tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Пӱрӧмучаш

Пӱрӧмучаш () () – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Новотроицкий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 376 еҥ (2002 ий), 383 еҥ (2009 ий), 378 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Мишкан сола деч 26 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Йылме.
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Чорай

Чорай () () – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Чорай ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 971 еҥ (2002 ий), 973 еҥ (2009 ий), 984 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Мишкан сола деч 34 километр (44 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.
Йылме.
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Раевка

Раевка () () – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Чорай ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 182 еҥ (2002 ий), 178 еҥ (2009 ий), 167 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Мишкан сола деч 38 километр (48 км – авто дене йӱдвел-касвел могырно верланен.
Йылме.
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Айгелде

Айгелде () () – Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Памаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 111 еҥ (2002 ий), 111 еҥ (2009 ий), 109 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Пӱрӧ ола деч 31 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Йылме.
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Памаш (Памаш ял шотан илем)

Памаш () () – Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Памаш ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 618 еҥ (2002 ий), 635 еҥ (2009 ий), 596 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Пӱрӧ ола деч 23 километр кечывалвел-касвелмогырно верланен.
Йылме.
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Куруш

Куруш () () – Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Памаш ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 440 еҥ (2002 ий), 476 еҥ (2009 ий), 444 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Пӱрӧ ола деч 30 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Йылме.
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Кужнур (Пӱрӧ кундем)

Кужнур () () – Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Кужнур ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 855 еҥ (2002 ий), 975 еҥ (2009 ий), 887 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Пӱрӧ ола деч 21 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Йылме.
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Курмызак (Пӱрӧ кундем)

Курмызак () () – Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Кужнур ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 571 еҥ (2002 ий), 635 еҥ (2009 ий), 607 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Пӱрӧ ола деч 21 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Йылме.
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Кугарня (ыҥ-влак)

Кугарня мутын икмыняр ыҥже уло:
Теле Олимпий модмаш - 2030

Теле Олимпий модмаш - 2030 (,) —.
Кеҥеж Олимпий модмаш - Брисбен 2032

Кеҥеж Олимпий модмаш - Брисбен 2032 (,) —.
У Пайгелде

У Пайгелде () () – Российыште Пошкырт Элын Шараҥ кундемыштыже верланыше Мичуринск ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 64 еҥ (2002 ий), 58 еҥ (2009 ий), 55 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Шараҥ сола деч 25,5 километр (30 км – авто дене) йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Йылме.
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Янахмат

Янахмат () () – Российыште Пошкырт Элын Шараҥ кундемыштыже верланыше Мичуринск ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 451 еҥ (2002 ий), 460 еҥ (2009 ий), 416 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Шараҥ сола деч 14,5 километр (31 км – авто дене) эрвел могырно верланен.
Йылме.
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Лемдыж

Лемдыж (, ) – Российыште Пошкырт Элын Янаул кундемыштыже верланыше Первомайский ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 209 еҥ (2002 ий), 211 еҥ (2009 ий), 221 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Янаул ола деч 11,5 километр (15 км – авто дене) эрвел могырно верланен.
Йылме.
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Марла календарь

Марла календарь — икымше марий периодический изданий, марий йылме дене савыкталтше кажне ийын лекше журнал. Валериан Васильев-Ӱпымарий ден Павел Глезденёв савыкташ тӱҥалыныт.
Эртык.
1907—1913 ийлаште лектын. Икымше номерын тиражше — 2400 экземпляр. 1918—1920 да 1923 ийлаште «Мари календарь» семын лектын, 1928—1932 ийлаште «Календарь» лӱм дене, да 1992 ий гыч угыч «Марла календарь» семын савыкталтеш.
Изданий нерген.
1907-1913 ийлаште П. П. Глезденев ден В. М. Васильев «Марла календарьым» луктын шогеныт. «Марла календарь» гоч икымше гана манаш лиеш, «юмын мут» огыл, а тыглай марий шомак, сылне марий ой уло йÿкын йоҥгалтеш. Марий калыклан шке литератур йылмыжым ышташ кÿлмӧ нерген календарь марий илышыште икымше гана мутым луктеш да кÿлеш манме дене гына ок серлаге – тудым шке лаштыклаштыже чоҥаш пижеш. Тыште чумыр марий калыклан ик литератур йылмым ыштыме йодыш эн ончыч тарвана. Чыла тиде сомылыш серыпле надырым календарьын ик редакторжо семын П.П.Глезденев пыштен.
Тыге тале марий просветитель, волгыдо уш-акылан айдеме «Марла календарь» дене пырля марий еҥын шинчажым почылтарымашке чак ушна. Павел Петрович шочмо калыкше, тудын ончыкылыкшо нерген шонкалаш тÿҥалеш. 
Календарь Озаҥыште савыкталтын, кугытшо 72 лаштык, 2.400 книга, акше 12 ыр. Тыште шукыжым Угарман олаште лекше «Народный календарь» лÿман руш календарь гыч кусаралтын. Уми палемден : 
Тыге календарьын чылт савыкталтме сынже дене луктыктыктен огытыл. Уло вий куат дене тыршымыштлан кӧра, кузе гынат лукташ манын, лу вере ÿштмыла шемемдаш тыршеныт. 2.400 книгам верын-верын амыртылаш вич-куд тунемше марий рвезе книга савыктышыш коштыныт.
Тыгай йӧн дене савыкташ пеш йӧрен. Вес могырым шоналташ гын, календарьын амыргалт лекмыже сайым веле ыштен шоген. Шуко лудшо еҥ тиде петырыме, шемемдыме верлажым сайын лудын муын моштен, молан манаш гын, йӧнжӧ тÿрлӧ лийын: лимон вÿд, руаш, арака; эн сайжылан шокшо кинде нӧнчык лийын улмаш. (Уми Тÿналтыш мари календарь // У илыш. – 1927. - №3):
 (Уми Тÿналтыш мари календарь // У илыш. – 1927. - №3)
«Марла календарь» интеллигенций веле огыл, тыглай калык коклашкат у илыш-шÿлышым пуртен. 1908 ий гыч журналыште естественно-научный, медицина дене кылдалтше материал, икымше сылнымутан произведений-влак савыкталтыныт. Тыгак фольклор кугу верым налын.
Иван Ямбердов

 #REDIRECT Ямбердов, Иван Михайлович
Ӱпӧ губерний

Ӱпӧ губерний (Уфи́мская губе́рния) — Россий империйын административ единицыже. Губернский ола — Ӱпӧ. Оренбург губернийым Ӱпӧ да Оренбург губерний-влаклан шелме дене 1865 ийыште чоҥымо. 
Эртык.
XX курым тӱҥалтышыште тиде мландыште 122 005 км² кумдыкышто 2 567 тысяч еҥ илен.
"Тӱҥ статья: Башкир АССР (Пошкырт Эл)"
Совет жапыште.
Ӱярня тылзын 20 кечынже 1919 ийыште «Соглашение центральной Советской власти с Башкирским правительством о Советской Автономной Башкирии» келшыкым пеҥгыдемденыт, тудын почеш Изи Башкирийын (Малая Башкирия) Яланский кантоным негыленыт. Челябинск уездын Катайский, Сарт-Калымовский, Сарт-Абдрашитовский да Карасевский волостьшо-влак пуреныт. 
23 Ӱярняште 1919 ийыште Бирский уездын кечывалвел-касвелысе ужашыже, Стерлитамак уездын йӱдвел-эрвелысе ужашыже-влак Башкир АССРышке пуреныт.
Калык.
1897 ийыште возалтмаш почеш Ӱпӧ губернийыште тыгай калык илен::
Изи Олыкъял

Изи Олыкъял () — Российыште Суас Элын Кукмарий кундемыштыже верланыше пытыше ял.
Шипраге

Шипраге (sr. Шипраге, bs. Šiprage, hr. Šiprage) Босний да Герцеговина элыште верланыше ял.
Хлебников, Евгений Афанасьевич

