tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Петухов, Виталий Альбертович

Виталий Петухов (Виль Мамут, Кыйыр Витали) (Виталий Альбертович Петухов) (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Кугу Сӧреманэҥер ял – ) – курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, РСФСР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1979), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1990), Марий Эл Республикын сулло журналистше (1993), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1997), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2014).
Илыш корныжо.
Виталий Петухов 1954 ийын пургыж тылзын 9-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Кугу Сӧреманэҥер ялеш шочын. Кузнецово кыдалаш школым тунем лекмеке, 1971 ийыште пединститутыш историко-филологический факультетыш тунемаш пурен.
1975 ий гыч Куженер районысо «Заря» газет редакцийыште журналист пашаже тӱҥалын. Тыште тудо тыглай корреспондент гыч тӱҥ редактор марте кушкын.
Икымше поэтический ошкылжо Курыкмарий районысо «Ленин корны» газетеш, 1969 ийыште «Ямде лий» республикысе йоча газетеш почеламут-влак савыкталтме дене кылдалтын. Умбакыже «Ончыко» журналыште, коллективный сборниклаште почеламутлаже чӱчкыдын савыкталтыныт. Посна книга дене «Шылдыран ивлӓ» (1982), «Со пуры лижӹ!» (1990) Марий книга савыктыш полшымо дене лектыныт. «У сем» журналеш тӱрлӧ ийыште савыктыме тыгай поэме-шамычше уло: «Ӹлӹмӹ жепем», «Кугилӓ», «Шам», «Атаман». Руш йылмышке кусарыме икмыняр почеламутшо сборниклаште савыкталтыныт: «Середина земли родной» («Свременник», 1987), «Край марийский, земля Онара» («Советский писатель», 1989). В. Петухов финн-угор поэт-влакын почеламутыштым, тӱрлӧ статьям да публицистикым курыкмарий йылмышке ятыр кусарен.
80-ше ийлан пелыж гыч В.Петухов прозылан шукырак жапым ойыраш тӱҥалын. Тудо «Ӓкрӓм», «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» роман-влакым возен да 1998 ийыште С.Чавайн лӱмеш Марий Эл республикын Кугыжаныш премийым сулен налын. Тудо тыгак эше «Ончыко» журнал премийын лауреат да А.С. Пушкинын 200 ий лӱмгечыжлан пӧлеклалтше творческий конкурсышто сеҥыше лийын.
Журналистикыште сай пашам ыштымыж дене «заслуженный журналист Республики Марий Эл» лӱмым налын.
1979 ий гыч Российысе журналист ушемын членже, 1991 ий гыч Российысе писатель-влак ушемын членже лийын.
12 январь 2016 ийыште Виталий Петуховын ӱмыржӧ кӱрылтын.
Пирогов, Геннадий Михайлович

Геннадий Пирогов (Макартук Геня) (Геннадий Михайлович Пирогов) (, Марий автоном область, У Торъял кундем, Тошто Торъял ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).
Илыш корныжо.
Геннадий Пирогов 1936 ийын сӱрем тылзын 4-ше кечынже У Торъял кундем Тошто Торъял ялеш кресаньык ешеш шочын.
Подгорица

Подгорица () — Шемкурык Элын рӱдолаже.
Полтыш

Полтыш (Болтуш) — Малмыж кугыжаныш марий он, 1556 ий 26 вӱдшорышто шочмо мландыжым лӱддымын аралышыла колен. Тудын колмыжым шарнен марий-влак Марий талешке кечым палемдат.
Попов, Никандр Семёнович

Никандр Семёнович Попов (, Марий АССР, Поранча кундем, Памашъял ял) — марий историк, шанчызе, этнограф, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1981), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2000). 
Илыш корныжо.
Никандр Семёнович 1950 ий пургыж тылзын 12-шо кечынже Марий АССР Поранча кундем Памашъял ялеш шочын. 
Марий кугыжаныш университетыште тунемын. Университет деч вара Марий шанче-шымлыме институтыш пашаш пурен. Кызыт тушто этнографий пӧлкам вуйлата. 1981 ийыште диссертацийым арален, историй шанче кандидат лийын. Марий калык йӱла, Юмылан кумалмаш, кундемыштына Ортодокс тынын шарлыме, калык тӱвыран вияҥмашыже тудын шымлымаште тӱҥ верым налын шогат.
Н. С. Попов — "Марий ушем" мер-политик толкыным вуйлатен. Йошкар-Олаште ила.
Португал йылме

Португал йылме () — индоевропысо (роман) йылме.
Порылык (айдеме койыш)

Порылык — айдеме койыш, порым ышташ тыршымаш.
Поствайкин, Евграф Михайлович

Евграф Поствайкин (Евграф Михайлович Поствайкин) (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Пынгель Парнингаш ял) — курыкмарий серызе, драматург, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1994).
Илыш корныжо.
Евграф Поствайкин 1944 ий вӱдшор тылзын 10-шо кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Пынгель Парнингаш ялыште шочын.
Пошкырт Эл

Пошкырт Эл (; ) — Россий Федерацийын ужашыже, Тудо Юлсер федерал йырвелыш пура.
Прага

Прага () — Чехийын рӱдолаже.
&lt;br&gt;
Провой

Провой (Звениге) (, ) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше ола. Провой кундемын рӱдерже. Калыкчот: 11946 еҥ (2010 ий).
1860 — негызленыт. 1927 ий гыч — ола сынан посёлко да 1974 ий гыч ола.
Пургыж (тылзе)

Пургыж тылзе () — ийын кокымшо тылзыже.
Теле пагытын кумшо тылзыже.
Пушеҥге

Пушеҥге — кушкыл, кудыжын вожге, пушеҥгын тӱҥжӧ да лышташан укшерже уло.
Марий кундемыште кушшо пушеҥге-влак:
Пушков, Борис Сергеевич

Борис Сергеевич Пушков () — , Удмурт Республикысе Можга олаште 1931 ий 3 Сӱрем тылзыште шочын. 1947—1949 ийлаште Озаҥ художественный училищыште уш-акылжым пойдарен. 1961 ий гыч — Россий сӱретче ушемын йыжъеҥже. 1969—1972 да 1974—1975 ийлаште Борис Сергеевич Марий республикысе сӱретче ушем правленийым вуйлатен. 1972 ий гыч 1977 ий марте Россий сӱретче ушем правлений да Россий сӱретче ушемын сылнысӱрет комиссийжым йыжъеҥлан сайлалтын. Станковый — сӱретчын тӱҥ паша шӱлышыжӧ. Пушковын картиныже-влакым Саранскыште, Озаҥыште, Ижевскыште, Венгрийысе Ваш олаште эртыше выставкылаште ончыктымо.
Тӱҥ произведенийже-влак тыгай улыт: "Приволжье" (1959), "Над Волгой" (1961), "Мамаев курган" (1965), "Песня" триптик (1970), "Марийский край" (1981), "Вечер на трассе. Волга", "Зимний лес" (1985).
Борис Сергеевич Пушков — Марий Эл сымыктышын сулло пашазе, республикысе Кугыжаныш премийын лауреатше. Тудо Йошкар-Олаште ила.
Сунгурова, Раисия Борисовна

