tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Журналист

 &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;124431&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2017-04-24T04:39:38Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;CommonsDelinker&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Removing , it has been deleted from Commons by because: , found elsewhere on the web and unlikely to be own&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;161247&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Журналист — СМИ пашаеҥ; периодик изданийлаште публицист-сылнымут аланыште тыршыше еҥ. «Журналист» мутын ыҥже-влак «СМИ» терминын ыҥже дечын шога. Кызытсе саманыште интернет сайтыште возгалыше айдемат журналистлан шотлалт кертеш. Ты годым сайтше СМИ-влак радамышке пурышаш. Тӱҥ шотышто журналист текстым ямдыла. Тудым ончышо, колышто, лудшо-влаклан темла. Журналистикым "нылымше власть" маныт, сандене журналистын пашаже моткоч виянлан шотлалтеш.
Российысе Федерал Тӧртык «журналист» понятийым тыге умылтара: журналист — регистрацийым эртыше средство массовой информации-н редакцийланже материал да увертарымаш-влакым ямдылыше, погышо, возышо, тӧрлатыше еҥ.
Ушем-влак.
Моло профессионал-влак семынак журналист-влакым ушышо ушем-влакышке чумыргат. Марий Элыште эн кугу организацийлан «Марий Эл Республикысе журналист-влакын Ушемышт шотлатеш» («Союз журналистов Республики Марий Эл»). Россий кӱкшытысӧ ушем-влак улыт. Тӱнямбал кӱкшытысӧ ушем-влак кокшлаште палемдыман:
Шараҥ кундем

Шараҥ кундем (, ) — Пошкырт Элын касвелыште верланен.
Шараҥ кундемыште 21 843 наре еҥ ила.
Рӱдӧ: Шараҥ.
Шараҥ

Шараҥ () () – Российыште Пошкырт Элын Шараҥ кундемыштыже верланыше сола. Шараҥ ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 5544 еҥ (2002 ий), 5539 еҥ (2009 ий), 5929 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Ӱпӧ ола деч 128 километр (170 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.
Йылме.
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Шӧртньӧ кува

Шӧртньӧ кува (; ; ; ) — легенд полган.
Полган

Полган ("идол") — юмылан шотлен кумалме статуй.
Реутов

Реутов () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 92 тӱж. еҥ наре.
Гамбург

Гамбург эрыкан да ганзе ола (, ) — ола Немыч Элыште. Кугу теҥыз порт.
Вайоминг

Вайоминг () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 253,348 тӱж. км².
Калык чот - 568 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Шайенн ола.
Юта

Юта () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 219,887 тӱж. км².
Калык чот - 2 817 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Солт-Лейк-Сити ола.
Валенсий

Валенсий (; ) — ола Испанийыште.
Марий мланде кӱ курымышто

Кӱ курым.
Марий мландышке икышме айдеме толмо нерген возен кодымо кагаз уке. Археолог-влакын шымлымышт почеш, пеш ожно, айдемын Эрвел Европысо айлаш тӱҥалмыж годым, кызытсе Марий кундемна ий воктен верланен улмаж. Ий эркын шулен. тысе мландын тӱсшӧ чот вашталтын: курык гай кугу ий гыч шулышо вӱд кумдан шарлен. Вӱд покшелне Юлын пурла серысе кӱкшакажын йӱдвел ужашыже да Виче воктенысе кӱкшӧ курыкйол-влак нӧлтат шогеныт. Курыкйол кушкыллан пеш поян лийын. 
Акрет годсо еҥ-влак пӱртӱслан поян, янлыклан улан мландыш кечывалвел гыч тӱшкан-тӱшкан толеденыт.
Тыге Марий кундемышке кугезе-влак толын лектыныт, илаш тӱҥалыныт. Курыкмарий кундемыште Юнга-Кушерга ял воктенысе Юнга эҥер серыште архелог-влак первобытный айдемын илем деч кодшыжым верештыныт. Тиде Марий кундемыште археолог-влакын мумо эн акретсе (иктаж 30-20 тӱжем ий ончычсо) памятникше. Но тыгай вер гыч верыш куснылшо сонарзе-влакым марий-влакын кугезышт манын огына керт. Могай йылме дене кутыреныт, могай илыш-йӱлам шуктеныт – ме огына пале. 
Тыге 12-5 тӱжем ий ончыч Марий мландыште ик верыште илаш тунемын шушо калык шкаланже верым муын. Элнет эҥер аҥыште Русско-Луговской стоянкыште тыгай илымверым мумо.
Кӱ Курым мучашыште мемнан эра деч 5-3 тӱжем ий ончыч тыште илыше калык ятырлан шукемын. Нуно ынде Юл воктене веле огыл иленыт, тыгак моло изи эҥерла дене умбаке, чодырашке шарленыт.
Акрет ӱзгар-влак.
Кӱ гыч моштен ыштыме ӱзгар-влак ту годсо айдемын шонен моштымыж да моторлыкым умылымыж нерген ойлат. Шӱтен, ягылтен ыштыме товар, ий (долото), катман (тореш товар) да озанлыкыште кучылтмо тулеч моло тарман-влак тӱрлӧ семын сӧрастарыме улыт. Кочкышым тамлын ямдылаш да сайын аралаш тӱрлӧ сынан, когартен ыштыме шун атым кучылтыныт. Тыгай шун атым сӱрет денат сылнештареныт. Ты жапыштак межым шӱдырен пидаш, кушкыл ярым гыч вургемым куэн, урген чияш тӱҥалыныт. Акретсе айдеме янлык коваште гыч вургемым ыштен гын, кӱ курым мучаште куымо вургемлан тунем шуын. Лач тунамак, очыни, вургемым тӱр дене, тӱлӧ тамга дене сылнештараш тӱҥалыныт. 
Акрет годсо кугезына-влак кечывалвелне ошман мландыште илыше иран йылман племена-влак дене пеҥгыде кылым кученыт. Нунын дечын вӱргене дене тӱрлӧ арверым ышташ тунемыныт, мланде пашам пален налыныт, вольыкым ончаш тунемыныт. Лач тусо жап гычын марий йылмыш вӱргене, шӧртньӧ металл лӱм, ушкал, чома суртвольык лӱм, ял озанлыкысе кушкыл лӱм шыҥен пуреныт да аралалт кодыныт. 
Юмынйӱла.
Акрет годсо еҥ-влак тулото воктене шке юмыштлан ончен куштымо киндым да суртвольыкым пӧлеклен кумалыныт. Нунын курымла дене вашталт толшо чон поянлыкышт пӱртӱс вий дене кылдалтын. Тиде индо-иран калык деч толшо йӱла. Юл воктен мумо археологический памятниклаште, кугезына-влакын илыме верлаште кумалме тулото деч кугу вынем-влак аралалт кодыныт. Тыгак озанлыкыште ончымо вольыкын, кайыквусын луыштым шуко верештме. Туллан кумалме йӱла, юмылан вольыкым сӧрымаш варажым марий да моло финн-угор калыкынат чий веран негызышкыже савырнен. Вуй ӱмбалсе кечылан кумалмымат кидпаша сомылыштышт моштен кучылтыныт: кечым ончыктышо оҥго да ырес сынан пале марий да моло родо-тукым калыкын тӱрыштышт кызытат куге верым айлен шогат.
Марий-влак нерген икымше палемдымаш