Евгений Хлебников (Евгений Афанасьевич Хлебников) (, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Лажмучаш ял — , Йошкар-Ола) — йылмызе, шанчызе, туныктышо, мер пашаеҥ, философий шанче кандидат, Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011). 
Илыш корныжо.
Евгений Хлебников 1939 ий шыжа тылзын 8-ше кечынже Марий АССР, Кужэҥер кундем, Лажмучаш ялеш шочын. 
Евгений Афанасьевич Кужэҥер кундемысе Йывансола кыдылаш школым шӧртньӧ медаль дене тунем пытарымек, Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто шинчымашым поген. Паша корныжо Кужэҥер кыдалаш школышто тӱҥалын. Тушто Евгений Афанасьевич химийым да биологийым туныктен. Тидын деч вара у Оршанке педучилищышке пашаке куснен. Тушто куд ий туныктышылан, завучлан пашам ыштен. 
Коло ий партий пашате лийын: КПСС обком лектор, Морко райком секретарь, кокымшо секретарь. Обкомышто пропаганда да агитаций, шанче да тунемме заведенийым вуйлатен.
90-ше ийлаште «Мариэнергон» тӱҥ вуйлатышын алмаштышыже пашам шуктен. 
Эн кугу надыржылан марий кадырым ямдылыме да кугу илыш корнышко лукмо пашам шотлен, тыгак марий йылмым шыҥдарымаште шуко ыштен. Тудын илыш девизше тыгай лийын: «Полшо чылалан, поснак марий-влаклан».
Кужэҥер марий улмыж дене да иквелчыже-влакше дене эре кугешнен илен. Район нерген кок ий жапыште 30 наре статьям савыктен. 2011 ийыште Евгений Афанасьевич илыш дене чеверласен, но калыкын шарнымаште поро кышам коден.
Шанче пашаже.
Общественный наука Академийым пытарен, философий шанче кандидат. Шым книган авторжо. 1985 ийыште икмыняр автор дене пырля «Родниковый край» книгам-альбомым луктын. Тыгак Марий кугыжаныш университет нерген вич книгам чумырен луктын. Нунын кокла гыч «МарГУ – 35 лет» книга-альбом, «Университеты финно-угорского мира», «Кужэҥер кундем» да т.м.
Ятыр ий Кугу Отечественный сарыште сеҥымаш верч республикын пыштыме надырже нерген «Книга памяти», «Они защищали Родину», «Они ковали победу» (кажныже 16 томан) книга-шамычым ямдылыше да савыктыше редколегийын членже лийын.
Хлебников Евгений Афанасьевич

 #REDIRECT Хлебников, Евгений Афанасьевич
Евгений Афанасьевич Хлебников

 #REDIRECT Хлебников, Евгений Афанасьевич
Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модмаш - 2030

Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модыш-влак 2030 (,).
Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше

 #REDIRECT Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий
Пыжанью кундем

 #REDIRECT Пыжанъю кундем
Туныктышо

Туныктышо (учитель) () — мер профессий, туныктышо-влак педагог да преподаватель-влак лийыт. У тукымым туныкташ кӱлмӧ дене шочын.
Репетитор — туныктышо, але мӧҥгыштӧ частный урокым пуэн дистанционно. Шкет эртараш кузе кертын, туге да тӱшка паша шотышто тӱрлӧ дисциплиным.
Эртык.
Туныктышо-влак ожнысек лийыныт, ожнысек нуным пагаленыт, но кумдан шарлыше профессийыш тиде паша шукерте огыл савырнен. XIX курымышто Европыштат тӱҥ шотышто йоча-влак ешыште шинчымашым погеныт. Поян ешлыште йоча-влакым икмыняр туныктышо туныктен: чын кочкаш, шкем калыкыште шот дене кучаш, фехтований мастарлыкым погаш, арифметикым, йот йылме-влакым палаш. 
Кызытсе жапын значенийже.
Кызытсе жапыште российыште чыла студент пайдаланыме да чӱчкыдын репетитор полыш абитуриент вузыш пураш экзаменым кучаш ямдылалтеш предмет кӱкшытыш нӧлталын. Репетитор полыш кум йот йылме тунемше-влак коклаште шаркалаш шонен. Йылмым утларак пайдале программе-влакым муаш полшаш йодмыжым шукташ сравочым тунемме годымак пуэныт. Онлайн йот йылмым туныкташ йӧным кумдан шарен (видеотелефония гоч), туныктышо да тиде йӧн жапым аныклаш тунемза. Интернет шотышто занятийышкыже мия да кутырымо йылмым шымлымыж дене ойлымаш произношение печатлен шындыме.
Шошо да Паша пайрем

Икымше май пайрем (Шошо да Паша пайрем) — Ага тылзын икымше кенчынже эртаралтеш. Май пайремым шукертсек палемдаш тӱҥалыныт. Кум тӱжем ий ончыч Акрет Римыште илыше–влак Майя юмылан ӱшанен улыт. Тудын лӱмеш шошын пытартыш тылзыжым май маныныт, а икмыше кечынже кугу пайремым ыштеныт. Россий империйыште тиде кечым икымше гана 1890-ше ийыште Варшавыште палемденыт, а 1891 ийыште Санкт-Петербургышто. Россий Федерацийыште тиде кече шошо да паша пайрем семын палемдалтеш.
Бердинский, Валерий Николаевич

Валерий Бердинский (Валерий Николаевич Бердинский) (, Марий АССР, Шернур кундем, Тумерсола ял) — марий серызе, прозаик, Марий Эл Республикын асулымо сферысе сулло пашаеҥже (2000), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001).
Илыш корныжо.
Валерий Бердинский 1950 ий ага тылзын 5-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Тумерсола ялыште шочын.
Коклала кандаш ияш школым 1965 ийыште тунем пытарен. Кыдалаш шинчымашым Шернур школышто налын (1967 ийыште пытарен). 
Умбакыже Чебоксарысе кооперативный техникумышто тунемын, 1969 иыште тудым тунем пытарен.
Шернур райпошто кум ий товароведлан ыштымек, армий радамыш нальыч (1972).
Тиддеч вара Куйбышев оласе планово-экономический институтышто тунемын (1975–1977). 
1974 ий гыч таче марте Шернур районысо потребительский ушемыште пашам ышта, 1994 ий гыч тудын вуйлатышыже улеш.
Шкеж нерген Валерий Николаевич тыге ойла:
Ондак ойлымаш-влакым возгален.  «Кугарня», «Марий Эл» райгазетлаште печатлалтын. Икымше ойлымашыже «Шере муйын кочыжо» 1969-ше ийже «Призыв» райгазетеш печатлатын. 1987-ше ийыште Марий книга савыктыш «Мардеж шушка» ойлымаш сборникшым савыктен.  «Тый-мылам, мый - тылат» ромаже 1994 ийыште икыше гана «Ончыко» журналеш савыкталтын, варажым посна книга дене лектын. Валерий Бердинский шке йоратыме жаныржылан ойлымашым шотла.
Чубарев, Олег Владимирович

Олег Чубарев (Олег Владимирович Чубарев) (, РСФСР, Псков вел, Подборовье сола — , Марий Эл, Лушмара ола сынан посёлко) — руш серызе, лесовод, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Олег Чубарев 1923 ийын ӱярня тылзын 4-ше кечынже Псков вел Подборовье солаш шочын.
Республикысе курчак театр

Марий Эл Республикысе Кугыжаныш автоном тӱвыра тӧнеж «Республикысе курчак театр» (кӱчыкын: Курчак театр) () — 1942 ийыште Йошкар-Олаште негызлыме курчак театр. Спектакль-влак рушла да марла ончыкталтыт.
Эртык.
Марий Эл Республикысе Курчак театрын шочмо кечыжлан 1942 ийын Ага тылзыже шотлалтеш, но тӱвыра коллектив тиддеч ончыч пашам ышташ тӱҥалын. Театр труппым Йошкар-Оласе драме театрын тӱҥ режиссёржо Г. К. Крыжицкий чоҥен, антракт годым курчак-влак дене представленийым ончыкташ темлен.
1945 ий гыч труппым руш драмтеатрын актёржо В. И. Илисавский вуйлаташ шогалын. 
1989 ий марте Курчак театрын коллективше Марий АССР мучко гастроль-влак дене кудалыштын, ялысе клуб, школ да йоча садлаште спектакль-влакым ончыктылын. 1989 ийыште театрлан шке полатым пуэныт, мотор пӧрт Изи Кашкшан эҥерын серыштыже верланен. 25 ий жапыште театрым Екатерина Ярденко вуйлатен.
2014 ий Идым тылзыште театр Вознесенский урем Патриарший площадьыш куснен.
Смирнов, Хрисанф Николаевич

