tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Изибаев-Бирь, Алексей Русаевич

Алексей Изибаев-Бирь (, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Кемей ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1998), Марий Эл Республикын сулло артистше (1998). Йӱкшӧ ныл октавыш шуэш.
Илыш корныжо.
Алексей Изибаев-Бирь 1952 ий шыжа тылзын 26-ше кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Кемей ялыште шочын. 
Тусо кыдалаш школым тунем пытарымеке, 1972-1974 ийлаште армийыште служитла. Салтак лийме жапыште вокально-инструментальный ансамбльыште шоктен.
Икана мурызын черланымыжлан кӧра тудым солист семын мураш йодыныт. Мурен да чыла шот дене лектын, мурымыжлан моктен ойлымым колын. Тиддеч вара эртак мурымо паша нерген шонаш тӱҥалеш. Армий гыч мӧҥгыш толмеке, тунамак Ӱпӧ оласе сымыктыш училищын вокальный пӧлкашке тунемаш пура. Тунемын лекмекыже, Пошкырт республикыште кандаш ий ансамбль пелен солист семын мурен коштеш.
1987 ийыште Марий АССРышке толеш. Тунам марий эстраде йол ӱмбаке шогалаш гына тӱҥалын. Ондак В.Куприяновын, А.Яшмолкинын, варарак С.Маковын, В.Захаровын да В.Кульшетовын мурыштым радио дене йоҥгалтарен. Варажым Изибаев марий муро-влак дене репертуарым ыштен шуктенат, телевидений денат, посна концертлаштат чӱчкыдын выступатлаш тӱҥалеш. Тудым тӱрлӧ фестиваль ден конкурслашке ӱжыт. Мутлан, 1988 ийыште Озаҥыште Юл да Урал кундемысе композитор-влакын фестивальыштышт участвоватла. Марий республикын артистше семын Москосо сценышкат лектеш. 1990 ийыште Всесоюзный телевидений дене Алексей Изибаев-Бирьын пел шагаташ концертшым ончыктеныт.
Тиде ийыштак «Кас» эстрадный группым пога. Гастроль дене Суас Эл ден Пошкырт Эл, Казахстан республикла, Свердловск да Тюмень областьла гоч эртеныт.
Марий тӱвыраште тыршымыжым кӱкшын аклен, Алексей Русаевич Изибаев-Бирьлан 1990 ийыште Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше лийын, 1998 ийыште Марий Эл Республикын сулло артистше сулен налын.
Крылова, Алина Викторовна

Дата рождения: 00.00.1937
Информация:
Алина Викторовна Крылова 1937 ийыште Медведево районысо Шихмамат ялыште марий кресаньык ешеш шочын. Каласаш кӱлеш, композитор Кузьма ден Никита Смирновмытат тушечак улыт.
- Шихмаматыште гармоньым шокташ, мураш-кушташ чылан йӧратеныт, изинек музыка дек шӱмаҥыныт. Мыят калык мурым, такмак-влакым мураш йӧратенам. Муро дене илаш каньыле, тудо тыйым куандара, илышетым сӧрастара, - ойла Алина Викторовна.
Алина Крылован аваже, Фекла Артемьевна Короткова, «Марий коммуна» газетыште корректорлан ыштен. Шке пашажлан кумылаҥдаш манын, тудо ӱдыржым Уфасе полиграфический училищыш тунемаш колта. Туштат ӱдырым художественный самодеятельность утларак сымыстарен. Алинан яндар йӱкшӧ, пӱсӧ музыкальный шижмашыже кеч-кӧнат кумылжым савырен.
Училищым тунем пытарымеке, Йошкар-Олашке пашам ышташ толеш. Мурызылан тунемаш шонымашыже ӱдырым 1958 ийыште Палантай лӱмеш музыкальный училищыш конда, а ныл ий гыч тудо Озаҥ оласе консерваторийын студенткыже лиеш. Консерваторий деч вара икмыняр ий Йошкар-Оласе музыкальный театрыште пашам ышта. Тыште Э.Сапаевын «Акпатыр» оперыштыже Эвикан, И.Молотовык «Элнет» оперыштыже Чачийын партийыштым мура.
Ешан да икшыван ӱдырамашлан театрыште пашам ышташ йӧндымырак лийын, сандене икмыняр жап гыч музыкальный училищыш, туныктымо пашашке кусна. Тыште ынде кумло ий тырша. А.Крылован ученикше-влак, профессиональный мурызо лийын, элнан тӱрлӧ олалаштыже пашам ыштат. Курык марий ӱдыр Лидия Ларькова, училищым тунем пытарымеке, икмыняр ий Марий филармонийыште пашам ыштен. Кызыт марийже дене пырля Кубанский хорышто мура. Александр Литвинов Астраханский консерваторийым тунем пытарен, Красноярский оперный театрыште пашам ышта. Николай Безруков Горький оласе оперный театрыште мура. Лидия Бочкарева (Ороспаева) Ленинградысе коксерваторийым тунем пытарен, кызыт Э.Сапаев лӱмеш опер да балет театрыште солистка улеш. А курык марий ӱдыр Елена Никитина, консерваторийым тунем пытарымеке, Москваште Галина Вишневскаян организоватлыме аспирантурышто тунемеш. Ты марте марий мурызо кокла гыч аспирантурым Галина Окунева-Ластовка гына пытарен ыле, ынде кокымшо мурызына тыгай кӱкшытыш кӱзен шуын.
Алина Викторовнан кид йымач лекше чыла мурызо-влакым шотлаш гын, ынде витле нарышкат шуэш, очыни. Тышечын А.Крылован паша лектышыже тӱвыргӧ улмым раш ужына.
А.Крылован ятыр мурыжым «Мелодия» Всесоюзный фирма грампластинкыш возен. Тушто - марий калык муро, арий ден ариозо, верысе композитор-влакын произведенийышт. Саде пластинка гыч марий муро-влакым ойырен налын, венгр таҥна-влак вес пластинкым луктыныт. Тыге А.Крылован йӱкшӧ Венгрийыште да моло элыштат йоҥга.
1992 ийыште Алина Викторовналан Марий АССР культурын заслуженный пашаеҥже чап лӱмым пуымо.
Алина Викторовнам поро ава семынат палемдаш лиеш. Кок эргым ончен куштен. Кугуракше, Володя, музыкальный училищым тунем пытарен, кызыт туштак концертмейстерлан ышта. Изиракшат, Иван, музыкальный школышто кларнет дене шокташ тунем лектын. Вара МарГТУ-м тунем пытарен.
Петров, Александр Алексеевич

Александр Петров (Александр Алексеевич Петров) (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Кожласола ял) – марий серызе, почеламутчо, журналист, драматург, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Марий Эл Республикын сулло журналистше, Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2021), Марий Элын калык писательже (2023). 
Илыш корныжо.
Александр Петров 1967 ийын ага тылзын 26-шо кечынже Марий АССР Кужэҥер кундемысе Кожласола ялеш кресаньык ешеш шочын.
Паша.
 «Марий Эл» ГТРК (2003–2004).
 * Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погын Вуйлатышын пресс-секретарьже (2009-2019).
 Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погын Вуйлатышын алмаштышыжын полышкалышыже (2019 ий гыч кызыт марте).
Усталык паша.
Эше школыштак тунеммыж годым возгалаш тӱҥалын. Икымше почеламутшо теле нерген ыле, тыгакак лӱмдалтын («Теле»), тудым «Ямде лий» газетыште 1980 ийыште савыктеныт. МарКУ-што тунеммыж годым марий калыкын эртыкшым шымлаш кумылаҥын, тиде варажым усталык пашаштыже кугу кышам коден. Икымше почеламут да поэме книгажым автор «Марий улам – чонем марий» лӱмден (2003). Ятыр почеламутшо Таллиныште савыктыме «Kuum ОО» (2006), «Sest olen» (2012), «Дуб предков» (2008) финн-угор поэзий антологийлаште, «Мотивы родной стороны» (2012) поэзий сборниклаште, тыгак марий сылнымутчо-влакын «Эрвий» алманахыштыже 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013 ийлаште савыкталтын. 2017 ийыште йоча-влаклан возымо «Изи кӱтӱчӧ» манын лӱмдымӧ ойлымаш-влак книгаже, 2021 ийыште "Саликан пиалже" роман, 2022 ийыште "Пустанше ял" почеламут сборникше ош туням ужыныт. Марий самырык театр 2000 ийыште «Пиал дек кайыме корно» пьесыж почеш спектакльым шынден. Варажым тиде театрыштак драматургын «Адак омсашке тӱкалат» (2005), «Пупкин ӱдырым налеш» комедий-фарсше-влак почеш, «Вашлий мыйым, Шочмо Элем!» (2010) драмыж почеш спектакльым шынденыт. 2005 ийыште Майоров-Шкетан лӱмеш марий кугыжаныш драме театр Александр Петровын «Кронуш» историй легендыж почеш постановкым шынден. 2017 ийыште Александр Петровын Зинаида Долгова дене пырля возымо «Кунам толат, авай?» драмыже почеш спектакль Йоча ден самырык-влаклан республиканский театр-рудерын (Марий самырык театр) сценыштыже шындалтын. 2020 ийыште тиде театрыштак "Умыр пелаш" драмыжым шынденыт. Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погын Вуйлатышын пресс-секретарьже (2009-2019). 30 наре муро текстын авторжо. Нунын кокла гыч «Йоча жапем», «Памаш кувар воктене», «Каем», «Мондо мыйын лумем», «Ондалчык йоратымаш», «Ош имнет ден налаш тол», «Элнет энер покшелнет» муро-влакым палемдаш лиеш.
Тӱвыра, печать да калык-влак пашаш шотышто министерствын, Марий Эл Республикын правительствыжын, Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынын чап танык-влак дене палемдалтын.
Кугу Пӱнчер