Раисия Сунгурова (Раисия Борисовна Сунгурова) (, РСФСР, Марий АССР, Поранча кундем, Олор ял) — марий серызе, почеламутчо, мер пашаеҥ, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2019), Ханты-Манси автоном йырвел – Югра кундемысе «Марий Ушем» мер организацийын вуйлатышыже (2011 ий гыч), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2016).
Илыш корныжо.
Раисия Сунгурова 1987 ийын кылме тылзын 20-шо кечынже Марий АССР Поранча кундем Олор ялеш шочын.
Кум книган авторжо, Россий Серызе-влакын ушем член, тыгак мэр пашаеҥ: ВийАр-ын йыжъеҥже (2007), Ханты-Манси автоном йырвел – Югра кундемысе «Марий Ушем» мер организацийын вуйлатышыже (2011 ий гыч). 
2010 ийыште Марий кугыжаныш университетым тунем лектын. Икымше лектышыже студент пагытыште, 2008 ийыште, тунам, университет пеленсе «Поэзий шепкаште» сылнымут кружокын кышкарыштыже презентоватлалтын. Тиде «Ош шовычан у эр» – поэме да почеламут-влак книга. 
2015 ийыште Р. Сунгурован рукописьше марий сылнымутчо Светлана Эсауловам шарныме лӱмеш «Светлана» конкурсышто сеҥышыш лектын. Тылеч вара, 2016 ийыште, «Светланан книгагудыжо» серийым почшо, «Чайгоркаште сандалык» почеламут сборник печатлалтеш. Кокымшо мутсаска Эстон Родо-тукым программын 2016 ийысе сылнымут премий дене палемдалтын. 
2017 ий мучашыште автор лудшыжо-влаклан кумышо лектытышым темла – «Кава вола копаш». Тыште самырык поэт марий поэзийыште кучылтдымо верлибер жанрымат устан кучылтеш. Ты книга Финн-угор литератур фондын стипендий полышыж дене савыктыме. 
2019 ийыште мер пашажлан Марий Эллан шӱдӧ ий темме лӱмеш «Калык верч тыршымаш» шарнымаш медаль дене палемдалтын. 
Раисия Борисовна 2010 ий гыч Сургут олаште ила (ХМАО-Югра), Сургутысо Марий Ушем организацийын да "ЮМарий" этнокультур коллективын вуйлатышыже.
Раквере

Раквере (, "Раковор" руш летопись-влакыште, немыч лӱм Везенберг () — ола Эстонийыште.
Рапла

Рапла () — ола Эстонийыште.
Горохов, Василий Михайлович

Василий Регеж-Горохов (Василий Михайлович Горохов) (, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Кӱшыл Регеж ял — 9 ӱярня 2022) — марий серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, кусарыше, актёр, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1975), Марий АССР-ын сулло артистше (1977), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1978), Марий АССР-ын Калык артистше (1980), Россий Федерацийын сулло артистше (1988), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2007).
Илыш да сылнымут корныжо.
Василий Регеж-Горохов Марий АССР, Кужэҥер кундем, Кӱшыл Регеж ялеш 1937 ий 27 августышто кресаньык ешеш шочын. Тулык да неле илышым чытен илаш логалын гынат, Йывансола кыдалаш школым тунем пытара да 1957 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш пединститутыш тунемаш пура. Шочмо йылмым йӧратыше студентлан пединститутысо сылнымут кружок поэзий шӱм-чонжым почаш да вияҥдаш кугун полшен. Тыштак тудо артист койыш-шоктышыжым почын, мурызо семын чапланен да варажым кумшо курс деч вара 1960-65 ийлаште Москвасе А.В. Луначарский лӱмеш ГИТИС-ын актерский факультетшын студентше лиеш. 
1965 ий гыч М. Шкетан лӱмеш Марий национальный театрыште пашам ышта. Тудо РСФСР-ын сулло артистше, Марий АССР-ын калык артистше, тыгак МАССР Кугыжаныш премийын да МАССР-ын Йыван Кырля лӱмеш театральный премийын лауреатше улеш.
Чапым налше актер тыгак шкенжым кумдан палыме поэт, драматург, прозаик семын ончыктен. Возаш 1958 ийыште тӱҥалын. Тудо коло наре книган авторжо. 1975 ий гыч – СССР писатель ушем член.
Икымше почеламут сборникше 1963 ийыште «Чодыраште» лӱм дене лектын. Автор икшыве-влаклан пӱртӱсын поянлыкшым мастарын почын пуэн. Тыгак йоча-влаклан «Зоосад» почеламут сборникым, «Сад» почеламут ден йомак-влак книгам пӧлеклен. 
В. Регеж-Гороховын драматический произведенийже-влак «Канде кайык», «Лум ӱмбал пеледыш» книгалаште савыкталт лектыныт. Почеламут книгаже-влак: «Мыйын пиалем», «Поэтъял», «Чаҥ», «Тат», «Занавес открыт», «Братья». «Вож» лӱман книгаштыже марий калыкын илыш-йӱлаже, пӱрымашыже да волгыдо ончыкылыкшо нерген шонкала. 
Тылеч посна В. Регеж-Горохов «Регеж» эпос сынан поэмын авторжо улеш. Ты эпосышто автор марий калыкын шуко нелылыкым чытен, тачысе илемыш толын, пошкудыжо-влак дене келшен, эрыкыште илаш шонымыжым да шкенжым калык семын арален кодышаш верч тургыжланымыжым Юмын Суртым чоҥымо годым чон вургыж сӱретла. 
Тыгак тудо кусарыше семынат мастарлыкшым ончыктен: марий йылмыш А.С. Пушкинын «Евгений Онегин» романжым, шотланд поэт Р. Бернсын, венгр поэт Ш. Петефин почеламутыштым кусарен. Шкенжын произведенийже-влакымат руш, эстон да вес йылмылаш кусарыме.
Тудын произведенийже-влак шӱм-чон гыч лекше улыт, шочмо калыкын илыш-йӱлажым, культуржым йӧраташ туныктат. Возымо пашажым кӱкшын аклен, 2007 ийыште В. Регеж-Гороховлан Марий Эл Республикын калык писательже лӱмым пуымо.
Редуктор

Редуктор — механизм лекмашан валыште пӱтыралаш моментым кугемдашлан да лукын писылыкым шагалемашлан.
Рейкьявик

Рейкьявик () — Исландийын рӱдолаже. Калыкчот: 134 010 еҥ (2021 ий).
Эртымгорно.
874 ий — негызленыт. 1786 ий гыч ола.
Административ шеледымаш.
10 кундем-влак:
Рига

Рига () — ола, Латвийын рӱдолаже.
Рим

Рим () — Италийын рӱдолаже.
Россий

Россий (,  — Русь); официал лӱм — Россий Федераций (), кагазлаште РФ кӱчыкемдымаш кучылталтеш — Эрвел Европышто да Йӱдвел Азийыште верланыше кугыжаныш. Калыкчот — 146 804 372 еҥ. Конституцийыште пеҥгыдемдыме кумдык — 17 125 191 км². Тӱняште кумдык дене таҥастарымашыште эн кугу эл, ВВП кугыт да ППС дене кудымшо верым айла, калыкчот дене индешымше верыште.
Рӱдолаже Моско. Кугыжаныш йылме — руш йылме.
Россий Федерацийыш 85 субъект пура, нунын коклаште: 46 — область (Марий Википедийште "Вел" лӱмдалтыт, мутлан, "Киров Вел")), 22 — республик (Марий Википедийыште "Эл", але "Республик" маналтыт, мутлан "Одо Эл"), 9 — край (Марий Википедийыште "Мланде" лӱмдалтыт, мутлан "Пермь мланде", 3 — Федерал кӱлешан ола (), 4 — автоном йырвел (), 1 — автономный область. Чылажге Российыште 157 тӱжем илымвер наре.
Российын латкандаш кугыжаныш дене чек уло, нунын коклаште кок непризнанный кугыжаныш, да кок частично признанный кугыжаныш:
Российыште шуко тӱрлӧ калык ила, 75% танле тын (православий) почеш ила, сандене тӱнямбалне Россий наций эн кугу православный населенийлан шотлалтеш.
Россий Федераций — ядерный державе, космический проект-влак дене тӱнямбалне ончылверыште улеш, космический аппарат-влакым колтылмо да ракетный двигатель-влакым ыштыме дене икымше верыште, Мландыште эн кугу радиотелескопым да космический радиотелескопым чоҥен. Тӱняште чылжге кок глобальный спутниковый навигаций системе уло, иктыже — Российыште ышталтын. УАШ (США) дене пырля Россий квантовый компьютерым чоҥа, Моско — планетыште кум метеорологический рӱдер-влак кокла гыч иктыже.
Россий серызе ушем