Крисам Алдиар, Аяр, Аяр Ялпай (Хрисанф Николаевич Смирнов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Пектывайсола ял — 10.1939, РСФСР, Улан-Уде ола) — марий серызе, журналист.
Илыш корныжо.
Крисам Алдиар 1903 ийын ӱярня тылзын 4-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Пектывайсола ялеш кресаньык ешеш шочын. Ялысе школышто тунемын. Ешыже нужна лийын, школ деч вара шке семынже веле тунемын. 1920 ийыште комсомол радамыш пурен. Самырык движенийын активистше лийын, 1921 ийыште Марий кундемын икымше комсомол конференцийыштыже лийын. 1925 ийыште тудым Морко кантком РЛКСМ-ын секретарьлан ойырен. Коллективизаций паша гыч öрдыжеш кодде, шочмо кундемыштыже икмыняр сельхозартельым почын.  1933 ий гыч 1937 ий марте «Марий коммуна» газет редакцийыште тыршен. 34 ияш литератор-журналистым репрессий жап öрдыж гыч эртен каен огыл. 1937 ийын шыжым тудым 10 ийлан казаматыш шынденыт. Реабилитаций документ почеш (1956), самырык возышо 1939 ийыште Улан-Удэ оласе эмлалтме верыште колен.
Сылнымут корно.
Х. Смирнов 1920 ийлаште селькор семын возаш тÿҥалын. Вара ойлымашым, очеркым серен. «Яра кышкар» ойлымашыштыже у пашазе еҥым ончыкташ тыршен. Комсомол пашам шуктымо годым ятыр агитаций брошюрым возен: «Киндым ямдылымаш 1931-32 ийлаште» (1931), «Культур революций дене марий кундем комсомол организаций ончылно паша» (1933), «Йоча-влак – мемнан да нунын» (1933), «Комсомол паша янлык дене» (1934). Сылнымутыштыжо да публицистикыштыже революций романтике ятыр верым налын. Комсомол погынымаш нерген ятыр сылнымутым возен. Статья да фельетонлажым тудо Аяр, Аяр Япай псевдоним дене серен. Южо источникыште  1937 ийыште «Патыр» романым мучашла манын возымо. Рукопись перегалт кодын огыл.
Орлов, Василий Григорьевич

Василий Орлов (Василий Григорьевич Орлов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Туруново ял (кызыт Йошкар-Ола) — , Йошкар-Ола) — марий йоча серызе, тӱвыра пашаеҥ, журналист, краевед, библиотекарь, Марий радион икымше дикторжо, РСФСР- ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1965). 
Илыш корныжо.
Василий Орлов 1916 ийын шорыкйол тылзын 28-ше кечынже Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Туруново (кызыт Йошкар-Ола) ялеш кресаньык ешеш шочын. Школ деч вара Горьковский областьын Дзержинск олан ФЗУ-ш пурен. 1933 ий гыч 1936 ий марте радиокомитетыште редактор ден дикторлан пашам ыштен. Тидын деч вара науко могыр Республике науко библиотеке МАССР директорын заместительланже шотлалтын. Тидын дене пырля марий радион дикторланже пашам ыштен. Ӱнаран йӱкланже В. Орловым «марий Левитан» манын лӱмденыт. 1958-ше ий гыч республиканский библиотекыште директорлан ыштен. 
В. Орлов литератур пашам 1940-ше ийыште тӱҥалын. Шукын тудым йочалан возышо семын палат. Возымыжо тудын оҥай да умылаш лийме. Мутлан: «Кол-влак», «У тушто-влак» да т.м. 
В. Орлов тыгай почетный грамот дене палемденыт: Президиум Верховного Совета МАССР, Министерства культуры РСФСР да СССР. Тыгак тыгай медаль-влак дене: «За трудовую доблесть, «За трудовое отличие». 1965-ше ийыште В. Орловлан почетный званийым «Заслуженный работник культуры РСФСР-ым» кучыктеныт.
В. Орловын «Ойлымаш-влак» книгаштыже 13 ойлымашым серыме:
1. Шагат орава;
2. Москва ойла;
3. Пӧлек;
4. У ялыш;
5. Лӧдӧ;
6. Чоя кӱдыр;
7. Совла денат колым кучаш лиеш;
8. Тул воктене;
9. Трофимка;
10. Какшан агурышто;
11. Шулдыран кол;
12. Маркитаныште;
13. Первый кучымо кол.
Иктешлен каласаш гын, Василий Орлов моло семынак, чылалан палыме да йӧратыме возышо улеш. Тудын возымыжо тӱрлӧ да оҥай. Лудшылан кӧргӧ поянлыкым, порылыкым, пӱртӱс деке йӧратымашым, умылмашым пуэн шога.
Аптулаев, Пасет Аптулаевич

Аптулай Пасет (А. Басс) (Пасет Аптулаевич Аптулаев) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Шоръял ял – РСФСР, Пошкырт АССР, Калтаса район, Шоръял ял) – марий серызе, почеламутчо, прозаик, журналист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Аптулай Пасет 1913 ийын пеледыш тылзын 26-шо кечынже Россий империй Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Шоръял ялыште шочын.
Йылмызе

Йылмызе () — йылмым але йылме-влакым шымлыше шанчызе. Профессионал йылмызе-влак вуз ден шымлыше институтлаште пашам ыштат, тыгак прикладной областьыште тыршен кертыт: компьютерный лексикографий, кусарымаш паша да тулеч моло. Марий йылмызе-влак кокла гыч Павел Глезденёв, Валериан Васильев, Аркадий Ивановым палемдаш лиеш.
Шеледымаш.
Йылмызе-влак шке специализацийышт дене шелалтыт:
Николаев, Владислав Алексеевич

Владислав Алексеевич Николаев, калыкыште Влад Николаев семын палыме () — марий мурызо, семлызе, бард, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
Илыш корно.
14 июль 1970-ше ийыште Пошкырт Элысе Мишкан кундемысе Озерки ялеш шочын. 1996-1997 ийлаште Калтаса селасе РДК-те художественный вуйлатышылан тыршен. Творческий корныжо 1997 ийыште тӱҥалын. Тиде ийынак «Чолман йӱк» фестивальын дипломантше лиеш. 1997 ийыште республикысе Тӱвыра да сымыктыш колледжыш эстраде отделенийыш тунемаш пура. 
Тунемме жапыштак Я.Эшпай лӱмеш филармонийыште пашам ышташ тӱҥалеш. 1999 ийыште регион кокласе «Ший памаш» фестивальын Гран-прим сеҥен налеш. 2001 ийыште Тӱвыра да сымыктыш колледжым артист-вокалист, эстрадный ансамбльым вуйлатыше специальность дене тунем пытара да Искандаров лӱмеш марий капеллыште пашам ышташ тӱҥалеш. 2004 ийыште Марий тӱвыра рӱдер пелен марий «Югорно» бард клубым чумыра. 2005-2010-шо ийлаште Шке семын мурышо-шоктышо-влакын «Югорно» мер организацийын Президентше.
Петухова, Лилия Владимировна

