутшовлак XVIII курымын йӱлаж дене шочыныт. 1830-шо ийлаште тудын почеламутышо романтизм шӱлыш дене авалтын. Тудо философий лирикым тарватен, тудын тӱҥ темыже айдемын пӱрымашыже, пӱртӱс нерген шонкалымаш. 1840-ше ийлаште икмыняр политик материалым воза, тушто Россий да Касвел эл коклаште вашкылым тарвата. 1850-ше ийлаште йӧратымаш лирика ылыжеш, тудо йӧратымашым шукыж годым туткар дене таҥасытара. Тиде пагытысе почеламут-влакым «Денисьева циклыш» чумырымо, молан манаш гын, почеламут-влакым шке йӧратыме еҥгаже Е. А. Денисьевалан пӧлеклен. 1860-1870-ше ийлаште Тютчевын усталыкыштыже политик почеламут-влак ончылно лийыныт.
Ик эн кумдан палыме почеламут «Silentium!» — шып лияш ӱжмаш. Автор ойган палемда, ик айдеме вес еҥым нигунамат раш умылен огеш керт. Тютчевын почеламут корнылаже шукыж годым афоризмышке савырненыт: «Каласыме шонымаш шоя улеш», «Уш дене Российым умылаш огеш лий» да «Мыланна огеш кӱл мужедаш, кузе мемнан мутна шергылтеш».
Мюнхен

Мюнхен (, ) — ола Немыч Элыште, Баварий эрыкан мландын рӱдолаже.
Пӧртанур (Юлсер кундем)

Пӧртанур () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Памар ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 462 еҥ (2002 ий), 435 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Памар сола деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «пӧртан» + «нур» = «пӧртаннур». «Пӧртан нур» — илемыште илыше-влакын пӧртышт нурышто шаланен шогеныт. Илен-толын «Пӧртанур»ыш савырнен.
Берлин

Берлин () — ола Немыч Элыште.
&lt;br&gt;
Википедий

Википе́дий () — эрыкан, пырля ыштыме шукыйылман интернетысе энциклопедий. Тиде проектлан Wikimedia Foundation оксам ойыра. Тудын лӱмжӧ кок мут гыч шога: "вики" (сайт-влакым пырля ышташлан технологий), да "энциклопедий". Чыла тӱняште кумылан-влак Википедийын 13 амион статьяжым пырля возеныт. Кызыт кажне еҥ интернет гоч Википедийыш пурен да чыла лаштык гаяк тӧрлатен кертеш. Англичан Википедийым 2001 иыйште Джимми Уэйлс да Ларри Сенглер тӱҥалыныт. Кызыт интернетыште Википедий эн кугу да эн палыме энциклопедий.
Изи калыклан Википедий йылмым да йӱлам аралыме шотышто ик эн кугу кугу ӱзгар улеш.
Энциклопедий

Энциклопедий — айдемылан палыме шинчымашым радам дене погымаш. Шанче шинчымашым, шанче информацийым посна книга дене луктыт.
Мыланна палыме энфиклопедийын формыжо XVIII курымышто шочын. Негызлан мутерым кучылтыныт. Мутерыште мутым да мут нерген умылтарышым гына вераҥдат. Мутерым лудшо шуко пален огеш нал. Энциклопедий предмет нерген шукырак ойла, вет энциклопедийыште тиде предмет нерген погымо шинчымашым возат. Энциклопедийыште чӱчкыдын географий картым, сӱрет-влакым, статистикым вераҥдат. 
Энциклопедий тӱрлык.
Энциклопедий-влак икмыняр типлан шелалтыт: универсалле (мутлан, "Кугу совет энциклопедий", "Британике", "Википедий"), отрасльысе, регионысо, персоналле. 
Универсалле энциклопедий - айдеме да тӱня нерген чыла шинчымашым погышо энциклопедий. 
Посна пашаеҥ-влаклан келыштарыме энциклопедий-влакат улыт, мутлан, сар паша, юриспруденций, философий, медицине нерген.
Материалым кычалмаш.
Энциклопедий дене йӧнанрак пайдаланаш манын, возышо-влак материалым системе почеш вераҥдат. Икымше - алфавит системе. Мутер семын чыла предмет-влакым алфавит радам дене почела возымо. Кокымшо - иерархий системе. Чыла информацийым тӱшка-влак дене вераҥдыме, мутлан, 12-томан Йоча энциклопедий.
Кызытсе электрон технологий-влак мутым кычалашлан у йӧным пуат. Тӱҥ мутым возет - интернет тылат шке кӱлеш информацийым кычал пуа.
Эртыш

Эртыш але эртымгорно — гуманитар шанчын ужашыже. Айдемым (тудын пашажым, тӱня умылымашыжым, мер вашкылжым), ончычсо илышыжым шымла.
Кушкыл

Кушкыл ( или ) — тӱҥ тӱшка-влак коклаште ик шукоилпарчакын организм-влакын тӱшка. , , хвощ-влак, плаун-влак, да пеледыш кушкыл-влак тиде тӱшкаш пурат. Шагалже огыл тыгак чыла кушкыл лӱмдат. Илышын форме-влак улыт: пушеҥге, тыгыдер, шудо да весе. Ужарге кушкыл-влак вийым, утларакше, гыч налыт, фотосинтез годым.
2004 ийлан 287 655 кушкыл-влакым кычалын мумо ыле, нунын кокла гыч 258 650 пеледыш кушкыл-влак да 18 000 регенче гай кушкыл-влак. Кушкыл-влакым ботаник шанче шымла.
Йылме код-влак