Кажне пеҥгыдем шушо калыкын шкенжым шке лӱмдымӧ шомакше уло. Пошкудыжат тудым шке семынже лӱмден. Марий-влак нерген икымше гана X курымышто (961 ий) возымо: хазар каган Иосиф шке серышыштыже тудлан йозакым тӱлышӧ калык коклаште «цармис» манын ончыкта. Марийын тыгаяк лӱмжӧ моло пошкудо калык йылмыштат аралалтын: чуваш йылмыште – «сярмыс», татар йылмыште – «чирмыш», руш йылмыште – «черемис». 
Руш летописьыште.
Руш калыкыште черемис нерген икымше гана XII курым тӱҥалтышыште ушештарат. Тидыже славян-влакын IX курымысо илышыштым сӱретлыше «Повесть временных лет» летопись лийын. Возышо еҥ эрвелне илыше пошкужышт нерген тыге палемда:
«Черемис» мут нерген.
Цармис да черемис – ик мут улыт, но тӱрлӧ йылмылаште тӱрлын йоҥгат. Тиде мутын кузе шочмыж нерген тӱрлӧ ой уло. Но ӱшандарыше вашмут але мартеат уке. Шомакын какымшо «мис» ужашыже айдеме манмым ончыкта. Тидын дене келшаш лиеш: финн да эстон йылмылаште «mies». Тугеже икымше - айдемын могай улмыжым палемдышаш. Шымлызе-влак тӱрлӧ вашмутым темлат: сарзе, эрвел, чодыраште илыше, купышто илыше, «Сар (Чер)» племена гыч да т.м.
Тыге пошкудо-влакын марийым лӱмдымӧ «черемис» шомакын кузе шочымыжо раш огыл. Но тиде шомакыште нимогай лӱмдылтышат, айдемым мыскылмашат лийын огыл. Палемдыме умылтарымаш-влак кокла гыч чын деке эн лишне «чодырасе айдеме» ой шога. 
«Марий» мут нерген.
Калык шкенжым эреак «марий», «мары», «марэ» манын лӱмден. Тиде шомак «пӧръеҥ», «айдеме» шомак дене иран шомак «мартйо» (айдеме) дене ик радамыште улеш. Моло родо-тукым калык лӱмат тиде шомак гычак лекше улыт дыр: «мордва», «мадьяр», «удмурт», «мурома», «меря», «мещера».
Шлань

Шлань () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Унчо ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 500 еҥ (2004 ий), 384 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Унчо сола деч 4 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Кёльн

Кёльн (; акрет лӱм ; ) — ола Немыч Элыште, Йӱдвел Рейн — Вестфалий мландын эн кугу олаже.
Костомукша

Костомукша (, , ) — ола Карелийыште.
Дюссельдорф

Дюссельдорф (; ) — ола Немыч Элыште, Йӱдвел Рейн — Вестфалий мландын рӱдолаже.
Марсель

Марсель (, ) - ола Францийыште, кок эн кугу ола Францийыште.
Навальный, Алексей Анатольевич

Алексей Анатольевич Навальный (, Бутынь ял, Одинцово кундем, Моско вел, РСФСР — 2024 пургыж 16) — руш политик, юрист да блогер, эн палыме оппозиций пашаеҥ Российыште. Шуко коррупций дене кылдалтше шынымашын авторжо.
Илыш корныжо.
1976 ийын пеледыш тылзын 4-ше кечынже Моско вел Одинцово кундем Бутынь ялыште верланыше сарзе городокеш шочын. Верысе школым тунем пытарымеке, рӱдолашке куснен да тушто Калык-влакын келшымашышт российсысе университетын юриспруденций факультетышкыже тунемаш пурен. Варарак тыгак финансым тунемын. 2000 ийыште Юлия лӱман ӱдырым марлан налын, кызыт нунын кок йочашт уло: Дарья ден Захар. Ту ийыштак «Олма» партийыш пурымеке, Алексей шке политике пашажым тӱҥалын.
Сайлымаш-влак.
2013 ийыште Моско оласе мэр сайлымашыште кандидат лийын, 27 % йӱкым поген.
2018 ийыште президент сайлымашыште участвоватлаш шонен, шуко олаште агитаций штаб-влакым почын, но «Кировлес» компанийын делаже верчын кандидат лийын ыш сеҥе. Европысо медиа да политик-влак тидым тӧртыкдыме Кремльын варнылмашыже маныныт.
Коррупций ваштареш кучедалше фонд.
«Коррупций ваштареш кучедалше фонд» () — Навальныйын эн кугу проектше, 2011 ийыште негызлалтын.
Вашингтон (штат)

Вашингтон () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 184,827 тӱж. км².
Калык чот - 6 897 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер — Олимпий ола.
Вермонт

Вермонт () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 24,900 тӱж. км².
Калык чот - 626 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Монтпилиер ола.
Виргиний

Виргиний () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 110,785 тӱж. км².
Калык чот - 8 097 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Ричмонд ола.
Висконсин

Висконсин () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 169,636 тӱж. км².
Калык чот - 5 726 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер — Мадисон ола.
Гавайи

Гавайи () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 28,311 тӱж. км².
Калык чот - 1 375 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Гонолулу ола.
Делавэр

Делавэр () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 6,445 тӱж. км².
Калык чот - 907 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Довер ола.
Джорджий

Джорджий () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 153,911 тӱж. км².
Калык чот - 9 815 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Атланта ола.
Иллинойс

Иллинойс () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 149,998 тӱж. км².
Калык чот - 12 869 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Спрингфилд ола.
Сумгаит

Сумгаит () - ола Азербайджаныште. Калыкчот 285 тӱж. еҥ наре.
Режиссёр

Режиссёр ( — «заведующий», — «виктарем» деч) — спектакльым, киносӱретым, радиопередачым да монь ямдылыше еҥ, сымыктыш пашаеҥ, театр, кинематограф, телевидений, цирк, эстрадыште тыршен кертеш. 
Икымше гана Российыште «режиссёр» мутым В. И. Даль шке умылтара: «Актер-влакым вуйлатыше, модмашым, представленийым виктарыше, мом пуаш, мом шындаш ойырышо, роль-влакым пуедыше». Режиссёр паша театр пелен шочын. Вара XX курым тӱҥалтыште режиссуро киношко куснен. Тидлан шке вийыштым шуко пыштеныт: Чарли Чаплин, Д. У. Гриффит, Г. В. Пабст.
Южгунам спектакль але кинофильмым ик режиссёр веле огыл шында. Тидын годым тӱҥ режиссёр (чыла пашам вуйлатыше да виктарыше) «режиссёр-постановщик» лӱмдалтеш, тудын лишыл творческий полышкалышыже — «режиссёр» лиеш. Изирак пашам «режиссёр-ассистент» але «режиссёрын ассистентше» шукта. 
Кажне сымыктыш пашаште режиссёр тӱҥ пашам ок шукто, мутлан, балетыште тӱҥ пашам балетмейстер ышта. 
Режиссёр паша Марий Элыште.
Марий кинематограф але ты жаплан кугу вийым поген шуктен огыл. Туге гынат, марий режиссёр-влак ятырын улыт. Тидлан шуко театр улмо полша. Икымше ошкылым режиссёр пашалан тунеммашыште Марий Элыште Тӱвыра да сымыктыш колледж полшен кертеш. Тушто театр режиссёрлан туныктат. Марий Элысе театрлаште тыршыше режиссёр-влак тӱҥ шотышто чылан Россий кӱкшытан театр сымыктышлан тунемме верлаште шинчымашым погеныт.
Индиана

Индиана () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 94,321 тӱж. км².
Калык чот - 6 517 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Индианаполис ола.
Йӱдвел Дакота

Йӱдвел Дакота () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 183 272 км².
Калык чот - 723 393 еҥ (2011).
Административ рӱдер — Бисмарк ола.
Йӱдвел Каролина

Йӱдвел Каролина () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 139 390 км².
Калык чот - 10 453 948 еҥ (2011).
Административ рӱдер — Роли ола.
Тукымлӱм

Тукымлӱм, тыгак ешлӱм () — тукым гыч тукымыш куснышо еш лӱм, айдемын ачаж але аваж деч куснышо да лӱмжӧ пелен ешарен каласыме мут. Айдемын ала-могай тукымышто, полкышто але ешыште улмыжым ончыкта. 
Марий тукымлӱм-влак.
Марий тукымлӱм-влак руш фамилий-влак дене варалтыныт. Марий тукымлӱм коклаште эн сай примерлан «Чавайн» лӱмым шотлаш лиеш. Сергей Григорьевич тиде мутым шке алмашлӱмжӧ семын налын, молан манаш гын тудо шкеже Чавай лӱман кугезын тукым гыч лийын. Чавайын шочшыжо-влак тиде лӱмым умбакыже наледеныт, тыге «ы» буква йомын, «Чавайн» аралалт кодын.
Марий яллаште пӧръеҥ тукым почеш лӱмдымаш шарлен. Фамилийым ойлымо олмеш, марий-влак Павел Григорьевичым, мутлан, Кыргори Пагул але Кори Пашка лӱмдат, сайнырак умылтарашлан эше икмыняр кугезым палемдат: «Кришкан Миклай Йогор Кыргори Пагул» манын кертыт.
Сола

Сола, тыгак села () — черкан ял. «Села», «село» мут дене Украиныште, Казахстаныште, Молдавийыште, Болгарийыште ялысе илымвер-влакым лӱмдат. Ялысе илымвер-влак коклаште улыт:
Хутор

