tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Кузнецова, Алевтина Петровна

Алевтина Петровна Кузнецова (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Тымбай ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, кусарыше, филологий шанче кандидат (2012).
Илыш корныжо.
Алевтина Петровна Кузнецова 1971 ийын кылме тылзын 9-ше кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Тымбай ялеш шочын.
Тӱҥ пашаже-влак.
Статья, доклад материал, рецензий-влак.
В. М. Васильевын тоштерже // Актуальные вопросы подготовки специалистов для национальной школы: материалы науч.-практ. конф., посвященной 45-летию открытия марийского отделения Благовещенского педагогического коллдежа. — Благовещенск, 2002. — С. 28—30.
Magilum

Magilum — туреч готик-метал-тӱшка, кудым 2000 ийыште Стамбул олаште ыштыме лийын.
Пытартыш участник-влак — Налан Тархан, Огуз Акалын, Догухан Коркут да Толга Шанлы.
Кузнецова, Маргарита Нифонтовна

Маргарита Нифонтовна Кузнецова (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Шемъер ял) – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, философий магистр (1991), филологий шанче кандидат (1993), философий доктор (2008), доцент, Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2003), «Рыцарь ырес» Венгр орденын кавалерже (2018).
Илыш корныжо.
Маргарита Кузнецова 1954 ийын ага тылзын 9-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Шемъер ялеш шочын.
1976 ийыште Н.А. Добролюбов лӱмеш Горькийысе кугыжаныш педагогике институтым тунем пытарен. Немыч да англичан йылме дене туныктышо специальностьым налын. 1976 – 1978 ийлаште Курыкмарий кундем Крайнешешмарский кыдалаш школышто туныктышылан пашам ыштен. 1979 – 1987 ийлаште Марий кугыжаныш университетыште немыч йылмым туныктен, марий йылме да литератур кафедрын кугурак лаборантше лийын. 1987 – 1991 ийлаште Эстонийысе Тарту университетын финн-угор йылме-влак кафедр пелен аспирантурышто очно тунемын. Пӧртылмекше, университетыште немыч йылме кафедрыште кугурак туныктышо лийын. 1992 – 2001 ийлаште Венгрийыште Д.Бержени лӱмеш педагогический институтышто урал филологий кафедрыште кугурак шанче пашаеҥ, вара 2007 ий марте ты ВУЗ-ыштак марий йылме лектор, умбакыже кок ий Западновенгерский университетын «Савария» университетский рӱдерыштыже урал филологий кафедрын доцентше лийын. 2009 ийыште уэш Марий кугыжаныш университетыш пӧртылын да 2014 ий марте тушто пашам ыштен. Кызыт – М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын пашаеҥже. 
Газет публикацийже.
Шочмо йылме але шочмыйылме? // Кугарня. – 2011. – 29 апрель.
Лебедева, Элина Николаевна

Элина Николаевна Лебедева (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Морко ола сынан посёлко) – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1995).
Илыш корныжо.
Элина Николаевна 1962 ийын идым тылзын 24-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Морко ола сынан посёлкеш шочын.
1980–1985 ийлаште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын йот йылме факультетыште тунемын. Тунем пытармек республикынан школлаштыже француз да немыч йылмылам туныктен. 1989 ий гыч француз йылме кафедра пелен лаборантлан пашам ыштен. Тунамак Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын да Марий кугыжаныш университетын йот йылме кафедрышт пелен туныктышылан тыршен. 1992–1995 ийлаште Марий кугыжаныш университетыште аспирантурышто тунемын. Профессор И.Г. Иванов вуйлатымыж почеш «Язык марийских пословиц и поговорок (граммактика)» темылан кандидатлык диссертацийым арален. Диссертацийыште калыкмут-влакын да калыкпале-влакын морфологий ден синтаксис ойыртемже лончылалтеш.
1995–1999 ийлаште Оулу (Финляндий) олаште шанче стажировкым эртен, университет пелен марий йылме туныктышылан пашам ыштен.
Кызыт Хельсинки олаште ила.
Малова, Василиса Анатольевна

Василиса Анатольевна Малова (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Мартышкино ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2002).
Илыш корныжо.
Василиса Анатольевна Малова 1954 ийын ага тылзын 8-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Мартышкино ялеш шочын.
Наталици, Татьяна Анатольевна

Татьяна Анатольевна Наталици (Амельченко) (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Юнго Кугышӱргӧ ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1996).
Илыш корныжо.
Татьяна Анатольевна Наталици 1968 ийын шорыкйол тылзын 18-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Юнго Кугышӱргӧ ялеш шочын.
Петухова, Лидия Андреевна

Лидия Андреевна Петухова (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Пактек ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1981), доцент (1991), «РСФСР калык туныктымашын отличникше» (1991).
Илыш корныжо.
Лидия Андреевна Петухова 1936 ийын шорыкйол тылзын 20-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Пактек ялеш шочын.
Пустяков, Александр Леонидович

Александр Леонидович Пустяков (, РСФСР, Марий АССР, Провой кундем, Эсмекплак ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, философий доктор (2011).
Илыш корныжо.
Александр Леонидович Пустяков 1982 ийын кылме тылзын 7-ше кечынже Марий АССР Провой кундем Эсмекплак ялеш шочын.
Рычков, Андрей Васильевич

Андрей Васильевич Рычков (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Куэрйымал ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2008).
Илыш корныжо.
Андрей Васильевич Рычков 1981 ийын идым тылзын 27-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Куэрйымал ялеш шочын.
Саваткова, Анна Андреевна

Анна Андреевна Саваткова (, РСФСР, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Яштуга ял — ) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1953).
Илыш корныжо.
Анна Андреевна Саваткова 1925 ийын шыжа тылзын 20-шо кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Яштуга ялеш шочын.
Соколова, Марина Валерьевна

Марина Валерьевна Соколова (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Курыкӱмбал ял) – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2015).
Илыш корныжо.
Марина Соколова 1988 ийын сӱрем тылзын 21-ше кечынже Марий АССР Юлсер кундем Курыкӱмбал ялеш шочын. 2011 ийыште Марий куныжаныш университетын историко-филологический факультетшым «Филологий» специальность дене тунем лектын. 2011–2014 ийлаште тиде университетыштак «Языки народов Зарубежных стран Европы, Азии, Африки и аборигенов Америки, Австралии (финно-угорские и самодийские языки)» лӱман программе почеш аспиранутрым тунем пытарен. Н.Н. Глухован шанче вуйлатымыж почеш «Марий да финн йылмылаште зооним компонентан фразеологизм-влакын лингвокультур ойыртемышт» лӱман теме дене диссертацийым возен да И.Н. Ульянов лӱмеш Чуваш кугыжаныш университетын диссертаций советыштыже арален. Диссертацийыште фразеологизм-влакын йылмыште кучылталтме ойыртемыштым, значенийыштым ассоциативный эксперимент полшымо дене рашемдыме, эртарыме анализ негызеш марий да финн калык-влакын тӱняумылымашыштын ик шӧрынжым почын пуымо. 
2012–2013 ийлаште «Мегатех» лицейыште марий йылмын негызшым туныктен.
2011–2015 ийлаште Марий кугыжаныш универститетыште финн-угор да таҥастарыме филологий кафедрын туныктышыжо лийын. 2015 ийын вӱдшор тылзе гыч шыжа тылзыже марте «Марий школ» лабораторийын да Йылме технологий шотышто шанче-туныктымо «Марий йылме» рӱдерын специалистше лийын, англичан йылмым туныктен. 
Кызыт Марий Эл Республикын самырык-влакын политикышт, спорт да туризм министерствыште советниклан пашам ышта. 
Шанче интересше – лингвокультурологий, семасиологий, психолингвистике.
Маскасола кундем