Йылме код-влак — палымаш радамлымашыште да коммуникацийыште йылме-влакым ончыктымашлан ончылгоч палемдыме кӱчык йӱкпале але цыпр код-влак. Икмыняр тӱрлö радам ыштыме уло, тидын гыч шукырак лӱмлö — ISO 639.
ISO 639.
Ты стандарт шукырак йылмын код-влакым ончыкта:
Шукырак 2-йӱкпалан код-влак вес классификаторыште кучылтмо код-влак дене келшен толат, мутлан:
ГОСТ 7.75–97.
ГОСТ 7.75–97 «Йылмылӱм код-влак» ИСО 639-лан келшен толеш да йылме лӱмерым марла да англичанла, 3-йӱкпалан код-влакым кириллик тиштер негызеш, 3-йӱкпалан код-влакым латин тиштер негызеш, 3-цыпран код-влакым куча.
ГОСТ 7.75–97 тиде кугыжаныш-влакыште стандарт улеш:
Мер

Мер () — общине, обществе, айдеме-влакым ушышо формо.
Кылме (тылзе)

Кылме тылзе () — идалыкын латикымше тылзыже. 
Шыже пагытын кумшо тылзыже.
Йӱла

Йӱла () — обычай, вожаҥше илыш-койыш радам.
Марий Самырыктукым Икымше Погынымаш

Марий Самырыктукым Икымше Погынымаш — 2009 ийысе погынымаш. 10 Сӱремыште тӱҥалын, да 15 Сӱремыште пытен. Тиде погынымаш Самырыктукым ий шотышто эртарен ыле. Делегаций-влак Марий Эл, Пошкырт Эл, Суас Эл, Виче вел, Угарман вел, Свердлов вел, Хант-Манси - Югра автоном йырвел да вес эл гыч толыныт. Чыла 102 еҥ делегат погынен. Мишкан кундем Пошкырт Эл делегаций толашлан автобусым пуэн.
Эртарыше-влак: Туныктыш Министерстве, Мер Каҥаш организаций. Полышым Тӱвыра Министерстве пуэн.
Погынымашыш толшо-влак Морко кундемын Октябрьский кугыялысе школа-интернатыште иленыт.
Делегат-влакым Келшымаш Пӧртышто вашлийыныт. Тӱҥалтышыште Йошкар-Олаште экскурсийым эртареныт (Тӱҥ майданым да Евсеев лӱмеш тоштерым ончыктеныт). 
Чыла делегат-влак ныл лужашке шелалтыныт. Кажне лужам кок лужавуй вуйлатеныт.
Лӱм нерген.
Кеч тӱҥ лӱмжо — Погынымаш, организатор-влак тыгак "Слёт", "Форум" да "Погарня" лӱмденыт. Мутлан, футболкышто, могайым чыла делегат-влаклан пуэныт, «Марий самырыктукым слет 2009» возымо ыле, а брошӱрыштӧ «Марий самырыктукым форум 2009» сералтеныт.
Южгунам тиде лӱмышкӧ эше ик мутым ешарат: Россий кӱкшытсӧ. Молан манаш гын, эртарыме погынымашыш Российын тӱрлӧ лук гыч самырык-влак погыненыт.
Эше тиде погынымаш Икымше маналтеш. Молан манаш гын, тыгай самырыктукым погынымаш икымше гана эртаралтын.
2 идым

2 идым (2 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 245-ше (кужемдыме ийлаште — 246-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 120 кече кодеш.
Событий-влак.
"Тугак ончо: "
Шочыныт.
"Тугак ончо: "
Коленыт.
"Тугак ончо: "
Кеҥеж

Кеҥеж — ныл гычын икте ийын пагытше. Шошо деч вара кая, да Шиже деч ончыч.
Кеҥежыште кумыт тылзе: Пеледыш, Сӱрем да Сорла.
Кенеж-идалыкын ик эн шокшо пагытше.
Марий Эл Радио

