Мустаев, Елизар Николаевич

Елизар Николаевич Мустаев (, Шернур кундем, Шунсола ял) — марий йылмызе, туныктышо, шанчызе, филологий шанче кандидат (1975), профессор (1991), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1994) Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже (2004), Марий кугыжаныш университетын почётан профессоржо (2004).
Илыш корныжо.
Елизар Николаевич 1934 ий вÿдшор тылзын 4-ше кечынже Марий автоном область Шернур кундем Шунсола ялеш шочын. Тÿҥалтыш шинчымашым Койсола шымияш школышто поген. Школ деч вара Елизар Николаевич Шернур педучилищыш тунемаш пурен. 1953 ийыште тÿҥалтыш классын туныктышо дипломым налын. 
1953 ийыштак Н.К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтыш историй ден филологий факультет йылме да литератур отделенийыш тунемаш пурен. Тунемме жапыштак мер пашам шуктен шоген: институтын комсомол комитетын членжылан шотлалтын, шке вуйлатыме сылныктыш кружокышто участийым приниматлен, духовный оркестырыште семÿзгар ден шоктен. Тунамак йылмешанче деке шÿмаҥын. 
1957 ийыште МарНИИ студент–влакым диалектологический экспедициыш ÿжын. Нунын коклаште Мустаев Е. Н. ден И.С. Галкинат лийыныт. Нуно диалект материалым погеныт, МАССР-ын эр–йÿдвелыште илыше-влакын да Киров областьын Советский районыштыжо кутырымо ойыртемыштым шымленыт. Институтым Елизар Николаевич йошкар диплом дене пытарен. 1958 ийыште тудым Параньга район Елеев кыдалаш школыш колтеныт. Тушто тудо руш да марий йылмым туныктышылан пашам ыштен. 1961 ийыште Е. Н. Мустаевым республикын Просвещений министерство аппаратышке школ инспекторлан пашам ышташ колтат. 1966 ий гыч — Оршанка педучилищын директоржо. Директорлан тыршымыж годым Елизар Николаевич педучилищын материально-технический базыжлан да туныктышо-влакын составшылан тÿҥ тÿткытым ойырен. 1969 ий мучаш гыч — КПСС Марий обкомын наука отдел ден тунемме вер–влакын инструкторжо. 
Елизар Николаевичын жапше чÿдö лийын гынат, шымлымаш пашам кудалтен огыл.1971 ийыште Мустаев Е. Н. Тарту кугыжаныш университетыш аспирантурыш тунемаш пурен. Тыште тудын вуйлатышыже академик Пауль Аристэ лийын. 1975 ийыште кандидатлык диссертацийым арален. 
1977 ий гыч Е. Н. Мустаев шке илышыжым кÿшыл школ дене кылда.
1977 ийыштак Марий кугыжаныш университетын партком секретарьжылан тыршаш тÿҥалын. Ты жапыштак тÿҥ преподавательлан, вара марий филологий кафедран доцентшылан пашам ыштен шоген.
1982 ийыште Елизар Николаевичлан мастар вуйлатыше, шымлызе, педагог семын Н.К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын икымше проректор пашам темленыт. Тушто тудо коло ий наре тыршен.
2002 ий гыч — организаций да аккредитаций йодыш почеш проректор.
2008 ий гыч — Марий кугыжаныш университет финно–угор институтын финно–угор йылмышанче кафедран профессоржо.
Тиде ийлаштак Елизар Николаевич шанче да методика кÿкшытыштö йылме теорий, финно–угор йылмышанче да ойын культура почеш лекций–влакым лудын, диплом паша–влакым вуйлатен. Тудын дисциплинылаштыже студент–влак кÿкшö да пеҥгыде шинчымашым ончыктат.
Мустаев Е.Н. ик гана веле огыл Оршанка райсоветын депутатшылан, Йошкар–Олан калык совет депутатлан сайлалтын. Кызытсе жаплан Марий Эл республикын шинчымаш министерство коллегийын йыжъеҥже.
Шанче пашаже.
Марий йылмыште синоним нерген йодыш.