 #REDIRECT Боголюбова, Лилия Владимировна
Боголюбова, Лилия Владимировна

Лилия Петухова (Лилия Владимировна Боголюбова (Петухова)) (, Марий Эл, Морко кундем, Кожлаер ял) — марий мурызо.
Илыш корно.
Лилия Петухова 1992 ий пеледыш тылзын 30-шо кечынже Морко кундемысе Кожлаер ялыште шочын. Аваже — Петухова Асия Гаптулхаковна, кевытоза, ачаже — Петухов Владимир Николаевич, самодеятельный композитор, Моско олаште пашам ышта.
Тунеммаш да паша.
Тӱҥалтыш шинчымашым Кожлаер школышто налын. 10-11 классым Волаксола кыдалаш школышто пытарен. 2009-2010 ийыште ФГОУ СПО «Йошкар-Оласе строительный техникумышто» экономик-правовой пӧлкаште юристлан тунем лектын (специальность — правоведение, хозяйственно-правовой специализаций, квалификаций - юрист).
2010-2013 ийлаште АНО ВПО «Межрегиональный открытый социальный институтышто» заочно юридический факультетыште тунемын. Специальность — юриспруденций, специализаций — гражданско-правовой, квалификаций — юрист. Тунемме жапыште пашам ыштен — Морко рӱдо эмлымверыште тӱҥ эмлызын секретарьжылан тыршен. 2014 ий гыч ООО «Жилкомсервис» организацийыште юрисконсультлан пашам шукта.
Еш.
2014 ийыште ешым чумырен. Пелашыже — Боголюбов Алексей Валерьевич. Кок икшывым ончен-куштат: Артём ден Риана.
Мурымаш паша.
Мураш изинекак йӧратен. Ачаже — гармоньчо, аважат мураш йӧрата, сандене, очыни, мураш-кушташ йоча годымак тунемын. Йоча садыш коштмо годым районысо конкурслаште таҥасен, сеҥыше радамыш лектын, ялысе клуб пашаеҥ-влак дене тӱрлӧ яллашке концерт дене коштыныт. Ты годымак мурызо лияш эреак шонен.
2011 ийыште «Марий Эл Радион» эртарыме «идалыкысе муро» концертыште икымше гана «Йолташемлан» муро дене кугу сценыш калык ончыко лектын, радиоэфирыште икымше йоҥгалтарыме мурыжо «шочмо кече».
Творческий кылым марий эстрадын шӱдыржӧ-влак дене куча: Володя Матвеев, Артур Ефремов, Эльвира Трифонова, Анатолий Зарецких, Ирина Якаева. Нине артист-йолташыже-влак дене пырля ик гана веле огыл Российыште марий-влакын тӱшкан илыме верлашке гастроль дене пырля коштыныт: Свердловск вел, Пошкырт Эл, Удмуртий, Татарстан.
Этнограф

"merge Этнографий
Этногра́фий ( — "калык" да  — "возем") — калык-(этнос)-влакым, этнический образований-влакым, нунын шочымыштым, илышыштым, культурыштым шымлыше шанче.
Мом шымла.
Тӱҥ шотышто этнографийын шымлыме предметше — тӱнясе калык-влакым, нунын духовный да материальный культурыштым, шочмыштым да шыҥдаралтмыштым шымлымаш.
Марий этнографий.
Икымше марий этнограф-влак радам гыч Павел Глезденёвым палемдаш лиеш.
Нетребко, Анна Юрьевна

Анна Нетребко (18 Идым 1971, Краснодар, Совет Социализм Республик-влак Ушем) — руш мурызо.
Садова, Марина Андреевна

Марина Садо́ва (Марина Андреевна Садо́ва) (, Россий, Марий Эл Республик, Маскасола кундем, Нужъял ял) — марий мурызо, семлызе, «Куат» группын солисткыже (тудак коллективым чумырен).
Илыш корныжо.
Марина Садова 1997 ийын ага тылзын 3-шо кечынже Марий Эл Республик Маскасола кундем Нужъял ялеш шочын.
Мурымаш паша.
Марина мураш ныл ияш годымжак тӱҥалын. Икымше сеҥымашыжлан «Звездный дождь» республик кӱкшытысӧ эстрада муро конкурсышто сеҥымым шотлаш лиеш. Тудлан тунам 5 ий лийын. Вара район, Республик, Россий кӱкшытысӧ да калык-влак кокласе конкурслаште ятыр сеҥымашым налын: «Маленькие звездочки на Золотых песках» (Болгарий, 2 вер), «Таланты Каунаса» (Литва), «Путь к звездам» (Санкт-Петербург ола). 
Марий Эл мучко Марина «Песенка года» конкурс деч вара палыме лийын. Тушто тудо Людмила Помогаева дене пырля «Марий лӱм» мурым йоҥгалтарен («Яндар» дуэт). Тиддеч вара Марина марий муро-влакым мураш тӱҥалеш. Муро-влакше Марий Эл Радиошто да марий телевиденийыште йоҥгат, ятыр клип муро-влакланше лектеш.
Марина 2014 ий гыч И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыште шинчымашым поген.
2014 ийыште Теле тылзын 10 гыч 13 кече марте Марина Садова Германийыште Олденбург олаште «ЛИЕТ Интернэшенел» конкурсышто (тиде конкурс изи калык-влакын Евровиденийыштлан шотлалтеш) мурен.
Шуматкече (ыҥ-влак)

Шуматкече мут ончыктен кертеш:
Шуматкече (ансамбль)

«Шуматкече» ансамбль — марла мурышо вокально-инструментальный калык ансамбль. Марий Эл Республикысе Морко кундем Кокласола ял гыч. 1990 ий шыжа тылзын 20-шо кечынже чоҥалтын. Вуйлатыше — Евгений Соколов. Концертлаште синтезатор, бас-гитара, соло-гитара, акустический гитара, барабан-влак, шиялтыш почеш йоҥгалтарат.
Речкин, Сергей Владимирович

Сергей Владимирович Речкин (, Марий АССР, Йошкар-Ола) — туныктышо, марий семлызе (баянист) да концертмейстер. Тудын паша корныжо йоча сымыктыш школ дене кылдалтын. Уста баянист семын Сергей Речкин кугу пагалымашым сулен. Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1995 ийыште налын).
Кава юмо

Кава юмо — чимарий йӱлаште да марий мифологийыште Ош Поро Кугу Юмын полышкалышыже. 
Ош туняште чылажат пешак кугу, висен кертдыме, нимучашдыме пасушко — Кава юмо деке погына. Шке верыштыже тудо кугу оза, пӱртӱсын вашталтмыжым тӱткын эскера да виктара. Тудын шудымӧ почеш мландӱмбалне умыр игече шога але мардеж тарвана, покшым возеш, тӱтыра, пыл-влак мландым авалтат, йӱр йӱреш. Кава юмо мландӱмбалсе илышымат тӱткын эскера, калыкым тӱрло азапыш логалме деч арала.
Кава юмын кум лӱҥгалтышыже уло. Нунын дене пайдаланен, кече, тылзе да шӱдыр-влак лӱҥгалтат.
Кава кашта-влак.
Кава кум кашта гыч шога. Эн кӱшыл кашташте шӱдыр-шамыч да почаншӱдыр (комета)-влак верланеныт. Нуным каван тупрӱдыжлан шотлаш лиеш.
Покшел кашташте Кече Ава да индеш куштылго шӱдыр оза улыт. Нине пӧрдын шогышо индеш шӱдырым шанчыште планета-влак маныт. У Торъял кундемыште кумдан палыме онаеҥ Николай Иванович Сидоркин (ялыште тудым Ош Миклай маныныт) покшел кашташке тылзымат пурташ лиеш манын ойлен. Тылзе, очыни, покшел да ӱлыл кашта коклаште верланен.
Эн ӱлыл кашташте Пыл Ава, Мардеж Ава, Вӱд Ава, Кӱдырчӧ юмо, Волгенче юмо верланеныт. Кава юмын ӱлыл каштажым Мландын пыжашыжлан шотлыман. Мланде гыч кӱзымӧ годым тудо икымше кашта семын коеш. Мландӱмбаке кӱшыч волышо кеч-могай шӱдыр але космический уна ондак Кава юмо дене вашлиеш да, тудын ӱлыл каштажым эртен, мландышке шуэш.
Кавасе илыш шке ратше дене кая. Ожнысо калык ой почеш, тушто ший да шӧртньӧ гыч ыштыме пӧртлаште Юмо шке ешыж дене ила, сурт воктенжак кумда пасу, олык, ер-влак верланеныт. ХVIII курымышто возен кодымо книгаште тыге ойлалтеш: “Кава юмын суртшо кечын тура кечывалвелне улмо могырышто верланен, оралтыже эн чапле. Тудын деч сай оралтым иктат але ыштен моштен огыл”.
Моло калыкын йӱлаштышт.
Кава юмым 1840 ийыште Морко марий-влакын йӱлашт негызеш возымо книгаште Юмын ик эн кугу да тӱҥ святойжо манын рашемдыме. Южо шымлызе «кава» мутым чуваш йылме гыч пурышо «кебе» (судьбоносец — пӱрышӧ) мут дене таҥастараш лиеш манын шонен. Кава мут Юмо мутым ончыкта манын ойлышо-влакат шагал огыл лийыныт.
Финн-угор калык Кава юмым акрет годсекак пален да пагален илен. Хант ден манси калык кызытат Кава юмым “Квазь”, “Кворос” манын кумалеш. Одо кгдык гын тудым “Куазь” манеш. Финн да карел-влакат Кава юмылан кумалыныт.
Кава юмым 6—5 тӱжем ий ожнак (неолит жапыште) акрет годсо калык-влак йӱрым (вӱдыжгым) колтен шогышо да чыла кушкыллан шочаш-кушкаш ситыше вийым пуышо Юмын Ава семын пагаленыт. Тудым вӱд дене темен шындыме под, кӧршӧк, шурно парча, йыргешке форман калаче, шерге да ӱп, шергаш, маска ава, варсеҥге кайык семын археолог-влакын кӱнчен лукмо арверлаште ужаш лиеш.
Кӱсото