Марий Эл Радио — марла, рушла, суасла йоҥгалтарыше УКВ-радиостанций. Эфир йӱдшӧ-кечыже чарныде кая, йӱдым вияш эфир ок кай, тӱҥ шотышто муро-влак гына йоҥгат. Республикыште тыгай сынан радиостанций икте гына. Кажне кечын, 66-77 МГц частота дипазонышто Марий Эл Республик кумдыкышто радиостанций йоҥгалтара. 2017 ий Шыжа тылзе гыч Марий Эл Радио FM-диапазонышто 105.5 МГц частоташте Йошкар-Олаште йоҥгаш тӱҥалын.
Кызыт «Телерадио Марий Эл» холдингыш пура.
Редакций Йошкар-Олаште Патриарший площадьыште «12 апостол» пӧртыштӧ верланен.
Тӱҥалтыш.
Марий Эл Радио шке пашажым 2005 ийыште Сӱрем тылзын икымше кечынже 6 шагат эрдене тӱҥалын.
Икымше гана эфирышке вӱдышӧ Мурызо Эчан лектын, «Поро эр, Марий Эл» манын. Эн ондак Марий Эл Радион эфирже - 3 шагатат пеле лийын.
Тӱҥалтышыште Марий Эл Радио «Рен-ТВ-Регион 12, Пульс-Радио, Радио Марий Эл» ЗАО-што лийын.
Тачысе кечын.
2009 ийын Шорыкйол тылзын Марий Эл Радио реорганизацийым эртен. «МАРИЙ ЭЛ РЕСПУБЛИКЫН АВТОНОМ ТӦНЕЖШЕ „МАРИЙ ЭЛ РАДИО“» () лийын, кызыт ГАУК «Марий Эл Телерадио» официал лӱмым нумалеш.
2009 ийыште Марий Эл Радио интернетыште йоҥгаш тӱҥалын.
2010 ий мучашыште Марий Эл Радион шке сайтше пашам ышташ тӱҥалын. www.mari-el-radio.ru адрес дене верланен, тыште пытартыш увер, эфирыште кучылтмо материал-влак савыкталтыт, радиом вияш эфирыште колышташ лиеш. 2011 ийыште тиде сайтыштак марий чатым почмо. Кажне кумылан айдеме тушто моло-влак дене ваш возгален кертеш.
Марий Эл Радио чӱчкыдын марий концерт, дискотеке да танцпол-влакым эртара. Эн кугу концертлан «Чоҥышо» () стадионышто ий еда эртарыме концерт шотлалтеш. Марий мурызо-влак, ансамбль-влак йоҥгалтарат. Концерт Радион шочмо кечыжлан пӧлеклалтеш.
Концерт-влак.
Марий Эл Радио чӱчкыдын марий концерт-влакым эртара, Йошкар-Олаште да Марий Эл мучко. Эн кугу концерт-влак:
Черемис

Черемис – тиде Марий калыкын тошто лӱм. 1918 ийыште Пургыж революций деч вара вашталтеныт.
Марий-влак нерген икымше гана X курымышто (961 ий) возымо: хазар каган Иосиф шке серыштыштыже тудлан йозакым тӱлышӧ калык коклаште "цармис" манын ончыкта. Марийын тыгаяк лӱмжӧ моло пошкудо калык йылмыштат аралалтын: чуваш йылмыште – "сярмыс", суас йылмыште – "чирмыш", руш йылмыште – "черемис".
Руш летописьым ончалаш гын, черемис-влак нерген первый гана XII курым тӱҥалтышыште ушештаралтеш. Тидыже славян-влакын IX курымысо илышыштым сӱретлыше «Повесть временных лет» летопись лийын. Возышо еҥ эрвелне илыше пошкудышт нерген тыге палемда: «Ошъер серыште "весь" шинча, Ростов ер серыште – "меря", Клещин ер серыштат – "мере". А Ока эҥер воктене, кушто тудо Юлышко йоген пура, илат: "муромо" шке посна йылман, "черемис" шке йылман, "мордва" шке посна йылман».
Чынак, "цармис" да "черемис" – ик мут улыт, но тӱрлӧ йылмыште тӱрлын йоҥгат. Тиде мутым кузе шочмыж нерген тӱрлӧ ой уло. Но ӱшандарыше вашмут але мартеат уке. Шомакын кокымшо "мис" ужашыже "айдеме" манмым ончыкта. Тидын дене келшаш лиеш: финн йылмыште "mies" да эстон йылмыште "mees". Тугеже икымше ужашыже айдемын могай улмыжым палемдымаш. Шымлызе-влак тӱрлӧ вашмутым темлат: "сарзе, эрвел, чодыраште илыше, купышто илыше, «Сар (Чер)» племена гыч" да т.м.
Тыге, пошкудо-влакын марийым лӱмдымӧ "черемис" шомакын кузе шочмыжо раш огыл. Но икте раш: тиде шомакыште нимогай лӱмдылтышат, айдемым мыскылымашат лийын огыл. Кӱшнӧ ончыктымо умылтарымаш-влак кокла гыч деке эн лишне "чодырасе айдеме" ой шога.
Но калык шкенжым шке эреак "марий, мары, марэ" манын лӱмден. Тиде шомак "пӧръеҥ, айдеме" шомак дене, иран шомак "мартйо" (айдеме) дене ик радамыште улеш. Моло родо-тукым калык лӱмат тиде шомак гычак лекше улыт дыр: "мордва, мадьяр, одо (уд-мурт), муромо, мере, мещёро".
Пеледыш (ыҥ-влак)

Пеледыш мут ончыктен кертеш:
Теле (ыҥ-влак)