Россий серызе ушем марий йыжъеҥ-влак (2000 ий):
Кугу Ростов

Кугу Ростов () — ола Ярославль велыште, Россий.
Руанда

Руанда () — эл Африкыште.
Рӱдолаже Кигали.
Румын йылме

Румын йылме (румынла "română") — индоевропысо (роман) йылме.
Румыний

Румыний () — Европысо эл. Кундем кумдык — 391 уш2 238, калыкын — 19 401 000 наре еҥ (2019 ийыште оценкым) (кугу регионлаштат тыгайже пале-влакын кок эл шотлалтеш); 62 налме вер-тӱняште эн кугу. Тӱрлылык эл этнокультурный кугун ойыртемалтыт; кугурак ужашыже ӱшанен (87 наре % калык) православий почын.
42 шелалтыт административно-территориальный единица, нунын кокла гыч 41 — жудец, да 1 — Бухарест муниципий, жудец кӱкшытыш нӧлталын. Рӱдола — Бухарест. Кугыжаныш йылме — eastern.
Румыний — президентын да кугыжаныш унитар-парламент республик. Клаус постым айлен йоханнис президентшат, премьер-министр — Николай Чукэ.
Экономика динамично вияҥ толшо эл гыч индустриальный. Окса иктык — eastern лейла (10 шорыкйол 2019 ийыште курсыш — 1 4,05 лея долларым шога, румын почеш у ийыште американ долларыш ак 1 лейла (365 кече) кугемын +0,19 lei, RON дене марте 3,88 4,05). 
Гражданствым - правовой негызым тиде кугыжаныш да айдемын кылышт, закон тӧрлымӧ № 21/1991.
Студент гражданствым налын кертдыме, ик тыгай йодмаш дене келшен толшаш.:
Географий.
Элын йӱдвел ден эрвел чек дене украиныште, йӱдвел-эрвел — молдавийыште дене, кечывалвелне — болгарий гыч (дене дунай эҥер), касвелне — да венгрий сербийлан гыч. Вӱд мушмо дене шем теҥыз эрвелыште румыний.
Историй.
1877-ше ийыште эрыклыкшым сентябрь кычкыраш тӱҥалеш. Икымше тӱнямбал сар деч вара парламент демократий налаш лиеш. 1938 ий апрельыште лийын парламент шаркален, кугыжалан лийын диктатура палемдыме. Гитлеровский германийым кокымшо тӱнямбал сар жапыште румыний веле лиеш. Румыний да немыч войска-влакын сар совет ушем дене пырля келыштарыме оккупироватлаш ваштареш лий, вара нуным кузе ушаш Транснистрий Румыний (Днестр почеш). Кокымшо тӱнямбал сар деч вара совет ушемын Румыний контроль йымалне лияш. 1989 ийыште элыштына калык фронтын утарен сеҥа, жап парламент пашам ышташ тӱнал-ойла национального единства. Икымше президентшым сайленыт да 1990 ийыште эрыкан май парламентыштым эртеныт. 2007 ий 1 январь гыч европысо университетыш пураш.
Руш йылме

Руш йылме (рушла "русский язык") — индоевропысо (славян) йылме. Тӱняште ик эн шарлыме йылме шотлалтеш — чыла кудымшо родо-тукым йылме-влак коклаште ойлем да кузе кучымо шотышто чумыр тӱням тудо кандашымше эн чот шотышто. Тыгак руш да славян йылме европышто эн шарлыме йылме эн шарлен толын — пытарыме шотышто да т ¢ выраже вес калыкышкат.
Руш йылме — Россий Федерацийын кугыжаныш йылме, кок кугыжаныш йылме кокла гыч иктыже Белоруссий, Казахстан гыч ик официал йылме, Литератур да южо моло эллаште ушнышо тӱнямбал Евразий тӱҥ йылмылан рӱдӧ, эрвел европышто, ондакысе совет ушемын, ик йылме гыч куд паша ООН, ЮНЕСКО да моло калык кокласе организаций.
Йылме код-влак:
Руш йылмысе тиште-влак:
Кызытсе руш тиштер 1918 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо 33 буква гыч шога. Ужар тӱс дене ончыктымо тиште-влак тиштерыш огыт пуро, нуно мутерлаште, учебниклаште кучылталтыт да пералтыш дене гласныйым ончыктат.
Ешартыш тиште да тудын Юникодшо:
Рыбаков, Николай Фёдорович

Миклай Рыбаков (Николай Фёдорович Рыбаков) (, Марий автоном область, Юлсер кундем, Пӧртанур ял — , Йошкар- Ола ола) — марий серызе, журналист, драматург, артист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980), Марий Эл Республикын Калык серызыже (1996), Марий АССР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1970), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1978), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1974).
Илыш корныжо.
Миклай Рыбаков 1932 ийын кылме тылзын 4-ше кечынже Марий автоном область Юлсер кундем Пӧртанур ялеш кресаньык ешеш шочын.
Рязань

Рязань (; ) — ола Российыште, Рязань велын рӱдыжӧ.
Сӱан лупш

Сӱан лупш — осал койыш-шоктышым, шонымашым почкалтарыше, ӱдыр ден качым, сӱан калыкым аралыше ӱзгар. 
Марий сӱан кышкарыште кугезына-влакын тÿня, сандалык нерген умылымашышт аралалтеш. Тыште кажне сӱанмарий, сӱанвате ты тӱняумылымашым шыҥдарымаште шке сомылжым шукта. Сӱанвуй (онаеҥ) у ешлан пиалым, поро пӱрымашым, аралтышым йодеш. Савуш сӱан йӱла шот дене, радам дене шукталтмым эскера. Тыгодым сӱан калыкын койыш-шоктышыжланат вуйын шога. Арам огыл тудын кидыштыже – сӱан лупш. Сӱан лупш, кудо тӱмырым пералтыме, шӱвырым пуалме йӱк дене тӧр оҥгыр рӱзалт йоҥгалтеш, калык чӱчкен-мурен шогымо годым вуй ӱмбалне шонанпыл тӱс дене йолген волгалтеш. Тыге тудо йырым-ваш поро шӱлышым шара, осал юапым покта. Лупш сӱанмарийым уло кумыл дене кушташ, сӱанватым чӱчкаш таратен. Сӱан калыкын сурт гыч суртыш коштмо корныштымат, ӱдыр-качын пӱрымаш деке эртышаш ошкылыштымат сӱанвуй лупш ден почкалтарен аруэштарен. Нылле ик тушманым тошкалын, нылле ик порылыкым налын, сӱан лупш ончыкылык илышлан сото корным почын.
ССРУ сылнымутчо ушем

ССРУ сылнымутчо ушем (руш. "Союз писателей СССР") — ССРУ професионал сылнымутчо-влакын организацийышт.
1934 ийын ССРУ сылнымутчо-влакын Икымше погыныштышт ышталтын.
Сагирова, Алевтина Александровна

Алевтина Сагирова (Алевтина Александровна Сагирова) (, РСФСР, Киров вел, Шанчара кундем, Малое Притыкино ял) — руш серызе, почеламутчо, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2005).
Илыш корныжо.
Алевтина Сагирова 1940 ийын сӱрем тылзын 29-ше кечынже Киров вел Шанчара кундем Малое Притыкино ялеш кресаньык ешеш шочын. 
У Роҥго кундемысе "Вестник района" газетын серыш пӧлкажым вуйлатыше. Советский поселкышто ила.
Самойлов, Владислав Гурьевич

Владислав Самойлов (Владислав Гурьевич Самойлов) (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Чермышъял ял — , Йошкар-Ола) — курыкмарий серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).
Илыш корныжо.
Виталий Петухов 1963 ийын шорыкйол тылзын 20-шо кечынже Курыкмарий кундем Чермышъял ялеш кресаньык ешеш шочын.
Сан-Томе да Принсипи

Сан-Томе да Принсипи () — эл Африкыште.
Рӱдолаже Сан-Томе.
Сануков, Ксенофонт Никанорович

Ксенофонт Никанорович Сануков (Санук Миконор Синопон) (, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Носола ял – , Йошкар-Ола) – марий историк, шымлызе, туныктышо, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1970), историй шанче доктор (1986), профессор (1989), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1986), «Марий Эл – Венгрий» ушемын председательже (1986), Россий Гуманитар шанче Академийын академикше (1994), Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже (1998), Йошкар-Олан почётан гражданинже (2000), МарКУ-н почётан профессоржо (2004), Курыкмарий кундемын почётан гражданинже (2005), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2005), II степенян «Марий Элыште суаплыклан» орденын кавалерже (2015).
Илыш корныжо.
Ксенофонт Никанорович 1935 ий пургыж тылзын 5-ше кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Носола ялеш шочын. 
Ятыр ий годсек марий калыкын да кундемын эртыме корныжым шымла. Кужу жап Марий Элын ВУЗ-лаштыже историйым, политологийым да моло предметымат туныкта.
Пытартыш жапыште 1930-шо ийласе шучко туткар пагыт нерген моткоч шуко пашам савыктен, але марте луктын каласаш лийдыме йыжыҥ дене палдарен.
Сталин культ жапысе жертве-влакым шарныме «Мемориал» ушемым вуйлата. Туткарыш логалше ятыр еҥын поро лӱмжым калыклан пӧртылташ полшен.
«Марий ушем» мер толкынын шочмо годсесак тудо ты организацийын ик эн чулым да виктарен шогышо еҥже.
Кызыт Ксенофонт Никанорович Марий кугыжаныш университетыште Ачамланде эртымгорно кафедрым вуйлата.
2005 ийыште С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше лийын.
Саратов