Маскасола кундем, Медведево район () — Марий Элысе муниципал район. Административ рӱдер — Маскасола ола сынан посёлко.
Географий.
Кундем Марий Эл республикын йӱдвел-касвелныже верланен. Йӱдвелне — Оршанке кундем, касвелне — Килемар кундем да Виче велын Шынчара кундемже дене, эрвелне У Роҥго кундем, кечывалвелне — Провой кундем дене .
Кумдык 2800 км² (але 280 000 га) шуеш.
Маскасола кундемлан негызым Теле тылзын 1943 ийыште пуымо.
Маскасола (Медведево) ола сынан посёлко (поселок городского типа) Йошкар-Ола деч 8 меҥге тораште верланен, чынжым Йошкар-Ола деч чот огешат ойыралт, эркын-эркын ола дене ушалтеш.
Кундемыш 2 пура (Медведевский да Краснооктябрьский), 19 (Азановское, Азяковское, Ежовское, Знаменское, Кузнецовское, Кундышское, Куярское, Люльпанское, Нужъяльское, Нурминское, Пекшиксолинское, Пижменское, Русско-Кукморское, Руэмское, Сенькинское, Сидоровское, Туршинское, Шойбулакское да Юбилейное).
Чылажге кундемыште 160 илмывер (населенный пункт) уло.
Вӱд.
Кундемыште Изи Какшан да Кугу Какшан эҥер-влак йогат, тыгак 26 изи эҥер, 16 ер, 32 пӱя, 66 куп уло. Тыгакак Йошкар-Олан икмыняр микрорайонышкыж вӱдым мландейымалсе вӱдхранилище гыч колтат.
Чодра.
194788 гектарыште Маскасола кундемыште чодра кушкеш. Чодралаште 46 тӱрлӧ янлык, 150 тӱрлӧ кайык уло. «Устье-Кундышский» лӱман заказник 20 Идым 1968 ий гыч пашам ышта. Тушто Промысловый кайыкым да янлыкым оролат. «Большая Кокшага» лӱман заповедникыште 1993 ий гыч шуен вашлиялтше да пыташ тӱҥалше кушкыл-влак аралалтыт.
Эртымгорно.
Кундемлан негызым Теле тылзын 1943 ийыште пыштыме.
Калык.
1 Шорыкйол 2010 ийысе шотлымаш почеш кундемыште 68 066 еҥ ила, нунын коклаште олалаште — 21 644 еҥ, яллаште 46 422 — еҥ. Калык-влак коклаште тӱҥ шотышто руш да марий-влак илат.
Административ шеледымаш.
Чылажге Маскасола кундемыште 2 ола шотан илем (городское поселение) да 19 ял шотан илем (сельское поселение) уло.:
Туныктыш да тазазылык аралтыш.
28 школ пашам ышта. 23 тазалык аралтыш тӧнеж уло (эмлымвер, фельдшер пункт).
Илымвер-влак.
Ежово, Маскасола, Люльпан, Арбан да т.м.
Арбан (Маскасола кундем)

Арбан () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Пӱясер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 326 еҥ (2002 ий), 327 еҥ (2010 ий), 398 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер.
Пӱясер сола деч 4 километр эрвел могырно верланен.
Эртымгорно.
Негызым XVII-ше курымышто пыштыме. Ял Нурма села деч эрвелке 3 километр тораште верланен. 1723-шо ийыште 16 сурт лийын гын 2002-шо ийыште эртыше перепись почеш 114 суртышто 326 еҥ ила.
1884-ше ийыште черке пеленсе школым почмо. Тиде школышто 34 йоча шинчымашым поген. 
1923-шо ийыште «Шытышэ» колхозым почмо. Колхозышто 120 еҥ пашам ыштен. Озанлыкын 54 имне, 106 ушкал лийын. Шуко ий колхозым Соколов вуйлатен. 1958-ше ийыште «Шытышэ» колхоз Чапаев лӱмеш кохозыш ушнен.
Мурызо

Мурызо — мурым мурышо еҥ. Марий тӱвыра мурызо-влаклан моткоч поян улеш.
Марий мурызо-влак:
Тушто

Тушто марий калыкын ойпогышкыжо пура.
Тушто калыкыште акрет годсек ила.
Тушто тушташ, туштен ойлаш мут-влак гыч лектын.
Тушто нерген кӱчыкын тыге каласаш лиеш: Мучашдыме меҥгыш унчыливуя кӱзем.
Тушто калык эртымгорным нумалеш. Тушто гоч ме ожнысо шемер еҥын илышыжым, тунамсе жапыште кучылтмо ӱзгар-влакым пален налына. Мутлан, тумо дене писте коклаш ӱшкыж пижын, але кӱртньӧ ӱшкыж пу тӱкан – туштен ожно калык. Тиде сапондо дене шийыныт, шога дене куралыныт.
Шернур

Шернур (Макарля) () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Шернур кундемын рӱдерже. Калыкчот: 9100 еҥ (2005 ий), 8686 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Йошкар-Ола деч 89 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Эртымгорно.
Негызым 1749-ше ийыште Макарово ялыште пыштыме. Черкым чоҥымеке, ялым Благовещенский селаш кусарыме. Шернур волостьын рӱдыжӧ лийын. 1811-ше ийыште 167 еҥ илен. Черкым чоҥымеке, ял койын кушкаш тӱҥалын. Перепись годым тыгай Марий фимилий-влак архивеш кодын: Токсыбай, Пибулат, Пияндык, Чиндубай, Очибай, Очей, Паим, Аптыл, Ситыган. Шернур Йошкар-Ола деч йӱдвел-эрвелке 89 километр тораште верланен. 2005-ше ийлан 9100 еҥ ила. 
1849-ше ийыште тӱҥалтыш училищым почмо. 10 ий гыч училищыште 17 йоча тунемын, 2 туныктышо пашам ыштен. 1895-ше ийыште школысо лудмовер почылтын. 1868-ше ийыште земской эмлымвер почылтын. Совет власть толмеке Шернур посёлко эшеат моторешташ, тӱзаҥаш тӱҥалын. 20 курымын 20-шо ийла мучаште Шернур калык «3-шо Интернационал» коммуным почыныт. 1-ше трактор 1929-ше ийыште пашам ышташ тӱҥалын. Тидын нерген Шабдар Осып поэмым возен. Кугу Ачамланде сар тӱҥалмеке фронтыш 500 еҥ каен, 300 еҥже пӧртылын огытыл. Сарын икымше кечынжак шке кумылын кайше – влак 20 заявленийым возеныт.
Пурлыклан: Мотор верысе кундем, чапланыше марий-влаклан да Кугу Ачамланде сар годым вуйыштым пыштыше-влаклан памятник – обелиск-влак, Архангел Михаил лӱмеш черке шотлалтыт.
Семлызе

Семлызе ( «чоҥышо», «погышо») — семым возышо веле огыл, сем композицийым чоҥышо айдеме. Вет семым возымо годым сем теорийым шотыш налыт, тушто шке правиле-влак улыт. А семмастар семым шокта гына. Тугеже семлызым семмастар лӱмдаш лиеш. 
Семлызе пашам шукташлан гармоний, полифоний, оркестровкым палыман; иктаж могай семӱзгар дене шоктен моштыман, мутлан фортепиано дене (фортепиано сем шижмашым саемда, пашаште полша). Тиде семӱзгарын кумда диапазонжо неле партитур-влакым йоҥгалтараш йӧным пуа. Импровизаций моштымаш у сем-влаклан шочаш йӧным пуат. Опытым погымо дене семлызе-влак тӱрлӧ жанрыште ик семын сайын пашам ыштен кертыт. Классик-влакын семыштым шымлыме годым семлызын шке сем йылмыже, возымо ойыртемже шочеш.
Тоштер