Теле мут ончыктен кертеш:
‬‬‬
Маркелов, Леонид Игоревич

Леонид Маркелов (Леонид Игоревич Маркелов) (, Россий Моско) — россий кугыжаныш да мер пашаеҥ, философий шанче кандидат, Марий Эл Республик Президент (2001-2015), Марий Эл Республик Вуйлатыше (2015-2017).
Ӱмыргорно.
Леонид Игоревич Маркелов 1963 ий пеледыш тылзын 25-ше кечыштыже Моско олаште шочын. Ачаже — Маркелов Игорь Иванович, СССР ялозанлык министерствын пашаеҥже лийын. Аваже — Хазова Галина Федоровна, экономист. 10 ияш годым ачаже ешым коден каен. Вуеш шумо пагыт марте аваж пален кушкын. Руш. Ешан. Эрге ден ӱдыржӧ уло. Кӱшыл шинчымашан юрист. 1986 ийыште СССР Аралымаш министерствын Йошкар тистан военный институтшым тунем лектын. Философий шанче кандидат. 1986 ий гыч 1992 ий марте Марий Эл Республик кундемыште военный прокуратурышто службым эртен, прокурор да следствий паша дене тӱрлӧ должностьым шуктен: 56680 в/ч-ын следовательже, кугырак следовательже, военный прокурорын полышкалышыже.
1992 ийыште армий гыч кайымек, адвокатлан ыштен. 1995 ийыште Россий Федераций Кугыжаныш Думын депутатшылан сайлалтын. 1995 ий гыч 1997 ий марте Россий Федераций Кугыжаныш Думын Шанче да туныктымаш шотышто комитет Председательын алмаштышыже лийын. 1997 ий гыч 2000 ий марте – Россий Федераций Кугыжаныш Думын Бюджет, налог, банк да финанс шотышто комитет член.
2001 ий шорыкйол тылзын Л.И.Маркелов икымше гана Марий Эл Республик Президентшылан сайлалтын. 2004 ий теле тылзын 19-ше кечыштыже «Единый Россий» политике партийын полшымыж дене кокымшо жаплан сайлалтын. Сайлымашын икымше турыштыжак сеҥен, 56,86% сайлышын йӱкшым налын.
2009 ийын теле тылзын 29-ше кечынже Россий Федераций Президентше Д.А.Медведев Марий Эл Республик Президент полномочийым кумшо гана шукташ Л.И.Маркеловын кандидатурыжым Марий Эл Республикысе Кугыжаныш Погыныш каҥашаш луктын. 2010 ий шорыкйол тылзын 15-ше кечыштыже Л.И.Маркелов товатмутым пуэн да должностьыш официальнын шогалын.
Л.И.Маркелов IV степенян «Ачамландыште суаплыклан» орден, Келшымаш орден, Руш Православий Черкын да Российысе министерстве ден ведомство-влакын медальышт, суап знакышт дене палемдалтын. 
2017 ий вӱдшор тылзын 6-шо кечынже Россий Президент Владимир Путин Марий Эл Республик Вуйлатыше Л.И.Маркеловын кумылжым шотыш налын, тудым отставкыжым приниматлен да должность деч кораҥден. 
13 апрельыште РФ Следствий комитет Марий Эл Республикын ончычсо вуйлатышыже Леонид Маркеловым 235 миллион теҥге взяткым налаш тӧчымыжлан кученыт.
Уголовный делам РФ УК-ын кум статьяже почеш 12 апрельыште тарватеныт – тиде 290-ше статьян 6-шо частьше дене келшышын (“Получение взятки в особо крупном размере”), 291 статьян 5-ше частьше (“Дача взятки в особо крупном размере”) да 291.1 статья дене келшышын (“Посредничество во взяточничестве”).
Марий Эл ТВ

Марий Эл ТВ — марла йонгалтарыше калык коклаште увер шарыме йӧн.
«Телерадио Марий Эл» холдингыш пура. Вуйлатыше: Ирина Фоминых. 
Редакций Йошкар-Олаште Патриарший площадьыште «12 апостол» пӧртыштӧ верланен. Программым кажне паша кечын 6 шагатат 30 минутлан «МЭТР» телеканалыште «21-ше кнопко» дене ончаш лиеш.
Тематике.
Тӱҥ шотышто марий калыкын илышым, тӱвыра аланыште эртаралтше событий-влакым почын пуа.
Технологий

Технологий — айдеме дене кылдалтше ой, кузе моло янлыкым да кушкылым кучылташ, паша мастарлык, паша ӱзгар да тудын дене пайдаланымаш нерген шанче. Кузе айдеме йыр улшо пӱртӱсым виктарен мошта, кузе тушто илаш тунемеш — тиде йодышым рашемда. Технологий мут грек йылме гыч лектын "technología" ("τεχνολογία") — "téchnē" ("τέχνη"), "сымыктыш", "мастарлык" да "-logía" ("-λογία"), керек-мом тунемаш, шанчын ужашыже. Туге гынат, тиде мут кумда. "Технологий" материальный объектым, кудыжым айдеме пайдалана, ончыктен кертеш, мутлан, тӱрлӧ машинам, hardware (кузе кусарыман?), ӱзгар-влакым. Но эше кумдан ойым ончыктен кертеш, радамлыкым, организоватлыме йӧным, але керек-могай техникым. Тиде мут чумыр налмаште кучылтын кертеш, але керек-могай сферым ончыктен кертеш, мутлан, медицине технологий але технологий.
Айдеме тукым технологийым пайдаланаш тӱҥалын тунам, кунам куштылго (тыглай) ӱзгарыш савырнаш тӱҥалын. Тулым виктарымашыже кертмешет у кочкышым пуен. Орава изобретений кӧра айдеме вес вереш каяш () кертын да йыр улшо пӱртӱсым виктараш лие. Пытартыш технологий изобретений-влак, савык машина, телефон да Интернет коммуникацийлан физический каватӱрым мӱндырко кумдаҥден, айдеме тукым тӱнямбалне чыла вере ваш-ваш мутланен кертеш. Туге гынат, технологий-влак тынысле гына кучылтын огыл; эртымгорно мучко айдеме ыштыш, сӱмырымаш вийым талышнен, гыч марте.
Технологий мерым да тудын окруженийым икмыняр йӧн дене тарватен. Шуко мерлан технологий ончыл экономикым пойдараш полшен (тудын коклаште тачысе тӱнямбал экономикым). Шуко технологийын процесс-влак шоныдымо кӱлешандымо лектышым луктыт, пӱртӱсын ресурсыжым пытарат, пӱртӱслан зияным ыштат. Тыгай кӱлешандымо лектыш лавыртымаш (pollution) маналтеш. Тӱрлӧ технологий мер могай поянлыкшым, кӱлешлыкшым акла алмаштеш. У технологий чӱчкыдын этик йодышым нӧлтала.
Пӱртӱс