Саратов ( ( гыч) ) — ола Российыште, Саратов велын рӱдыжӧ. 
Саратов — калыкчот шотышто латкудымшо ола Российыште, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Сауэ

Сауэ () — ола Эстонийыште.
Эсватини

Эсватини Королевстве (, ) — эл Африкыште.
Рӱдолаже Мбабане.
Свердловск вел

Свердловск вел () — Урал федерал йырвелыш пурышо Россий Федерацийысе субъект.
Мланде кумдык — 194,307 тӱж. км².
Калыкчот — 4 315,8 тӱж. еҥ (2013).
Административ рӱдӧ — Екатеринбург ола.
Сейшел-влак

Сейшел-влак (, , ) — эл Африкыште.
Рӱдола Викторий.
Селин, Александр Васильевич

Александр Селин (Александр Васильевич Селёдкин) (, Марий АССР, Юлсер кундем, Пӧртанур ял — , Йошкар- Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1981), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1996).
Илыш корныжо.
Александр Селин 1937 ийын вӱдшор тылзын 23-шо кечынже Марий АССР, Юлсер кундем, Пӧртанур ялеш кресаньык ешеш шочын.
Сембер

Сембер () — ола Российыште, Сембер велын рӱдыжӧ.
Сенегал

Сенегал () — Африкысе эл.
Серб йылме

Серб йылме (сербла "српски језик", "srpski jezik") — индоевропысо (славян) йылме.
Сербий

Сербий () — Европысо эл.
Рӱдолаже Белград.
Сингапур

Сингапур (; ; ; "Ciŋkappūr Kudiyarasu") — ола-кугыжаныш Азийыште.
Сирий

Сирий () — эл Азийыште.
Рӱдолаже Дамаск.
Славян йылме-влак

Cлавян йылме-влак — индоевропысо йылме-влак:
Словак йылме

Словак йылме (словакла "slovenčina") — индоевропысо (славян) йылме.
Словакий

Словакий () — Европысо эл. Рӱдӧ Европышто верланен, теҥыз дек лектышыж уке. Рӱдӧ олаже — Братислава. Чехий, Польша, Украина, Венгрий, Австрий дене чекше уло. Элын лӱмӧ верысе калыкын лӱмжӧ - словак-влак гыч шочын.
Словен йылме

Словен йылме (словенла "slovenščina") — индоевропысо (славян) йылме.
Смирнов, Геннадий Николаевич

Геннадий Смирнов (Геннадий Николаевич Смирнов) (, РСФСР, Марий АССР, Маскасола кундем, Изи Аксарка ял) — марий серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).
Илыш корныжо.
Геннадий Смирнов 1953 ийын пургыж тылзын 22-шо кечынже Марий АССР Маскасола кундем Изи Аксарка ялеш кресаньык ешеш шочын.
Совет Социализм Республик-влак Ушем

Совет Социализм Республик-влак Ушем (ССРУ), тыгак Совет Ушем () — 1922-1991 ий жапыште Европо да Азий континент-влаклаште верланыше кугыжаныш. Совет Ушем мландын ("суша" умылымашште)1/6 ужашыжым айлен, да кумдык шотышто Мланде ӱмбалне эн кугу эл лийын.
1977-ше ийысе Конституций почеш Совет Ушемым икоян шуко калыкан социализм кугыжаныш семын лӱмдалтын.
Кокымшо тӱнямбал сар деч вара Совет Ушемын Афганистан, Венгрий, Иран, Китай, ККДР, Монголий, Норвегий, Польша, Румыний, Турций, Финляндий, Чехословакий дене мланывалсе чек да УАШ, Швеций, Японий дене теҥыз чек лийын.
Сомали

Сомали (, "эс-Сумаль") — Африкыcе эл.
Рӱдолаже Могадишо.
Сорла (тылзе)

Cорла тылзе () — ийын кандашымше тылзыже. Тугак, Тÿредме тылзе, Саска тылзе, У шурно тылзе, Шыжага тылзе, Уржа ÿдымо тылзе, Шӱльӧ тÿредме тылзе, Уржа ӱдымӧ тылзе, Угинде тылзе.
Кеҥеж пагытын кумшо тылзыже.
Спиридонов, Анатолий Яковлевич

Анатолий Спиридонов (Анатолий Яковлевич Спиридонов) (, Марий АССР, Маскасола кундем, Краснооктябрьский посёлко) — руш серызе, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1991), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2001), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1992).
Илыш корныжо.
Анатолий Спиридонов 1950 ийын пеледыш тылзын 8-ше кечынже Марий АССР Маскасола кундем Краснооктябрьский посёлкышто шочын.
Стокгольм

Стокгольм () — Швецийын рӱдолаже.
Суас

Суас (шкелӱм ; ; ; ) — Российын Европо ужашыште верланыше рӱдӧ веллаште, Юлвелыште, Уралыште, Сивырыште, Казахстаныште, Кокла Азийыште, Синьцзяныште, Мӱндыр Эрвелыште илыше тӱрк калык.
Калыкын вес лӱмжӧ-влак.
Суас Элыште да Одо Элыште илыше марий-влак суас-влакым сӱас маныт. Тугат марий-влак суас-влакым тыге манын кертыт: татар, тотар, тадар да тодар.
Сургут

Сургут () — Ола Российыште, Ханты-Манси автоном йырвел — Юграште.
298,5 тӱжем еҥ (2009 ий).
Сургут - тошто ола улеш, 19 Пургыж 1594 шочын.
Кÿртньыгорно уло, Интеркалыкын Кÿртньыгайык порт, да Обь эҥерыште кугу порт.
Шагат ӱштӧ - UTC+6 (кеҥежым), UTC+5 (телым).
Туныктыш.
Олаште кок шке университет-влак уло:
Сылнысӱрет

Сылнысӱрет (руш. "живопись") — сӱретсымыктышын лончыжо.
Сӱрем (тылзе)

Cӱрем тылзе () — ийын шымше тылзыже. Тугак, Шырка тылзе "(шукырак кучылтымо)", Кугу кырлась тылзе, Шурно кÿмö тылзе, Емыж кÿмö тылзе, Уржа-сорла тылзе, Чеҥла тылзе.
Cӱрем тылзын Cӱрем пайрем эртаралтеш.
Кеҥеж пагытын кокымшо тылзыже.
Сӱрем (пайрем)

Сӱрем (Эрвел марий - Кӱсӧ) — кеҥеж чоклашымаш, сӱрем тылзын эртаралтше традиционный марий пайрем.
Пайремын шарлыме кумдыкшо.
"Сӱрем" олык марий да пошкырт марий-влак коклаште аралалт кодын. Кызыт Марий Элын Морко, Юлсер кундемыште, Пошкырт Элыште пайремлат.
Эртарыме жап.
"Сӱрем-Пӱсӧ" кажне ийын эртаралтеш. Южо марий-влак кажне 3 ий гыч сӱрем тылзе тӱҥалтышыште, кече иктӧрлык (22 сӱрем) деч вара кум арня эртымеке пайремлат. Тудо руш Петро пайрем деке лишке але Петро кече дене иктеш толын кертеш. Пайрем ожно арня мучко шуйнен. Пайремын икымше кечыже карт-влакын мутланен келшымышт почеш палемдалтын.
Пайремын кӱлешлыкше.
"Сӱрем" юмыйӱла радамым шуктымаште кумда верым налеш. Кеҥежым эртарыме моло пайрем-влак коклаште ик эн тӱҥ да жаплыме пайрем семын палемдалтеш. "Сӱрем" годым кугу тӱткылыкым надырым пуэн кумалмылан ойырат. Пайрем тӱҥалтыште, ончычсо пагытлан, кинде пеледме жаплан увертарыме, Мланде Аван тымыкшым аралыше ойӧрӧм чарыме йӱлам эртареныт. Тыге нуно озанлык да еш сомылым тӧрлен шогымаште Юмын поро кумылжым йодыныт.
Пайрем йула радам.
"Сӱрем" тыглай огыл йӱла радам гыч шоген. Пайрем годым сӱрем отышто (кӱсотышто, кӱсӧ олмышто - эрвел марий-влакын) кумалтыш эртаралтын. Кумалме деч вара сӱрем мужым (осал шӱлышым) поктымо йӱла шукталтын. Рвезе-влак кугу йӱк-йӱаным луктын имне дене ото йыр, пасу мучко, ял покшеч кудалыныт да сӱрем пучым пуалтеныт, сурт-пучым сола дене лупшеныт, пуч ден солам пудыртен, палемдыме верыш кудалтеныт але чодырасе укшеш сакен коденыт. Тиде йӱлам шуктышо самырык-влакым варажым шупшаш, аракам йӱаш, уда шомакым ойлаш, йӱк-йӱаным лукташ чарен. Кумалтыш эртыме кечылаште эҥерыште йӱштылын але мончашке пурен кап-кылым лывыртеныт. Пайремым муро да куштымаш, весела модмаш мучашлен. Моло пайрем семынак оза-влак унам вашлийыныт, тамле кочкыш-йӱыш дене сийленыт.
Таджикистан