Тоштер — , эртымгорно да тӱвыра предметым пога, просвещений шотышто пашам ышта.
Йошкар-Олаште Евсеев лӱмеш тоштер уло.
Политик

Политик — политике шотышто пашам ыштыше еҥ.
Марий политик-влак:
Серызе

Серызе — произведенийым возышо еҥ.
Революций

Революций ( савырнымаш, вашталтымаш) — тиде пӱртӱсыште, шанчыште, мерыште радикал, тӱҥ гыч, келге да вашке лийын кайыше вашталтымаш. Революций дене таҥастарымаште эволюций - тиде икшырымын да эркын вашталтымаш. Тыгай революций деч реформе ойыртемалтеш, кушто вашталтымаш чыла, уло кумдыкым авалтен огыл, а иктаж могай ужашыжым гына.
Ондак революций мутым астрологий ден алхимийыште гына кучылтыныт. Тиде мут шанчыш Николай Коперникын «De revolutionibus orbium coelestium» (1543) книгаж гыч пурен.
Марийсола

Марийсола (Оно Морко) () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 735 еҥ (2005 ий), 750 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Шернур ола сынан посёлко деч 14 километр йӱдвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «марий» + «сола» = «марийсола».
Эртымгорно.
Негызым XVI-шо курымышто пыштыме, ял нерген икымше гана 1699-ше ийыште палдарыме. 1795-ше ийыште Марисола ялыште 8 суртышто 67 пӧръеҥ да 65 ӱдырамаш илен. Марисола Шернур кугысола деч йӱдвелкыла 12 километр тораште Она да Шаба эҥер коклаште верланен. 
2005-ше ий 1-ше шорыкйоллан 735 еҥ ила. Тидын кокла гыч 669 марий, 62 руш да молат. XIX-ше курымышто ял койын кушкаш тӱҥалын. 
1837 ийыште пу черкым почмо да ялым селашке кусарыме. 1888 ийыште кӱ черке пашам ышташ тӱҥалын. 1879 ийыште школым почмо, туныктышылан Верещагин пашам ыштен. 1920 ийлаште «Марисола» ялозанлык артельым почмо, а 30-шо ий мартыште колхозыш савырыме. Кугу Ачамланде cар тӱҥалмеке ял гыч фронтыш 48 еҥ каен, 23 еҥ пӧртылын огытыл. Сар жапыште ялыште йоча пӧрт пашам ыштен, тиде пӧртыштӧ Эстоний, Крым, Татарстан республик гыч йоча-влак иленыт. 1974 ийыште Йыван Кырла лӱмеш мемориал оҥам сакыме, а 1993 ийыште бюстым ыштыме.
Лопка Памаш

Лопка Памаш () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 50 еҥ (2005 ий), 65 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Марийсола деч 2 километр йӱдвел-эрвелне лийын шога.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «лопка» + «памаш» = «лопка памаш». «Лопка Памаш» — памаш воктен верланыше ял.
Лажъял

Лажъял () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кугэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 358 еҥ (2005 ий), 388 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Шернур ола сынан посёлко деч 12 километр кечывалвел-эрвел могырно Лаж эҥерын шола серыштыже верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок мут гыч лектын: «Лаж» + «ял» = «Лаж(ъ)ял». «Лажъял» — Лаж эҥер воктене верланыше ял.
Эртымгорно.
Легенде почеш яллан негызым Атня, Юл да Вечын могыр гыч толшо-влак пыштеныт.
Чисола

Чисола () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 383 еҥ (2005 ий), 382 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кукнур сола деч 4 километр кечывалвел-касвел могырно верланен. Ял воктен Пикша эҥер йоген эрта.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «чи» + «сола» = «чисола». Ял калыкын ойлымыжо дене яллан негызым тынеш пурымаш деч шылше чимарий-влак пыштеныт.
Эртымгорно.
Негызым XVIII курымышто пыштыме. 1876-шо ийыште 84 суртышто 616 еҥ илен гын, 2005-ше ийлан 109 суртышто 383 еҥ илен. 
1929-ше ийыште школым почмо. 
1931-ше ийыште ялыште «Йошкар Пеледыш», «У корно», «Комбайн» колхоз-влакым почмо. «Йошкар Пеледыш» колхозын 329 гектар, «У корно» колхозын 437 гектар, «Комбайн» колхозын 509 гектар мландышт лийын. 1950-ше ийыште тиде колхоз-влак иктышке ушненыт. Председательлан Лебедевым шогалтыме.
Кугу Ачамланде сар тÿҥалмеке, ял гыч фронтыш 86 еҥ каен, 51 патыр веле пöртылын.
Кӱчыкэҥер (Шернур кундем)

Кӱчыкэҥер () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кугэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 65 еҥ (2005 ий), 70 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кугэҥер ял деч 4 километр йӱдвел-касвел могырно верланен. 
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кӱчык» + «эҥер» = «кӱчыкэҥер». 
Эртымгорно.
Документ почеш 1802-шо ийыште тиде ял нерген икымше гана ойлалтеш. Пел курым эртымеке, ялыште 116 еҥ илен.
1932-шо ийыште «У шурно» колхозым почмо. Икымше председательлан Кутузовым сайленыт.
Фронтыш 34 еҥ каен, 16 патыр пӧртылын огытыл.
1947-ше ийыште ялышке радиом, 1965-ше ийыште электром пуртымо. 1950-ше ий июльышто «У шурно» «Чевер ӱжара» колхоз дене ушнен.
Речкин, Александр Сергеевич

Александр Речкин (Александр Сергеевич Речкин, , Марий АССР, Курыкмарий кундем) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2008).
Илыш корно.
Александр Речкин икымше профессионал марий видеоклипым лукшылан шотлалтеш, марий мурызо-влак коклаште икымше лицензийан соло DVD-дискше лектын. «Полярная звезда» группын ончычсо да «Речкин-бэнд» группын кызытсе солистше. Йӱк — тенор.
Еш.
Музык ешыште шочын. Ачаже Речкин Сергей Владимирович Йошкар-Олаште кумдан палыме баянист, У Торъял кундемыште шочын, аваже Ангелина Сионьевна сымыктыш школын директоржо, Курыкмарий кундем гыч. Сергей Владимирович ден Ангелина Сионьевна музык училищыште пырля тунемме годым палыме лийыныт, тунемын пытарыме деч вара ешым чумыреныт. Кужерысе музык школышто туныктеныт. Икымянр жап гыч Александр шочын. Речкинмыт еш Йошкар-Олаш пӧртылын, аваже йочасадыште, ачаже «Гармонь» ансамбыльште пашам ышташ тӱналын, вара «Калинушка» калык коллективым да пооупроводникым ыштыше заводын хоржым вуйлатен. 
Изинек Сашам да ешыште моло ишкыве-влакымат (шольыжо Сергей да шӱжарже Надежда) музык деке, сценыште шкем кучаш кумылаҥденыт. 
2000-ше ийлаште Александрын эргыже шочеш. Эргылан Саша лӱмым пуымо. Александр шкеже Нижневартовск олашке илаш кусна, тушто тӱвыра аланыште тырша, южгунам Марий Элыште, Пошкырт Элыште концертлаште шуаралтеш. 2016 ийыште Александр Речкин угыч Марий Элышке пӧртылеш.
Тунемме паша.
1987 ийыште Александр 2 номеран школышто шинчымашым погаш тӱҥалын, туштак рвезе шкенжым усталык шотышто талын ончыктен. 
1990 ийыште Александр 18 номеран эксперимент школ-комплексыште, кызыт рӱдерыште, шинчымашым погаш тӱҥалын. Аваже тыште эн ончыч музык школышто завуч, а вара вуйлатыше лиеш. Тиде школышто Александрын ачаж ден аваже Сашан классше негызеш «Узоры» фольклор ансамбльым чумырат. Ансамбль «Пампалче» фольклор конкурсышто лауреат лийын, а Саша шкет мурымыж дене гран-прим сеҥен. Тыгак Александр «Хрустальный башмачок» телевиденийысе конкурсышто мурен, лауреат лийын. 
Школым пытарымеке, Александр Речкин 1997 ийыште Марий Кугыжаныш педагогик институтын историй-филологий факультетыштыже тунемаш тӱҥалын, тидын дене пырля тӱвыра да сымыктыш колледжыш эстада пӧлкаш пурен. Влад Николаев, Эльвира Попова, Светлана Зыкова, варарак Эльвира Токташева, Роза Искакова дене пырля шинчымашым поген.
Джексон, Майкл