Хутор (кутыр) () — посна верланыше кресаньык озанлык, ик-кок шкешотан пӧртан илымвер. Ял деч изирак. Южгунам ял деч изиш тораштырак шогышо ик суртым тыге лӱмдат. Южгунам ик сурт воктене эше икмыняр суртым шогалтат, хутор ялыш савырна, но тудым садак «хутор» манын лӱмдат.
Лхасе

Лхасе (, ) — ола Китайыште, Тибетын рӱдолаже.
Ужгород

Ужгород (, , ) — ола Украиныште, Закарпатье велын рӱдолаже.
Умурбаева, Татьяна Витальевна

Татьяна Умурбаева (Татьяна Витальевна Умурбаева) (, Пошкырт Эл, Илиш кундем, Алач ял) — марий мурызо.
Илыш корныжо.
Татьяна Умурбаева 1974 ийын 26 августышто Пошкырт Элысе Илиш кундемын Алач ялыште шочын. Верысе школышто кандаш классым тунем пытарен. Вара Октябрьский оласе музыкальный училищын хорово-дирижерский отделенийыштыже тунемын. Училище деч вара шкеныштын ялысе школышто пений предмет дене туныктышылан ыштен. Тыгодымак самодеятельностьышто чÿчкыдын выступатлен.
Пошкырт Элыште илымыжлан кӧра концертлаште утларакшым татарла мурашыже логалын. Икана Станислав Шакировын мурыжо-влакым возымо кассетым колыштынат, тунамак Марий Элышке толаш кумылаҥын. Изиш лиймеке, шонымыжым шукташ амал лектын. Йошкар-Олаште «Ший памаш» (1995 ий) республиканский конкурс лийшашым колын. 
Школышто икмыняр кечылан отпускым налынат, Йошкар-Олашке толын. Тыште тудо тунамак вес йогыныш логалын. Марий филармоний пелен «Мари» ансамбльым вуйлатыше Валерий Кульшетов тудым пашаш налаш йодмашым возыктен. Тыге Пошкырт кундем гыч конкурсышто участвоватлаш шонен толшо самырык мурызо у коллективыш логалеш. Тушто трио дене мурымашке ушна, шкетынат мура. Южо мурыжым Марий телевиденийланат возымо. Нунын коклаште — В. Кульшетовын «Сÿремда курык», В. Захаровын «Шÿм» да В. Регеж-Гороховын «Суомиш серыш» почеламутшылан шке возымо мурыжо. Семым келыштарыме пашам икымше гана ыштен гынат, уда лийын огыл. Шкемын возымо муремже лу наре уло, манеш.
Япон йылме

Япо́н йы́лме () — япон калыкын йылмыже. Японийыште конституций да тӧртык-влак почеш кугыжаныш йылме уке, но тӱҥ шотышто Японийыште японла кутырат. 140 миллион еҥ япон йылмым пала. Шкешотан тиштерже уло, идеографий да слоговый фонографий негызеш ышталтын.
Лӱм.
Япон йылмым тӱняште кок тӱрлын лӱмдат. Ты йылмым йот элыште тунемаш тӱҥалше-влаклан япон йылмым "нихонго" (日本語) манын лӱмдат. «Япон йылме» семын кусаралтеш. Но шке калыкше шке коклаште шке йылмыштым "кокуго" (國語 или 国語) манын лӱмдат. «Шочмо йылме» семын кусаралтеш.
Османова, Анна Евдокимовна

Анна Евдокимовна Османова (21 Идым 1953 ий) — мурызо, Марий Элын сулло тӱвыра пашаеҥже. Ойган муро-влакым мурымо дене чапланен. Баян дене шокта. Чӱчкыдын Лилия Алексеева дене пырля мурат.
Илыш корно.
Тӱвыра паша корныжо эн ончыч Немда тӱвыра пӧрт дене кылдалтын, тыште 3 ий вуйлатышылан тыршыме деч вара Анна Евдокимовна У Торъял посёлкышко пашам ышташ куснен. 1998-ше ийыште паша корныжо Йошкар-Олашке конден, М. Шкетан лӱмеш Марий калыкле драме театрыште администратор сомылым шуктен шоген. Калык усталык фестивальын лауреатше.
Европа Ушем

Европо ушем, Евроушем — Европысо 27 элын экономик да политик сынан ушемышт. 1992 ийыште Маастрихтысе келшымаш почеш чоҥалтын. 2012 ийыште 500 млн еҥ Евроушемыште илен. Ик рынок ышталтын, тӧртык-влакым ик шотышко кондымо, калык, сату, окса Европо ушем кумдыкышто куштылгын ик эл гыч весыш куснен кертеш. Шенген зонышто паспорт контроль уке.
Пурышо эл-влак.
Европо ушемышке 27 кугыжаныш пура:
Искакова, Роза Евгеньевна

Роза Искакова (Роза Евгеньевна Искакова) (, Удмурт АССР, Грак кундем, Вожай ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2012).
Илыш корно.
Розан ачаже, Евгений Михайлович, поро тыланымаш деч вара мыскара кумылжым рудыш да тыге каласыш: «Мемнан йомын коштшо ӱдырна (Роза Марий Элысе И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра ден сымыктыш колледжыште эстрада отделенийым тунем пытарымыж деч вара Йошкар-Олашак кодын – Авт.) кугезе коча-коважын мландышке толын лектын. Тугеже келшымаш кӱвар гоч вончаш ындемоло самырык-влакланат корно почылтеш». Ты шомак деч вара веҥыжлан «Удмуртия» манын возыман калпакым упшалтыш. Вара уста гармонист кидышкыже йӧратыме семӱзгаржым нале да шке велсе сылне марий такмак-влакым шуйдарыш, чылан «Кандырам» пуналтышт. Розан аважат, Алевтина Дмитриевна, моткоч тыматле кумылан ӱдырамаш. Арам огылӱдыржӧ тудлан пӧлеклалтше «Кузе илет, авай?» мурым концерт репертуарышкыжат пуртен. Роза Искакован школ годсо йолташ ӱдыржӧ-влакат, Варя Малкова ден Лена Иванова,ӧрыктарыше пӧлекым, пушкыдо коваште гыч ургымо кугу модыш маскам, кучыктышт. Нуно школым пытарымышт деч вара «Кумыньышт кокла гыч кӧ ондак марлан лектеш, тудлан пӧлек лиеш» манын ӱчашеныт улмаш. 
Роза Искакован Снежана акаже, Миша шольыжо да Олеся шӱжарже улыт. Нуно чыланат ваш келшен илат. Теве Олесяже ынде Йошкар-Олашке куснен, тудо МарГТУ-н студенткыже.Фермер ешыште кушшо икшыве-влак пашалан кожмак да писе улыт, вет ялысе еҥынчолга да тунамак поро кумылжо вигак шинчалан перна. 
Игорь Ксенофонтов Йошкар-Оласе газлан вуйын шогышо ик предприятийыште тырша, ешыште кугырак эрге. Эше Алёша шольыжо уло, тудо шукерте огыл армий гыч толын. Ачаже, Родион Владимирович, военный, ятыр гана Чечня мландыште порысшым шуктен, аваже, Татьяна Леонидовна -суртоза вате. Тудо Роза шешкыжым моткоч пагала. Кажне гана концертышке вашка да чонжо дене йывырта. Роза Искакова кызыт Республикысе Калык усталык да тӱвыра ден каныме пашан наука-методика рӱдерыште тырша, тыгак МарГУ-што заочно тунемеш.
Аксиомо

Аксиомо () — чыным доказатлыде умылымо принцип але положений.
Точко (геометрий)

Геометрийыште, топологийыште да математикын лишыл ужашыже-влакыште точкым пространствыште абстрактный объект маныт. Тудын ни йоҥгытшо, ни кумдыкшо, ни кужытшо, ни моло тӱрлын висыме характеристикыже уке. Точко математикын фундаментальный умылымашыже-влак гычын иктыже лиеш; керек-могай геметрический фигуро точко-влак гыч лийын шога шотлалтеш.
Топологий

Топологий ( да деч) — математикын кӱрылтдымаш явленийым шымлыше ужашыже. Геометрий могырым ончалме годым, топологийыше объект-влакын метрический свойство-влакышт (мутлан, кок точко кокла кужыт) ончалтме огыт лий. Топологий гыч ончымо годым, кружка ден бублик огыт ойыртемлалт. Топологийыште формо вашталтымаш-влак кӱрылтдымаш да клеитлымаш-влак деч посна ышталтыт.
Ӱшнӱр