Кугу Пӱнчер () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 64 еҥ (2005 ий), 71 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Рушэҥер ял деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен. 
Эртымгорно.
Ялын шочмыжлан 1742 ийын отставкыш кайыше салтакын Иван Солдатовын да тудын ешыж дене негызлалтын. 1799 ийыште 13 пӧрт лийын, 48 пӧръеҥ, 35 ӱдырамаш илен. 1924 ийыште 138 еҥан ялым Вятский губерний , Уржум уездын Кышма волостьшо гычын Марий автономий область Шернур кантонын Кукнур ялсовет администрацийышке куснен. 1925 ийлан ялыште 24 сурт лийын, тушто 138 еҥ илен, нунын кокла гыч 133 мари да 5 руш. 2 апшаткудо пашам ыштен – Ф.Таныгинын да А. Таныгинын.
1930 ийыште ялысе калык «Ушэм» колхозышко ушнен. Кок ий гычын, колхоз сӱмырлымеке, «Гора» колхозым почыныт. Тиде жаплан ялыште 179 еҥ илен, 173 мари да 6 руш. 1940 ийлан 28 пӧртышто 155 ен лийын. «Гора» колхозын мланде кумдыкшо 348 гектарышке шуын. Тыгак имне, ушкал вӱта, амбар, пырчым коштымо агун пашам ыштен. Колхозым Ф.А. Топоров вуйлатен. 1941 ийыште 27 суртышто 164 еҥ илен. 
Кугу Ачамланде сар годым фронтышко 51 еҥ каен, 22 вуйым пыштеныт. 1946 ийыште колхозышто 56 еҥ тыршен: 18 пӧръеҥ, 38 ӱдырамаш. 1950 ийыште «Гора» колхозым «Победа» колхоз дене ушеныт. 1961 ийыште «Казанский» колхоз дене, а 1964 ийыште «Кукнурский» колхозышко пурен. 1975 ийыште 29 суртышто 119 еҥ илен. 1996 ийыште 18 пӧрт шотлалтын. Тушто 52 еҥ илен.
Кызытсе жап.
2005 ийлан ялыште 20 сурт шотлалтын, тушто 64 еҥ илен. Кумдан шарлыше тукым лӱм – Россыгин, Таныгин. Ялыште илыше влак Моско олашке, Озаҥышке пашам ышташ коштыт, сурт вольыкым кучат. 1 телефоным вераҥдыме. Икшыве-влак Кукнур кыдалаш школышто шинчымашым погат. Ял дечын 300 метр тораште эрвелне археологий памятник – Большегорское городище верланен.
Тӧрза (информатике)

Тӧрза (информатике) () — интерфейсэлемент, рашемдыме программе дене пашам ыштыме экранын ужашыже.
Гурченко, Людмила Марковна

Людмила Гурченко (; ) — совет, руш да украин мурызо, актриса.
Людмила Гурченко 1935 ийын 12 Кылме Харьковыште шочын.
Mark 83

Mark 83  — авиационный бомбо. 1950-ийлаште США-ште шонен лукмо.
СШАн ВВСыште шога. Нелытше - 460 кг. Корпусым металл гыч ыштыме. Tritonal пудештше арверым кӧргышкӧ пыштыме.
Чуго

Чуго — шогышо пса, тугак аватмут семын кучалтеш.
Пса

Пса – пӧреҥын вожкокла ойыртемже.
Пчи

Пчи – ӱдырамашын вож кокласе ойыртемыже
Тугак эше "пычка" маныт
Парак

Парак - пчи мутым авамутла тыге ойлат.
Марий Эл Республикын Калык артистше

Марий Эл Республикын калык артистше () — чап лӱм, Марий Эл Республикын кугыжаныш награде. 1939 ий 27 Сорлаште лекше МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш негызлыме.
Кӧлан пуалтеш.
Чаплын образым чоҥымылан, спектакль, кинофильм, телеспектакль, телефильм, концерт да эстраде программе, сем, теле- да радиопроизведенийым ыштымылан артист, режиссёр, балетмейстер, дирижёр, хормейстер-влаклан пуалтеш. Ты годым тӱвырашке тиде паша кугу надырым пыштышаш, калыкыште пагалымашым пуышаш. 
Марий Эл Республикын сулло артистше але Марий Эл сымыктышын сулло пашаеҥже чап лӱмым налме деч вара 5 ий эртымеке гына пуалтеш.
Кызыт Марий Эл Республикын Президентше тиде чап лӱмым пуа. Удостоверений ден оҥ тамгам кучыктат. 2008 ий 1 Сӱремлан 90 еҥ тиде чап лӱмым налын.
Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже

Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже () — чап лӱм, Марий Эл Республикын кугыжаныш наградыже. 1939 ий 27 сорлаште лекше МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш негызлыме.
Кӧлан пуалтеш.
Устан пашам ыштымылан артист, режиссёр, балетмейстер, дирижёр, хормейстер, семвозышо, драматург, сӱретче, архитектор, дизайнер, искусствовед да моло тӱвыра пашаеҥ-влаклан пуалтеш. Ты годым тӱвырашке тиде паша кугу надырым пыштышаш але шанче шымлымаш эртаралтшаш. Чап лӱмым налше айдеме сымыктыш аланыште 15 утла пашам ыштышаш.
Кызыт Марий Эл Республик Вуйлатыше тиде чап лӱмым пуа. Удостоверений ден оҥ тамгам кучыктат. 2008 ий 1 сӱремлан 117 еҥ тиде чап лӱмым налын.
Леонтьев, Валерий Яковлевич

Валерий Яковлевич Леонтьев (19 Ага 1949, Усть-Уса ял Коми республик РСФСР) — советысе да российысе мурызо, актёр. Российын Калык артистше (1996 ий), Чап орденын да "За заслуги перед Отечеством" IV степенян орденын кавалерже.
Столлман, Ричард Мэттью

Ричард Мэттью Столлман (, чӱчкыдын тудым rms, инициал дене возат; 16 ӱярня 1953, Манхэттен, Нью-Йоркыште шочын) — Эрыкан ПВ толкыным , GNU проектым, Эрыкан ПВ фондым да Эрыкан программлымаш лигын негызлыше. Толкынын идеалжым аралыше «копилефт» концепцийын авторжо; тиде концепцийым юрист-влакын полшымышт дене GNU General Public License (GNU GPL) - ПВ-лан эрыкан лицензийышке пуртен.
Эрыкан лицензий

Эрыкан лицензий (, ) — тыгай лицензий, кудын почеш пайдаланышылан программе продуктым нимучашдымын шындылаш, тӱҥалыкташ, тыгак эрыкын кучылташ, йӧнештараш, копийлам шаркалаш да саемдылаш правам пуалтеш.
Копилефт

Копилефт (, ) — автор праван законжо-влакым кучылтмын концепцийже ден практикыже.
GNU General Public License