Таджикистан () — эл Азийыште.
Рӱдола — Душанбе.
Таиланд

Таиланд () — эл Азийыште.
Рӱдолаже Бангкок.
Тайвань

Китай Республик (Тайвань) () — эл Азийыште.
Рӱдолаже Тайбэй.
Таллинн

Таллинн () — Эстонийын рӱдолаже. 2016 ийыште Таллинныште 440 702 еҥ илен.
Административ шеледымаш.
8 кундем-влак:
Тампере

Тампере (, ) — ола Финляндийыште.
Тапа

Тапа (эстонла "Tapa") — ола Эстонийыште. Йудвел касвел кундемыште верланен.
Тарту

Тарту (эстонла "Tartu") — ола Эстонийыште. 2000 ийысе еҥшотлымаш почеш Тартушто 101 246 еҥ илен. Ола возен кодымо важлаште икымше гана 1030 ийыште ушештаралтын.
Тбилиси

Тбилиси ( - «леве памаш») — Грузийын рӱдолаже. Калыкчот: 1 172 010 еҥ (2021 ий).
Верланыме вер.
Ола Кура серыштыже верланен.
Важ-влак.
&lt;br&gt;
Теле (тылзе)

Теле тылзе () — идалыкын латкокымшо тылзыже. Тугак, Чатлама тылзе, Кугу шыл тылзе (Имне тылзе), Изи кырлас тылзе.
Теле пагытын икымше тылзыже.
21-ше але 22-шо кечынже телымсе кечышогымаш.
Тимиркаев, Анатолий Тимиршинович

Анатолий Тимиркаев (А. Миркаев, Т. Анатольев, Тими Тим, Тим Толин) (Анатолий Тимиршинович Тимиркаев) (, Башкир АССР, Калтаса кундем, Шоръял ял) – марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1985), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1984), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1997), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1999), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (2012).
Илыш корныжо.
Анатолий Тимиркаев 1952 ийын шорыкйол тылзын 2-шо кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Шоръял ялеш кресаньык ешеш шочын.
Тирана

Тирана () — Албанийын рӱдолаже.
Токио

Токио (; "Tōkyō" — Эрвел рӱдола) — Японийын рӱдолаже.
Турций

Турций () — эл Азийыште да Европышто. Покшел Эрвелне верланыше кугыжаныш. Рӱдолаже Анкара.
Кызытсе Турций группын шаланымыж деч вара тудым 1923 ийыште икымше тӱнямбал сарыште сеҥалтын лийын да результат почеш кугыжаныш дипомат-влак-эрыкан турецкий сарыште лийын, калык да территорий-влак ыштыме фракия упразднение эрвел монархий, кугыжанышым национальный да изи азийын касвел турцийыште армян аркамбал. Дипомат-влак рӱдер мо ондак лиймым, тиде акрет годсо шуко регионлаште кугыжаныш историй возалте: кугыжаныш Хеттский, Ассирия, Урартула, Армений, Византий, Грузий (Иберия да Колхида), Персийыште, Рим и т. д.
Йӱдвелне Болгарий да Шем теҥыз дене пошкудо улеш; эрвелне Грузий, Армений, Азербайджан (Нахичеван) да Иран; кечывалвелне Мландепокшел теҥыз, Ирак да Сирий; касвелне Эгей теҥыз да Греций дене уло.
Турцийыште ожнысек илыше калыкым "турок калык" маныт.
Кугу олала.
Турцийыште эн кугу олала:
Тыгыдер

Тыгыдер (тыгак "Арама", "Тӱшка") — кушкыл. Ик тӱҥ пушеҥге семын уке, шуко изи тӱҥ-влак.
Фарер йылме

Фарер йылме () — индоевропысо (герман) йылме.
Филиппин-влак

Филиппин-влак () — Азийысе эл.
Рӱдола Манила.
Финн йылме

Финн йылме () — урал йылме. Кугыжаныш йылме Финляндийыште.
Француз йылме

Француз йылме () — индоевропысо (роман) йылме. Кугыжаныш йылме Францийыште.
Фриз йылме

Фриз йылме (фризла "frysk", "fresk", "frasch". "fӱrs") — индоевропысо (герман) йылме.
Хаапсалу

Хаапсалу (, тошто руш лӱм — Га́псаль (, )) — ола Эстонийыште.
Ханты-Манси автоном йырвел — Югра

Ханты-Манси автоном йырвел — Югра (, , ) — йырвел Российште. 2002 ийыште 7309 марий еҥ тыште илен (калыкчот 2002 ийыште).
Хельсинки

Хельсинки (, ) — Финляндийын рӱдолаже. Калыкчот: 675 747 еҥ (2021 ий).
Эртымгорно.
1550 — негызленыт.
Верланыме вер.
Ола Финн вӱдлук серыштыже верланен.
Хорват йылме

Хорват йылме (хорватла "hrvatski jezik") — индоевропысо (славян) йылме.
Хорватий

Хорватий () — эл Европышто.
Рӱдолаже Загреб.
Вуйлатымаш формо — парламент республик. Премьер-министр андрей пленкович 19 шыжа 2016 ий дене налын, президент пост а 2020 гыч 19 пургыж — Миланович Зоран.
Рӱдолаже да эн кугу олаже — Загреб. Категорий хорватий йӱдвел-касвел Файлым дене, йӱдвел-эрвел — венгрий сербийлан дене, эрвелыште да кечывалвел — Босний да герцеговине дене да шемкурык элыште; касвел чек да италийыште лийын мушмо адриатик теҥыз ден теҥыз.
Валюта кугыжаныш — кунам.
1992 ий наций-влак организацийын членжылан шотлалтеш эл дене ушен; ОБСЕ, европын каҥашыже, 2009 ий гыч йылме-влак; 2013 ийыште союзышто Европысо.
Экономике.
Вӱдышӧ отрасльлан шотлалтеш: судостроение, машиностроений, химий, кочкыш, кылдалтын, обрабатыватлыше, электронный да электротехнике, фармацевт промышленность. Туризм экономикын кӱлешан отрасльже шотлалтеш.
Индекс Кейтец (элыште пашадарын эн изи да кокла шот дене келшен толшо) 2018 ийыште хорватийыште (кыдалаш да кунам кунам эн 3442,25 8420) наре ыштышыже 40,8 %. 2020 ий 1 январь гыч ышта пашалан тӱлымӧ эн изи кугытым 4062,51 кунам, 543,35 евро (брутто), кунам да 3250,01, 434,68 евро (нетто). 2021 ий 1 январь гыч ышта пашалан тӱлымӧ эн изи кугытым 4250 кунам, 562,04 евро (брутто), кунам да 3400, 449,44 евро (нетто). 2022 ий 1 январь гыч ышта пашалан тӱлымӧ эн изи кугытым 4687,50 кунам, 623,42 евро (брутто), кунам да 3750, 499,22 евро (нетто), возымо индекс Кейтс 48,78 %.
Адриатик хорватий отро серыште да шуко — шуко направлений международный туризм. Адриатик xix курымышто туризмым вияҥдыме тӱҥалеш; серыште турист корным вияҥдыме тӱҥалын xx курымын социализм тӱняште ик эн хорватийысе. 1990 ий иземда туризм а хорватий, военный действийын могай амал лиймым да инфраструктурын тоштеммыж турист, касвел стандарт шот огеш вашеште. Тӱҥалтыш гыч 2000-х годов турист-влакым отрасльыштат кушмаш ончыкта. Турист индустрий 2010 покшелне-х гг. 18 логалеш % ВНП, экономист-влак у можо чоным корштара.
Верысе вторичный пазарыште недвижимость объектым тӱҥ шотышто. Изиш элын у стройкышкыжо, кушмаш темп гынат, пытартыш ийлаште чоҥаш палемдалтеш. Серыште турист поснак регион наледылше да активнын объектым ужын пӧрт. Тыште пеш писын ликвидный объект дене ургат.
Чавайн, Сергей Григорьевич