Ӱшнӱр () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше сола. Ӱшнӱр ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 587 еҥ (2004 ий), 537 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
У Роҥго ола сынан посёлко деч 10 километр эрвел могырно верланен.
Эртымгорно.
Ӱшнӱр сола У Роҥго кундемын ик эн мотор лукыштыжо верланен. Тудо тӱҥ корно воктене чапланен шога. Тиде кундемыште архитиктур-чапкӱ Пӧтыр да Павел Шнуй апостол-влак лӱмеш черке уло. Тудым 1816-шо ийыште Наполеоным сеҥыме лӱмеш шогалтыме.
1872-шо ийыште земской школым почыныт. 1902 ийлан 76 тунемше лийын, 22 йоча марий лийын.1915 ийын Ӱшнур торговой В. Д. Щербаков кок этажан школым шогалтен. Тушто тӱҥалтыш классым туныктеныт. Тӱрлӧ ийлаште тиде школышто тунемыныт да туныктеныт: Янтемир — марий просветитель, Шабдар Осып — марий литератур классик, генерал-полковник Анатолий Безруков Балашинский военный училищ начальник Сергей Царегородцев ден Эльвира Трифонова. Кызыт Ӱшнӱрыштӧ тӱҥ шинчымашым пуышо, икмыняр предметым келгемден туныктышо марий кыдалаш школ уло. Тушто 280 наре тунемше шинчымашым пога, 36 туныктышо тырша. Школын лӱмжым сылнештарен да чолгалыкым ончыктен шогат.
У илыш.
Ӱшнӱр кундемыште «У илыш» колхоз уло. Тиде колхлзым Иван Николаевич Баранов вуйлатен шога.
Воктене улшо ялла.
Тембалне : Лопсола, Колокудо, Кундыштӱр, Курыкӱмбал, Маскародо, Немецродо, Семейкино, Тимофеево, Тапшер, Эҥермучаш.
Кумлук (ыҥ-влак)

Кумлук кумдан ончалме годым — кумлукан форман объект, але иктаж семын кылдалтше кум объект-влак.
Кумлук

Кумлук (евклидово пространствыше) — кум велан кум кӧргӧ лукан геометрический фигура
Кумлукын элементше-влак.
"A", "B" да "C" кӱкшытшӧ-влак дене кумлук тыге ончыкталтеш formula_1 (сӱретым ончал).
formula_1 кумлукын кум велже уло:
Кумлукын велже-влакын кужытышт (a, b, c) латин буква-влак дене ончыкталтыт:
formula_1 кумлукын тыгай лукшо-влак улыт:
Лук-влакын кугытышт(α, β, γ) грек буква-влак дене ончыкталтыт.
Кумлук-влакын типышт.
Лук-влакын кугытышт дене.
Евклидово геометрийыште кумлукын кӧргӧ лукшо-влакын суммышт 180° лиеш. Тывеч — кумлукын кок лукшо кошарге (90° деч шагал) лиеш. Тыгай кумлук-влакым ойырат:
Сахара

Сахара — тӱняште эн шокшо пустынь, Антарктида ден Арктика деч кумшо эн кугу пустынь. Кумдыкшо - 9 400 000 км2, йӱдвел Африкыште верланен.
Южо ошма дюна 180 метр кугытан лийын кертыт. Пустынь лӱмжӧ араб йылме гыч толын.
Увераҥар.
Эн кӱшыл точко - вулкан Эми-Куси.
Географий.
Пустынь тыгай элын ужашыже улеш: Алжир, Чад, Египет, Либий, Мали, Мавританий, Марокко, Нигер, Касвел Сахара, Судан, Тунис. Пустынь Сахара плиташте верланен, Сахара плита - тиде Африка платформын йӱдвел-касвел ужашыже улеш.
Мардеж ден шуэ йӱр пустынь формым ыштен. Пустыньыште ошма дюным, ошма теҥызым, кӱ платом, шаргӱ тӧрверым, кукшо ложемым, шинчалан рокым ужаш лиеш. Ӧрмашан пӱртӱсым Ришат Структурыште (Мавританийыште) ужаш лиеш.
Икмыняр келгын шерыме курык ден курык тӱпрӱдӧ, шуко вулкан пустынь гыч кӱзат. Нуно коклаште: Аир курык, Ахаггар, Сахарысе Атлас, Тибести, Адрар-Ифорас да Йошкар теҥызын курык-влак.
Саҥга курык

Саҥга курык () — Йӱдвел Америкын касвел могырышто ик эн тӱҥ курык тӱпрӱдӧ. Саҥга курыкын кужытшо 4 830 км, касвел Канадын Британийысе Колумбий гоч кечывалвел-касвел АУШын Нью-Мексико марте. Йӱдвел Америкысе Кордильерын Тыныс серысе тӱпрӱдӧ, Каскад тӱпрӱдӧ да Сьерра-Невада деч ойыртемалтеш. Нуно чыла касвелнерак верланеныт.
Саҥга курык 80-55 амион ий ончыч ышталтын ыле Ларамий орогенез годым. Тунам икмыняр плато Йӱдвел Америкын плато йымаке яклештен. Субдукцийын лукшо кугу лийын огыл, садлан Йӱдвел Америкыште кумда курык ӱштӧ ышталтын ыле. Вара Саҥга курыкышто кошар курык вуйым да ложемым тектонический активность ден ий нальык эррозий ыштеныт. Пытартыш ий периодын мучаште саҥга курыкышто айдеме илаш тӱҥалын. Вара икмыняр Европысо (мутлан, Александр Маккензи) да Америкысе (мутлан, Льюис ден Кларкын экспедицийже) шымлыше-влак курыкым шымленыт. Курыкын экономикысе эксплуатацийым минерал-влак да меж негызленыт. Кеч-кузе гынат, Саҥга курыкышто нигунам шуко калык шыш иле.
Тирасполь

Тирасполь (, ) — ола, Днестрсерын рӱдолаже.
Эверест

Эверест, "Джомолунгмо" (, , ) — Мландыште эн кӱкшӧ курык, Гималаи курык системын Махалангур-Химал ужашыште верланен. Курыкын кӱкшытшӧ теҥыз кӱкшыт деч 8 848 м кугырак. Эверест - тиде Мланде рӱдӧ гыч 5 эн мӱндыран точко гыч икте улеш. Китай ден Непалын калыккокласе чекше эверест вуй гоч кая. Эверестын курык массивыш тугат эше Лхотцзе (8 516 м), Нупцзе (7 855 м) да Чангзе (7 580 м) пурат.
Анд

Анд але Анд-влак — эн кужу континентальне курык тупрӱдӧ, Кечывалвел Америкыште верланен. Андын кужутшо 7 000 км, лопкытшо - 200-700 км (18° кечывалвел да 20° кечывалвел лопкыт коклаште эн кумда улеш), кокла кӱкшытшӧ 4 000 м. Анд шым Кечывалвел Америкысе эл гыч шарла: Аргентине, Боливий, Чили, Колумбий, Эквадор, Перу да Венесуэле.
Анд икмыняр ужашыш шеледалтеш, нуно кыдал волем дене ойыралтыт. Андыште икмыняр кӱкшӧ плато верланен, ижо платошто тӱҥ олала верланеныт, мутлан, Кито, Богота, Арекипа, Медельин, Сукре, Мерида, Ла-Пас. Альтиплано плато - Тибетысе плато деч вара тӱняште кокымшо кӱкшытан плато.
Альп

Альп але Альп-влак — Европышто эн кӱкшӧ курык тупрӱдӧ, 1 200 наре км кандаш Альпысе эл гоч шарла: Австрий да Словений гоч эрвелне, Швейцарий, Лихтенштейн, Немыч Эл да Франций гоч касвелне, Италий да Монако гоч кечывалвелне. Курык-влак шӱдӧ тӱжем ий ончыч ышталтыныт, кунам Африкысе да Европысо тектоникле плита-влак тӱкнышт. Тунам нӧлталалтше теҥыз йошкын порода-влак кӱкшӧ курык вуйым, мутлан Монбланым да Маттерхорным, ыштеныт. Монблан Франций-Италий чек гай, да Альпын эн кӱкшӧ(4 810,45 м) курык улеш. Альп регионышто шуко 4000 утла м кӱкшытан курык уло.
Хуанхэ