Кӱсото — Марий кумалтышым эртарыме пӱртӱс лоҥгасе верла. Ял воктенысе ото, курык, але изи чодыралаште верлана. 
Кугу кумалтышым эртарыме верлаште кӱсото йыр печым печыме, кӧргышкӧ кум пурымаш уло: эрвел гыч — надыр семын кондымо-вӱдымӧ кайык да янлык-влаклан, кечывалвел гыч — яндар вӱдым нумалмылан, касвел гыч — кумалтышыш толшо калыклан. Кӱсото покшелне кумалме пушеҥге шогышаш (тӱҥ шотышто куэ), нунын воктене шагым (алтарь) шогалтат, тулотым ылыжтат.
Кӱсотышто Ош Поро Кугу Юмо дене кыл ышталтеш, сандене нине верлам марий-влак моткоч чот пагалат. Тушко кумалтышыш да кумалтышлан ямдылалтме годым гына пурат, осал пашам ышташ ок лий; кӱсотышто кычкыраш, кугу йӱкын ойлаш — ойӧрӧ.
Марий кумалтышыште шкем кучымаш.
Кумалтыш деч ончыч мончаш пурыман, але вӱд дене йӱштылалтман. Вара киндым, мелнам, туарам, пурам, сортам ямдылат — тидым кумалтышышке наҥгаяшлан погыман. Надырым пышташлан солыкым, шовычым пырля налыт. Кӱсотышто кумалме лем да пучымыш дене сийлалташлан кӱмыж, совла да корка кӱлыт. Юмо деч ала мом йодаш шонышо-влак пырля шӱрашым да шинчалым налшаш улыт, ший тӱсан кӱртньӧ оксам вӱд дене шӱялтыман да яндар нершовычыш пӱтырал пыштыман. 
Эрдене яндар да йӧнлӧ вургемым чийыман (ӱдырамаш-влаклан йолашым чиен толаш ок лий, вуйышко шовычым пидман), пӧрт гыч лекме деч ончыч сортам чӱктен, юмылан пелештыман. Кӱсотыш пурымо деч ончыч вуйым сават, телефоным йӧрыктыман. Кумалтышыште фотографийым ышташ да видеом войзаш карт кугыза-влакын келшымышт почеш гына лиеш. 
Вӱрым, надыр семын пыштыме комбо, шорык ӱшыкыжым ньыктымым войзаш огеш лий. 
Кӱсотышто куржталаш, кычкыраш, кугу йӱкын ойлаш ок лий. Могай тулото воктене айдеме шогалын гын тудо верыштак кумалтыш мучко лийышаш.
Кӱсотышто памаш уло гын тушто чурийым шӱялтыман, вӱдым авызлен ончалман, пырля кленчаште памаш вӱдым мӧҥгышкӧ налаш лиеш. Памашымат пагалыман - вӱдым корка дене налыт.
Эше икана тушко толаш кумыл уло гын тӱҥ пушеҥге укшышто тасмым кылден кодат.
Кумалме годым айдеме карт кугыза деке толеш, кӱмыжыш шке «ший» оксажым пышта, вара онаеҥлан толмо амалже нерген ойла. Карт кугыза, толшым колыштмек, Ош Поро Кугу Юмо ончылно мутым пелешта, йодеш, вара толшылан сугыньым пуа.
Кӱсото гыч лекме годым шӱкым кодаш ок лий, карт кугыза-влаклан да кӱсотылан тауштыман. 
Мӧҥгӧ пӧртылмеке адакат сортам чӱктыман, пырля кондымо пучымышым, лемым ӱстембаке шындат, юмылан пелештыме мут деч вара родо да пошкудо-влакым сийлат. Кӱсотысо кочыкышым луктын шуаш, вольык, янлыклан пуаш ок лий.
ITC Officina

ITC Officina — шрифт. Поддерживает немыч йылме.
Arial

Arial — шрифт. Поддерживает англичан йылме.
Times New Roman

Times New Roman — шрифт. Поддерживает англичан йылме.
Impact

Impact — шрифт. Поддерживает англичан йылме.
Myriad

Myriad — шрифт. Поддерживает англичан йылме.
Доминикан Республик

Доминикан Республик () — Йӱдвел Америкыште верланыше эл. Рӱдола — Санто-Доминго.
Oncidium островышто архипелагын отро-влак кугу составыш пура.
Рӱдола — Санто-Доминго. Официал йылме — испан йылме.
Кугыжаныш калык — млн. еҥ наре 10,5 (2020).
Шкенжын эртыкын кугу ужашыжым (утаралтмаш марте) колоний семын палыме лийза Санто-Доминго тудын лӱмжӧ святой-влакын доминик пыдалыныт. Илен маныт «Dominicanos» («доминиканец») — мут деч «Доминго», шке элым да манеш эрыкан революционер «Лада Доминикан Република (Dominicana La República)».
Географий.
Тӱҥ территорийын посна гаити отрошто (Эспаньол), тыгыде доминиканский республика шуко отро уло. Нунын кокла гыч эн кугулан:
Мультфильм

Мультфильм (кок мутвож гыч шога:  — шукемдымаш да  — плёнко) — кажне кадрым сӱретлыме йӧн дене (тыгак 3D-моделирований) ыштыме фильм. Мультфильмым кинотеатрыште, ТВ-ште, компьютерыште да моло электрон йӧнештышым кучылтын ончаш лиеш.
Мультфильмым ыштыме годым пластилин анимацийым, компьютер графикым, сӱретлыме, курчак да ошма анимацийым кучылтыт.
Марий мультфильм-влак.
Кызыт марий йылме денат мультфильм-влак лектын шогат. Эн ондакшым кусарыме гына лийыныт, мутлан, йӱкжым финн йылме гыч марийыш кусарыме. Пытартыш жапыште чылт марий мультфильм-влакым ужаш лиеш. Марий тӱвыра рӱдер мультурок лӱман сериалым ышта. 2017 ий Идым тылзылан 6 серийым ыштен шуктымо.
Тумна ден рывыж