GNU General Public License (, ) — эрыкан лицензий гыч иктыже.
Викиманий

«Викиманий» () — «Викимедий фондын» кажне ийын эртарыме тӱнямбал конференцийже.
Эрыкан ПВ фонд

Эрыкан ПВ фонд (, ) — Ричард Столлманын 1985 ий шыжа тылзын ыштыме коммерцийдыме организацийже. Тудо эрыкан программе вораҥдыш толкынлан да утларакшым GNU проектлан полшашлан ышталтын.
GNU проект

GNU проект () — эрыкан программный обеспеченийым шонен лукмо проект. Шуко шкешотан проект-влакын ушалтмышт дене ышталтын. GNU проектым кумдан палыме программист Ричард Столлман 27 Идым 1983 ийыште тӱҥалын.
Tokio Hotel

Tokio Hotel — немыч рок-тӱшка.
Немыч

Не́мыч калык () — герман калык, Немыч Элыште (Германий) илыше-влак кокла гыч эн кугу калык.
Пырля чот 85 млн. наре. Немыч йылме дене кутырат.
Калык

Калык 3841 еН (2010 ийысе перепись почеш). Кужмара - 396 еН, Алеево - 125 еН, Кугу Шургумал - 36 еН, КУберсола - 137 еН, Изи Шургумал - 42 еН, Прокопьево - 74 еН, Троицкий - 40 еН, Шулемучаш - 16 еН, Яштородо - 72 еН, Кокла Кодам - 510 еН, Васлисола - 61 еН, КУшыл Кодам - 143 еН, КордемтУр - 143 еН, ЛоваНер - 27 еН, Изи Кодам - 98 еН, Руш Кодам - 104 еН, Шанешкино - 36 еН, Кельмаксола - 338 еН, Кугу Руясола - 225 еН, Воскресенский - 8 еН, Лайсола - 130 еН, Изи Руясола - 17 еН, Шудасола - 182 еН, ЭНерсола - 65 еН, Юледур - 20 еН, Шуарсола - 293 еН, Люперсола - 423 еН, Тошлем - 13 еН, Шуармучаш - 67 еН
Бисмарк, Отто фон

Отто Эдуард Леопольд фон Бисмарк-Шӧнхаузен () (1 Вӱдшор 1815 — 30 Сӱрем 1898 ий) — кугыжа, политик, кугыжаныш пашаеҥ, Кокымшо рейх Герман империйын икымше канцлерже, "кӱртньӧ канцлер" лӱмым сулен.
Шем теҥыз

Шем теҥыз (, , , , , , , , ) — Атлантик тептеҥыз бассейнын теҥызше.
Абхаз йылме

Абхаз йылме (, абх. ) — абхаз калыкын йылмыже, Абхазий, Турций, Лишыл Эрвелын эллаштыже (Иорданий, Сирий, Ирак) Российыште шарлен. Родо йылмылан абазин, адыг (черкесс), убых йылме-влак шотлалтыт, но тачысе кечылан нуно пытеныт.
Грузин йылме

Грузин йылме (, , "картули эна") — картвел йылме тӱшкасе йылме, Грузийын официал йылмыже, Кавказыште икмыняр калыкын литератур йылмылан шотлалтеш.
Грузийын йылме грузин тиштер негызеш возымашым кучылтеш. Кутырышо-влакын чотышт — Грузийыште 4 млн еҥ утла, да моло эллаште икмыняр шӱдӧ тӱжем еҥ (тӱҥ шотышто Россий, УАШ, Иран да Турцийыште).
Грузий

Гру́зий ( , Сакартве́ло) — кугыжаныш, Ончыл Азийыште (Передняя Азия) да Европышто верланыше кугыжаныш.
Кугыжаныш

Кугыжаныш — мер илышын организацийже, пеҥгыдемдыме кумдыкышто шарла. Калык тӱшка коклаште кугыжаныш, тӱрлӧ йӧн-влакым кучылтын, еҥ-влак кокласе вашкелшымаш, вашкутырымашым шотышко конда, шке мландыштыже калыкым шке кид йымакыже налеш.
Казахстан

Казахстан, тыгак Казахста́н Респу́блик (), ( ) — Азийын йӱдвел-касвелныже да Европын кечывалвел-эрвелныже верланыше кугыжаныш. Эн кугу эл-влак коклаште айлыме кумдык шотышто 9-ше верым налеш (2 млн 724,9 тӱж. км²). Ты элын конститутцийже почеш «Казахстан» ден «Казахстан Республик» лӱм-влак ик виянак улыт.
Рӱдолаже — Нур-Султан.
Казах йылме

Каза́х йы́лме () — Казахстан Республикын кугыжаныш йылмыже.
Казах йылме тюрк йылмыласе кыпчак тӱшкашке (суас, башкир, карачай-балкар, кумык, караим, крымсуас, каракалпак, карагач, ногай) пура.
Крым татар

Крым татар-влак (, ) — Крым кундемын калыкше. Крымтатар йылме дене мутланат, йылмышт тюрк йылме-влак тӱшкашке пура. Эн шукынжо ислам йӱла почеш илат.
Кугыжаныш йылме

Кугыжаныш йылме, тыгак официал йылме — кугыжанышыште але калык-влак кокласе ушемыште тӱҥлан шотлалтше йылме. 
Эн ончыч тӱҥ йылме нерген конституцийыште возымо лийшаш. Эн чӱчкыдын кугыжанышыште могай калык эн шуко ила - тиде йылмым кугыжаныш йылмылан ойырат. 
Марий Эл Республикыште кугыжаныш йылмылан марий (олык марий, курык марий) да руш йылме шотлалтыт.
Саркози, Николя

Николя Саркози (, *28 Шорыкйол 1955) — Францийын президентше.
Вектор

Вектор — виктарыме вияшын пӱчкышыжӧ, кудын ик мучашыжым вектор тӱҥалтыш, вес мучашыжым вектор мучаш маныт.
Гипотенузо

Гипотенуза () — вияш луклан ваштареш кийыше вияшлукан кумлукын велже.
Вияшлукан кумлук

Вияшлукан кумлук — кумлук, кудыжын ик лукшо вияш.
Лук

Лук — ик точко гыч шогышо да тиде точко гыч лекше кок лучан геометрий фигур.
Шар

Шар, чамыра — сфер дене авыралтше ората. Пелоҥгым шке диаметрже йыр пӧрдыктымӧ дене лийше геометрический тела. Шарын поверхностьшо сфере маналтеш.
Тӱҥ геометрический формул-влак.
formula_1 радиусан шарын сферын кумдыкшо formula_2 да formula_3 формул-влак дене шотлалтыт:
Цилиндр

Цили́ндр () — тӱрлӧ тӧрлыкыштӧ кийыше да иккоклан кусараш лийше кок круг гыч, тыгак нине круг-влакын икте-весыштлан келшен толшо точкыштым ушышо пÿчкыш-влак гыч шогышо ората.
Хордо

Хорда — оҥгын кок точкыжым ушышо пӱчкыш.
Трапеций

Трапе́ций ( — «изи ӱстел»; τράπεζα — «ӱстел, кочкыш») — ныллук, кудыжын кок ваштарешла кийыше велже иккоклан улыт, кокытшо - уке.
Геометрий

Геоме́трий ( да деч) — тӱрлӧ фигурын (точкын, линийын, лукын, кокпачашкугытан да кумпачашкугытан объектын) свойствыжым, нунын кугытыштым, икте-весыштлан келшышын кийымыштым тунемше математикын ужашыже.
Катет

Катет — вияш лук деке эҥертыше вияшлукан кумлукын велже.
Тыртыш (математике)

Тыртыш — оҥго дене ойырымо тӧрлык ужаш.
Куб

Куб — виклукан параллелепипед, тудын чыла кум висышыжат икгай.
Шукылук

Шукылук - пÿчкыш-влак гыч шогышо геометрий фигур: тидын годым йыгыре улшо пÿчкыш-влак ик вияшыште огыт кий, а йыгыре огыл улшо пÿчкыш-влак икте-весышт гоч огыт эрте.
Оҥго

Оҥго — пуымо точко деч иктӧр тораште улшо тӧрлыкысӧ чыла точко гыч шогышо геометрий фигур.
Пӱчкыш

Пӱчкыш () — пуымо вияшыште палемдыме кок точко коклаште кийыше чыла точкыж гыч шогышо вияшын ужашыже.
Параллелограмм