Сергей Чавайн (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Себе-Усад волость, Изи Корамас (кызыт Изи Корамас) ял) – , Йошкар-Ола) – марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934), марий сылнымутлан негызым пыштыше, икымше марий почеламутым возышо, «Элнет» романын авторжо.
Илыш корныжо.
Сергей Чавайн 1888 ийын шыжа тылзын 6-шо кечынже (юлиан кечышот почеш – идым тылзын 24-ше кечынже) Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Изи Корамас (кызыт Изи Корамас) ялеш шочын.
1904 ийыште, Унчо кок классан школым тунемын пытарымеке, С. Чавайн Озаҥ оласе туныктышо-влакым ямдылыше семинарийыш пура. Тушто руш классик-влакын творчествышт дене лишкырак палыме лиеш, руш поэт-влакын возымыштым марлаш кусараш тӱҥалеш. Варажым шке гычат возаш кумылаҥеш. 1905 – Ото почеламутым воза. Ото – тиде икымше возымо марий почеламут. Тудым варажым шуко йылмышке кусарыме.
Семинарийым пытарымеке, 1908–1915 ийлаште Чавайн Сотнур волостьыш пурышо Пӧтъял, Руш-Шайра ялласе школлаште да Сотнур кок классан школышто туныктен. Марий мланде деч ӧрдыжыштат туныктымо пашаште тырша, яра жапшым творчествылан ойыра. 1917 ий марте тудо 30 утла почеламутым, «Вувер» поэме-йомакым серен. 
1915 – Чавайн Казахстаныш илаш кусна, Аральск кӱртньыгорно школышто туныкта. 1919 – Чавайн шочмо кундемышкыже пӧртылеш, Йошкар кече газетыште пашам ышта.
1920 ийлаште тудо журналист, редактор семын шуко пашам ышта. 30-шо ийлаште шуко ойлымашым, поэмым, пьесым воза. Нунын коклаште «Йыланда», «Мӱкш отар» (1928), «Акпатыр», «Элнет» произведенийже-влак кызытат кумдан чапланат. Шуко возымыжым вес йылмышке кусарыме. 
1934 ийыште СССР сылнымутчо ушемын йыжъеҥже лиеш, вес ийын «Акпатыр» пьесым сера. 1935–1937 «Элнет» романым воза, 1-ше ужашыже 1936 савыкталт лектеш.
С. Г. Чавайн йоча-влакланат ятыр возен. Нунын коклаште почеламут, ойлымаш, мыскара орлаҥге улыт. Марий книга савыктыш шуко гана посна сборник дене савыктен луктын.
Одарланен кушшо пушеҥге гай мутсаска корныжо 1937 ийыште лугыч лийын.
1937 ийын кылме тылзын 11-ше кечынже Чавайным репрессий почеш лӱен пуштыныт.
Кузе Чавайнын алмашлӱмжӧ лектын.
Сергей Григорьевич теве кузе воза:
Сылнымут аклымаш.
Сергей Чавайн сылнымут произведенийлаштыже калык ойпогым кучылтын. Тудо шкеже теве кузе воза:
Четкарёв, Ксенофонт Архипович

Ксенофонт Четкарёв (Ксенофонт Архипович Четкарёв) (Чоткар Аркип Синопон), (, Россий империй, Киров вел, Вӱрзым кундем, Картумбал ял – , Йошкар-Ола) – марий серызе, шанчызе, фольклорист, этнограф, литературовед, религиовед, искусствоведений шанче кандидат, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953).
Илыш корныжо.
Ксенофонт Четкарёв 1910 ий шорыкйол тылзын 22-шо кечынже Россий империй Киров вел Вӱрзым кундем Картумбал ялеш шочын.
Чоткар Синопон мурым, такмакым, йомакым, калык ойпогым погымаштат кугу надырым пыштен. Икымше «Колхоз муро» лӱман книгажым (1936) Чоткар лӱм дене луктын, Серге Чавайн дене келшен пашам ыштеныт.
Марий сылнымутым вияҥдымаштат, марий кокла гыч лекше пашаеҥ-влакым ямдылымаштат ятыр тыршен. Лектышан да суапле пашажым шотыш налын, 1953 ийыште СССР писатель ушемыш пуртеныт. 1956 ийыште колен.
Чех йылме

Чех йылме (чехла "čeština") — индоевропысо (славян) йылме.
Чодыра сем (балет)

Чодыра сем () — икымше марий балет (1973), семым А.Б.Луппов возен.
Кузе шочын.
Балетлан музыкым А.Б.Луппов 1971 ийыште возаш тӱҥалын да вес ийыште пытарен. 
Либреттожым ямдылымаште композитор шкежат тыршен, балетмейстер Валентина Наваевалан тудым марий калык йомак негызеш возаш темлен. Балетын героиньыжланат Эрика лӱмым тудо ӱмыр лугыч лийше йолташыжым, композитор Эрик Сапаевым, шарныме лӱмеш пуэн. 
1973 ий 17 пургыж тунамсе марий музык театрыште "Чодра семым" икымше гана ончыкталтын. Балетым эстон Энн Рая шынден.
Вара 90-шо ийлаште у балетмейстер-постановщикын тыршымыж денат сценыш лукмо. Но 2000 ийыште тиде балетым автор шкеак, паленак, репертуар гыч кораҥден.
2005 ийыште балетым кумшо гана шындыме да 15 ӱярняште ончыктымо. Спектакль кӱчыкрак да кумылым нӧлтышӧ, шинчам сымыстарыше лийже ман ыштеныт. Кум акт гыч кокытым веле кодымо. Лупповын "Чодыра сем", "Замок Шеремета", "Кӱрылтшӧ пайрем" - кум балетше гыч сем-влакым, ужашын-ужашын налын, иктыш чумырымо. Тиде пашам Россий сымыктышын сулло пашаъеҥже Иван Егоров, концертмейстер Надежда Кузнецова шуктеныт, декорацийым сӱретче Б.Голодницкий ямдылен. Аксайым Дмитрий Марасанов, Кереметым Александр Зверев, Эрикам Светлана Севрюгина, Шайвим Екатерина Кужнурова куштеныт.
Чоткар

Чоткар - марий патыр, Юлсер кундемыште, Корамас ялыште шочын. Тоштыеҥ ой почеш, Чоткар марийын кугыжаже лийын. Чоткар пеш виян улмаш. Иктат сеҥен кертын огыл тудым. Марий Сылнымут классикше-влакат тиде образым шке произведенийлаштышт шагал огыл кучылтыныт.
Юлсер кундемыште Корамас ял воктене 2002 ийыште Чоткарлан чапкӱым пыштыме.
Сергей Чавайн, Шабдар Осып да Олык Ипай 1936 ийыште кумытын "Чоткар патыр нерген мур" кугу поэмым возеныт. Тудо ятыр жап мыланна палыме киен, да "Ончыко" журналын 1992 ий 5-ше номерешыже Г. Зайниевын тыршымыжлан кӧра савыкталтын.
Чуваший

Чуваший (, , ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Юлсер федерал йырвелыш пура.
Рӱдола — Шовакшэҥер.
Марий Эл, Татарстан, Сембер вел, Мордовий да Угарман вел дене йыгыре улеш.
Чумбылат