Пӱртӱс () — йырым-йырысе чыла вершӧр ойыртем. Чӱчкыдын пӱртӱс мут дене лӱмдат тудым, мом айдеме шке огыл ыштен. Пӱртӱс чонан да чондымылан шелалтеш.
Чондымо.
Чондымо материй - вещества да кумдык-влак. Вселенныйыште чыла вещества-влак радамлалтыт: тӱҥлык пырче (элементарный частице), атом, молекул, макротела, кавасе объект-влак, шӱдыр-влак, галактике-влак. Вещество тӱрлӧ агрегат состоянийыште лийын кертеш (мутлан, газ, вӱд, пеҥгыде объект, плазма).
Чонан.
Чонан пӱртӱс - Мланде ӱмбалне илышыше организм-влак. 8 кугыжанышлан шелалтеш: вирус-влак, протист-влак, архей-влак, хромист-влак, бактерий, поҥго, кушкыл да янлык.
Морко кундем

Морко кундем — кундем Марий Элыште. 1924 ийыште Сорла тылзын 28-ше кечыныште Морко кантон ышталтын. Тунам тудын кумдыкшо 1990,7 лийын. Кызыт Морко кундемын кумдыкшо: 2272 меҥге².
Тиде кундем Марий Эл Республикын кечывалвел-эрвелыштыже верланен.
Калыкчот: 34900 еҥ (2002 ийысе почеш).
Рӱдӧ: Морко посёлко.
Ӱшӱт кÿртньыгорно укш кундемым Сӱзлэҥер станций дене уша.
Тӱвыра.
Морко марий-влакын йылме марий литератур йылмылан негызым пыштен. 1993 ийыште Морко кундемыште 51 Кӱсото ыле.
2003 ийыште Морко кундемыште 70 тӱвыра тӧнежше ыле. Ныл тоштер уло:
Кумдан палыме фольклор ансамбль-влак: "Кушна мланде", "Муро сем", "Весела кова-влак". "Шуматкече", "Яшьлек" да "Ялкын" тӱрлӧ конкурсым сеҥеныт.
"Энсул" ансамбль Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше лийын.
Эҥер-влак.
Тыгак, районышто шуко памаш уло. Чылажге 33 наре.
Ер-влак.
Чылажге 50 наре изи ер уло. Нунын кокла гыч кумытшым кугыжаныш арала. Тиде:
Пошкудо кундем-влак.
Морко район йыр 7 кундем верланен. Касвелне - Провой да У Роҥго кундем, йӱдвелне - Кужэҥер да Поранча кундем, эрвелне да кечывалвелне - Поранча да Юлсер кундем, Суас Эл.
Кумдык

Кумдык — тӧрӱмбалын мынярлыкым ончыктышо койыш. раш пале геометрий фигур-влакым (исторический, шуко лукан фигур-влаклан) пуртымо характеристике, вара умылымаш квадрат фигурлан кумдаҥын да кумдыкын свойствыжын улман. Оҥай, нине фигур-влак кокла гыч эн кугу кумдыкшо " мутлан, кагаз гыч квадратым кугемдыме кугытшо дене изи квадратым тӱрыснек петыраш лиеш, а фигур-влакын кумдыкыштым сӱретышкыже икгай квадратан (кумдыкын единицыже) оптыман линий сеткым тӱрыснек аклаш да нунын кӧргышкӧ логалше квадратик-влакын чотыштым да нунын ужашыштым шотлен лукташ лиеш. Кумдыкым кумдан умылымаште ка-шо № -ан алклидов але риманов) дене висыме кумдыкышто (евклидов але риманов дене) иктешлалтеш, частьыште кум кужытан кумдыкышто кок семын ончыкталтеш.
Площадьым историй шотлымашым квадрат маныт. Площадьын раш значенийже тыглай фигурлан йодмашыжым практически кӱлешан йодмаш (ӱлнырак) лектеш. Икгай площадян фигур-влакым икгай ужаш маныт.
Геометрий фигур площадьым шотлен лукмо чумыр метод оҥай шотлен лукталтын. Площадьын умылымашыжым иктешлымаш кумда класслан геометрий объект-влаклан пеш шуко йӧн лийын.
Площадьым лишемден шотлен лукташ практикыште палеткым але лӱмын вискалыме приборым — планметрым кучылтыт.
Октябрьский (Морко кундем)