Хуанхэ але Нарынче эҥер — Азийыште кокымшо эн кужу да тӱняште кудымшо эн кужу эҥер, аклыме кужытшо 5464 км. Эҥерын вӱдмучашыже Баян-Хара-Ула курыкышто (касвел Китайын Цинхай провинций) верланен. Эҥерын аҥже Бохай вӱдлукыште улеш, Шаньдун провинцийын Дунъин ола воктен. Хуанхэ эҥерын вӱдкундемже эрвел-касвел монырыш 1900 км наре шарла да йӱдвел-кечывалвел могырыш 1100 наре км. Тудын чумыр вӱдкундем кумдыкшо 742443 наре км2.
Янцзы

Янцзы, Китайыште Чанцзян гай палыме — Азийыште эн кужу, тӱняште кумшо кужутан эҥер. Цинхайыште Тибетысе тупрӱдӧн ий нальык гыч тӱҥалын эҥер 6 418 км эрвел могырыш йӧга, кечывалвел-касвел да рӱдӧ Китай гоч Эрвел-Китайысе теҥызыште, Шанхай ола велне пыта. Полноводность характеристике почеш, Янзцы - тӱняште эн кугу эҥерла коклаште иктыже улеш. Янцзы эҥер бассейынже кажне кумшо Китай элъеҥлан лукым пуа.
Кечывалвел тептеҥыз

Кечывалвел тептеҥыз — Тӱнямбал тептеҥызын эн кечывалвел вӱдла, 60° кечывалвел лопкыт деч кечывалвелне верланыше да Антарктидым авалтыше. Кечывалвел тептеҥыз нылымше кугытан тептеҥызше улеш (Тыныс, Атлантик да Индий деч вара. Йӱдвел деч кугурак улеш). Тиде тептеҥызыште Антарктике гыч йӱдвелке йӧгышӧ вӱд субантарктик вӱд дене ушна.
1978 ий марте руш литературышто Кечывалвел тептеҥыз ыҥ нигушто ок кучылт.
Суэц канал

Суэц канал — Египетыште лӱмын ыштыме, теҥыз кӱкшытан вӱдкорно, Мландыпокшел теҥызым Йошкар теҥыз ден ушна. Суэц каналым 10 ий ыштыме деч вара 1869 ийын кылме тылзын почыныт. Тиде канал караплан Европа да Азий коклаште корнылаш йӧным пуа, Африкым кораҥ кошташ ок кӱл. Порт-Саид йӱдвел станций улеш. Суэц олаште верланыше Порт-Тауфик кечывалвел станций улеш. Исмаилия ола эрвел серыште верлана, корно покшелне гыч 3 км.
Почмо годым каналын кужытшо 164 км ыле, да каналын келгытше 8 м. Икмыняр сайемдымаш деч вара, 2010 ийыште каналын кужытшо 193 км, келгытше 24 м, да каналын лопкытшо 205 м. Каналыште кум ыжаш: 22 километран йӱдвел шумаш канал, шке канал (162.25 км) да 9 километран кечывалвел шумаш канал.
Египетский кумлук

Египетский кумлук — вияшлукан кумлук, кудын велже-влакын отношенийышт 3:4:5 лиеш.
Тиде акрет годсек палыме кумлукын посна ойыртемже уло, тудын чыла велжат тичмаш числан, а Пифагорын теоремыже дене вияш лукан лиеш.
Тыгай лӱмым кумлуклан эллин-влак пуэныт: мемнан эра деч ончыч VII—V курымлаште грек филосов да мер пашаеҥ-влак Египетыш чӱчкыдын коштыныт. Мутлан, Пифагор мемнан эра деч ончыч 535 ийыште Фалесын кӱштымыжӧ почеш астрономийым да математикым тунемаш Египетыш каен. Тушто квадрат-влакын отношенийыштым, кудыжо египетский кумлуклан да керек-могай вияшлукан кумлуклан келшыме лийын толеш, иктешлаш тӧчымыжӧ Пифагорым кумдан палыме теоремыжым доказатлыме деке конден.
3:4:5 отношений велан египетский кумлукым египетский землемер да архитектор-влак вияш лукым чоҥашлан активно кучылтыныт.
Вияшлукым чоҥашлан пале-влак (кылдыш-влак) дене 12 (3+4+5) ужашлан пайлыме шнурым але кандырам кучылтыныт: тыгай шнурым шупшын чоҥымо кумлук чынакак вияш лукан лийын лектын да шнур-катетше-влак сооруженийын вияш лукшым опташ ончыктеныт.
Вияш лук

Вияш лук — formula_1 радианан але 90°-ан лук.
Вияш лук тӱрлӧ иктык-влак дене:
Рейн

Рейн — Европысо эҥер, Швейцарийысе Граубюнден кантонышто, кечывалвел-эрвел Швейцарийысе Альпыште тӱҥалеш, Немыч Эл мучко йога, Йӱдвел теҥызыште, Нидерландыште пыта. Рейн — Европышто латкокымшо кужытан эҥер улеш, тудын кужытшо 1233 км, вӱд йоктарымашыже 2000 м3/с.
Панама канал

Панама канал () — Панама элыште верланыше 77,1 километран карап канал, Атлантик тептеҥызым (Кариб теҥыз гоч) да Тыныс тептеҥызым ушна. Панама перешеек гыч канал кая. Панама канал - калыккокласе сатуланымашлан пеш кӱлешан канал. Гатун эр марте кажне могырышто шлюз уло. Кызытсе шлюзын лопкытшо - 33,5 м. Гатун эр - лӱмын ыштыме эр, теҥыз кӱкшыт деч 26 метр кӱкшытан улеш.
Каватӱр

Каватӱр — линия, отделяющая землю и небо.
Йӱвӓскӱлӓ

Йӱвӓскӱлӓ — ола Финляндийыште , Покшел Финляндий регионын рӱдолаже, Пяйянне ерын йӱдвел серыштыже верлана. Олаште университет уло. Ювяскюляште 133 448 еҥ ила.
Токтарсола

Токтарсола () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 470 еҥ (2002 ий), 362 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Тошто Торъял ял деч 10 километр кечывалвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ сонарзе «Токтар»ын лӱмжӧ гыч лектын. «Токтарсола» — Токтарын ялже.
Школ.
Токтарсолаште тӱҥ шинчымашым пуышо школ уло. 2014 ийыште тиде школышто 62 тунемше лийын.
Воктене улшо ял-влак.
Алеево, Кемсола, Махмат, Пактек, Куркумбал, Шемермучаш, Сергесола
Йӱдвел теҥыз

Йӱдвел теҥыз — Атлантик тептеҥызын тӱр теҥызше, Кугу Британий, Скандинавий, Немыч Эл, Нидерланде, Бельгий да Франций коклаште верланен. Теҥызын кужутшо - 970 утла км, лопкытшо - 580 утла км, кумдыкшо - 750 наре км2.
Йӱдвел теҥыз кӱлешан Европысо корно да тӱҥ колым кучымаш вер кужеш лийын. Йӱдвел теҥызын серышке турист-влак чӱчкыдын каналташ толыт. Пытартыш огыл, теҥызым - поян энергий ресурсыш савыреныт, ископаемый топливым, мардежым да ловык энергийым пайдарат.
Нигер (эҥер)

Нигер эҥер (, , ) — Касвел Африкыште эн кӱлешае эҥер. Эҥерын кужутшо - 4180 км, вӱдкундем кумдыкшо - 2117700 км2, Гвиней тӧваште, кечывалвел-эрвел Гвинейыште тӱҥалеш. Эҥер Мали, Нигер гоч йога, Бенин элым логалта, вара Нигерий гоч йога, да вара кугу дельта дене Гвиней заливыште, Атлантик тептеҥызыште пыта. Нигер - Африкыште кумшо кужутан эҥер. Нил ден Конго веле кужурак улыт.
Квадрат (ыҥ-влак)

Квадрат ончыктен кертеш:
Квадрат (геометрий)

Квадра́т (ныллук) — виклук, кудын кажне велже иктӧр.
Кече (ыҥ-влак)

Кече ончыктен кертеш:
Кече (жап)