Майкл Джозеф Джексон () ( — ) – УАШ семлызе.
Эшпай, Андрей Яковлевич

Андрей Яковлевич Эшпай ( — ) — Совет Ушем да Россий кӱкшытан марий семлызе, пианист. Совет Ушемын Калык артистше (1981). Ленин лӱмеш премийын, Совет Ушем Кугыжаныш премийын (1976) лауреатше. Яков Андреевич Эшпайын эргыже, А. А. Эшпай кинорежиссерын ачаже.
Илыш корно.
15 Ага 1925 ийыште Козьмодемьянск олаште шочын. Ачаже — кумдан палыме Яков Андреевич Эшпай, аваже — руш йылмым да литературым туныктышо Валентина Константиновна. 1928 ийыште Эшпаймыт еш Моско олашке илаш куснен. Эвакуаций жапыште Мариин Посадысе 1-ше номеран школышто шинчымашым поген. Тиде кундемым Андрей Эшпай шке шочмо верже семын пагала.
Кугу Ачаэл Сар тӱҥалме дене Андрей Эшпай фронтыш каяш кумылым ончыктен, но ийгот дене келшен огыл. 1943 ийыште Оренбургысо кӱшыл зенитно-ракетный училищыш тунемаш пурен, кусарымаш курсым эртен. 1944 ийыште 1-ше Белорус фронтышто фашист-влак ваштареш кредалын. Йошкар Шӱдыр орденым, «За освобождение Варшавы», «За взятие Берлина», «За победу над Германией» медаль-влакым, «За Варшаву 1939—1945 гг», польшысо медальым кучыктеныт.
Сар деч вара Москосо консерваторий пелен сем училищыште фортепианный да композиторский факультетлаште тунемын. 1953—1956 ийлаште аспирантурышто тунемын.
1960 ий гыч — CК РСФСРын секретарьже, 1973—1979 ийлаште — 1-ше секретарьже, 1968 ий гыч — советысе семмастар-влак Ушемын секретарьже. 1965—1970 ийлаште Москосо консерваторийыште композицийым туныктен. Шке произведенийже-влакым йоҥгалтарен пианист семын шуаралтеш. 
Пашаже.
А. Я. Эшпай семмастар — «Ангара» (1976), «Круг» (1980) балет-влакын, «Ленин с нами» (1968) кантатын, симфоний-влакын (1959, 1962, 1965, 1978—1980, 1986, 1988, 1991—1992, 2000), марий темылан симфонический куштымаш-влакын, оркестрлан концертын (1967), оркестр дене фортепианолан концертын (1954, 1972), оркестр дене скрипкын концертын (1956, 1977), «Венгерские напевы» лӱман скрипка дене оркестрын (1953), камерный ансамбль, эстрада муро-влакын авторжо.
А. Я. Эшпайын возымо сем да муро-влаклан семже витле утла советысе да российысе фильмылаште йоҥгат, нунын коклаште «Повесть о первой любви» фильм (тушто семмастар изи рольышто шкеат войзалтын).
1765

1765-ж. ийируу станогун ойлоп тапкан инсан?
Корей йылме

Корей йылме (한국어, 조선말) — кугужаныш йылме Йӱдвел да Кечывалвел Корейыште.
Ӱярня (пайрем)

Ӱярня — марий калыкын пеш тошто пайремже. Руш йылмыште тиде пайрем "Масленица" маналтеш. Тиде — телым ужатыме да шошым вашлийме пайрем. Тудо телымсе кечын у куатым налын ырыкташ тӱҥалмыж дене, йӱд ден кечын иктӧр лиймыж дене кылдалтын, садланак йӱла-влакшат шошо пагытысе шонымаш дене шыҥдаралтыныт. Шошымсо да телымсе йӱла радам пайремым моло деч ойыртемалтшым ыштен. Пайрем шке кышкарышкыже адакат мланде паша нерген азапланымым шыҥдарен. Пайремлыме радам пӱртӱс помыжалтмым, мландын у шӱлыш ден шӱлалтымым, айдемын, ешын шошо агам эртарен колташ у вий-куат дене пеҥгадемшашыжым шижтарен.
Пайремын шарлыме кумдыкшо.
Ӱярням чыла марий-влак пайремлат. Совет жапыште тиде пайремым Телым ужатымаш лӱм дене эртареныт. Таче тиде пайремын чын тӱсшым уэш пӧртылтымӧ.
Эртарыме жап.
Ӱярня Шорыкйол пайрем деч вара, шым арня эртымеке, Пургыж мучаште — Ӱярня тылзе тӱҥалтыш толеш. Пайрем шочмын пура да ик але кок арня жап шуйна. Икымше арняже "Кугу Ӱярня" маналтеш, кокымшо — "Изи Ӱярня". Южо вере, кушто пайрем ик арня шуйна, арнян икымше ужашыжым (изарня марте) "Ончыл Ӱярня" маныт, а изарня деч вара — "Варасе Ӱярня" семын ойыртемалтеш.
Пайрем йӱла радам.
Пайрем модыш-влакым икымше кечынак тӱҥалыныт: шочмын эрден эрак ӱярня курыкышто мунчалтеныт. Акрет годым курык гыч мунчалтымашке кугу кумыл шыҥдаралтын. Кугезына-влак тыге чер деч аралалтыныт, у куатым чонышкышт налыныт. Ӱдырамаш-влак курык гыч мунчалтен волымышт годым лумышко кыне кычкым, шурным йоктареныт. Тыге нуно сай шурно лектышым налаш шонымо кумылыштым ончыктеныт. Тыге нуно сай шурно лектышым налаш шонымо кумылыштым ончыктеныт. Але сурт кӧргысӧ арвереш (тагынаш, волеш, уржа кылташ) шинчын мунчалтымышт денат нуно тыгакак пӱрсӱсын поро лектышыжлан ӱшаненыт. Кӱшкӧ кыне кушшо манын, курык гыч эн торашке мунчалтен волыман улмаш. Ӱярня пайрем "ӱярня кашта" деч посна эртен огыл. Тыгай курык гыч пар дене шогалын мунчалтеныт. Пӱгеш оҥгырым сакыме имне дене ял йыр кудалышт савырнымаш осал шӱлышым поктен колтымо семын умылтаралтын. "Ӱярня арня" мучко тӱрлӧ модыш дене модыныт, калык поснак "Карта" модышым йӧрата.
Пайрем ӱстел шуко тӱрлӧ кочкышлан поян лийын. Эн тӱҥ сийлан "ӱян мелна" шотлалтын. Шӱльӧ ложаш гыч кӱэштме ӱячам шӧр дене кӱктымӧ тӱрлӧ йӧрварым, пурам уна-влак куанен тамленыт. Ӱстел ӱмбаке погымо сий толшаш идалыкыштат тыгаяк поян лектышым сӧрен. Пайрем жапыште ял калык унам вашлиймылан, унала коштмашлан кугу верым ойырен. Тиде пайрем еш кокласе кылым пеҥгыдемдаш полшен. Икымше йӱмаш йӱлам шукерте огыл марлан лекше ӱдыр-влак шуктеныт: пелашыже, ача лийше, ава лийше дене пырля нуно шочмо суртышкышт, ача-авашт деке унала лотыныт. Ӱярня арнян пытартыш кечынже Ӱярня ден чеверласыме йӱла эртаралтын. Тиде кечын пайрем годым погынышо шӱкым поген, варашке уржа кылтам келыштарен йӱлалтеныт да "Ӱярня каен!" манын кычкыреныт. Тыгодым ӱдыр ден рвезе-влак тул ӱмбач тӧрштылыныт. Тулото деч вара кодшо ломыжым нурышко наҥгаен шавеныт. Тиде пайрем йӱлам южо ял калык тачат арален ила.
Москосо метрополитен