Тумна ден рывыж.
Тумна чашка вуеш пыжашым ышта. Кум игым луктеш. Тушко рывыж толеш да муралта:
Тумна, тум-тум, Ик игетым кудалте, тум-тум, Кӱзенат кочкам, тум-тум, Воленат кочкам, тум-тум, Руэнат кочкам, тум-тум, Ик игетым кудалте, тум-тум!
Тумна шортеш-шортеш, ик игыжым кудалта. Рывыж тудым ер воктек наҥгаен, кочкеш.
Эр лиеш, рывыж адак тумна дек толеш да муралта:
Тумна, тум-тум, Ик игетым кудалте, тум-тум, Кӱзенат кочкам, тум-тум, Воленат кочкам, тум-тум, Руэнат кочкам, тум-тум, Ик игетым кудалте, тум-тум!
Тумна шортеш-шортеш да адак вес игыжым кудалта. Рывыж тумна игым налын кая, ер воктен кочкеш. Тумна мӱгырен-мӱгырен шинча. Шогертен толеш.
— Молан мӱгырет, тумна? — манеш шогертен.
— Мом от мӱгырӧ? — манеш тумна.— Рывыж толешат, лӱдыктен-лӱдыктен, игем-влакым кудалташ йодеш.
Шогертен манеш:
— Кӱзен кочкашыже кидше уке, руэн кочкашыже товарже уке, молан рывыжлан игетым пукшет?
Шогертен чоҥештен кая. Эр лиеш. Рывыж адакат толеш да муралта:
Тумна, тум-тум, Ик игетым кудалте, тум-тум, Кӱзенат кочкам, тум-тум, Воленат кочкам, тум-тум, Руэнат кочкам, тум-тум, Ик игетым кудалте, тум-тум!
Тумнаже манеш:
— Молан тылат игем кудалтем? Кӱзен кочкаш — кидет уке, руэн кочкаш — товарет уке, кызытат кок игем ондален кочкыч.
— И-и, тыге шогертен каласен! — манешат, рывыж кая.
Кая-кая, ер воктен возеш, колышын койын кия. Шогертен рывыж деке толеш, муралта:
Шинча коят коеш — чыгырдык, Шинча коят коеш — чыгырдык!
Рывыж деке шогертен мия, шинчажым чӱҥгалаш тӧча, рывыж тудым руалтенат куча.
— Молан тумналан каласышыч? — манеш.
— Каласенам гын, мо лийын? — манеш шогертен.
Рывыжше ойла:
— Тыйым кырен пуштам!
Шогертенже манеш:
— Кырет гынат, ом коло, тошкет гынат, ом коло, кум пырче почем кучен, шӱйшӧ кашкаш лупшалат гын веле колем.
Рывыж шогертеным кум пырче почшо гыч кучен лупшал колта, кидешыже кум пыстыл веле кодеш. Шогертен чоҥештен кая да манеш:
— Рывыжым ондалышым, рывыжым ондалышым!
Йомак — умбак, мый — тембак.
Вӱлэҥер (ыҥ-влак)

Вӱлэҥер мут ончыктен кертеш:
Эрцикова, Галина Алексеевна

Галина Алексеевна Эрцикова (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Митрусер ял) — марий йылмызе, филологий шанче кандидат (2005).
Илыш корно.
1979 ий 12 январьыште Марий АССР-ысе Курыкмарий район Митрусереш шочын. 1985-1989 ийлаште Когосола тӱҥалтыш, 1989-1996 ийлаште Микрӓк кыдалаш школлаште тунемын. 2002 ийыште Марий кугыжаныш университетын историй-филологий факультетысе руш филологий пӧлкан руш-курыкмарий тӱшкажым тунем пытарен. 2002-2005 ийлаште Марий кугыжаныш университетын очный аспирантурыштыжо тунемын. Йылме шанче доктор, профессор Л.П. Васикован вуйлатымыж почеш «Курыкмарий йылмын пурласер говоржо-влакын лексике ойыртемышт» теме дене диссертацийым серен да 2005 ийыште сайын арален. Диссертаций пашаште марий йылмым шымлымаште курыкмарий йылмын кызытсе пурласер говоржо-влак нерген икымше гана луйык да системыш конден рашемдыме, нунын лексике ойыртемыштым ончыктымо. 
2001-2009 ийлаште МарКУ-н руш да тӱшка языкознаний кафедрыже пелен «Кырык мары йӹлмӹ» шанче шымлымаш лабораторийыште пашам ыштен. Лексикографийым шымлен.
Марий йылмын толковый мутержын ешартыш томжым чумырымаште полшен. Республикыште ий еда эртаралтше «Игнатьев лудмаш» шанче-практик конференцийыште ыштыме доклад ден ойлымым чумырымо мутпогын редколлегий членже. Марий йылмыште служебный манме ойлымаш ужаш дене кылдалтше проблемым шымла. 30 утла шанче пашам савыктен.
Марий Эл Кугыжаныш Погынын Лӱмгече чапкагазше дене палемдалтын (2015 ий).
2009 ий гыч Марий Эл Республик Виктем пеленсе «Йылмым, литературым да историйым научно шымлыше В.М. Васильев лӱмеш институт» Кугыжаныш бюджет шанче тӧнежын йылмым шанче могырым шымлыше пӧлкан кугурак шанче пашаеҥжылан ышта.
Пекшеева, Эльвира Ивановна

Эльвира Ивановна Пекшеева — (, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Пургак ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2012).
Илыш корныжо.
1977 ий 24 апрельыште Марий АССР-ысе Кужэҥер кундем Пургак ялеш шочын. 1984-1986 ийлаште Тошто Йӱледӱр тӱҥалтыш, 1986-1994 ийлаште Йӱледӱр кыдалаш школышто тунемын. 2002 ийыште Марий кугыжаныш университетым «Йылмызе. Марий йылмым да литературым туныктышо. Англичан йылмым туныктышо» специальность дене тунем пытарен. 2002-2011 ийлаште В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, литературым да историйым научно шымлыше марий институтысо йылме пӧлкан изирак шанче пашаеҥжылан ыштен. 2003-2007 ийлаште Марий кугыжаныш университетын марий йылме кафедрыж пелен очный аспирантурышто тунемын. Тыште йылме шанче доктор, профессор И.Г.Ивановын вуйлатымыж почеш «Марий йылмыште ихтионим-влак да кол кучымаш пашаште кучылталтше мут-влак» темылан диссертацийым возен. 2012 ийыште Марий кугыжаныш университет пелен Специализироватлыме каҥашын погынымаштыже арален. Диссертаций пашаште марий йылме шанчыште икымше гана кол-влакын лӱмыштым луйыкын да системыш конден рашемдыме, кол кучымаште кучылтмо мут-влакын мом ончыктымышт, кузе да кунам ышталтмышт нерген возымо.
Аспирантурым пытарыме деч вара Марий Эл Республик Виктем пелен «В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, литературым да историйым научно шымлыше институт» Кугыжаныш бюджет шанче тӧнежын йылме пӧлкаштыже кугурак шанче пашаеҥлан ышта. Кызытат тыштак тырша. Марий йылмын толковый мутержын ешартыш томжым чумырымаште полшен. «Финно-угроведение» шанче журналын редколлегий членже. Марий йылмыште тӱрлӧ паша дене кылдалтше мут-влакым шанче могырым шымлымаште пашам ышта. 30 утла шанче пашам савыктен.
Марий Эл Кугыжаныш Погынын Чап грамотыж дене палемдалтын (2015).
Алдайсола

Алдайсола (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер.
Шундӱръял ял воктене лийын шоген.
Эртымгорно.
Шундӱръял ял деке ушалтын.
Шорыкэҥер (ыҥ-влак)

Шорыкэҥер мут ончыктен кертеш:
Келтей (Калтаса кундем)

Келтей () () – Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше ял. Келтей ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 907 еҥ (2002 ий), 923 еҥ (2009 ий), 759 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Калтаса сола деч 19 километр касвел могырно верланен.
Йылме.
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Келтей (ыҥ-влак)