Параллелогра́мм ( да деч) — ныллук, тудын ваштарешла велже-влак икте-весыштлан мужырын параллельлын улыт. Параллелограммын частный случайже-влак: виклук, квадрат да ромб.
Параллелограммын свойствыжо-влак.
тек а — AB велжын кужытшо, b — AD велжын кужытшо, formula_4 да formula_5 — диагональже-влакын кужытышт; тунам
 formula_6
Параллелограммын признакше-влак.
ABCD ныллук тунам параллелограмм лиеш, кунам ончыктымо условий-влак гыч иктыже шукталтын лиеш:
 formula_13 , кушто formula_14 — вел, formula_15 — тиде вел деке колтымо кӱкшытшӧ.
 formula_16, кушто formula_14 да formula_18 — вел-влак, а formula_19 — a ден b вел-влак коклаште лук.
 formula_20.
Виклук

Виклук - параллелограмм, тушто кажне лукшо вияш улеш.
Ромб

Ромб () — чыла велже тӧр улшо параллелограмм.
Товло кече

Товло́ кече — йӧратымаш кече, 5 Вӱдшорлан марий-влак пайремлат. Тиде пайрем темлалтеш гына, калык коклаште але эше шарлен огыл.
Негызлыме нерген.
2011 ийыште Марий Эл Радио эфирыштыже темлымашым луктын: марий-влаклан шке йӧратымаш кечым эртараш. Католик йӱла почеш Йӧратымаш кече Шнуй Валентинын кечыжлан 14 Пургыжышто пайремлалтеш, руш-влак 9 сӱремыште Пётр ден Феврониян кечыштым йӧратымаш кечылан ойыреныт, а марий-влакын йӧратымаш нерген эн мотор историйлан «Салика» произведений шотлалтеш. Икымше гана «Салика» спектакль 1938 ийыште Вӱдшор тылзын 5-ше кечынже сценыште шындалтын.
Лӱм нерген.
Радиом колыштшо-влак коклаште йодыштмаш эртаралтын, кузе тиде пайремым лӱмдаш. «Йӧратымаш кече» лӱм 14 февраль дене кылдалтын, «Марий йӧратымаш кече» - шотлан ок тол. Ты жапыште Марий Эл газетыште Санян Вачи дене «Чоным пыштен ыштыме паша чоным огеш кошто» интервью лектын. Тушто кумдан палым мурызо, артист, режиссер Санян Вачи ик тошто мутым шарналта — товло — чын йӧратымаш.
Шнуй Валентинын кечыже

Шнуй Валентинын кечыже () але Йӧратымаш кече () — 14 Пургыжышто эртаралтше калык-влак кокласе пайрем. Легенде почеш пайрем шке лӱмжым Валентин лӱман католик мученик деч налын.
Католик черкылаште ты кечын Шнуй Валентиным уштарат.
Йӧратымаш кечылан йӧратыше-влак ваш-ваш саламлат, пӧлекым ыштат. Ты кечылан посна открытке-влак ышталтыт - «валентинке» - нуным ваш-ваш пӧлеклаш лиеш. Иктаж-мом шонен лукташ веле огыл гын, сурт гыч лекташ кумылжат уке, тыланда тамле, тамле, тамле чай да йӧнан лийже кинолент. Те кече мучко фильм-влакым почедыме дене маледа, а 3000 але 1000 элементан помышым погалтен кертыда. Ямланаш тыгай куанымашеш торт ден чай лиеш, а можыч, кленча сай арака.
Валентинка — пайремын символжо-влакым.
Валентинка — открыткылан, шукыж годым формыж дене шӱмым, шнуй валентин кече дене йӧратыме еҥланда пӧлекым налаш. Валентинка йӱлажын тӱсшӧ — йошкарге кына але. Нуно иктаж-да ӱшанле йӧратымашын.
Англичан эн тошто гыч ик валентинка книгагудо муаш лиеш. 1477 ийыште возен, тудын лиеш. Посланийыште самырык ӱдыр йӧратыме айдеме йӧратымашетым ончыкто да увертарымаш йодеш, мом-гынат аваж деч тудо шуаш кузыклан нуно мошто.
Икымше ыштыше «валентинка» 1415 ийыште герцог Орлеанский тыгак ешарыш. Тыге ден казаматыште шинчыше-влак тудым, очыни, йокрок дене кучедалам, шке шонен луктын сера вате.
Кугу открытке-влакым шарлышыже-«валентинка» xviii курымышто ынде шуэш.
Илыш-йӱла нуным вашталтше йымач удыралме але шола кид дене огыт пыште. Адресат шкеак тогдаяш кӱлеш, кӧ тудлан "валентиным"колтен.
Алтай йылме-влак

Алта́й йылме-влак — Азийыште да Эрвел Европышто шарлыше йылме еш. Тиде тӱшкашке 60 наре тӱрлӧ йылме пура. Кутырышо-влак Балкан пелотро гыч Магадан вел марте, Таймыр гыч Иран да Японий марте илат. Кутырышо-влакын чотышт 380 млн. еҥыш шуеш.
Российысе шанче кече

Российысе шанче кече 8 Пургыжышто Россий президентын № 717 номеран кӱштыкшӧ почеш негызлалтын, 7 Пеледыш 1999 ийыште. Кӱштык «Об установлении Дня российской науки» лӱмым нумалын.
Российысе шанче академийым Пӧтыр Кугыжан кӱштыкшӧ почеш 28 Шорыкйол (у стиль почеш 8 Пургыжышто) 1724 ийыште почыныт.
Совет Ушемыште Шанче кечым Вӱдшор тылзын кумшо рушарнян эртареныт, сандене тачат южо шанчызе-влак ты пайремым «тошто стиль почеш» пайремлат - Вӱдшор тылзын кумшо рушарнян.
Россий кӱкшытыштӧ.
1999 ийыште 7 Пеледышыште Россий Федераций президентын Кӱштыкшӧ почеш Россий шанче кечылан пайремлыме кечым палемденыт. 
Российысе шанчыеҥ-влак тӱнямбал шанче пашашке кугу надырым пыштеныт: Михаил Васильевич Ломоносов, Иван Петрович Павлов, Дмитрий Иванович Менделеев, Константин Эдуардович Циолковский, Петр Леонидович Капица, Лев Давидович Ландау, Игорь Васильевич Курчатов, Павел Сергеевич Александров, Сергей Павлович Королев — нине шанчыеҥ-влакын лӱмышт уло тӱнялан палыме, но тыгак, шуко шанчыеҥым эше палемдаш лиеш. Российыште эн ончыч биосфер нерген тунеммашым ыштеныт, космосышко Мландын икымше ыштыме спутникым колтымо, российысе айдеме эн ончыч космосыш чоҥештен, икымше атом электростанций пашам ышташ тӱҥалын.
Советысе да российысе шанчыеҥ-влак Нобельын премийже дене палемдалтыныт. Академик И. П. Павлов нунын коклаште икымше лийын (1904). 1908 йыште И. И. Мечников иммунитет шотышто шымлымашлан премийым налын. 2010 ийыште российысе физик К. С. Новосёлов графен материалым шымлымылан Нобель премий дене палемдалтын.
Кызыт Российысе шанче академийыште (РША) 9 пӧлка уло, 3 регионысо пӧлка, 15 регионысо шанче рӱдер.
Чылажге Академийыште 470 шанче рӱдер, 55 тӱжем утла шанче пашаеҥ (нунын коклаште 500 академик).
Марий Элыште.
Марий кугыжаныш университетыште тиде Россий шанче кечым кажне ийын палемдат. Шанчызе, студент, аспирант-влак конференций, формулаште шке докладыштым лудыт.
Тӱнямбалсе шупшалалтмаш кече