Москосо метрополитен () — урем деч ӧрдыжтӧ мер транспорт тӱрлык Моско олаште.
Ӱярня (ыҥ-влак)

Ӱярня мут ончыктен кертеш:
Парашют спорт

Парашют спорт — авиаций спортын тӱрлык.
Парашют (, да ) — устройстве. Юж тудлан кӧра айдеме але ӱзгар шӱдырналеш.
Марий Элыште икымше гана 22 Пеледыш 1935 ийыште Обком комсомолын секретарьже Георгий Микин дене Йошкар-Ола комсмомол ушемын вуйлатышыже Николай Пирогов парашют дене тӧрштеныт. Лачак тиде кече дечын вара элыште парашют спорт виянаш тӱҥалын манын каласен кертына.
1951 ийыште икымше парашют спорт дене тӱнямбал чемпионатым эртара. 60 наре элыште парашют комиссий тӱнямбал 1982 ийлаште лийын. Таче парашют спорт дене таҥасымаш эртаралтын категорий: ару шичме; система индивидуал (яблоневый комплекс шуктен фигур гыч); система тӱшка; система купольный.
Официальный спортын тыгай дисциплиныже-влак шотышто российыште эртаралтше таҥасымаште парашют спорт:
Марий Тиште кече

Марий Тиште кече — йылме дене кылдылтше марий пайрем. 1775-ше ийыште Рушэл шанче академий Петербургышто «Сочинения принадлежащие к грамматике черемисского языка» лӱман книгам савыктен лукмо дене кылдалтын. Тиде книга марий тӱҥалтышыжлан шотлалтеш. Тушко чылаже тӱжем наре шомакан мутым пуртеныт. Марий Элыште Тиште кече ийла гыч пайремлалтеш, а 1998 ий гыч ты пайремым кугыжаныш кӱкшытышкö нӧлталыныт.
Пайремын шарлыме кумдыкшо.
Марий Тиште кече уло марий калыкын пайремже семын Марий Элыште да тыгак марий калыкын тӱшкан илыме ӧрдыж кундемлаштыштат пайремлалтеш. 
Эртарыме жап.
1990 ий гыч Марий Тиште кече кажне ийын теле тылзын 10-шо кечынже пайремлалтеш.
2009 ийыште Марий Тиште кечым Мер Каҥаш ямдылен. Пайрем Йошкар-Олаште эртен. Кок йодышым рашемденыт: марий юмынйӱла нерген да марий йылман компьютер паша шотышто. Тыгак эше Йыван Кырла лӱмеш кугыжаныш премийым кучыктеныт.
Эртымгорно.
Марий-влак Тиште кечым эше ийла гыч палемдаш тӱҥалыныт. Тунам марий калык погын тыгай пунчалым луктын:
Марий чоным тарваташ, марий еҥын шке марийлыкшым нӧлталаш, шке тӱвыраже дене, йылмыже дене кугешнен илаш тараташ манын, теле тылзын 10-шо кечыжым Марий Тиште кече семын палемдаш.
1775 ийыште Теле тылзын 10-шо кечынже Санкт-Петербург оласе кевытлашке икымше марий грамматикым "Сочинения, принадлежащие к грамматике черемисского народа" ужалаш луктыныт, садлан тиде кечым пайремлан ыштеныт. Авторжо Озаҥ оласе архиепископ В. Пуцек-Григорьевич лийын, но тудым ямдылаш Озаҥ оласе духовный семинарий пеленсе школын марий тунемшыже-влакат полшеныт.
Кузе лӱм лектын.
Тиште — тошто финно-угор шомак; ондакше тудо «шӱдыр» умылымашым ончыктен (таҥастаре ). Вара кумалтыш ушемын палыже лийын (пале — ), арам огыл вет "знамям" кызытат марла "тисте" манына — тошто ыҥже, "пале", тыште раш палдара. Вара тудо ушемын палыжым гына огыл, шкенжымат ончыкташ тӱҥалын. А ийлаште тиштын акрет годсо ыҥжым шарналтен, эсогыл "тиште" манаш тӱҥалыныт. Тушечынак эше вес мутым шонен луктыныт: тиштер — алфавит.
А 1990 ийыште, кунам у пайрем нерген мут лектын, тиде акрет годсо шомакым шарналтен, тудлан у шӱлышым пуэныт — тудымат вет ожно уверым пуымо, иктаж-мом шижтараш кӱлмӧ годым кучылтыныт.
Тойдемар, Павел Степанович

Павел Тойдемар (Павел Степанович Тойдемар (Стекольников)) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кожлаер ял — , Йошкар-Ола ола) — икымше профессионал марий мурызо, Марий АССР-ын Калык артистше (1949).
Илыш корныжо.
Павел Тойдемар 1889 ийын пеледыш тылзын 14-ше кечынже Озаҥ губерний Чарла уезд Кожлаер ялыште шочын. 1919 ийыште армийыш каен. Кӱсле да шиялтышым пелен налын. Армий деч вара Марий театрыште пашам ыштен. 1927 ийыште Марий Кужер телефильмыште рольым модын. Тудын рольжо - самырык рвезе, кӱслезе. 1930 ийыште Москосо Шыжа революций лӱмеш музык училищыш тунемаш пурен. Вара тушечын Новосибирск олашке пашам ышташ куснен. 1940 ийыште Йошкар-Олаш пӧртылын. 1958 ий марте Марий филармонийыште пашам ыштен, кӱслезе ансамблем вуйлатен. Ӱзгар ансамблын икымше гана 1920 ийыште А. Мамуткин да Н. Смирнов дене пырля тыршен. Шкеже шӱвыр дене шоктен, Мамуткин - скрипке дене да Смирнов музекан дене.
Марий Эл Республикын Калык серызыже

Марий Эл Республикын Калык серызыже () — кугыжаныш награде, Марий Эл Республикын почётан лӱмжӧ. 
Историй.
Негызым 1957 ий пеледыш тылзын 1-ше кечынже пыштеныт. Чап лӱмым сулен налше икымше еҥ — Никандр Лекайн.
Нагрдитлыме негыз-влак.
«Марий Эл Республикын Калык серызыже» да Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо чап лӱм серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, литературовед-влаклан, эн кӱлешан, ойыртемалт шогышо, общественностьын кумдан признатлыме произведений-влаклан пуалтеш.
Мо пуалтеш.
Марий Эл Республикын Вуйлатышыжын Указше почеш чап лӱмым сулен налше-влаклан пуалтеш:
Николаев, Сергей Николаевич