Кече (жап) — Кечын лекмыже гыч шичмыже марте жап.
Кечын кужытшо шекланыме верын географический широтаже да ийын пагытше деч зависитла. Ийын пагытше мучко кечын кужытшо вашталтмаш Мланде экваторын плоскостьшо эклиптикын плоскостьшо деке тайналтмыжын следствийже, кудыжо примерно 23°26′ лиеш: ий пагыт мучко Мландын Кече йыр пӧртын савырнымыже годым Кечын коймо положенийже кава сферын кечывалвел полушарийже гыч йӱдвел полушарийышкыже вончалтеш, сандене кечывал жапын Кече кӱкшытшӧ вашталтеш. Йӱдвел полушарийыште эн кӱчык кечылан телымсе кечышогымаш шотлалтеш, а эн кужу кечылан — кеҥежымсе кечышогымаш, шошымсо да шыжымсе кечытӧр годым Кече лач эрвелне летеш да касвелне шинчеш, кечын да йӱдын кужытшо иктӧр лийыт.
Полярный кругын кӧргыштыжӧ кеҥежым кечын кужытшо сутка деч утла лиеш, тидым полярный кече манын лӱмдат. Мландын полюслаштыже полярный кечын кужытшо эн кужу, куд тылзе утла лиеш. Йӱдвел полюсышто — примерно Ӱярня тылзын18-ше кечынже гыч Шыжа тылзын 26-шо кечынже марте.
Гданьск

Гданьск (, ) — ола Польшышто.
Краков

Краков (, полное официал лӱм — "Краков рӱдоласе королев ола" (, , ) — ола Польшышто.
Сутка

Сутка () значений гыч — жапым висыме единице, Мландын шке рӱдыжӧ йыр пӧрдмын ик оборотшо.
Тыглай ойлымаште суткам «кече» манын лӱмдат.
Сутка ужашлалтеш 24 шагатлан (1440 минутлан, але 86400 секундлан) да эр, кече, кас, йӱд гыч шога.
Календарный сутка гыч арня да тылзе шогат.
Кас

Кас () — суткан ужашыже, кече пытыме да йӱд тӱҥалме годымсо жап; Кече шичме годымсо жап; тыглай гын, каслан, 6-шо —7-ше шагат гыч тӱҥалын пелйӱд марте жапым шотлат.
Кече шичмаш

Кече шичмаш () — Кечын каватӱр йымак шылмыже. Кече шичмаш Кече лекмаш деч волгыдырак, утларакшым йошкарге да нарынчалге () тӱсанрак. Кече мучко Кече мландыӱмбалым ырыкта, вӱдыжгылык шагалемеш, мардежын писылыкше кугемеш, южыш пурак нӧлталалтеш. Но шукыж годым, Кече лекмаш да Кече шичмаш шекланышын географический верже деч зависитла.
Кече лекмаш

Кече лекмаш () — Кечын каватӱр ӱмбак лекмыже. 
Толкынын тодылалтмыжылан () верчын Кечын шичмыжым да Кечын лекмыжым шкеланыме жап-влак Кечын каватӱр воктене лийын шогымо жап дене огыт келше.
Йӱдвел полушарий

Йӱдвел полушарий () — Мландын экватор деч йӱдвел могыр ужашыже. Кеҥеж Йӱдвел полушарийыште пеледыш тылзе гыч сорла тылзе марте, а теле — теле тылзе гыч пургыж тылзе марте. Изи зонысо Кориолисын вийжылан верчын Йӱдвел полушарийыште тӱтан-влакат эре шола велыш, шагат умдо ваштареш, пӧрдыт. Йӱдвел полушарийыште Кечывалвел полушарий деч шукырак мланде лийын шога (67% да 33%).
Йӱдвел полушарийыште лийн шогышо континент да эл-влак.
Континент-влак:
Йӱдвел полушарийыште лийн шогышо Африка элла:
Йӱдвел полушарийыште верланыше йӱдвел Океанийысе элла:
Йӱдвел полушарийыште лийн шогышо Кечывалвел Америка элла:
Кечывалвел полушарий

Йӱдвел полушарий — Мландын экватор деч кечывалвел могыр ужашыже.
Ойыртемже-влак.
Кеҥеж Кечывалвел полушарийыште теле тылзе гыч пургыж тылзе марте, а теле — пеледыш тылзе гыч сорла тылзе марте. Кечывалвел полушарийыште тӱтан-влак шагат умдо ыҥгай пӧрдыт, а антициклон-влак — шагат умдо ваштареш. Астрономический кечывалым Кече Кечывалвел полушарийыте лач йӱдвелыште лиеш, тыгодымак Йӱдвел полушарийыште — лач кечывалвелне. 
Кавапомышшто Кечын кечысе коймо корныжо пурла гыч шолашке лиеш (кечывалым Кече ваштареш шогалаш гын), йӱдвелысе шола гыч пурлашке гай огыл. Кечывалвел полушарийыште илыше-влак Тылзым унчыли ужыт. Лекташат шола гыч тӱҥалеш, а пыта пурла могырно, тыгодым Йӱдвел полушарийыште чыла мӧҥгешла. Кечывалвел полушарийын шӱджыр каваже йӱдвел полушарийысе кава деч тӱшкашӱдыржӧ-влак дене чоткыдын ойыртемалтеш. 
Тулеч посна, йӱдвелыш ончыктышо Шордышӱдыр гай тӱшкашӱдырат уке, кудыжо тыште кечывалвелым ончыктышо лиеш ыле. Но, туге гынат, Кечывалвел полушарийыште Коркашӱдыр гай тӱшкашӱдыр уло, тудо дене Йӱдвел полюсын велжым муаш лиеш. Тиде — кечывалвел полушарийын эн кумдан палыме да эн изи кумдыкан тӱшкашӱдыр, Кечывалвел Ырест. Тудын кок шогышо шӱдыржӧ гоч кӱшкыла вияшым колтымо гай ышташ гын, ӱлыл шӱдыр мучаш гыч визымше ужаш мучашште Кечывалвел полюс лиеш. Тиде тӱшкашӱдыр тунар палыме, даже вич Кечывалвел полушарий эллаште кугыжаныш тиштылаште кугемдыме сӱретше лийын шога: Австралий, Бразилий, У Зеландий, Папуа-У Гвиней да Самоа, тугак У Зеландийын виктарыме Токелау кундемыште.
Кечывалвел полушарийыште ныл континент лийын шога (Антарктида, Австралий, Кечывалвел Америкын кугу ужашыже (9/10), Африкын ужашыже), Азийын ужашыже (Малайский Архипелагын икмыняр островшо), Океанийын шуко островлаже да тугак ныл таптеҥыз (Атлантик, Индий, Тыныс таптеҥызлан кечывалвел ужашышт да Кечывалвел пӱтынек).
Житомир

Житомир () - ола Украиныште, Житомир велын рӱдыжӧ.
Ивано-Франковск

Ивано-Франковск () - ола Украиныште, Ивано-Франковск велын рӱдыжӧ.
Кропивницкий

Кропивницкий () - ола Украиныште, Кировоград велын рӱдыжӧ.
Луганск

Луганск () - ола Украиныште, Луганск велын рӱдыжӧ.
Луцк

Луцк () - ола Украиныште, Волынь велын рӱдыжӧ.
Луцк-Шӱвырзӧ промышленностьын ядрже, тушко Кивер ола пура. Машиностроений ден металлым обрабатыватлымаш вӱдышӧ отрасльлан шотлалтеш.
Эр

Эр – йӱд деч вара кечын тӱҥалме ужашыже. Чын определенийже уке. Ондакше Кече лекме жапым «эр» манын лӱмденыт, тыглай гын, ты мут дене айдемын помыжалтме але Кечын лекме жапше гыч тӱҥалын кечывал марте жапым палемдат.
Тӱрлӧ широталаште да ийготын тӱрлӧ пагытлаштыже Кече лекмаш да Кече шичмаш тӱрлӧ жапыште лийын шога, но суткан чын палемдыме ужашлашкыже (эр, кече, кас, йӱд) тиде ок влиятле. Жапым да суткан ужашыже-влакым палемдыме айдемын биологический циклжылан кӱлеш. Мутлан, кочышым жапыштыже кочкаш да паша жапым рашемдаш. Эрдене кочмо кочышым эр кочкыш маныт.
Йӱд