Келтей мут ончыктен кертеш:
Ӱкӱдӧ

Ӱкӱдӧ (, ) – Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Старобазановский ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 419 еҥ (2002 ий), 444 еҥ (2009 ий), 467 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Пӱрӧ ола деч 22 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Йылме.
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Россий Федерацийын сулло юристше

Россий Федерацийын сулло юристше () — Россий Федерацийын кугыжаныш наградной системышкыж пурышо чап лӱм. 
Пуымашлан амал.
Россий Федерацийын сулло юристше сайын пашам ыштыме дене ойыртемалтше юрист-влаклан пуат:
Мамаева, Анджела Николаевна

Анджела Мамаева (Анджела Николаевна Мамаева) (, РСФСР, Пошкырт АССР, Нефтекамск ола) — марий актриса, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2010), Марий Эл Республикын сулло артистше (2015).
Илыш корныжо.
Анджела Мамаева 1975 ий сорла тылзын 26-шо кечынже Пошкырт АССР Нефтекамск олаште шочын. 1993 ийыште И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжын театр пӧлкашкыже тунемаш пурен, Россий Федерацийысе сымыктышын сулло пашаеҥжын О.Г. Иркабаевын курсышкыжо.
Тудо ийыштак Марий самырык театрын сценыштыже П.Эсенейын «Янлык суд» йомакышытыже Маскааван рольжым модын.
2005 ийыште Россий академийысе театр сымыктышын актёр факультетшым тунемын пытарен.
Марийская правда

«Марийская правда» — Марий Эл Республикысе мер-политик газет, рушла лектеш. 1921 ийыште лекташ тӱҥалын. 
Марий Эл Республикын нормативный правовой актше-влакым савыктыше официальный орган улеш. 
Учредитель-влак — Марий Эл Республикын Виктерже, Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынжо, ОАО «Газета „Марийская правда“».
Тематика.
Арняште кок гана (кушкыжмын да кугарнян) 24 да 16 полосаште лектеш. Подписке да розница почеш ужалалтеш. Регион нерген увер-влак гына огыл савыкталтыт, лудшо-влак тӱрлӧ материалым муын кертыт: аналитический статья-влак (политик да экономик темылан), илыш гыч ойлымаш-влак, тӱвыра мероприятийлан обзор, лудшо-влакын сылнымут мастарлыкыштым ончыктымаш.
Газет редакций савыкта:
Эртык.
1921 ий пургыж тылзын Марий областной партконференций пунчалым луктын: Краснококшайск олаште (кызыт — Йошкар-Ола) типографийым почаш. Партий обкомын да ревкомын газетшым лукташлан типографий кӱлын. Изданийлан «Известия Марийского исполнительного комитета крестьянских и красноармейских депутатов и областного комитета РКП(б)» лӱмым пуэныт, икымше номер 1921 ий сорла тылзын 28 кечынже лектын. Кеч редакцийын шке пӧлемже лийын огыл гынат, газет арняште кок гана лектын. 
1931 ий марте изданийын лӱмжӧ ик гана веле огыл вашталтын: «Голос Мари», «Бюллетень-газета», «Марийская деревня». Тачысе лӱмым газет 1931 ий шорыкйол тылзын 24 кечынже налын. 
1937 ий пеледыш тылзын 24 кечыже гыч ВКП(б) обкомын, Йошкар-Оласе ВКП(б) горкомын да горсоветын органже семын лекташ тӱҥалын. Компартийысе Марий обкомын Рӱдӧ Комитетше ойпидышым лектын: 1963 ий вӱдшор тылзын 24 кечын «Марийская правда» да «Марий коммуна» газетлан редакций-влакыштым ушаш. Тиде кече гыч «Марийская правда» газет КПСС-ын Марий обкомжын, Кӱшыл Каҥашын да Марий АССР-ын органже семын савыкталтын.
1971 ийыште газетлан «Чап Тамга» орденым кучыктеныт. Ты пагытыште газетын тиражше 77 тӱжем экземпляр марте шуын. 
Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынжо 1994 ий вӱдшор тылзын 27 кечынже «Марийская правда» газет редакцийын Уставшым пеҥгыдемдыме. Газетын учредительже Марий Эл Республикын Виктерже, Кугыжаныш Погын да «Марийская правда» газет редакцийын паша коллективше лийыныт.
1998 ийыште www.marpravda.ru интернет-сайт пашам ышташ тӱҥалын. 
1999 ийыште ага тылзын «Марийская правда» газетын редакцийжым «Газета "Марийская правда"» кугыжаныш унитарный предприятиыш савырыме.
2005 ий ӱярня тылзын Марий Эл Республикын Виктерже пунчалын: ГУП «Газета "Марийская правдам"» ОАО «Газета „Марийская правда“»-ш савыраш.
2014 ий марте газет кажне кечын лектын (рушарням да шочымым шотлыде). 2015 ий гыч газет арняште кок гана лектеш.
Ласточкина, Елена Григорьевна

Елена Григорьевна Ласточкина (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Кожласола ял) – марий йылмызе, фольклорист, философий шанче доктор (урал йылме-влак дене) (2016). Олык Ипай лӱмеш сылнымут, тӱвыра да сымыктыш пашаште Марий Эл Республикысе самырык-влаклан Кугыжаныш премийын лауреатше (2022).
Илыш корныжо.
Елена Ласточкина 1986 ийыште кылме тылзын 7-ше кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Кожласола ялыште шочын.
2004–2009 ийла – англичан да марий пӧлкасе историй-филологий факультетыште, вара Марий кугыжаныш университетын институт финно-угроведенийыште тунемеш.
Университетым тунем пытарымеке, 2009 ийыште Советский район Кельмаксола ялыште англичан йылмым туныкта.
2009–2011 ийла – Марий кугыжаныш университетын ректоратыштыже документоведлан пашам ышта да тыштак юристлан тунемеш.
2011–2016 ийла – Эстонийыште Тарту университетын докторантурыштыже тунемеш. 2013 ийыште Тарту университетын финн-угор пӧлкаштыже студент-влаклан марий йылмым туныкта. Шанче вуйлатышыже-влак: профессор Герсон Клумп, доцент Тыну Сейленталь да профессор А.Н. Куклин. Нунын полшымышт дене марий йылмыште омонимым шымла. Шымлымаш пашан лектышыжым «Марий йылмыште омонимын лексик-семантике ойыртемышт» лӱман философий докторлык диссертаций (урал йылме-влак дене) семын 2016 ийыште Тарту университетыште, чумыр йылмышанче совет заседанийыште, арала.​ ​
Елена Григорьевна лексикологий, йылмышанче, этнолингвистике да фольклор деке шке шанче кумылжым луктеш. Докторантурым тунем пытарымеке, тудо Марий кугыжаныш университетыште марий йылме да литератур кафедрыште пашам ышта. Тыгак 2016 ий гыч «Марий школ» лабораторийыште да «Марий йылме» научно-образовательный йылме технологий рӱдерыште пашам ыштен. 2017 ий гыч Марий Элысе «Мегатех» лицейыште марий йылме дене туныктышо улеш.
Гордий кылдыш

Акрет годсо грек-влак деч тыгай каласымаш кодын: Фригий кугыжа Гордий шке колесницешыже пеш оҥайын пышкемым кылден. Но саде пышкемым иктат руден моштен огыл. Калык коклаште шомак коштеш улмаш: кӧ тудым руден кертеш, тудо Азий мландылан оза лиеш. Александр Македонский — Македон кугыжа Филиппын эргыже — ачаж колымеке, кугыжалан шогалмекше, чумыр грек мландым сеҥен налын да пеш кугу салтакым поген. Персий ваштареш кредалаш каен. Изи Азий мландышке теҥыз гоч вончымекше, Фригийышкат логалын. Тушто Александр Македонскийлан Гордий кугыжан кылдышыжым ончыктен улыт. Александр Македонский кылдышым руден шоген огыл, писе кердыж дене тунамак руал шуэн.
Теве тышечын тыгай ой лектын: «Гордий кылдышым руал шуаш» («Разрубить Гордиев узел»).
Кызыт иктаж пеш сложный пашам писын, йӧршын шуктымым «Гордий кылдышым руал шуэн» маныт.
Ҥанасан