Тӱнямбал шупшалалтмаш кече (, але ) — калык-влак кокласе официалдыме пайрем. Кажне ийын, идалыкыште кок гана - 6 Сӱрем да 12 Пургыжышто эртаралтеш.
Пайремын эртымгорныжо.
Тиде пайремын шочмо вержылан Кугу Британийым шотлат. Ты мландыште XIX курымышто шупшалалтмылан шке пайрем кечым ойыреныт. Вет шупшалалтмаш - йӧратымаш дене пырля ила.
Пайремлымаш.
6 Сӱремыште, Мланде мучко Тӱнямбал шупшалалтме кечылан мероприятий-влак эртат, чыланат нуно филематологий (тыге шанчыште шупшалалтмашым лӱмдат) дене кылдалтыт. "Эн кужун шупшалалтмылан", "Эн моторын шупшалалтмылан", "Эн оҥайын шупшалалтмылан" пӧлек-влакым пуедат. Тыгакак шукерте огыл Шупшалалтме пайремлан кокымшо кечым ойырымо. Шнуй Валентинын кечыж вашеш 12 Пургыжышто Тӱнямбал шупшалалтмаш кече эртаралтеш.
Идалык

Идалык, Ий — жапым шотлымо единице, Мландын Кече йыр пӧрдмыж дене кылдалтын. Кунам ик ий нерген кутырат - «идалык» маныт (мутлан: «идалык жапыште ме шуко ыштенна»), а, мутлан, айдемын ийготшо нерген кутырымо годым «ий» мутым кучылтыт: «Микал 48 ийым тений темен».
Шеледымаш.
Григориан да юлиан кечышот-влак почеш ик идалык 12 тылзе (365 сутка да кужемдыме ийлаште 366 сутка) шуйна.
Шӱдӧ ийым курым лӱмдат, но тиде мут денак кутырымо годым, тыгак сылнымутышто айдемын ӱмыржӧ умылымашыште кучылтыт. 
Кужыт-влак.
Нине определенийлаште 1 кече 86 400 (24×60×60) секунд шуйна, а секундын кужытшым астрономий период почеш огыл, атом стандарт почеш шотлат.
Китай кечышот почеш идалыкын янлыкше-влак.
Комак (1924 1936 1948 1960 1972 1984 1996 2008)
Ӱшкыж (1925 1937 1949 1961 1973 1985 1997 2009)
Тигр (1926 1938 1950 1962 1974 1986 1998 2010)
Кролик (1927 1939 1951 1963 1975 1987 1999 2011)
Дракон (1928 1940 1952 1964 1976 1988 2000 2012)
Кишке (1929 1941 1953 1965 1977 1989 2001 2013)
Имне (1930 1942 1954 1966 1978 1990 2002 2014)
Каза (Шорык) (1931 1943 1955 1967 1979 1991 2003 2015)
Маймыл (1920 1932 1944 1956 1968 1980 1992 2004)
Агытан (1921 1933 1945 1957 1969 1981 1993 2005)
Пий (1922 1934 1946 1958 1970 1982 1994 2006)
Сӧсна (1923 1935 1947 1959 1971 1983 1995 2007)
Омар Хайям

Гиясаддин Абу-ль-Фатх Омар ибн Ибрахим аль-Хайям Нишапури () (18 Ага 1048, Нишапур — 4 Теле 1131, туштак) — кумдан палыме перс сылнымутчо, математик, астроном, философ.
Уло тӱня Омар Хайямым «рубаи» ныл корнан почеламут-влак дене пала. Алгебрыште кубический уравненийын классификацийжым чоҥен, конический сечений дене нуным решаен. Ираныште тудым у календарьым чоҥымо дене палат, Иран кечышот европысо кечышот деч чынрак шотла.
Лӱм.
Лӱмыштыжӧ поэтын илышыж нерген ойлалтеш.
Рубаи.
Ныл корнан почеламут-влакше дене Хайям кумдан палыме лийын. Тыште мунло, мыскара, оҥай койышыж ончыкталтеш. Шуко жап тиде усталык пашаж нерген ойлалтын огыл, но у жапыште Эдвард Фицджеральд поэт почелатут-влакшым кусарен. 
Не спрашивают мяч согласия с броском.По полю носится, гонимый Игроком.Лишь Тот, Кто некогда тебя сюда забросил, —Тому все ведомо, Тот знает обо всем.
Нишапур

Нишапу́р ( — "Neyšâbur") — ола Ираныште. Харасан Резави провинцийыште кумдык почеш кокымшо верым айла. Калыкчот — 205 972 еҥ (2006 ий.). Элын йӱдвел-эрвелныже верланен, Тегеран деч 670 меҥге тораште.
Эртык.
Олалан Сасанид-влакын кугыжашт Шапур I негызым III курымышто пыштен. Ты ола эше кумдан палыме перс почеламутчо Омар Хайямын шочмо верже семын палыме улеш.
Йӧнозанлык.
Кугу вийым кочкыш да коваште йӧнозанлык налеш. Ола воктене Бирюзам луктыт.
Кылвер-влак.
Нишапур
Фарси йылме

Фарси́ йылме, тыгак перс йылме ("фарси", زبان فارسی [zæ'bɒːne fɒːr’siː]) — иран йылме тӱшкан эн кугу йылмыже. Тиде йылме дене тӱнямбал сылнымутын икмыняр шедеврже возалтын. Шуко араб йылме деч налын.
Тегеран

Тегера́н ( — , кутыр. ) — Иранын рӱдолаже да эн кугу олаже, тыгак Азийын ик эн кугу олажлан шотлалтеш. Ты годым кугыжанышын политик, экономик, транспорт, финанс да тӱвыра рӱдер.
Рӱдола

Рӱдола () — кугыжанышын але административ чоҥымашын тӱҥ официал олаже. Эн чӱчкыдын тушто вуйлатыше, виктем, кучем орган-влак верланат: кугыжаныш вуйлатышын резиденцийже (монарх, президент, губернатор), парламент, рӱдӧ министерстве-влак, рӱдӧ ведомстве-влак, Кӱшыл суд. Южгунам нине орган-влак тӱрлӧ олалаште верланат.
Тӱрлӧ жапыште тӱрлӧ эллаште рӱдолам кӱчык жаплан ойыреныт, южгунам рӱдолам ик ола гыч весыш кусареныт. Тыге пытартыш 50 ий жапыште икмыняр лу у рӱдола шочын.
Эн чӱчкыдын рӱдолалан эн кугу олам сайлат, но южгунам элыште кугурак ола-влакат вашлиялтыт.
Шуко гана кок але кум кугу ола коклаште рӱдола лӱм верч ӱчашымаш каен. Тыгай ӱчашымаш-влак тӱрлын мучашлалтыныт. Мутлан, Австро-Венгрийыште Вена ден Будапешт ола-влакым когыньек рӱдолалан сайлыме. Але ливийыште Триполи ден Бенгази ола-влакым рӱдолалан когыньек ойыреныт.
США-ште, мутлан, Филадельфий ден Нью-Йорк ола-влак кокласе ӱчашымаш деч вара келшеныт: у олалан негызым пышташ, ЮАРыште — Йоханнесбург ден Кейптаун коклаште Претория, Канадыште Торонто ден Монреаль коклаште Оттава, Австралийыште Сидней ден Мельбурн коклаште Канберра, Бразилийыште Сан-Пауло ден Рио-де-Жанейро коклаште Бразилиа да т. м.
Марий Элыште.
Марий Эл Республикын рӱдолаже — Йошкар-Ола. Но рӱдолам сайлыме жапыште Марий кундемыште эн кугу олалан Козьмодемьянск ола шотлалтын. Юл эҥерын серыштыже, торгаймаш корнылаште верланен. А Царевококшайск ола палыдыме, мӱндырнӧ верланыше маска лукылан шотлалтын. Но Моско олашке делегат семын лач Йошкар-Ола гыч айдеме лийын, тудак тиде ола вер мутым кучен, сандене Йошкар-Ола кызыт Марий Элын рӱдолаже улеш.
Кӱшыл суд

Кӱшыл суд () — кугыжанышын эн кӱкшӧ суд тӧнежше. Кугыжанышын кок шкевуя мланде-влак кокласе ӱчашымаш шотышто пунчалым луктын кертеш. Тыгак эн кугу кугыжаныш преступлений, эн кӱшнӧ тыршыше пашаеҥ-влакын преступленийыштын криминал пашаштым ончен кертеш.
Афганистан

Афганиста́н () (Afğānistān), официал лӱм — Афганиста́н Ислам Респу́блик (, ) — Покшел Эрвелне верланыше кугыжаныш, теҥыз дек лектыш уке. Тӱнямбалне ик эн нужна эл. 1978 ий гыч тӱҥалын ты элыште граждан сар кая.
Касвелне Иран дене пошкудо улеш, кечывалвелне да эрвелне Пакистан дене, йӱдвелне Туркменистан, Узбекистан, Таджикистан, да мӱндыр эрвел лукышто Китай дене чек уло.
Этимологий.
«Афганистан» мут мемнан йылмышке «афган калыкын элже» семын кусаралтеш.
Теҥыз