Йӱд — Кечын лекмыже гыч шичмыже марте жап; жапын кужытшо, кунам палемдыме точкышто керек-могай кавасе телан (планет, тудын спутникше-влак да т.м.) рӱдӧ волгалтарышыже (Кечыже) каватӱр деч ӱлнӧ лийын шога (кумдан палемдыме годым).
«Йӱдын кужытшо» палемдыме точкылан тудын широтаже, планетын (керек-могай небесный телан) орбите плоскостьшо тудын пӧрдмӧ рӱдыжӧ деке тайналтмыже да рӱдӧ волгалтарышын да пӧрдмӧ рӱждыжын кокласе лукшо деч зависитла. Небесный тела-влакын кечышт да йӱдышт терминатор дене ужашлалтыт. Кече системе планет-влакын пӧрдмӧ рӱдышт нунын орбите плоскостьышт деке вияшым колтымо гай огыт лий, сандене йӱд-влакын кужытшым нунын Кече йыр пӧрдмӧ ийгот пагытышт вашталта. Икгай кужытан кече да йӱд кечытӧр жапыште лиеш, кунам нунын пӧрдмӧ рӱдышт эклиптике деке вияшым колтымо гай лийын шогат; эн кужу кече да эн кӱчык йӱд (але мӧҥгешла) кечышогымаш жапыште лиеш, кунам нунын пӧрдмӧ рӱдышт эклиптике деке эн кугын тайналтын шога.
Полярный круг-влак деч кӱшнӧ лийын шогышо широталаште йӱдын кужытшо кечын кужытшым эртен кертеш (полярный йӱд). Полярный йӱдын кужытшо полярный кругысо ик сутка гыч полюсысо пелий марте шуйна.
Кече каватӱр деч 18° деч ӱлко волымыжо годым астрономически йӱд шуэш. Кечын каватӱр деч кӱшнӧ улмыжо годым — кече. Жап, кунам Кече каватӱр йымаке уже волен лиеш, но шалатыме кечыйолжо шекланыше деке эше миен шуэдылеш, рӱмбалгыш манын лӱмдат. Кунам тиде лук (18°) ок шуалт, йӱд ошо манын лӱмдалтеш (ош йӱд).
Пургыж (ыҥ-влак)

Пургыж мут ончыктен кертеш:
Ий (ыҥ-влак)

Ий мут ончыктен кертеш:
Гомель

Гомель (, ) — ола Белоруссийыште.
Ага (ыҥ-влак)

Ага мут ончыктен кертеш:
Вӱдшор (ыҥ-влак)

Вӱдшор мут ончыктен кертеш:
Миссисипи (эҥер)

Миссисипи () — Йӱдвел Америкыште эн кугу эҥер радамын тӱҥ эҥерже. Тиде эҥер УАШ элыште веле йога, Мексикысе вӱдлукыш вола. Миссисипи - тӱняште нылымше кужутан да луымшо кугытан эҥер.
Лӱм.
Миссисипи лӱм француз Messipi гыч лектеш. А француз йылмыш тиде лӱм Оджибве йылме гыч толын, Оджибве йылмыште еҥерын лӱмжӧ Misi-ziibi лиеш ("Кугу эҥер").
Чашкаял (Кужэҥер кундем)

Чашкаял () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Топкавлак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 191 еҥ (2005 ий), 145 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Топкавлак сола деч 3 километр эрвел могырно верланен.
Эртымгорно.
Тиде ял 17 курым мучаш гыч -18-ше курым тӱналтыш жапыште шочын. Ты верыш эн ондакак Шернур гыч мари-влак кусненыт. Чашкаял ялын верже нунылан моткоч келшен, тораштырак огыл чодыра, памаш верланен. Эн ондакак тушко Мокей лӱман еҥ толын улмаш, садланак ялыште эн кумдан кучылталтше фамилий - тиде Мокеев.
Ондак тиде ял Топкавлак солаште эн кугу лийын, арам огыл тудым Кугу Чашкаял манын лӱмденыт.
1874 ийыште ты ялыште чылажге 48 пӧрт лийын, тушто 142 поръеҥ да 165 ӱдырамаш иленыт. Ял калык 113 имньым,154 ушкалым, 371 моло изи вольыкым онченыт.
Чашкаял ял Шернур волость Вӱрзым уезд Вятский губернийыш пурен ыле.
1930 ийыште ты ялыште, ик пӧртыштӧ, школым почыныт, туныктышыжо Е. А. Исакова лийын. Варыжым школлан посна зданийым чоҥен улыныт. Ты школ 1970 ий мартек лийын. Тылеч вара йоча-влак Топкавлак селаш тунемаш коштыт.
Кугу Ачамланде сар жап годым ты ял гыч 73 еҥ фронтыш каен, чаманен каласаш логалеш улыжат 34 еҥ гына пӧртылын.
1950 ийыште Чашкаял ялыште эмлымвер почылтеш, кудыжо 1994 ий мартек пашам ышта. Ялыште книгагудо почылтеш, кудыжым 1990 ий тӱҥалтышыште петырат.Ялыште клуб пашам ыштен,танцплощадкат лийын. Ялыш пурмаште кевытым ыштыме ыле, кызыт тудын олмышто чапле пӧртым чоҥен шындыме. 1990 ий тӱҥалтышыште йочасадым ышташ тӱҥалыныт, но тӱрлӧ амаллан кӧра чоҥен шуктен огытыл. 1988 ийыште ты кундемыште ял клуб пашам ышташ тӱҥалеш.
1957 ийыште ялыште икымше радио лектеш, а 1965 ийыште-телевизор. Чашкаял ялын эн кӱкшӱ верыште улмыжлан кӧра, 1969 ийыште телевышкым шындат, но 1992 ийыште тудым кораҥдат.
Ялыште тыгак МТФ, имньывече,пареҥгехранилище уло. 1974 ийыште сӧсна вута пашам ышташ тӱҥалеш. 1984-1990 ийлаште ялыште асфальт корным шарат.
2005 ий шорыкйол тылзын икымше кечыжлан ты ялыште чылажге 64 сурт уло, чылажге 191 еҥ ила. Ялыште пӧрт-влак кок могырым ик кужу уремым ыштат. Таче кечылан ялыште кок кевыт пашам ышта.
Эн кумдан кучылталтше тукымлӱм-влак: Мокеев, Макматов, Исаковмыт лийын улыт. Чашкаял ял кызыт мартеак шке калыкше дене кугешна.
1930 ий гыч 1940-ше ийла мартек трактор бригадыште М. Ф. Мокеев кыртмен пашам ышта.
Йошкар Знамя орден дене А. Ф. Иванов, Пашаче Йошкар Знамя орден ден З. В. Макматова палемдалтыныт.
Ты кундем гыч лекше, Марий Эл кундемлан палыме поэт ден писатель, литературовед, артист-влак лектыныт. Нунын кокла гыч иктыже - поэт, «Югорно» эпосым кусарыше - Анатолий Мокеев, поэтесса - А. И. Мокеева, филологий шанче кандидат - Г. Н. Сандаков.
Таче кечылан ялышке газым пуртымо.
Сӱрем (ыҥ-влак)

Сӱрем мут ончыктен кертеш:
Сорла (ыҥ-влак)

Сорла мут ончыктен кертеш:
Идым (ыҥ-влак)

Идым мут ончыктен кертеш:
Шыжа (ыҥ-влак)

Шыжа мут ончыктен кертеш:
Топкавлак

Топкавлак () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше сола. Топкавлак ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 411 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кужэҥер кундемыште тӧва валне верланен, кок могыр гыч корем авыра. Кужэҥер ола сынан посёлко деч 7 километр йӱдвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Солалан лӱмым Токпай изак-шоляк-влак пуэныт. Токпай але Токтай-чимарий лӱм, беляк манмыже мландым ончыкта, кудыжо Токпай тукымын улеш. Тыге, Токтайбеляк лӱм лектын. Токтайбеляк-Токпай тукымын мландыже.
Эртымгорно.
Села 18-ше курым тӱҥалтыште шочын. Шукыжым тыште марий кресаньык-влак иленыт. Уржам, ошшыдаҥым, шаршудым, пурсам ончен-куштеныт. Сонарыш коштыныт. 18-ше курым покшел гыч селашке руш шамыч толаш тӱҥалыныт.
1761 ийыште тыште кугу огыл пу черке чоҥалтын. 1796 ийыште сола Вятский губернийын Вӱрзым уездышкыже пурен. 1837 ийыште Токтайбелякыште училищым почмо, куштыжо ончыч 27 рвезе веле тунемын, кок туныктышо туныктен.
1861 ийыште поп Николай Зорин мӧҥгысӧ школым почын. Школышто 37 рвезе да 8 ӱдыр тунемын. 1918 ийыште, мӧҥгысӧ школышто, 143 еҥ лийын. 
Уремла.
Кызыт Токтайбелякыште 3 урем уло: Советский, Молодежный да Кооперативный.
Ӱлысъял (Суас Эл)