Сергей Николаев (Сергей Николаевич Николаев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Овдасола (кызыт Овдасола) ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), Марий АССР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1946), Марий АССР-ын Калык серызыже (1958), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1980). 
Илыш корныжо.
Сергей Николаев 1908 ийын ӱярня тылзын 23-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Овдасола (кызыт Овдасола) ялеш кресаньык ешеш шочын. Тыштак йоча жапше эртен. Эн ондак шочмо ялысе тӱҥалтыш школышто, вара Арын шымияш школышто тунемын. Школышто С.Чавайнын вуйлатыме литератур кружокыш коштын, спектакльлаште модын. Тыге калык усталыкше дене сылнымут деке шӱмаҥын.
Йошкар-Олаште.
Сергей Николаевын тылеч варасе илышыже, пашаж деч кӱрылтде гаяк Йошкар-Олаште эрта. 1925 ий гыч тудо Марий педтехникумышто тунемеш. Комсомолец-активист семын мер пашаште тырша. Тиде жапыште сылнымут да сымыктыш илыш дек утларак кумылаҥеш. Лачак тиде жапыште тудо Иван Степанович Ключников-Палантай дене палыме лиеш. Уста семлызе деч калык семын ямжым, сылнымутшым умылаш, шижаш тунемеш. А вара шкежат яллашке лектын мурым пога. Калык мурым уло чон дене йӧратымыже ончыкылык драматурглан кугун полшен. Педтехникумышто Семен Николаев изирак ойлымашым, почеламутым возкалаш тӱҥалеш, южышт техникумышто лекше журналеш да пырдыж газетеш савыкталтыныт. А 1929 ийыште техникумым пытармек, Семен Николаев Йошкар-Оласе марий шымияш школышто шочмо йылме ден сылнымутым туныкта. Тыште тудын йырже сылнымут ден сымыктышым йӧратыше йоча-влак чумыргат. Да пырля сылнымут да драм кружокым почыт, кид дене возымо сылнымут журналым лукташ тӱҥалыт, спектакльым ямдылат да яллашке лектын коштыт.
1931 ий гыч Семен Николаев Москосо туныктышо-влакым ямдылыше институтышто шинчымашым пога. Тушеч Марий Пединститутыш тунемаш кусна. А 1936 ий гыч тӱҥалын, тудын пашаже Палантай лӱмеш сем-театральный училище, Марий драмтеатр, Сымыктыш паша управлений, Марий серызе ушем да моло усталык организаций дене кылдалтын.
Сылнымут паша.
Марий калык Семен Николаевым эн ончычак драматург семын пала. «Салика», «У саска», «Вӱдшӧ йога», «Айвика», «Кугу толкын», «Комиссар-влак» - нине да моло пьесыже-влакым калык йӧратен лудеш. Семен Николаевын усталык корныжо эше 30-шо ийла тӱҥалтыштак палемдалтын. Икымше произведенийже – «Ош когарш», ныл кыдежан пьесе. Тудо 1930 ийыште савыкталтын. Вес тӱҥалтыш опытшо – «Тревога» лӱман йоча пьесе.
«Ош когаршыжат», «Тревогыжат» самырык авторын але тӱҥалтыш опытшо веле улмаш. Драматург семын тудо калыклан «Салика» музыкальный комедийым возымыж деч вара сайын палыме лиеш. Марий калык «Салика» пьесым шокшын вашлийыж дене драматурглан шулдыран усталык вий-куатым пуэн, тудым у сценический произведенийлам сераш кумылаҥден. 30-шо ийла мучаште Семен Николаевич моткоч тыршен пашам ышта: самырык годым возымо пьесыжым «18-ше ий» лӱм дене тӧрлатен луктеш, кӱчык жапыште «Вӱдшӧ йога» музыкальный драмым, «У саска» комедийым воза. 50-ше ийла тӱҥалтыште эртымгорно пагытым кумдан авалтыше, эпический сынан «Акпарс» драматический повестьым сера.
Казаков, Николай Иванович

Миклай Казаков (Николай Иванович Казаков), (, РСФСР, Чарла уезд, Кӱчыкэҥер ял (кызыт Кӱчыкэҥер сола) – , Марий АССР, Йошкар-Ола ола) – серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, редактор, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1960), III степенян Сталин премийын лауреатше (1951), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Миклай Казаков 1918 ийын шорыкйол тылзын 15-ше кечынже РСФСР Чарла уезд Кӱчыкэҥер (кызыт Кӱчыкэҥер сола) ялыште кресаньык ешеш шочын.
Марий туныктыш институтым 1939 ийыште пытарен, Литератур институтым 1955 ийыште пытарен.
"Ямде лий" газетыште журналист пашам ыштен. Кугу Ачамланде сарыште лийын.
Илымыже годым 36 книга савыкталтын.
Столяров, Василий Степанович

Василий Юксерн (1940-1950 ийлаште — Волжский, В. Степанов, С. Васильев) (Василий Степанович Столяров) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кугусола ял (кызыт Йошкар-Ола) — (, Марий Эл, Маскасола кундем, Сидорово ял) — марий серызе, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1950), Марий АССР-ын Калык серызыже (1978), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1979), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
Илыш корно.
Василий Юксерн 1818 ий шорыкйол тылзын 13-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Кугусола (кызыт Йошкар-Ола) ялеш кресаньык ешеш шочын. Изирак классым тунем пытармек, Йошкар-Оласе школеш тунемын (2-шо ступень). 1932-шо ийыште, ачажын колмыж деч вара школым кудалтен, колхозыш пашам ышташ пура. 1933-шо ийыште педагогический рабфакыш тунемаш пурен. 1935-ше ий гыч 1940-ше ий марте МГПИ-н студентше лиеш. Пытартыш курсышто тудлан инженер паша ден секретарь Марийского обкома комсомола пашам темленыт. 
1940-ше ийыште йошкар Армийыш налыт. 
Мӧҥгӧ пӧртылмек, Марий книган издательствын директорже лийын. 1954-ше ий гыч «Ончыко» журналын тӱҥ редакторлан пашам ышта. Ик мыняр жап «Марий коммуна» газетым вуйлата. 1964-ше ий гыч марий телевиденийыште ышта. 1967-ше ийыште «Пачемыш» журналын тӱҥ редакторже лиеш. 
Возкалаш 1930-шо ий гыч тӱҥалын. Ондак кусаркален. Н.Островскийын «Рожденные бурей» романжым, Н. Гогольын, А. Островскийын, А. Софроновын театорлан марлаш кусарен. 
Пытартыш ийлаште В. Столяров критик да литературовед семын шоген. 1960-шо ийыште «Литература – илышын вӱршерже» литературно-критический статьям луктын. Тушто А. Конаковын, С. Николаеван да молынат творчествыжым анализироватлен.
Икымше эн кӱкшакан повестьлан «Атаманыч» шотлалтын. Тудо 1949 ийыште лектын. Умбакыжым тудым тӧрлалтен возымо. Повестьым шуко йылмыш кусарыме. Патриотизм шӱлыш моло повесть-влакышкыжат возын. Мутлан: «Волгалтшаш лишан», «Айдемат шулдыран», «Иленыт кок йолташ».
В. Юксернын документальный повестьшат лийын: «Вӱдшӧ йога – серже кодеш», «Кӱсле», «Чарла».
1940-1950 ийлаште Волжский, В. Степанов, С. Васильев псевдоним-влакым кучылтын.
1950-ше ий гыч Член Союзов писателей СССР-ше пурен. Тудлан «За боевые заслуги», «Знак почета», «Дружба народов» медальым кучыктеныт. 1978-ше ийыште народный писатель МАССР, 1979-ше ийыште лауреат Государственной премии МАССР лийын.
В. Юксернын «Чоя рывыж» кум кыдежан да куд сӱретан пьесе. Пьесыште улшо герой-влак: мераҥ, ур, рывыж, пире, маска, автор. «Кандра кеч-мыняр шуйныжо, мучашыже садак лиеш». Арам огыл книга тыгай калык мут гыч тӱҥалеш. Вет чынжымак, нимо тиде илышыште курымлык огыл. Чылажынат мучашыже уло: сайжынат, осалжынат. Тиде пьесыште рывыжын чояжым ончыктымо. Кузе тудо вес янлык-влакым окмакеш ужын, шкенжым саеш коден, илышыжым куштылемдынеже ыле. Но тиде шонымаш илышыш ыш кусно. Кузе калыкыште маныт: «Кеч-могай ӱнаран тый лий, садакат тиде ӱнарлан вес ӱнар лектеш». Тыште тыгакак лекте. Осал шонымаш чын ден тӧр шоген ыш керт. Поро поро дене кая, а осал шке корно дене. Нуно нигунамат пырля шоген огыт керт. Вет чын эре кӱшнӧ улеш. Тудым нимогай осаллык, чояллык сеҥен ок керт.
Матюков, Геннадий Иванович