Ҥанасан () — Сибирьысе самодий тӱҥ калык. Тиде шомак нанаса, нанасан "айдеме" манмым ончыкта. Ҥанасан-влак Йӱдвел могыр Красноярск кундемысе Таймыр отрошто илат. Рӱдолаже — Дудинка. 2010 ийысе перепись почеш ҥанасан-влакын чотышт-862 еҥ. Тиде йылме урал еш самодий тӱшкашке пура. Ҥанасан калык кок тукымлан шелалтеш: авам да вадеей. Тӱҥ сомылышт — пӱчым сонарлымаш, колым кучымаш, пӱчым ончымаш.
Кидшер

Кидшер (латынь йылме гыч "pulsus" — удар але пералтыш) — кидвурго мучашысе вӱргорно тарванылмаш.
Айрат Хамидуллин

Айрат Хамидуллин - Татарстан Республикан пост-импрессионизм стилен художник. Моско олан Суриков Институтышто тунемо. Озаҥ олаште илыш. 
Озаҥ Художественный Училищеште туныктышо уло. Шуко натюрмортым, пейзажым ышта. Сӱрет Американ, Германиян коллекцияште уло.
ТИСБИ

ТИСБИ (рушла "Татарский Институт Содействия Бизнесу") — Озаҥ олан университететше. Озаҥ олаште, Муштари уремыште, 13-ло пӧртыштӧ уло (ден Маяковский уремыште, 22-ло пӧртыштӧ) уло. 
Экономикан, Гуманитарный, Компьютерын, Юриспруденция, Профессиональный, Заочный, Дистанционный факультетше уло. Калык-влак кокласе специальностиште студент-влак английский, француз, немец, Турциян йылмым тунемыт. Ден университетыште изи Африкан музей уло.
Почешмут

Почешмут — ойлончышто самостоятельный мут-влак кокласе кылым ончыктышо служебный ойлымаш ужаш. Почешмут ок вашталт. Южганум лица супикс дене каласалтеш. Ойлончышто йыжыҥже ок лий, но вес мут дене пырля ойлончо йыжыҥ составыш пура.
Мутлан: 1. Пӱнчӧ йыр" куралде кодымо изирак сӧрем уло." (А. Асаев) 2. "Андрий ала-мо йӱк деч" кенета помыжалте." (Я. Ялкайн) 3. "Григорий Петрович музык нерген" веле огыл, моло нергенат"" ойлен мошта." (С. Чавайн)
Почешмут тӱрлӧ знаменательный ойлымаш ужаш дене пырля каласалтеш:
Шкет почешмут-влак: "дене", "деран", "деч", "деке", "гыч", "гоч", "семын", "гай", "годым", "марте", "даҥыт", "йотке", "наре", "еда", "гана", "кӧра", "верч", "чоло", "виса", "нерген", "утла", "пачаш", "шотышто" да молат.
Йыжыҥан почешмут-влак: "деч ончыч", "деч вара", "деч посна", "деч гоч", "дене пырля".
Наречий гыч лийше почешмут-влак.
Ятыр почешмут наречий гыч лийын: "вашеш", "ваштареш", "воктене", "воктеч", "гоч", "йыр", "вошт", "почеш", "олмеш", "пелен", "йымалне", "йымаке", "йымалан", "йымачын", "лишне", "лишан", "лишыч", "лишке", "покшелне", "покшеке", "покшелан", "покшеч", "ончылно", "ончыко", "ончылан", "ончыч", "ӱмбалне", "ӱмбаке", "ӱмбач", "ӱмбалан", "шеҥгеке" да молат.
Нуно наречий семынат почешмут семынак кучылталтыт. Икте-весышт деч ойыраш ойлончышто мут-влак кокласе кыл полша.
Почешмутын лицаште каласалтмыже.
Лӱммутан кучылталтмыште лийа супикс-влак кок семын кучалталтыт — лӱммутышто але почешмутышто, мутлан: "вует гыч" — "вуй гычет", "тупышт гыч" — "туп гычышт".
Олмештышмутан южо кучылталтмыште лица супикс почеш мутышто гына каласалтеш, мутлан: "мый денем", "тый денет".
Почешмутым да пеленсе мутым возен моштымаш.
"Паша гыч мастарлык памаш шочеш." (В. Колумб) "Авай! Айдеме тыйым пӱтынь ӱмырлан эр кече гаяк шӱмыштӧ ашна." (С. Николаев) "Нимо деч гоч ом чыте тулым..." (В. Колумб)
ICQ

ICQ — чӱчкыдын кучылтмо вигак каласымашыкташ компьютер программе. Израилисе Мирабилис(Mirabilis) компаний икымше гана тудым шонен луктын. 1998 ий гыч Америкысе АОЛ(AOL) компаний оза улеш. Икымше гана программ 1996 ийыште Кылме тылзыште лектын. Икымше интернет мучко кучылтмо вигак каласымашыкташлан , вара тиде технологийлан патентым налме. ICQ лӱм аҥгличан "I seek you" мут гыч лектын. АОЛ Мирабилис компанийым 1998 ийыште, Пеледыш тылзын 8-шо кечыште налын, $407 оксам тӱлен. 100 амион пайдаланыше ICQ программыште регистрацийым эртеныт.
QIP Infium

QIP Infium — оксадыме чӱчкыдын кучылтмо вигак каласымашыкташ компьютер программе. Тӱрлӧ протоколым пала: OSCAR (ICQ, AOL), XMPP (Jabber), Mail.ru Агент, IRC, XIMSS (SIP), Facebook да Twitter.
Тӱжвал сынын марий йылмыш кусарымашыже уло. ICQ программ деч ойыртем — марий йӱкпале-влакым возаш огеш лий.
Окситан йылме

Окситан йылме (окситанла "occitan", "lenga d'òc") — индоевропысо (роман) йылме.
У Торъял

У Торъял () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. У Торъял кундемын рӱдерже. Калыкчот: 7075 еҥ (2003 ий), 6635 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Йошкар-Ола деч 80 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Чуваш

Чуваш - ("Кукмарий"; шкелӱм ; ) — Российын Европо ужашыште верланыше рӱдӧ веллаште, Юлвелыште, Уралыште, Сивырыште, Казахстаныште илыше тюрк калык.
Марий Элын чапмурыжо

Марий Эл республикын чапмурыжо — семым Юрий Тойварс-Евдокимов возен, мутым Д. Исламов возен. Руш мутым — Вл. Панова. Чапмуро олыкмарла, курыкмарла да рушла йоҥгалтеш.
 Марий Эл тый улат
 Авай гай кажнылан.
 Шке сурт гай тый кÿлат
 Чыла мÿндыр марийлан.
 Ме таче, чон пуэн,
 Марий мландым моктена.
 Вийнам иктыш чумырен,
 Пиалан илышым чоҥена.
 Сакла чот кугешнен
 Шке сынжым калыкна.
 Йомартле улмыж ден
 Эре тудо чаплана.
 Припев
 Марий Эл, äвä гань
 Ылат каждыйланок.
 Келäт шачмы пöpт гань
 Цилä мӹндӹр йыхланок.
 Кымылын ӹвӹртäл,
 Мары млäндӹм мактенä.
 Силам иктӹш цымырал,
 Соты цäшнäм ӹшкеок чангенä.
 Лÿктä кÿш лӹмжӹмäт
 Мары халык соок.
 Веселäжӹ, сӹржäт
 Лӹмлештäлтеш йӹрвäшок.
 Припев
 Марий Эл, ты — как мать
 Для каждого в судьбе.
 Где бы ни был — вспоминать
 Твой сын будет о тебе.
 Славься, наш край родной,
 Цвети в счастье и в труде.
 Гордимся всегда тобой
 И поем, Марий Эл, о тебе!
 Свою честь сохранит
 Народ наш на века,
 И дружба как гранит
 Всегда с братьями крепка.
 Припев