Октябрьский () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше посёлко. Октябрьский ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1300 еҥ (2004 ий), 1175 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Морко ола сынан посёлко деч 30 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Эртымгорно.
Кугу Ачамланде сар жапыште тиде верыште чодрам руэныт. Паровоз йӱлтышлан, пычал да автомат прикладлан, Топын лафет пырням, ечым ышташлан пушеҥгым кучылтмо. Туштак кӱртньыгорно киен. Ӱшӱт кӱртньыгорнын 19 меҥгыштыже «19 км» лӱман чодрапункт верланен. 
1944 ийыште Пеледыш тылзын «19 км» лӱман чодрапунктышко кӱртньыгорно дене крымтатар-влакым илаш конденыт. Тиде икымше вашталтдыме чодрам руышо-влак лийыныт. 
1946 ийыште Теле тылзын Сӱзлэҥер гыч 137 репортироватлыме немыч-влакым конденыт. Нуным «Мушмари» чодраозанлыкын «Леушинский» чодыра озанлыкын 28 номеран кварталын тӱшкагудышто вераҥденыт. Тиде вер ончыкылыкышто «Октябрьский» лӱман чодрапункт — «Октябрьский» ялкаҥашын рӱдыжӧ, Морко кундемыш пурымо омса лиеш.
Кундем

Кундем (тыгак "район") — административ вершӧр иктык.
Кундем-влак республиклашке, веллашке, крайлашке пурат. Кугу ола-влакын тыгак оласе кундем-влак улыт.
Посёлко

Посёлко – илем, ял деч кугырак, да ола гыч изирак улеш.
Криптографий

Криптографий (греч.  — шылтымо да  — возем) — тиде шанче пала кузе уверыште возымо информацийым шылташ.
Мут-влак.
Шукертсе огыл жап ончыч криптографий манын шифрованийым гына (тыглай информацийым тыгай тӱсыш вашталташ, кунам тудым лудаш огеш лий). Дешифрований — мӧҥгешла пӧртылымаш. Шифр — тиде кок алгоритм, кудыжо шифрованийым да мӧҥгешла дешифрованийым ыштат.
Тыгак эше уло:
Марий кугыжаныш университет

Марий кугыжаныш университет (МарКУ) (), кӱшыл шинчымашым пуышо Марий Эл республикысе тӧнеж. Негызым 1972 ийыште пыштыме. 2008 ийыште МарКУ деке Марий кугыжаныш педагогике институтым ешареныт. Университет кызыт 13 факультет, 4 институтышто 60 специальность дене студент-влакым туныкта.
Сеҥымаш-влак.
"Российын 100 эн сай ВУЗ" () да "Идалыкын ректоржо" - 2009 ийыште конкурс-влакын лауреатше лийын.
Кугу Ачамланде сар

Кугу Ачамланде сар, южгунам, Кугу Отечественный война (1941—1945) — Совет Ушемын нацистский Германий да тудын союзникше-влак (Болгарий, Венгрий, Италий, Румыний, Словакий, Финляндий, Хорватий) ваштареш кучедалме сар. Кокымшо Тӱнямбалсе сарын тӱҥ ужашыже.
Черемис кучедалмаш

Черемис кучедалмаш — марий-влакын тошто таҥасымашышт. Модмаш семынат, сар-сымыктыш семынат тудым аклат. Эше тиде таҥасымашым "Солык дене кучедалмаш" але "Татар-башкир кучедалмаш" маныт.
Кучедалмаш эртарыме нерген.
Таҥасаш мландыште лиеш. Кучедалаш кок пӧръеҥ лектыт. Ваш-ваш солык дене ӧндалын, икте весыжым нӧлталаш тыршат. Йӱла почеш, икте весыжым нӧлташлын, ваче гоч колтен, мландыш пыштен кертеш гын, тудо сеҥышылан шотлалтеш. 
Марий Самырык тукымын икымше погынымашыште правилым изиш вашталтыме. Тиде черемис кучедалмашыште, солык дене ӧндалын, ик марий весым нӧлталшаш гына ыле.
Сар

Са́р — эл ден эл коклаште вооруженный кучедалмаш.
Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак

Тӱшкаув́ер йӧ́нык-влак (кӱчыкемдыме «ТУЙ», тугак — масс-медиа) — шомак, сӱрет да сем информацийым увертарыше да ыштен лукшо организационно-технический комплекс.
Увераҥар

Увераҥар () — абстракт ой, шуко ыҥан улеш. Тыгак маныт, тиде ала-могай увер, ала-мо палыме лийын, ала-мо эртыш.
Медведев, Дмитрий Анатольевич

Дмитрий Анатольевич Медведев (, *14 Идым 1965) — Россий Федераций Правительствын председательже.
Путин, Владимир Владимирович

Влади́мир Влади́мирович Пу́тин (, 7 шыжа 1952, Санкт-Петербург) — Россий Федерацийын президентже.
Ультракӱчык толкын

Ультракӱчык толкын (УКТ, метр толкын-влак) — Радиотолкын диапазон.
Мауэрбах

Мауэрбах () - ола Австрийыште.
Белоруссий

Белоруссий (), официал лӱмжӧ Белоруссий Республик () — Европысо эл. Калыкчот — 9 255 524 еҥ.
Рӱдолаже Минск.
Польша, Литва, Латвий, Россий да Украина дене йыгыре улеш.
Литератур.
Minahan, James. Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States. — Greenwood, 1998. — ISBN 0-313-30610-9.
Levy, Patricia; Spilling, Michael (2009). Belarus. New York: Benchmark Books. ISBN 978-0-7614-3411-5.
Аҥ (куэм)

Аҥ - вынерын лопкытшо але тистын тӱҥ ужашыже.
Кылвер.
Шуэн логалше мут-влакын рушла-марла мутерже
Вынер