Геннадий Матюковский (Геннадий Иванович Матюков) (, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Кыльыкал (кызыт Эрсексер) ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1949), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1972), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1980), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1986). 
Илыш корныжо.
Геннадий Матюковский курык марлат, олык марлат моткоч устан возен. Г.И. Матюковский 1926 ий пургыж тылзын 14-ше кечынже Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Кыльыкал (кызыт Эрсексер) ялыште кресаньык ешеш шочын. Шке ялысе тӱҥалтыш школ деч вара Йоласъял кыдалаш школышто тунемын. Почеламутым школыштак возаш тӱҥалын. Варажым, 1941 ий тӱҥалтыште нуныжо «Счастливый ыльымаш» альманахеш лу почеламутан циклым савыктеныт.
Г.И.Матюковский изинек чулым, кожмак лийын, кугыеҥ-влак дене пырля чыла кресаньык пашам ыштен. Сылнымутым йӧратыше, тунемаш да почеламутым возаш кумылаҥше, 1942 ийыште тудо Марий педагогике институтыш тунемаш пурен. 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сар жапыште институт Чыкмасе педучилищын пӧртыштыжӧ верланен, а педучилищым Юриныш кусареныт. 2-шо курсышто студент изиш веле тунемын. 1943 ий кылме тылзыште тудо армийыш каен. Мӱндыр эрвелыште авиацийыште служитлаш тӱҥалын. Армийыште лийыж годым почеламут ден поэме-влакым возен. А 1944 ийыште «Сеҥымаш корно дене» поэмыже республиканский конкурсышто 2-шо верым налын. Тыгай лӱм денак самырык почеламутчо 1945 ийыште икымше почеламут сборникым луктын.
Геннадий Матюковский 1945 ийыште сарыште Японий ваштареш кучедалын. 1947 ийыште, армий гыч толмек, Марий пединститутыш пӧртылын, ик жапыштак Москошто Горький лӱмеш литератур институтышто заочно тунемаш тӱҥалын. Студент жапыште шуко почеламутым возен. Да 1949 ийыште «Мир верц» сборникым да посна книга дене «Петю» поэмым луктын. Пединститутым пытармек, Марий шанче-шымлыше институтышто ыштен, вара Марий АССР серызе ушемын ответственный сектетарьжылан сайлалтын. 1953 ий гыч профессиональный серызе лийын, газет редакцийыштат пашам ыштен. Тидын годым шуко возен, почеламут сборник-влакым савыктен луктын. 1967 ийыште Москоште кок ияш Высший литературный курсым пытарен. Вара адакат Серызе ушемын ответственный сектетарьже, а 1970 ий гыч правленийын председательже лийын. «Пачемыш» журналымат вуйлатен шоген. 70-ше ийлаште тыгай книгаже-влак лектыныт: «Ида вашталте мылам шӱмым», «Кум эргы», «Шӱдыр аршаш», 80-ше ийлаште – «Туан сандалык», «Сеҥымаш корно дене» роман. Пытартыш ийлаште «Калевала» карело-финский эпосым марлаш кусарен. Тылеч посна Г. Матюковский шуко критический статьям, очеркым, ойлымашым возен. Курык марий серызе-влакын ойпогыштым иктыш чумырен, тӱрлӧ сборникым луктын. «Почет Тамга» орден да медаль-влак дене палемдалтын, 1972 ийыште «Ида вашталте мылам шӱмым» сборниклан Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийым сулен налын. Чылаже коло утла книган авторжо. 1980 ийыште Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо лӱмым пуымо.
Геннадий Матюковскийын илышыже 1994 ий шорыкйол тылзын 22-шо кечынже кӱрылтын.
Васин, Ким Кириллович

Ким Васин (Ким Кириллович Васин), (, Марий автоном область, Шернур кундем, Шорыкэҥер ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, шанчызе, йылмызе, туныктышо, литературовед, литератур критик, кусарыше, журналист, филологий шанче кандидат, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1978), Чуваш АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1976), Марий АССР-ын Калык серызыже (1984), Йошкар-Олан Почётан гражданинже (1993).
Илыш корныжо.
Ким Васин 1924 ийын ӱярня тылзын 14-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Эҥерӱмбал Шале ялеш служащий ешеш шочын.
Юзыкайн, Александр Михайлович

Александр Юзыкайн (Александр Михайлович Юзыкайн) (, РСФСР, Пошкырт АССР, Краснокам кундем, Чормак ял – , Йошкар-Ола) – марий серызе, Марий Эл Республикын Калык серызыже (1996), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1984), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1988). 
Илыш корныжо.
Александр Юзыкайн 1924 ийын ӱярня тылзын 14-ше кечынже Пошкырт АССР Краснокам кундем Чормак ялеш кресаньык ешеш шочын.
Шке ялыштыже тунемын, вара Ӱлыл-Татьясе шымияш школышто. Латвич ияш Краснокамскысе педучилищыш тунемаш пурен. 1947 ийыште тунемын пытарен, Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтыш тунемаш пурен.
Кӱшыл шинчымашым погымеке Туныктышо-влакын квалификацийым нӧлтымӧ Марий институтышто методистлан ыштен, книга савыктышыште редакторлан тыршен, МарНИИ-ште изирак шанче пашаеҥлан ыштен, радиовещаний корреспондент да редакторлан, «Ончыко» журналын литсотрудникшылан пашам ыштен. 
1958–1960 ийлаште Совет Ушем серызе-влакын Ушемышт пеленысе А.М. Горький лӱмеш Литератур институтын Кӱшыл литератур курслаштыже тунемын.
Моско гыч пӧртылмеке, телевидений редактор лийын, МАССР тӱвыра Министерствын кугурак инспекторжылан ыштен, «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжылан. 18 ий профессионал серызе семын шуаралтын. 1984—1988 ийлаште «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжылан ыштен.
Александр Юзыкайнын романже-влак: «Кугызан вуй» («На царской горке») (1967), «Маска вынем» («Медвежья берлога») (1972), «Тулото» («Костёр») (1978), «Эльян» (1979).
Николаев, Семён Васильевич