Чумбылат (Лемдэ Курыккугыза, Курык ӱмбал керемет, Кугу еҥ, Курыккугыза) — марий он, шнуй талешке да тале сарзе-аралтыш. XII курымышто илен, шке калыкым тушман дечын арален.
Чумбылатын илыме верже Лемде эҥерын шола серыштыже, Кукарка деч латвич меҥге тораште верланен.
Илыме корно.
Чумбылат он ончыч Какшарыште () илен. 1181 ийыште Какшарым новгородысо ушкуйник-влак налыныт, да Чумбылат Кукаркаш (кызыт "Советск") куснен.
Латкокымшо курым тӱҥалтыште, Виче кундемысе кугезе марий мландште, Кукарка лӱман карманым чоҥен шогалтеныт. Калык Онжылан Чумбылат лӱман талешкым сайлен да моткоч кугун ӱшанен, пагален илен. Шочмо тукымжо дене ӱмырешлан чеверласаш жап толын шумеке, тудым курык серысе сылне вер-шӧреш тоеныт. Тукымжым арален кодаш тыршымыжлан, виян да чолга улмыжлан Оным калык шке юмыжлан шотлаш тӱҥалын. Неле жапыште кугезына-влак курыкыш толыныт да осал тушман деч пыдал налаш, порылыкым да тыныслыкым Курык Кугыза деч йодыныт. Кава деке нӧлталтше Шнуй курыкым тачат Ош Поро Кугу Юмо деке эн лишыл верлан шотлат.
Шарнымаш йӱла.
Тудын лӱмжӧ кумдан шарлен да ятыр марий-влак тудлан кумалыныт. Тыгодым тӱрлӧ семын лӱмденыт: Лемде Курык кугыза, Курык ӱмбал керемет, Кугу еҥ. А утларакше тудо Курык кугыза лӱм дене палыме. Чумбылат манме умылымаш — тиде курыклан кумалме йӱла. Тыгеракак йоҥгалтше лӱман он-влак моло калыкынат улмаш. Мутлан, тыгай курык Юмо-влак улыт: Индийыште — Шамбала, Кокла Азийыште — Джамбул, Мордва мландыште — Чампас да молат.
Чумбылат курыкым 1830 ий шыжым, марий-влак тетла шке Чумбылат Юмыштлан ынышт кумал манын, нуным танле тыныш савыраш шонен, Москосо митрополит Филаретын кӱштымыж почеш пудештарыме. Туге гынат Курык кугызалан калыкын ӱшанжым ӱштыл луктын кертме огыл.
Курыкысо Кугу кӱм пудештарымашын амалже XIX курымын 20-шо ийла мучаште марий-влак коклаште кӱсотышто кумалмаш моткоч кумдан шарлен. Мутлан, 1827 ийыште Чарла уезд, Морко кундемысе Варангыш ял воктене марий-влак кугу шыже кумалтышым эртареныт. Тушко 4 000 утла еҥ погынен. А ик ий гыч, 1828 ийыште, Шернур вел Купран кӱсотышко кумалаш 3 000 утла еҥ кумалаш толын. Тыштыже 134 тулолмо лийын, 99 тӱрлӧ вольык да куйыквусо дене 99 онаеҥ кумалын.
Чумбылатын курык (тушто тудын шӱгарже) — эн пагалыме марий калыкын шнуй верже. Чумбылат лӱмжым чыла марий калык пала. Кугу кумалтыш Чумбылат курыкышто 1993 ий гыч адак эртаралтыныт.
Чыкма

Чыкма (, ) — Марий Эл Республикын Курыкмарий кундемын рӱдолаже. Чыкмам 1584 ийыште кеҥежым руш сарзе-влак чоҥеныт. Ола 1781 гыч.
Калыкчот 22,7 тӱжем еҥ. (2008).
Ола Юл (Шовакшэҥер вӱдаралымвер) кӱкшö пурла серыштыже верланен, Йошкар-Ола гыч 104 уштыш кечывалвел-касвелнырак. Чыкма — курыкмарий тӱҥ тӱвыра да вуйлатымаш рӱдыжӧ.
Чын Исус Черке

"Чын Исус Черке" шкевуя черке улеш. Тудлан Пекиныште (Китай) 1917 ийыште негызым пыштыме. Таче тудын 1,5 амион наре йыжеҥже куд континентын нылле вич эллаштыже ила. Тиде черке Кристиантынын Протестант укшышкыжын ик ужашыже улеш. 1995 ийыште тиде черке шке пӧлкажым Российыште почын. Амалже - Исусын Кокымшо гана Толмыж деч ончыч чыла калык-влак коклаште Поруверым шараш".
Ты черкын лу тӱҥ ӱшанымаш лончыжо:
Швед йылме

Швед йылме () — индоевропысо (герман) йылме. Скандинав тӱшкан эрвел ӱлылтӱшкаш пура. Швеций, Финляндий, да Аланд отролаште шарлен. Скандинавийыште ик эн кумдан шарлыше йылме. Кутырышо-влакын чотышт индеш миллион деч шукырак.
Швейцарий

Швейцарий (, , , ) — эл Европышто.
Рӱдолаже Берн.
Швеций

Швеций ( [свӓрйе]) — Европысо эл.
Швеции йÿдвелан европаште вераҥдеш. 9 милион эҥ тыгерак илыт. Швеций имне вÿтлык демократийм уло. Стокгольм швецин рÿдолаже уло. Вес ола-шамыч швециште Мальмё, Гётеборг да Уппсала авалыт. Шведла аҥгличанла да немычла увертароныт ыле. Шведаныште адак пеш сай корно-шамыч мом пеш эффектанысыште уло.
Шемкурык Эл

Шемкурык Эл (Montenegro; ) — Европысо эл. Рӱдола — Подгорица.
Шорыкйол (тылзе)

Шорыкйол тылзе () — ийын икымше тылзыже, Шорыкйол пайремым пайремлыме тылзе. Тугак, У ий тылзе, Кырлас тылзе, маныт.
Теле пагытын кокымшо тылзыже.
Шот радам-влак

Марий радам.
Ожно годсек марий калык марий радамым кучылтын. Кызыт жап марте эн кугу шотпал "камысыр" веле кодын. Кугырак шотпалым векат тыге чоҥеныт (четлыкым ончо). Марий радамым йомдараш ок лий да кучылташ кӱлеш.
Американ радам.
Американ радамыште чыла кугу шотпал лӱм-влак тыге чоҥалтыт: тӱҥалтышыште латин чотмут шинча, вара тудлан супикс «-иллион» ешаралтеш. Поснаҥдыш — «миллион» мут, тиде шотпалым тӱжем (лат. "mille") да шукемдыше «-иллион» супиксым ончыкта. Тыге шотпал-влак — биллион, триллион, квадриллион, квинтиллион, секстиллион да т.м. чоҥалтат. Американ радамым УАШыште, Канадыште, Кугу Британийыште, Российыште, Грецийыште да Турцийыште кучылтат.
Европо радам.
Европо радам тӱняште шукырак кучылтымо. Шотпал лӱм-влак тыге чоҥалтат: латин чотмут дек «-иллион» супикс ешаралтеш, вес шотпалын лӱмжӧ (1 000 пачаш шукырак) тидынат латин чотмут гыч чоҥалтеш, такшым «-иллиард» супикс дене. Викшым манаш гын, тиде радамыште триллион почеш триллиард кая, вара квадриллион, квадриллиард да тулеч молат.
Шочмаш да вияҥмаш.
Францийысе физик да математик Николя Шуке (Nicolas Chuquet) «биллион» ("byllion") да «триллион» ("tryllion") мут-влакым шонен луктын да шотпал-влакым 1012 да 1018 ончыкташ кучылтен. Тиде европо радамлан негыз ыле.
Туге гынат весе францийысе математикшамыч XVII курымышто 109 да 1012 шотпал-влаклан «биллион» да «триллион» мут-влакым кучылтыныт. Тыгай радам Францийыште да Америкыште пеҥгыдемден, вара тудо "американ" лӱмден ыле. Ты жапыште Шуке радам Кугу Британийыште да Немыч Элыште умбакыже кучылталтын. 1948 ий гыч Франций Шуке радам (вес семынже "европо радам") дек пӧртылтен.
Шотпал

Шотпал () - ӱзгарын мынярлыкым ончыктышо абстракций.
Шошо

Шошо — Идалыкын ныл пагыт кокла гыч иктыже. Теле да Кеҥеж коклаште эрта.
Шошышто кум тылзе: Ӱярня, Вӱдшор да Ага.
Шри-Ланка