Теҥыз () — шинчалан кугу вӱд кап, тӱнямбал тептеҥызын ужашыже, йырже мланде але вӱдйымал курык. Южо теҥыз-влак вес теҥызын ужашыже лийын кертыт, мутлан Эгей теҥыз Мландепокшел теҥыз кӧргыштӧ улеш.
Книга-влак.
А. Можетта "Большой атлас морей и океанов" /Пер. с фр. Корнеева. Л. Ю.; Лемени-Македон П. П. —М.: БММ АО, 2005 г. ISBN 5-88353-234-9
Тӱнямбал тептеҥыз

Тӱнямбал тептеҥыз () — гидросферын тӱҥ ужашыже (94,1 % айла), Мландын вӱд ужашыже, материк да отро-влакым авыра.
Континент да кугу архипелаг-влак тӱнямбал тептеҥызым вич кугу ужашлан (тептеҥызлан шелеш):
Эгей теҥыз

Эге́й теҥыз (, , ,  — "«Ош теҥыз»"), — Мландепокшел теҥыз кӧргыштӧ верланыше пелепетырналтше теҥыз. Кумдыкыштыжо моткоч шуко отро уло (2000 наре). Балкан пелотро, Изи Азий да Крит отро коклаште верланен. Кызытсе Греций ден Турцийын сержым мушкеш. Тӱрлӧ жапыште Эгей теҥыз деке тӱрлӧ эл-влакын лектышышт лийын.
Экологий.
Эгей теҥыз гоч моткоч шуко нефтьым танкер-шамыч коштыктат. Чӱчкыдын нефть велын кайыме лиеда, мушкыш вӱдым чӱчкыдын кышкалыт.
Атлантик тептеҥыз

Атла́нтик тептеҥыз () — Тыныс тептеҥыз деч вара кумдык почеш кокымшо тептеҥыз.
Кумдык 91,6 млн. км², тушеч ик чырыкше континент кӧргысӧ теҥызлан логалеш. Вӱд объем 329,7 млн. км³ наре, Тӱнямбал теҥыз деч 25 % айла. Тептеҥызын лӱмжӧ Атлас (Атлант) титанын але легендысе Атлантида отро-н лӱмжӧ деч шочын.
Тыныс тептеҥыз

Тыныс тептеҥыз () — кумдык да келгыт шотышто Мланде валне эн кугу тептеҥыз. Касвелне Евразий ден Австралий, эрвелне Йӱдвел Америка ден Кечывалвел Америка, кечывалвелне Антарктиде коклаште верланен.
Европышто илыше-влак кокла гыч планетын эн кугу тептеҥызым Магеллан эртен. Тудак тудлан "Тыныс" лӱмым 1521 ийыште пуен. Вара гына пале лие: Магеллан йоҥылыш лийын. Тиде тептеҥызыште эн шуко тайфун шочеш, лач тудак планетынан 75 % пылым луктеш.
Йӱдвел тептеҥыз

Йӱдвел тептеҥыз (, ) — Мланде валне эн изи тептеҥыз, Евразий ден Йӱдвел Америка коклаште верланен.
Аки теҥыз

Аки теҥыз (, японла 安芸灘 (аки-нада)) — Кӧргӧ япон теҥызын касвел ужашыштыже верланыше почмо теҥыз. Хиросима ден Эхимэ префектуро-влак коклаште верланен. Аки провинций деч лӱмым налын.
Бали теҥыз

Ба́ли теҥыз (, , ) — Тыныс тептеҥызын отро-влак кокласе теҥызше. Ява отро ден Бали, Ломбок, Сумбава, Сулавеси, Мадура отро-влак коклаште верланен. Кумыдкшо 40 тӱжем км², покшел келгыт 411 м. Вӱдын температуржо 27-28°C.
Лицензий

Лицензий ( " litentia" - кертыж, кӧнымаш) — 
Лицензирований — 
Лицензиар — 
Лицензиат — 
Лицензий келшык —
Аламнер

Аламнер — Курыкмарий кундемыште верланыше курык. Курыкмарий кундемысе Кузнецово ял деч 2 меҥге тораште верланен. Чыкма ола деч 20 меҥге, Шовакшэҥер ола деч 50 , Йошкар-Ола деч 130, Моско ола деч 650 меҥге тораште верланен. Аламнер курык тураште Юл эҥерын лопкытшо 2 меҥгыш шуеш. Курык воктен моткоч тӧр, лопка вер уло , кудыжо курык деч Изи Шундыр эҥер дене ойыралтеш. 
Эртымгорно.
XI- XV курымлаште Аламнер курык ӱмбалне илем-влак лийыныт, а вара марий карман Салым-Ола лийын, кудыжо руш онлык влак дене ужалыме - налме вашкылым пеҥгыдемдаш полшен.
Аламнер курыкын историйже Шундыр-Ола дене кылдалтын . Шундыр-Ола Юл эҥерын пурла серыштыже верланен. Шовакшэҥер да Озаҥ ола-влак коклаште. Ожно тиде илем марий он Аказын онлыкышкыже пурен. Ожнысек тиде марий ял лийын, вара руш-шамычат илаш тӱҥалыныт. материалым ончал лекмеке пален налаш лиеш: XVI курым кыдалне тышке Иван Грозныйын еҥже-влак илаш толаш тӱҥалыныт . Нуно шке ял шотан илемым чоҥеныт да рушла Сундырь манын лӱмденыт. 
Шундыр-Ола нерген икымше гана 1620 ийыште палемден коденыт. Шундыр-Ола Шундыр эҥерлан кӧра тыгай лӱмым налын.
Чуваший республикын кумдыкыштыжо 2 кресаньык сар гӱжлен. Емельян Пугачев да Степан Разинын вуйлатымыж почеш. Степан Разинын сарзе вийже Аламнер курыкышто верланыше ял шотан илем марте шуын огыл, а теве Пугачевын сарзе вийже Нерядово ял воктене 1774 ийыште лийын. Тиде ял Юлын пурла серешыже верланен, Шундыр-Ола деч 3-5 меҥге тораште . 
Кызытсе жап.
Алмнер курык кокла курым тӱвырам почын ончыктышо фестиваль-влак дене чапланен. Арам огыл фестивальын организаторжо-влак тидым верым ойырен налыныт. Лачак тыште XV курым годсо карманын пырдыжше-влак кодыныт. Фестиваль кокла курым пагытын шӱлышым пуртен шога: вургем сарӱзгар - чыла коклакурым пагыт дене шула. Марий эл республикын тӱвыра да сымыкытыш министерствын кышкарже почеш лишыл жапыште Аламнер курыкышто тоштер-заповедникым почаш шонымаш уло.
Таир