Марий йылмыште синоним нерген йодыш (Пауль Кокла Рец.: Е. Н. Мустаев.Вопросы синонимики марийского языка. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук, Тарту 1975. ) 
Вÿдшор тылзын 18 кечыштыже 1975 ийыште Елизар Николаевич Тарту университетыште кандидатлык диссертацийым арален. Тудын темыже «Марий йылмысе синонимикын йодышыже–влак». Официальный оппонентше–влак филологий наука доктор профессор П. Алвре (Тарту) ден филологий наука кандидат П. Кокла (Таллин) лийыныт. Диссертацийын цельже: марий литератур йылмыште лексический синонимикын ойыртемалтше палыже–влакым ончыктымаш. Шымлымаш пашаште синонимын структурыжо, значений дене чак кылдалт шогышо мут кокласе отношений нерген йодыш–влак ончыкталтыт. Диссертацийлан тÿҥ важ семын 1930–шо ийла гыч тÿҥалын 1975 ий марте марий писатель–влакын произведенийыш лийыныт. Тыгак возымаште марий йылме мутер, МарНИИн картотека мутерже кучылталтыныт. Диссертаций 197 лаштыкым айла да ончылмут, 3 глава, иктешлымаш, кÿчыкемдымаш–влак списке ден библиографий гыч шога. Икымше главаште (6–58 лышташ) синонимын тÿҥ умылымашыже да йодышын теорий могыржо ончыкталтыт. Марий йылме пример шотышто автор значенийын эн изи единицыж дене синоним–влак тÿшкам ончыкташ лиймым палемда. Диссертацийыште синоним радамыште мут–влак кокласе отношений ныл тÿшкалан шелалтмаш ончыкталтеш. Пашаште синоним радамым ыштыше мут–влакын моло шомак–влак дене кучылталт кертме ойыртемышт раш коеш. Кокымшо главаште (59–109 лышташ) лексический синоним–влакын посна тÿшкаже–влак нерген возымо. Кумымшо, эн кумда главаште (110–173 лышташ) синонимын важше–влак лончылалтыт. Тыште марий синонимын поянлыкше сайын коеш. Е. Н. Мустаев синонимын важше семын мут ышталтмашым ончыкта. Синонимым ыштыше важ семын мутын кусарыме значенийже ончыкталтеш. Литератур йылмым диалектизм ÿмбач синоним дене пойдарымаш палемдалтын. Тыгак диссертацийыште синоним радамын графический схемыже–влак улыт. Е. Н. Мустаевын диссертаций пашаже марий синоним мутерым ыштымаште кызытат кучылталтеш.
Марий синоним мутер.
Марий синоним мутер 2000. 544 с. ( Куклин А. Рец.: Е. Н. Мустаев. Марий синоним мутер. Йошкар–Ола: Мар. кн. изд-во, 2000. 544с. )
Тиде мутерым Елизар Николаевич иканаште возен огыл. Синоним мут–влакым тудо эше 1968 ийыштак погаш тÿҥалын. Важ шотеш тудо тÿрлö сылнымутан произведений, газет, журнал–влакым кучылтын. Икымше синоним мутерым Е. Н. Мустаев И. Г. Иванов дене пырля 1975 ийыште луктын. Тудо справочник семын возалтын. Тыште синонимын значенийжым, кучылталтме ойыртемжым ончыктыме огыл, пример–влакат уке улыт. Но марий йылмын синонимлан поян улмыжо рашак коеш.
1986 ийыште марий синоним мутер школлан пособий семын лектын. Тудо шомакын смысловой, экспрессивный ден стилистический палыжым ончыкта. Мутерыште ойышто да литературышто кумдан кучылталтше синоним–влакым ончыктымо. Нунын значенийыштым, кучылталтме ойыртемыштым рашемдыме. Кажне синонимым сылнымут литератур, газет, журнал да калык творчество гыч налме пример–влак дене пеҥгыдемдыме. Чылаже 400 синоним радам уло, тушто 1870 мутым иктешлыме. 
2000 ийыште лекше синоним мутер марий синоним кокласе смысловой ойыртемым, кучылталтме аланым, могай стильыште кучылталтмыштым палемда.Кажне радам ончылно семантика шотышто эн кумда значениян, моло шомак–влак дене куштылгын кылыш пурышо да эн чÿчкыдын кучылталтме мут шога. Тудо тÿҥ шомаклан шотлалтеш. Вара нейтральный, посна верлаште гына кучылталтше, мутланымаште кучылталтше шомак–влак, диалектный мут–влак шогат да нунын деч вара руш йылме гыч пурышо у шомак–влак верланат. Синоним радамым кÿэмалтше ойсавыртыш–влак ( улыт гын ) кошартат.
Мутер 912 синоним радам, 3450 шомак да кÿэмалтше ойсавыртыш гыч шога. Синоним радам–влак мутерыште алфавит почеш возалтыныт. Тидыже кÿлеш лексемым да тудын синоним–влакшым куштылгын муаш полша. 
Синоним радам–влак тÿрлö характеран шомакла гыч шогат (смысловой, экспрессивный да стилистический). Садлан синоним тÿшкалаште нунын кучылталтме кумдыкыштым да вес шомак дене кучылталт кертмыштым ончыктымо.
Е. Н. Мустаевын «Марий синоним мутерже» — олык марий да эрвел марий литератур йылмыште синоним шомак–влакым радамыш чумырымаште икымше шынык. Автор диалект лексикымат шотыш налеш. Тидын дене тудо мондалтше шомак–влакым угыч илышыш пурташ шонен. 
Мутер эн ончыч вузышто да школышто кызытсе марий йылмым тунеммаште кучылташлан ышталтын. Тудо шочмо йылмым тунемаш кумылаҥда, йоча да студент–влакын чоншупшмыкыштым почеш.
Мутер материал писатель ден кусарыше–влаклан кÿлешан.