Ӱлысъял (Ӱлеш, Ӱлесь) (, ) – Российыште Суас Элын Балтаси кундемыштыже верланыше Кугунур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 250 еҥ (2002 ий), 278 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Балтаси сола деч 33 километр йӱдвел могырно верланен.
Эртымгорно.
Яллан негызым XVII-ше курым тӱҥалтышыште пыштеныт.
Кылме (ыҥ-влак)

Кылме мут ончыктен кертеш:
Туркменбаши

Туркменбаши () — ола Туркменистаныште, Балкан велаятыште.
Чынвозышым тергыше системе

Чынвозышым тергыше системе (тыгак спелл-че́кер ) — тиде компьютер программе. Тудо текстым тергаш полша да чынвозыш, йылмылончыш, пукнтуаций шотышто лекше йоҥылыш-влакым ончыкта. Тыгак йоҥылыш возымо мутлан икмыняр чын вариантым (мутым) темла.
Чын возымым тергыше системе посна программе семын (мутлан, чын возымым тергашлан ыштыме онлайн-сервис) але иктаж компьютер программын (электрон мутерын, текст редакторын, кычалше системын, браузерын да т.м.) ужашыже лийын кертеш.
Спелл-чекерым Aspell, Hunspell, HFST системе-влак негызеш ышташ лиеш. Нуно эрыкан лицензий почеш шаркалалтыт.
Cӱрем (ыҥ-влак)

Сӱрем мут ончыктен кертеш:
Шуберт, Франц

Франц Петер Шуберт (; 1797 шорыкйол 31 – 1828 кылме 19) – австрийысе семлызе, мурызошто романтизмлан негызым пыштыше.
Биографий.
Франц Шуберт 31 январь 1797 ийыште Лихтенхальысе приходской школышто туныктышын ешеш шочын. Ачаже-Франц Теодор Шуберт, аваже – Элизабет Шуберт.
Музык дек рвезе пеш эр шӱмаҥын. Яндар йӱкшылан кӧра Францым Венысе придворный капеллыш налыт. Рвезе мурен гына огыл, тыгак Йозеф Йайднын да Вольфганг Амадей Моцартын творчествыж ден палыме лийын.
1810 гыч 1813 ийлаште оперым, симфонийы да мурым возен. 1814 ийыште учительский семинарийым тунем лектеш.
Йолташыже-влак кокла гыч Й.Шпадн, Ф.Шобер, поэт Майрхофер, поэт Баун-фельд, М.Швинд миеныт. Нуно Шубертлан ятыр полшеныт.
1826 ий гыч Шуберт Веныште ила. 26 мартыште 1828 ийыште тудо йоча-влаклан кугу концертым пуа, кудыжо сай оксам конда. Тиддеч посна шуко мурыжо да фортепьян произведений –влак савыкталтеш. 
19 нобрьяште 1828 ийыште брюшной тиф деч колен.
Творчествыже.
Шуберт 9 симфонийым, 2 фортепьянный сокатым, 10 очеркым, 6 мессым да ятыр произведеий-влакым хорла возен, да тыге 600 утла мурым сенен.
Пиаф, Эдит

Эдит Пиаф (, чын лӱмжӧ Эдит Джованна Гассион , 1915 теле 19 – 1963 покро 10) – француз мурызо да актриса.
Биографий.
Самырык пагыт.
Эдит Пиаф Актриса Анита Майар да акробат Луи Гассионын ӱдыржӧ. Кок ий гыч Луим пелашыже кудалтен кая, а ӱдыржым шке ача-аважлан коден. Коваже уныкажлан кленча шӧр олмеш вином темен йӱктен. Вара Луи шке аваж деке йочам наҥгая.
3 ияш Эдит сокыр улмаш. Эдитым коваже Лизыш наҥгя. 25 августышто 1921 ийыште ӱдыр сокыр чер деч кораҥеш волгыдо тӱням уэш ужеш. Тунам тудлан 6 ий лийын. Икымше, мом тудо ужын, тиде пианин.
Эдит ачаж дене пырля уремыште калыкым чумырен, изирак концертым пуаш тыршеныт.
15 ияш годым Эдит изирак шӱжарже Симон дене палыме лиеш (ачажын кокымшо еш деч йочаже). Симонын аваже Эдитым мураш поктен. Тыге ӱдырлан оксам кажне кечын мӧҥгӧ кондаш логалын.
1932 ийыште Эдит Луи Дюпен дене палыме лиеш. Нунын Марсель ӱдырышт шочеш. Но ешпиалан ок лий. Эдит ден Дюпен посна илаш тӱҥалыт. Ӱдырышт минингит дене черлана. Саде чер Эдитланат пижеш. Эдит тӧрлана, но ӱдыржӧ ок чыте, кола. Эдит ӱмыржӧ мучко тетла ик йочамат ок ыште.
1935 ийыште Эдит Луи Лепле дене палыме лиеш. Тудо ӱдырым шукылан туныкта. 1936 ийыште «Меданьӧ» циркыште кугу концертыште мура.Лач Луи Эдитлан Пиаф фамилийым пуа. Но икмыняр тат гыч Луи Леплем колышым муыт да титакым титакым Эдит ӱмбак шуаш толашеныт.
У кӱкшыт.
Эше варарак Эдит Раймон Ассо дене палыме лиеш. Тудо мураш, этикетланат туныктен.
II тӱнямбал сар годым.
Сар тӱҥалмеке Эдитлан Ассо дене ойырлаш пернен. Тунамак тудо режиссёр Жан Кокто дене палыме лиеш. Эдит Пиаф «Равнодушный красавец» пьесыште модеш.
Триумф.
Сар деч вара калыклан Эдит эше кумданрак палыме лиеш. Тудо 33 ияш боксёр Марсель Сердан дене палыме лиеш. Сердан Эдит деке Нью-Йоркыш чоҥешты-мыж годым авикатастрофышто кола. 1952 Эдит автокатастрофыш логалеш, да туддеч вара наркотик дек кылдалтеш.
Пытарыш ийла.
1958 ий деч вара Пиафын пеш кугу концерт программыже тӱрлӧ эллаште эртен, а тазалышкше койын лушкыдемын. Тыге Пиаф рак улмыж нерген эмлызе-влак деч пален налеш.
47 ияп Эдит Пиаф 27 ияш грекым Теом йӧратен шында. Эдит калыкыш тудым Сапаго лӱм дене луктеш. Сапаго 7 ийлан гына Эдитдеч шуко ила. Тудо автокатастрофеш кола.
18 март 1963 ийыште Эдит пытартыш гана сценыште. 10 октябрь 1963 ийыште Пиафын ӱмыржӧ кӱрылтеш.
Пиаф лӱмеш Парижыште Эдит Пиаф чап кӱм шогалтыме. Пытартыш ийлаште Эдит Пиаф «Моя жизнь» автобиографий сынан книгам возен.
Максим Горький

Максим Горький – тиде Алексей Максимович Пешковын литератур псевдонимже (16 (28) март 1868 ийын, Угарман, Россий империй — Моско вел, СССР) – руш серызе, прозаик, драматург. Ик эн кумдан палыме руш серызе да шонкалыше. XIX-XX кыдалне чапым революций тенденцийын авторжо семын палемдалтын. 
Икымже жаплан Горький Октябрь революцийым чонышкыжо пуртен огыл. Но икмынр арня деч вара Совет Российыште пашам ыштымыж годым (Петроградыште «Всемирная литература» издательствым вуйлатен, большевик ден тюрмаш шындыме-влак верч кучедалын) да 1920-шо ийлаште вес эллаште илымыж деч вара (Берлин, Мариенбад, Сорренто), мӧҥгеш СССР-ыш пӧртылын, кушто шке пытартыш ийлажым калыкыште вашлиймыжым шижын, ужын социал реализмын негызлышеже гай.
1920-шо курым тӱҥалтыште юмоыштымашын идеологшо лийын, 1990-ше ийыште тиде йогымашын еҥ-влакшылан полшен шоген, нуно Капри отрошто (Каприйский школ) фракцион школым кученыт, тудым В.И.Ленин «литераторский центр богостроительства» манын.