Шри-Ланка (, ) — эл Азийыште.
Рӱдолаже Шри-Джаяварденепура-Котте.
Шыжа (тылзе)

Шыжа тылзе () — Григориан кечышот почеш идалыкын луымшо тылзыже. Акрет Римысе кечышот почеш идалыкын 8-ше тылзыже. Шке лӱмжым латин octo - кандаше, мут гычын налын. Мландын кечывалвел ужашыште тиде тылзын шошо пагыт, Йудвелыште — шыже. Теле жапыш куснымылан кӧра тиде тылзе эн кужулан шотлалтеш (745 шагат). Тугак Кырпак тылзе (икымше лумын тылзыже), Покро тылзе, Сöсна тылзе, Лум вочмо тылзе, Чыве-агытан тылзе, Лавыра тылзе. 
Шыже пагытын кокымшо тылзыже.
Шыже

Шыже — идалыкын пагытше. Кеҥеж деч вара кая, да Теле деч ончыч.
Шыжыште кум тылзе: Идым, Шыжа да Кылме.
Эл

Эл — ала-могай калыкын шочмо вер.
Эсаулова, Светлана Николаевна

Светлана Эсаулова (Светлана Николаевна Эсаулова) (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Чӱксола ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1991).
Илыш корныжо.
Светлана Эсаулова 1954 ийын шыжа тылзын 15-ше кечынже Марий АССР У Торъял кундем Чӱксола ялеш кресаньык ешеш шочын. У Торъял кундемысе кыдалаш школым тунем пытарымеке, туштак музык туныктышылан пашам ышташ тӱҥалын. Маргосуниверситетыште тунемын, но тунем пытарен огыл, пелашыже дене пырля Байконурышко кая. 1992 ийыште Москосо М. Горький лӱмеш Литератур институтым тунем пытара. Радиошто, «Марий коммуна», «Кугарня» газетлаште, «Кече» журналыште журналистлан пашам ыштен.
«Шочмо мланде» икымше почеламутшым Светлана Эсаулова тӱжем индеш шӱдӧ шымле кокымшо ийыште, «Марий комуна» газетеш савыктен луктын. Тӱжем индеш шӱдӧ кандаш лу кокымшо ийыште тудын ятыр почеламутшо «Кинде-шинчал» сборникыш пурен. Тӱжем индеш шӱдӧ индеш лу икымше ий гыч ССРУ писатель ушемыште лийын. Лудшо-влак тудын «Кидшер» (1991) сборникшым куанен вашлийыныт. Каласен кодыман, Светлана Николаевнан ятыр почеламутшылан семым келыштарыме, муро-влак шочыныт. Марий книга савыктыш Светлана Эсаулован почеламут аршашыжым у книга дене савыктен луктын. Тудо «Шинчашкет ом ончо сулыканла» маналтеш. Поэтессе Валентина Изилянова Светлана Эсаулован поэзий аршашыжым, рушла кусарыме тудын почеламутлажым, порын шарнен каласыме ой-шомаклам иктыш чумырен, чапле книгам ямдылен.
Эрвел Тимор

Эрвел Тимор () — эл Азийыште.
Рӱдолаже Дили.
Эрвел марий

Эрвел марий-влак — марий калыкын ужашыже, Пошкырт Элыште, Суас Элыште, Свердловск велыште да Пермь мландыште илат.
Эритрей

Эритрей (, ) — эл Африкыште.
Рӱдолаже Асмэра.
Эспоо

Эспоо (, ) — ола Финляндийыште.
Эстон йылме

Эстон йылме () — урал йылме.
Эстоний

Эстоний () — йӱдвел Европышто эл. Официал лӱмжӧ — Эстоний Республик (). Йӱдвелыште Суоми пролив улеш, касвелыште Балтик теҥыз, кечывалвелыште - Латвий да эрвелыште Россий верланат.
Эстоний - демократле да парламентле республик улеш, латвич кундемлан шеледалтеш. Таллинн - рӱдӧ да эн кугу олаже улеш. Эстонийыште 1,33 миллион гыч шагалрак еҥ ила. Эстоний Европа Ушемысе эн изи калыкчотан эл кокла гыч иктыже. Эстон-влак - финн-угор калык улыт, эстон да финн йылмыла коклаште шуко икгайлыкым вашлияш лиеш.
Эстоний Наций-влакын Лигышкышт 22 Идым 1921 ийыште пурен, 17 Идым 1991 ийыште пурен, Европо Ушемыште 1 Ага 2004 гычын.
Эртымгорныжо мучко Эстонийын мландыже Даний, Тевтон Орден, Швеций але Россий кучемыштыже лийын. Эстоний 20 Сорла 1991 ийыште савырнен.
Административ шеледымаш.
Эстоний 15 кундемыш шеледалтеш. Эстонийыште кундем "Maakond" маналтеш.
Эфиопий

Эфиопий () — эл Африкыште.
Рӱдолаже Аддис-Абеба.
Эшпай, Яков Андреевич

Яков Эшпай (Яков Андреевич Эшпай) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Шовакшэҥер уезд, Какшамарий ял – , РСФСР, Моско ола) – марий семлызе, фольклорист, хормейстер, туныктышо, искусствоведений кандидат (1946), СССР Семлызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953), Марий АССР сымыктышын сулло пашаеҥже (1941). 
Илыш корныжо.
Яков Эшпай 1890 ийын шыжа тылзын 30-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Шовакшэҥер уезд Какшамарий ялеш шочын.
1910 ийыште Озаҥысе музык училищыш пурен. Пытарымекыже Ӱпӧ оласе семинарийыште музыкым туныктен. Кок ий гыч тудым империалист сарыш налыныт. 
1923 ий сорлаште Москошто эртыше хор олимпиадыште Марий хорым вуйлатыше Иван Палантайын полышкалышыже лийын. Тушто марий-влак кокымшо верым налыныт.
1927 ий гыч Моско консерваторийыште шинчымашым нӧлтен.
1933 ийыште музык калыкшанче специальность дене аспирантурым тунем пытарен. Марий камерле, семӱзгар, симфоний музыклан негызым пыштен. Шанчызе да композитор семын чапланен. 
30-шо ийла кыдалне «Мирон Мумарин» лӱман икымше марий оперым возаш пижын. Либреттом Николай Арбан ямдылаш лийын улмаш. Но шонымашыже репрессийлан кӧра шукталтын огыл.
1963 ийыште колен. Москосо Введенский шӱгарлаште тойымо.
Ю

Юн ончыктымашыже пеш кумда. Тошто марий еҥ-влакын умылымашышт почеш, ю - сандалыкыште эн кугу вий, илыш вий. Ала-мыняр шуко курым мучко марий-влак да нунын кугезышт тиде вийым умылаш да илышыштышт кучылташ тӧченыт, а тыгай вийым кучылт моштышо еҥжым юзо маныныт.
Марий юзо-влак калык медициныште пеш шукертсек чапланыше улыт, тӱрлӧ чер да колымаш деч калыкым араленыт. Тыште ӧрыктарышыжат пеш шуко лийын да уло. Колымаш гыч ылыжтарыме еҥ-влакат, маныт, улыт. Марий калыкын юм кучылтман медициныжым але марте шанче медицинат, этнографият юзо-влакын психологийышт да шолып шинчымашышт гоч умылтарен огытыл. Ю шотышто шанче умылтарен огеш керт гынат, марий калыкын философийыштыже юм шукертсек шке шотшо дене умылен налме, тудо чын фактлан шотлалтеш. Юм кучылтмаш, юлымо, юлан эҥертыше медицине - чыла тиде марий калык тӱвыран ужашыже, тӱвыра поянлык семын тудым этнографият шымлен кертеш.
Юлсер-Ола

Юлсер-Ола () — ола (1940 ий гыч) Российыште, Юлсер кундемысе административ рӱдö, кугыт шотышто кокымшо ола республикыште.
Калык чот 58,0 тӱж. еҥ (2005).
Ола шола Юл серыштыже, Йошкар-Ола деч 101 меҥге тораште верланен. Кӱртньыгорно станций "Волжск" Парат (рушла Зеленодольск, кызыт Суас Элыште) гыч 12 меҥге тораште, укшышто пытартыш станций.