Семён Николаев (Семён Васильевич Николаев) ( РСФСР, Свердловск вел, Красноуфимск йырвел, Вӱддымӧ Сарсаде ял – , Марий Эл, Йошкар-Ола) – марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1967), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1970), МССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1991), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (1996).
Илыш корныжо.
Семён Николаев 1936 ийын идым тылзын 7-ше кечынже Свердловск вел Красноуфимск йырвел Вӱддымӧ Сарсаде ялыште кресаньык ешеш шочын.
1948 ийыште тÿҥалтыш школым шочмо ялыште тунем лекте. Ик ий колхозышто конюхлан тыршен, вара Большетавриск шым ияш школышто тунемын. Вара Краснокамскысе педучилищеш тунемаш пурен (Пошкырт Эл). 1956–1961 ийлаште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто историко-филологический факультетыште тунемын.
Тунемын пытарымеке, институтыштак марий йылме кафедрыште ассистентлан пашам ыштен, марий фольклор курсым вÿден, ВЛКСМ-ын секретарь лийын. Варажым марий радиошто тыршен, корреспондент да редактор лийын, МАССР-ын Тÿвыра Министерствын инспекторжолана шоген, телевиденийыше редактор, варажым тÿҥ редактор лийын, «Пачемыш» журналын тÿҥ редакторын алмаштышыжылан ыштен. 1975–1984 ийлаште – «Ончыко» журналын тÿҥ редакторжо. Писатель ушемын консультант лийын. Вараже – РМЭ-н госсекретарьын советникше лийын. Шуко ий республикысе калык усталык рÿдер пелен самырак возгалыше паша шотышто лабораторийлан вуйын шоген.
Самырак пагытыштак почеламут-влакым возгалаш тÿҥалын. 1956 ийыште – икымше почеламуткорно-влак савыкталтыт. С. Николаев студент нерген, ялысе ÿдыр да рвезе-влак нерген, йӧратымаш, келшымаш, романтике шÿлышан шонкалымаш нерген йӧратен возен.1962 ийыште – икымше почеламут сборникше «Шулдыраҥме пагыт» («Когда вырастают крылья) ош тÿҥям ужын. Ойырыме темым автор вес книгаштат «Латкандаш ияш-влак» («Восемнадцатилетние») шуэн. «Мустафа», «Менсуло», «Йошкар оҥан кайык» («Красногрудая птица») поэме-влакын савыкталтме деч вара С. Николаев кумдан палыме лийын.
50 ий наре С. Николаев сылнымутышто пашам ыштен. 17 сборникым луктын. Писатель-влак да нунын творчествышт нерген очерк-влакым поген да «Мутын нелыже да ямдыже» («Боль и радость слова») книгаш чумырен. Йомак-поэме сборникым «Йомак – умбаке» («Добрым молодцам урок») шочыктен да молымат. Тудо 300 утла мурын авторжо.
Семён Николаевын почеламутшо, поэмеже-влак «Нева», «Волга», «Октябрь» журналлаште, «Литературная Россия» газетыште лектеденыт. Кум книгам рушла Москошто да Йошкар-Олаште савыктыме. Шуко вийым, куатым С. Николаев талантан самырык-влакым кушташ пуа. Кызыт тудым шке наставник-туныктышо семын А. Иванова, Г. Сабанцев, В. Осипов-Ярча, С. Эсаулова да молат маныт.
С. Николаевын произведенийже-влакым руш, украин, эстон, финн, удмурт, мордва, чуваш да моло йылмылашкат кусарыме. Тудо шочмо йылмыш В. Шекспирын, Мольерын, А. Островскийын пьесе-влакым, карел-финн эпосым «Калевала» кусарен. Тудо «Элнет» (по роману С. Чавайна), «Сар» (по трилогии М. Рыбакова) опер-влаклан либреттым возен.
Краснопёров, Алексей Фёдорович

Алексей Краснопёров (Алексей Фёдорович Краснопёров) (, РСФСР, Киров вел, Пыжанъю кундем, Среднее Безруково ял — , Марий Эл, Йошкар-Ола) — рушла возышо марий серызе, журналист, Марий Эл Республикын Калык серызыже (2000), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1981), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1995), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сар да Советско-японский сар-влакын участникше. 
Илыш корныжо.
Алексей Краснопёров 1921 ий шыжа тылзын 1-ше кечынже РСФСР Киров вел Пыжанъю кундем Среднее Безруково ялыште кресаньык ешеш шочын.
Тарьянов, Иван Иванович

Иван Горный (Иван Иванович Тарьянов) (, РСФСР, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Олыктӱр ял – , Йошкар-Ола) – курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Совет Ушем Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1984), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1976), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (2003).
Илыш корныжо.
Иван Горный 1933 ийын теле тылзын 23-шо кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Олыктӱр ялеш кресаньык ешеш шочын. 
Усола кыдалаш школышто тунеммыж годымак чоныштыжо сылнымут сескем ылыжын, почеламутым возаш кумылаҥын. Школым тунем лекмеке, ялысе кресаньык пашам ыштен, мландылан шӱман улшо еҥ-влак нерген утларак пален налын. Колхозышто кыртмен ыштен, вара Маркнигоиздатын Курыкмарий филиалыштыже корректор лийын. 1951 ийыште И. Горный журналист пашашке ушнен. Пӱтынь илышыже да корныжо печать паша дене кылдалтеш: кусарыше, райгазет пӧлкавуй, армий гыч толмек, журналистике Всесоюзный кок ияш леторийыште, КПСС ЦК пелен Кӱкшӧ партшкол (печать пӧлка)... 
1954–1957 ийлаште шочмо элын ӱшанле салтакше лийын. Армий гыч пӧртылмеке, ятыр ий Курыкмарий районысо «Ленинский путь» газетын тӱҥ редакторжылан пашам ыштен. Вара «У сем» журналым лукмаште тыршен да тӱҥ редакторжо лийын. 
1992–1997 ийлаште Иван Горный республикысе Писатель ушемын правленийжым вуйлатен. Икманаш, писатель пашам тӱҥ-тӱҥалтыш гычак шке вич парняжла палыше мастар еҥ. 
Иван Горный 1940 ийла мучашыште возаш тӱҥалын. Икымше почеламутшо-влак 1950 ийыште «Пеледшӹ сӓндӓлӹк» альманах да газет лаштыклаште печатлатыныт. Курыкмарла кандаш книгаже савыктылтын: почеламут ден ойлымаш, поэме ден легенде, повесть-влак, нуно руш да моло йылмылашке кусаралт лектеденыт. Шкежат олыкмарла гыч курыкмарла йылмыш шуко повестьым, ойлымашым, поэмым, тыгак фольклор погым чумырен. А. Твардовский, А.С. Пушкин, У. Шекспир да молат кусарымаштыже кугу верым налыныт. 
И. Горный сылнымут пашажымат эреак вияҥден шоген. Мурызо ятыр почеламутым, поэмым калыклан пӧлеклен. Нуно «Кечӹ лӹвӓлнӹ» («Кече йымалне»), «У и вадны» («У ий кастене»), «Анжалам сӓндӓлӹкем» («Ончалам сандалыкем»), «Мӹнь тӓндӓм ӱжӓм» («Мый тендам ӱжам»), «Ӧфи» да моло сборникышкат чумыралтыныт. 
1984 ий гыч тудо Россий Федерацийын писатель ушем членже.
Сталин премий

Сталин лӱмеш премийын лауреатше:
Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий

Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий (литератур аланыште) () – поснак кӱллӧ тӱрлӧ жанран (прозо, поэзий, драматургий, публицистике, художественный критике) литературный произведений-влакым возымылан пуымо премий.
Негыз.
Премийлан негызым 1968 ийыште пыштеныт (Марий АССР-ысе Кугыжаныш премий гай лийын).
1993 ийыште Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий гай пеҥгыдемдалтын.
Премий Марий АССР-ын лӱмгечыже годым пуалтеш.
Мо пуалтеш.
Марий Эл Республик Вуйлатышын Указше почеш премийым сулен налше-влаклан пуалтеш:
Премийын лауреатше-влак.
С. Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак:
Карташов, Вадим Николаевич

 &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;169206&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-12-05T08:28:10Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;С. Степанов&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;/* Кылвер-влак */+s&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;193750&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Вадим Карташов (Вадим Николаевич Карташов), (, Марий автоном область, Провой кундем, Кожласола сола — , Йошкар-Ола ола) — серызе, почеламутчо, журналист, мер пашаеҥ, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1977), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1971).