Вынер - кыне, йытын але почкалтыш куэмже.
Тисте

Тисте — специал тӱсан тӱрыс геометрик (шукыж годым, тӧрлукан) форман аҥ. Шукыж годым тистын лӱмын ыштыме кыл (флагшток) уло. Тисте-влакым шымлыше шанче - вексиллологий ( гыч — «тисте», «ту»).
Кугыжаныш тисте ик кугыжаныш ӱжвата-влак гыч улеш. Кугужаныш тисте деч моло шуко кугыжаныш-влакын сар-теҥгыз да сатулымыш (коммерций) тисте-влак уло.
Российын сар-теҥгыз тисте Ондрий тисте улеш, тыгодым сатулымаш тисте (граждан флот карап-влакын тистыже) семын кугыжаныш тисте кучылталтеш. Южо эллаште, мутлан УАШышто, ик тисте гына чыла кум реш дене кучылталтеш.
Кугыжанышын гына огыл, посна регион, ола, калыкгокласе организаций (мутлан, УНО тисте), коммерций ыштыквер, калыкле толкын да диаспор, мер толкын, спорт команде-влакынат шке тисте уло.
Тылеч посна, флотышто карап гыч карапыш увертарымашым колташ сигнал тисте-влак кучылталтыт.
Рекламе да декораций реш дене тисте композиций кучылталтен кертат.
Ту

Ту́ — организмыште кӱлешан ыштыше илтарман. Эмен секрет семын тӱжваке але гормон семын вӱр коштмаш системыш лектын кертеш.
Илтарман

Илтарма́н ( — ӱзгар) — илыше организмыште палемдыме пашам ыштыше посна ойырен налме тӱрлӧ илпарчак да куэм.
Курай

Курай мут ончыктен кертеш:
Аккордеон класс дене семучилищым тунем пытарен.
Озаҥ

Озаҥ (эрвел марла "Хазан"; ; ; ) — Суас Элын рӱдолаже.
Ту (ыҥ-влак)

Ту мут ончыктен кертеш:
‬‬‬
Моско

Моско () — ола, Российын рӱдолаже. Федерал кӱлешан ола.
Эртымгорно.
Москолан кугезе марий-шамыч негызым пыштеныт. Олан тошто лӱмжӧ - Маска-ава.
Савык пӧрт

Савык пӧрт — Йошкар-Оласе журналист пӧрт. ССРУ Сарзе Вийын шымлымше идалыкше лӱмеш (70-летия Вооруженных Сил СССР) урем, 20 номеран пӧрт адрес дене верланен.
Купсола (Марийсола ял шотан илем)

Купсола () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 141 еҥ (2005 ий), 170 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Марийсола ял деч 1 километр кечывалвел-эрвелмогырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «куп» + «сола» = «купсола».
Эртымгорно.
Негызым XVIII курымышто Марисола гыч лекше-влак пыштеныт. Ялын лӱмжӧ кок мут гыч шога: куп да сола. Ялын куп воктене верланымыжлан кӧра тыге лӱмденыт. Кызыт куп-влак кошкеныт. 1917-ше ийлан ялыште 30 сурт шоген. Ял озавуй Озбеков Павел Иванович лийын. 
1932-шо ийын ага тылзыште «Оно-Морко-Купсола» колхозым почмо. Вуйлатышылан Шабдаровым шогалтыме. 
Кугу Ачамланде сар тӱҥалмеке, фронтыш 41 еҥ каен, 20 патыр пӧртылын огытыл. 2005-ше ий 1-ше шорыкйоллан ялыште 141 еҥ ила.
Лӱмлӧ еҥ-влак.
Пурлыклан: чодра, кумда пасу, Она эҥер, кӱсото шотлалтыт.
Кÿртньыгайык

Кӱртньыгайык — чоҥешташлан аппарат. Шкенжын моторжо уло, шулдыржо ок кошт.
Палыме еҥ

Палыме еҥ-влак — калыкыште кумдан палыме еҥ-влак, шанчызе, семмастар, серызе, мурызо, политик, почеламутчо да вес пашам шуктышо еҥ-влак.
Мутлан, Йыван Кырла але Яныш Ялкайн, палыме еҥ улыт.
Шанчызе

Шанчызе але Шанчыеҥ — шанче погашлан шуко пашам ыштыше айдеме. Ик айдеме икмыняр тӱрло шанче дене мастар лийын кертеш.
Туркменистан

Туркменистан () — Центральный Азийыште верланыше кугыжаныш. Рӱдолаже — Ашхабад.
Спорт

Спорт – мер илышын да капкультурын ужашыже, таҥасымаш да таҥасымаш-влаклан ямдылалтмаш гыч чоҥалтеш. Чӱчкыдын таҥасымаш модмаш сыным налеш, но спорт радамыш эжо пурышо модмаш-влакым кап тазалыкым саемдышылан шотлаш ок лий мутлан: покер, шахмат, шашке. Нуно ушакылым пойдарат.
Спорт тӱрлык-влак.
ончалаш
Кудо (ыҥ-влак)