Таир ер — марий кундемын ик эн мотор кугу ержылан шотлалтеш. Йошкар-Ола дечын 42 меҥге тораште верланен. Таир лӱм мут ушем гычын лектын: ото да ер. Таир поснак ийын коштшо отро дене кумдан чапланен. Тиде островышто ото тӱзланен кушкеш. Но тыгак эше вес версий уло . Ожно ик шоҥго коча дене изи рвезе кужу корнышто ноен, ер воктеке каналташ шогалыныт, яндар шинчавӱд гае вӱдшым подылыныт, да тау ер манын пелештеныт . Тыге Таир лӱм лектын. Туныкытшо - краевед Кутасовын ойлымыж почеш, тиде ер воктене ожно монах- влак иленыт .Нуно Ежовысо монастырьлан колым кучен илышаш улыт улмаш. 
Эртымгорно ден легенде -влак.
Таир ер покшелне верланыше отро нерген тыгай легенде уло . Шукын шонат тудо ийын коштеш манын, но теве ер воктене илыше- влак ойлат тиде отро нигунамат верже гыч тарванен огыл . А островшо тыге шочын. Монах- влак колым кучен кучен иленыт но пашаштлан йӧршеш нимомат налын огытыл да пуламырым тарватеныт.Сарзе вий нуным лыпландарен да наказаний шотышто ер покшеке рокым опташ шӱденыт .тыге остров шочын шинчын. Архив докумень- влакым ончалаш гын ,18 курым марте Таир ер воктене канаш шогалме вер лийын рушлаже постоялый двор. Тушко тора корныш: Озаҥыш але Угарманыш коштшо купеч влак канаш шогалыныт улмаш. 
1995 ий октябрь тылзын Таир ер шке 100 ияш лӱмгечыжым палемден . Пале огыл моланерын лумгечыжлан лачак 1895 ийым палемдыме . Адакат архивымак шергалаш гын, 1912 ий Марий республикысе административно- территориальный пайлымаш шотышто документым ончалаш гын? лачак 1895 ийышгте Таир ер воктене чодыра озанлыкым арален шогышо кугыжаныш еҥ- влакын илыме пӧрт нерген шарнымаш уло. Таир ер ден тыгаяк лӱман посёлкым чодыра йыр авыра. Чодыраште эн шуко пӱнчӧ кушкеш. Ер воктенсе кумдык курыкан ошман ден куп верлан поян. Ер деч кечывалвел могырым ик этажан пӧрт -влак верланеныт ,тыгак сад пакча- . Таир ер воктене кумда чоҥымаш 70 ийлаште тӱҥалын. Тунам шуко Йошкар- Оласе ушем , предприятий влак шке пашаеҥыштлан каныме порт влакым чоҥеныт.
Кызытсе жап.
Таир ер поснак шӧртньӧ шыже пагыт годым мотор . Кавашке шуйналтше йытыра пӱнчер, оралгыше шӧртньӧ лышташан куэр, канде канде ер вӱд .Тиде чыла чонышко ласкалыкым пурта. Тыгак Таир ер серын пляжыштыже 2004 ийыште "53 метр" лӱман кинофильмым сниматленыт. Тиде кинофильм "Юшут" кинофестивальын сенышыже лийын.
Банда теҥыз

Банда теҥыз () — Тыныс тептеҥызын касвелныже верланыше теҥыз (Мали архипелагын отро-влак коклаште). Кумдык — 714 тӱж. км², йӱдвел гыч кечывалвел марте 500 меҥге торашке шуйна, эрвел гыч касвелыш - 1000 меҥгылан. Келгыт — 7440 м. марте; коралл риф-влак; Амбон порт уло.
Беринг теҥыз

Бе́ринг теҥыз () — Тыныс тептеҥызын йӱдвелныже, Алеут, Командор отро-влак коклаште верланыше теҥыз. Беринг вӱдушык гоч Чукотко теҥыз да Йӱдвел тептеҥыз дене кылдалтеш. Беринг теҥызын сер-влакше Российын да США-н кид йымалныже улыт.
Озанлык.
Озанлык — кол кучымаш, краб, теҥыз котик, тюлень-влакым кучымаш вияҥеш. Сер ден Отролаште кайык пазар.
Кӧргысӧ Япон теҥыз

Кӧргысӧ Япон теҥыз (, японла 瀬戸内海 (Сэто-Найкай)) — Тыныс таптеҥызыште, Хонсю ден Сикоку отро-влак коклаште верланыште теҥыз. Япон теҥыз дене ушалтеш.
Теҥыз кӧргыштӧ эше ныл изи теҥыз, тыгак шуко теҥыз вӱдкундем ден вӱдушык уло. Кумдыкшо 18 000 км² шуеш. Теҥыз келге огыл.
Фауна.
Тиде теҥызыште 500 утла янлык, кол тӱрлык ила. Нунын кокла гыч Айю, амфидром кол, мечехвост, теҥыз сӧсна, ош акул (еҥ валкат кержалт кертеш).
Эрвел Китай теҥыз

Эрвел Китай теҥыз (, ,  — «эрвел теҥыз»; , ) — Тыныс тептеҥызыште Китайын серже да Рюкю ден Кюсю отро-влак коклаште верланыше теҥыз.
Мланде чытырналтмашлан кӧра ты кундемыште чӱчкыдын теҥыз чытырналтмаш лиеда, тидланак кӧра цунами шочын кертеш. Эн чӱчкыдын цунами 3-9 толкын гыч шога, толкынын писылыкше 100-300 меҥ/шаг писылык дене кая. Тыгай толкын-влакын кужытышт 30-100 метр, кӱкшыт - 3-5 метр, сандене корабль-влаклан нимогай эҥгекым огыт кондо. Кугу азап лийын кертеш, кунам тыгай толкын сер деке толеш.
Эрвел Китай теҥыз биологий ресурслан поян. Сельдь, сардине, краб, омар, трепанге, теҥыз водоросль-влакым погат да кучат.
Висаян теҥыз

Висаян (, ) — Тыныс тептеҥызыште Филиппин архипелагыште верланыше изи теҥыз. Камотес, Сибуян, Самар, Минданао, Сулу теҥыз-влак дене кылдалтеш.
Нарынче теҥыз

Нарынче теҥыз (, , «хуан-хай» семын лудалтеш, , «хван-хэ» семын лудалтеш) — Тыныс тептеҥызыште Азийын эрвел серыштыже верланыше теҥыз. Шке лӱмжым вӱдын тӱсшӧ деч налын: китайысе эҥерла тышке шуко ошмам кондат.
Камотес теҥыз

Камотес теҥыз () — Филиппин архипелагысе отро-влак кокласе теҥыз. Йӱдвелне Висаян теҥыз, кечывалвелне - Минданао теҥыз дене кылдалтеш.
Порт-влак.
Сан-Исидро, Паломпон, Себу, Талибон.
Коралл теҥыз

Кора́лл теҥыз () — Тыныс таптеҥызыште Австралий, У Гвиней, У Каледоний коклаште верланыше теҥыз. Кумдык 4791 тӱж. км² наре. 1969 ий гыч теҥызын кумдыкшо Австралийын кид йымалныже улеш. Отро-влакыште нигӧ ок иле, Уиллис отролаште метеорологий станцийым вераҥыдме.
Коро теҥыз

Коро — Тыныс тептеҥызын кечывалвел-касвелныже Фиджи архипелагын отро-влак коклаште верланыше теҥыз. Шке лӱмжым Коро отро деч налын.
Минданао теҥыз

Миндана́о ("Бохол"; ) — Тыныс тептеҥызын Филиппин архипелагын отро-влак коклаште верланыше теҥыз. Касвелне Сулу теҥыз дене ушалтеш.
Келгыт 1975 м марте.
Лӱмым Минданао отро деч налын.
Молукк теҥыз

Молукк теҥыз (, ) — Тыныс тептеҥызын отро-влак кокласе теҥызше. Минданао, Сангихе, Сулавеси, Сула, Талауд да Молукк отро-влак коклаште верланен.
Тӱҥ порт — Давао, Минданао отрошто.
У Гвиней теҥыз

У Гвиней теҥыз (), тыгак Бисмарк теҥыз (), () — Тыныс тептеҥызын йӱдвел ужашыштыже, Бисмарк архипелагыште верланыше теҥыз.
Тӱҥ порт-влак: Маданг, Рабаул
У Гвиней теҥызын географийжым шымлымашышке кугу надырым руш экспедиций-влак пыштеныт. Нуно Н. Н. Миклухо-Маклайын шанче пашаж дене кылдалтыныт. 2-4 Ӱярня 1943 ийыште теҥызыште американ-австралийысе войска япон войска дене кредалыныт.
Охотск теҥыз

Охотск теҥыз () — Тыныс тептеҥызын ужашыже, тудын деч Камчатка пелотро, Курил отро-влак да Хоккайдо отро дене ойыралтеш. Теҥызын сер-влакше Японийын да Российын кид йымалныже улыт.
Шыжа тылзе гыч Ага тылзе марте теҥызын йӱдвел ужашыжым ий леведеш. Чӱчкыдын корабль-влакат тушто пижын шогалыт.
Пелотро

Пелотро́ () — мландын ужашыже, ик вел денже континент дене ушалтеш, моло вел гыч - вӱд (теҥыз але ер). Изи пелотром сернер лӱмдат. 
Пелотрон кумдыкшым висыме годым цифрым пеҥгыдын каласаш ок лий.
Отро

Отро () — мланде лапчык, йырже - вӱд. Континент-влак деч изи кумдык дене ойыртемалтыт. Эн кугу отро - Гренландий (Австралий материк деч кум пачаш изирак). Отро тӱшкам архипелаг лӱмдат.
Чек

Чек () — иктаж могай кумдыкын тӱржым ончыктышо линий. Ик кумдык деч вес кумдыкым ойыра.
Чек (ыҥ-влак)

Чек мут тӱрлӧ ыҥ шотышто кучылталт кертеш.
‬‬‬
Абдулов, Александр Саликович

Александр Абдулов (Александр Саликович Абдулов) (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Кугу Соказа ял) – марий историк, шанчызе, журналист, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (2000), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2000), «Марий Эл» газетын тӱҥ редакторжо.
Илыш корныжо.
Александр Абдулов 1960 ийын вӱдшор тылзын 16-шо кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Кугу Соказа ялеш шочын.
Тунеммаш.
Кӱшыл шинчымашым Марий кугыжаныш педагогик институтышто налын, 1983-шо ийыште тунем пытарен. Вара Россий Федераций Президент пеленысе кугыжаныш службын Российысе академийыш пурен, 2000-ше ий марте шинчымашым поген. 
Мер паша.
90-ше ийлаште Александр Абдулов мер паша толкын кӱшныжӧ лийын манаш лиеш. Тудын да йолташыже-влакын тыршымышт дене «У вий» самырык тукым ушем чоҥалтын (1989), «Марий Ушем» организацийым илышыш ылыжтыше-влак кокла гыч улеш (1990). Кунам Финн-угор калык-влакын самырык ассоциацийышт (МАФУН) чоҥалтын - Александр Абдуловым икымше президентшылан сайленыт. Тыгак Мер Каҥашын погынъеҥже улеш.
ОК ВЛКСМ-ын лектор тӱшкалан вуйын шоген, «Кугарня» газетын тӱҥ редакторжылан ыштен (1991-1994). Ты жапыштак Марий телевиденийыште, Марий Эл Республик президентын администрацийыштыже тыршен. 1997 ий гыч «Марий Эл» газетыште тыршаш тӱҥалеш.
Совет Ушем спорт мастер

 &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2011-04-17T14:01:13Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Санюн Вадик&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Спорт мастер лаштыкыш колтымаш&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;54171&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Петров

Петро́в (Петро́ва) — Российыште да Болгарийыште кумдан шарлыше тукымлӱм. Болгарийыште йӱк пералтыш (Пе́тров, Пе́трова) семын шындалтеш. Тукымлӱм Пӧтыр (, ) лӱм деч чоҥалтын. Руш тукымлӱм-влак коклаште 10-шо верым айла.
Тукымлӱм лекме.
Тукымлӱм лӱм деч шочын.
Южо Петровмыт — российысе титулдымо дворян тукым.
Мумбаи

Мумбаи (, , ; 1995 ий марте ола лӱмжӧ Бомбей ("Bombay") лийын) — эн кугу ола Индийыште, Махараштрын рӱдолаже.
Минск

Минск (, ) — ола, Белоруссийын рӱдолаже.
Британийысе тоштер

Британийысе тоштер () — эн кугу тоштер Ушымо Королевствыште.
Цинний

Цинний () — Америкын Asteraceae кушкыл-влакын тукымыш пура пеледыш.
Целогина

Целогина () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш.
Бинотий

Бинотий () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Бразилийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 2 еш куэ уло.
Альстрёмерий

Альстрёмерий () – Alstroemeriaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. 
Вес тукымышто лум возын вашлийыда да литератур вариант-влак эффективный — «алстромерие», «альстромерие». Чот коеш — шӱдӧ утла. 
Альстремерия кушто улат тӱня (тидын чотышто оранжерей) красивоцветущий гай кушкыл — эн ончыч пӱчмашат, садлан южгунам гай кушкыл-влак.
Барон класыште тунемме шке тукымжо пагалыме лиеш манын альстремерия альстремер линне карыл (1736-1794), швед ботаник, промышленник, меценат. Испаний альстремерия линнея альстремер кондышо образец кок тӱрлӧ нӧшмӧ гыч куштымо кушкыл кушто тудо жапыште шуктен.
Лапажерий

Лапажерий () – Philesiaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын (Чили) шуко верлаште кушшо пеледыш.
Аскоцентрум

Аскоцентрум () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 13 еш куэ уло.
Анселлий

Анселлий () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Африкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 1 еш куэ уло.
Циклопогон

Циклопогон () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 80 тӱрлӧ кож еш уло.
Цератохилус

Цератохилус () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Индонезийын (Ява да Суматра) шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 1 еш куэ уло.
Цимбидиелла

Цимбидиелла () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Мадагаскарын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 3 еш куэ уло.
Цимбидиум

Цимбидиум () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын ден Австралийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 52 еш куэ уло.
Цинорхис

Цинорхис () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Африкын ден Мадагаскарын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 159 еш куэ уло.
Циприпедиум

Циприпедиум () – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Евразийын ден Йӱдвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 47 еш куэ уло.
Стрелитций

Стрелитций () – Strelitziaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Африкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 5 еш куэ уло.
Аддакс

Аддакс () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Бонго (янлык)

Бонго () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Бушбок

Бушбок () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Газель-дама

Газель-дама () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Газель-доркас

Газель-доркас () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Геренук

Геренук () – Африкын (Эфиопий да Сомали - йӱдвел Танзаний) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Импала

Импала () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Канна (янлык)

Канна () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Коб

Коб () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Конгони

Конгони () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Джейран

Джейран () – Азийын (Турций, Монголий, Пакистан) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Дзерен

Дзерен () – Моҥгол Элын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Дикдик

Дикдик () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 4 тӱрлӧ кож еш уло.
Жираф

Жираф () – Африкын Giraffidae йамагатын гыч кугу янлык.
Окапи

Окапи () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Ориби

Ориби () – Африкын Bovidae йамагатын гыч янлык. 
Ӱлылтӱрлык-влак.
13 наре ӱлылтӱрлык-влак.
Якутск

Якутск (, ) — ола Российыште, Саха-Якутийын кучем рӱдыжӧ.
Софронитис

Софронитис () – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 65 еш куэ уло.
Бизон

Бизон () – Йӱдвел Америка ден Евразийын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Ньяла

Ньяла () – Кечывалвел Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Ситатунга

Ситатунга () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Нильгау

Нильгау () – Азийын (Индостан) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Псевдоорикс

Псевдоорикс () – Азийын (Вьетнам да Лаос) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Шанхай

Шанхай (, ) — тӱнямбалсе эн кугу ола, ола Китайыште.
Тамарау

Тамарау () – Филиппинын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Аноа

Аноа () – Сулавесиын Bovidae йамагатын гыч изи янлык.
Купрей

Купрей () – Камбоджын, Лаосын да Вьетнамын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Бантеҥ

Бантеҥ () – Азийын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Гаур

Гаур () – Азийын (Индий, Бангладеш, Мьянма, Таиланд, Камбодже, кечывалвел Вьетнам да Малайзийын) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Як

Як (; тибет. གཡག་ g.yag) – Азийын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Хирола

Хирола () – Эрвел Африкын (Кений да Сомалиын) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Гну

Гну () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Капше 1,15 —1,4 м, нелытше 150 — 250 кг.
Топи (янлык)

Топи () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Личи (янлык)

Личи () – Африкын (Ботсвана, Намибий, Анголе, Замбий да эрвел Конгоын) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Пуку

Пуку () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Капше 80 см.
Редунка

Редунка () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Чылаже 3 еш куэ уло.
Дукер

Дукер () – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Чылаже 19 еш куэ уло.
Горал

Горал () – Азийын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Капше 106 — 118 см, нелытше 32 — 42 кг.
Нахур

Нахур () – Азийын (Непал, Китай, Пакистан да Индийын) Bovidae йамагатын гыч изи янлык.
Оронго

Оронго () – Азийын (Тибет да Индийын) Bovidae йамагатын гыч изи янлык. Капше 120 —130 см, нелытше 25 — 35 кг.
Такин

Такин () – Азийын (Индий, Тибет, Непал, Китайын Сычуань да Шэньси провинций) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Тар (янлык)

Такин () – Азийын Bovidae йамагатын гыч изи янлык. Чылаже 3 еш куэ уло.
Гарна

Гарна () – Индийын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Дибатаг

Дибатаг () – Африкын (Эфиопий да Сомалиын) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Нелытше 28 — 35 (узо) / 22 — 29 (ава) кг.