Кудо мут ончыктен кертеш:
Бейсбол

Модмаш нерген.
Англичан йылме гыч бейсбол мутым кусараш гын, "негызмече" семын йоҥгаш тÿҥалеш. Бейсболла тӱшка дене модыт. Таҥасымашыште кок тӱшка вашлийыт. Кажныштыже индеше, южгунам лу еҥ.
Эртымгорно.
Бейсбол модмаш Америкыште латиндешымше курымын тÿҥалтышыштыже шочын. Негызеш английысе раундерс модмашын налыныт. Бейсболым моткочак УАШышто, Канадыште, Латин Америкыште, Австралийыште, Японийыште да моло эллаштат йöратат. Бейсбол дене тÿнямбалсе таҥасымаш-влак 1938 ий гыч эртат. 2004 ий гыч ÿдырамаш-влакат тушко ушненыт.
2005 ийыште ÿчашымашлан кöра бейсболым Олимпийский модмаш гыч кораҥденыт.
Термин-влак.
Икмыняр термин-влак:
Лапта

Модмаш нерген.
Лапта – кугу кумдыкышто модашлан келшыше спорт толкын. Пасум кок ужашлан шелыт. Ик тӱржым кон маныт гын, весыжым – пöрт лÿмдат.
Команде дене модмо спортын видше.
Эртымгорно.
Лапта модмашым Российыште тӱжем ий наре палат. Каласаш кӱлеш, ятыр кундемыште тыгайрак сынан модмаш лийын. Кажне кундемыште модмашын шке лӱмжӧ уло. Мутлан, англичан калык – крикет манеш, американ-влак – бейсбол, софтбол семын палат, кубин калык – пелота, румын – ойма манын ойлат, финн-влак – песа пало дене модыт, а теве немыч-влак тиде модмашым шлагбал лӱмдат. Норвегийысе археолог-влак викинг калыкын илыме верыштым шымленыт, да тушто лапта тоям кычал муыныт. 
Историйым шергалын палдарена, Совет ушемыште 1957 ийыште лапта дене икымше официальный модмаш эртен.
Ик ий гыч – ССРУ кÿкшытысö чемпионат лийын. Калыклан тиде модмаш моткоч келшен, да санденак тиде ийыштак тӱжем наре команде шочын. 1959 ийыште лаптам РСФСР калыкын Спартакиаде программышкыже пуртеныт. Туге гынат 1960-1970 ийлаште лапта модмаш шке кушмашыжым да виянмашыжым чарна. Чаманен каласаш логалеш, лаптам пытартыш жапыште мондаш тӱҥалыныт ыле.
Тыгодым шукерте огыл Ростов олаште лапта дене Россий кӱкшытысӧ икымше таҥасымаш эртен. А 1995 ийыште чемпионат деч вара лапта модмашын у радамым пеҥгыдемденыт. 1997 ий гыч регионгокласе мер организаций – Российысе руш лапта Федераций пашам ышташ тӱҥалын.
Модмаш радам.
Модашлан изи теннис мече да метыр кутышан тоя кӱлеш. Модшо-влак кок командылан шелалтыт: кырыше, да вӱдышö. Кырыше команде гыч ик еҥ: - «кышкыше» (метальщик) пасун тӱрышкыжӧ шогалеш да тоя дене мечым пералта. Тыге модмаш тÿҥалеш. Пералтыме деч вара «кышкыше», тоям шуен, пасун вес тӱрышкыжӧ куржеш, шукта гын – мӧҥгеш куржын пӧртылеш. Пӧртылмӧ годым ваштареш шогышо командын модшо-влак мече дене тиде еҥым эҥерташ тыршат. Огыт эҥерте гын – тиде модшо кон гыч пӧртыш куржын шуеш да угыч тоя дене мечым пералта.
Кон гыч пӧртылмӧ годым тавалыше-влак модшым мече дене эҥертен кертыт гын – команде-влак вер дене вашталтыт. Таҥасымаш пӧртыш логалмылан кая. Иктаж могай команде пӧртыш пурен кертеш гын – тоям налын, мечым пералта. Модышо мӧҥгеш пӧртылеш - тудын командыже ик очком налеш. Кӧ шукырак пога – тудо сеҥышыш лектеш.
Олавуй

Олавуй () — олан администрацийын, шуктызо кучемын вуйлатышыже.
Оласе кучемын вуйлатышыжын моло лӱм-влак:
Шагат ӱштӧ

Шагат ӱштӧ-влак — Мландын регион-влак, кушто икгай верысе жап налме.
Кылвер.
 (Google Earthлан пале файл KMZ)
Троллейбус

Троллейбус але тӱканорва ( гыч) — мер транспорт.
Шанче

Шанче ( - палымаш) — айдемын ойыртемалтше пашаже, пӱртӱс тӱняж дене дене палдарымаш да радамлен иктешлен чумырымаш.
Кажне 15-20 ий тӱняште-айдемын илышын турло ужашыж дене палымаш 2 пачаш шукем толеш. Кажне у айдеме тукым тыняр у шинчымашым пога, мыняр тудын деч ончыч лийын.
Чапкӱ

Чапкӱ але шарныктыш — айдемылан, уверлан але ала-мо весылан сооружений. Олаште да ялыште мотор койышлан тудым шындат.
Ойыртем.
Чапкӱ — кӱ але мемориал оҥа гай ыштат. Да шарныктышым уже ала-могай сооружений гай.
Лум

Лум — кава гыч велыше пачката ий кристалл-влак.
Тӧткылан уштыш

Тӧткылан уштыш (уш², км², km², тӧтк.уш, тӧтк.км) — кумдыкым висыше иктык.
1 уш² икгай: