tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Иванова, Людмила Викторовна

Людмила Иванова (30 Ага 1963 ий, Маскасола кундем Яныкай-сола ял) — марий мурызо. Тӱҥ шотышто академический вокал дене йоҥгалтарымыж дене чапланен. Марий Эл Республикын сулло артисткыже (2008 ий). Эстраде марий муро-влакымат мура.
Илышкорно.
30 Ага 1963 ийыште Маскасола кундем Яныкай-сола ялеш шочын. Пашаверым Марий кугыжаныш филамонийыште муын: хор капеллыште мура. «Марий Эл Радион» эфирыштыжат уста мурызын мурыжо-влак чӱчкыдын йоҥгат. 
Ача-аваже музыкым йöратеныт, ачаже ялыште эн тале гармоньчо лийын, аваже пеш мураш йöратен, сылне яндар йÿкан лийын. 
Верысе кандашияш школым тунем пытарымекыже, вес кундемыш илаш кусна. Тыге Людмила кыдалаш школым Рязань областьын Спасский районысо Кирицы посёлкышто тунем лектеш. 
Тыштак муро деке утларак шÿмаҥеш. Школысо вокально-инструментальный ансамбльыште гитар дене шокташ тунемеш. Школым тунем пытарымеке, ÿдырым кӧргӧ чонжо уэш Марий Элыш конда. Ты гана 1980 ийыште Людмила Йошкар-Оласе Палантай лÿмеш музыкальный училищын вокальный отделенийышке тунемаш пура. Специальность дене Л.И.Мишуринан классыште тунемеш.
1984 ийыште училищым тунем пытарымеке, хоровой капеллыш пашам ышташ толеш. Тунам коллективым М.Ю.Капланский вуйлатен. Капеллыште рушла да марла у деч у произведений-влакым муреныт, Россий мучко тÿрлӧ олалашке гастроль дене коштыныт. Людмила Иванова молын семынак утларакшым хорышто мурен. Чыла оласе йочасадлаште, школлаште капеллын изирак группа дене концертым ончыктеныт. Йоча-влаклан лÿмын ямдылыме программе дене районласе школышкат коштыныт, Людмила шкежак концертын вÿдышыжö лийын.
Илен толын икымше гана солист семын 1999 ийыште руш калык муро дене сценышке лектын. Тылеч вара шкетын мурымо номер дене чÿчкыдынрак выступатлаш тÿҥалеш. Шкенжын репертуаржым марий муро-влак дене пойдара. Тудын кугу сценыште шкетын мурымыжо 2000 ийыште «Чолга шÿдыр» республиканский фестиваль годым лийын. Тунам Сеҥымашын XXX идалыкше лÿмеш тӱвыра полатыште композитор В.Куприяновын мурыжым курыкмарла йоҥгалтарен. Варарак Марий телевиденийыште икымше клипше лектеш. Композитор Валерий Кульшетовын «Мый мием чоҥештен» мурыжым калык ончыко луктеш. 
Вара Людмила Иванова композитор-влак В.Алексеев, В.Захаров, В.Кульшетов, С.Маков, Ю.Бурдаков дене творческий кылым пеҥгыдемда. Людмилан ачаж ден аваже шӧртньӧ сÿаным палемденыт. Тиде юбилейлан композитор Юрий Бурдаков лÿмын «Шӧртньӧ сÿан» мурым возен. Тудым Людмила телевиденийын «Шÿмсем пӧлек» передаче гоч ача-аважым саламлыме семын йоҥгалтарен.
Еш.
Мурызо ешан, марийланже икмыняр йоҥгалтарыме мурым пӧлеклен. Йочаже-влак: Ксения, Виктор, Ксения.
Ача-аваже: Виктор Афанасьевич ден Татьяна Ивановна.
Смирнов, Иван Викентьевич

Иван Викентьевич Смирнов (, РСФСР, Марий АССР У Торъял кундем Кугу Пызак ял) — марий актёр, мурызо, Марий Эл Республикын сулло артистше (1995), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1996), Йыван Кырла лÿмеш театр премийын лауреатше (1997, 2001, 2004, 2006, 2012), Марий Эл Республикын Калык артистше (1999), Россий Федерацийын сулло артистше (2007), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011).
Илыш корныжо.
Иван Смирнов 1961 ийын сӱрем тылзын 2-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Кугу Пызак ялеш шочын. В 1978 ийыште кыдалаш школым тунем пытарымеке М. Горький лӱмеш Марий кугыжаныш политехник институтыш чодыра-инженерный факультетышкыже тунемаш пура. Кок курсым тунем лекмеке 1980 ийыште А.В. Луначарский лӱмеш Кугыжаныш театр сымыктыш институтын актер пӧлкашкыже тунемаш пура. Тунемме деч вара М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын труппышкыжо логалеш. Лишыл жапыште Совет Армий радамыш Иван Смирновым налыт. 1987 ий, Пургыж тылзын угыч театрыш пӧртылеш. Роль-влакым устан чоҥымыж дене театрыште ончыл актер лиеш. Тыгак, келге да мотор йӱкшылан кӧра марий-влак коклаште ик эн йӧратыме да пагалыме мурызо улеш. Йоча улмыж годым сем школышто баян дене шокташ тунемын. 1994 ийыште, театрыште пашам кодыде, Палантай лӱмеш сем училищын вокальный пӧлкажым тунем пытарен.
Нижневартовск

Нижневартовск () — Ола Российыште, Ханты-Манси автоном йырвел — Юграште.
263,8 тӱжем еҥ (2013 ий).
Кÿртньыгорно уло, Интеркалыкын Кÿртньыгайык порт, да Обь эҥерыште кугу порт.
Шагат ӱштӧ - UTC+6 (кеҥежым), UTC+5 (телым).
Туныктыш.
Олаште кок шке университет-влак уло:
Таганрог

Таганрог () - ола Российыште, Ростов велыште.
Таганрог — теҥыз порт, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Комсомольск-на-Амуре

Комсомольск-на-Амуре ("Амур ӱмбалне Комсомольск" гыч; ) - ола Российыште, Хабаровск мландыште.
Комсомольск-на-Амуре — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдер.
Балашиха

Балашиха () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 222 тӱж. еҥ наре. Эн кугу ола Моско велыште.
Часамла

Часамла — юмылан кумалаш ыштыме изи пӧрт.
Монастырь

Монастырь — монах ден монашка-влакын тын тиштышт. Тыгай тиштын черкыже да илыме оралтыже.
Домрачев, Василий Валерианович

Василий Валерианович Домрачев (, Марий АССР, У Торъял кундем Часамласола ял) — артист, драматург, режиссёр, Марий Эл Республикын сулло артистше (1999), Марий Эл Республикын Калык артистше (2004), Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (2000), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011), Россий Федерацийын сулло артистше (2014).
Биографий.
Василий Домрачев Марий АССР, У Торъял кундем Часамласола ялеш 1963 ий пеледыш тылзын 6-шо кечынже шочын. Тудо жапыште У Торъял кундем Марий АССР-ыште лийын. 1985 ийыште ГИТИСым тунем пытарен. 1986—1997 ийлаште М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыште пашам ышташ тӱҥалеш. В 1996—1997 ийлаште Моссовет лӱмеш театырыште П.О. Хомский профессор ден режиссура шотышто стажировкым эртен.
1997—2001 ийлаште Марий Самырык Театрыште актерлан ышта. 2001—2002 ийлаште Георгий Константинов лӱм руш драме театрыште тырша. 2002 ийыште адакат М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыш пӧртылеш, но ынде тӱҥ режиссёр семын. Ты пашаште 2007 ий марте шуаралтеш.
Драматургий.
1992 ийыште Марий самырык театрыште «Эрге» драме шындалтын. Тудым В. Домрачев В. Сапаев дене пырля возен. Ты театрыштак 1998 ийыште «Мыланна — латкудыт» пьесе почеш спектакльым Василий Домрачев шынден. Пьесым режиссер шкеак возен.
Братск

Братск () — ола Российыште, Иркутск велыште.
Тошто Оскол

Тошто Оскол () — ола Российыште, Белгород велыште.
Клин (ола)

Клин () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 95 тӱж. еҥ наре.
Мытищи

Мытищи () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 275 тӱж. еҥ наре.
Коршунов, Константин Максимович

Константин Коршунов (Константин Максимович Коршунов) (, РСФСР, Марий автоном область, Шернур кундем, Кӱчыкэҥер ял — , Марий Эл, Провой кундем, Олыктӱр ял) — марий серызе, актёр, драматург, режиссёр, СССР Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1969), Марий АССР-ын сулло артистше (1960), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1979), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1985).
Илыш корныжо.
Константин Коршунов 1929 ийын ӱярня тылзын 14-ше кечынже Марий автоном область Шернур кундем Кӱчыкэҥер ялыште кресаньык ешеш шочын.
Йоча жапше нелын эртен: 1942 ийыште ачаже фронтышто колен, кок ий гыч аваже ош тÿня дене чеверласен. 
Койсола шымияш школым тунем пытарымеке, 1946 ийыште Константин Коршунов Шернур кундемысе мланде пашам виктарыше пӧлкаште агротехниклан пашам ыштен. Художественный самодеятельностьыш коштын, драматический кружокын ик эн чолга еҥже лийын. 1948–1949 ийлаште Марий кугыжаныш филармонийыште хорын артистшылан тыршен.
1949 ийыште МАССР Министр-влак Советын сымыктыш паша шотышто виктемын направленийже дене Ленинградысе А.Н. Островский лÿмеш театр сымыктыш институтын актёр отделенийышкыже тунемаш пурен.
1954 ийыште, тушто дипломым налмеке, М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыш пашаш толын. Тыште кандаш ий тыршен. Актёр сомылжо сайын воранен. Ятыр образым чоҥа: Мачук («Ачийжат-авийжат»), Петя («Корнывожышто»), Пасет («Янлык Пасет»), Мичи («Мӱкшотар»), Мересьев («Чынжымак айдеме»). «Салика» спектакльыште Эчукын рольжым модмылан 1959 ийыште РСФСР тӱвыра министерствын I степенян дипломжо дене палемдалтын. Драматург семынат шуко тыршен. 1960 ийыште Марий кугыжаныш театрыште К. Коршуновын «Илыш корнышто» драмыже шындалтын, возен 1959 ийыште. Тыште автор ик тÿҥ рольым модын. Тиде ийынак Константин Коршуновлан «МАССР-ын сулло артистше» почётан лÿмым пуымо.
1962 ий шорыкйол тылзыште К. Коршунов Радиовещаний да телевидений шотышто кугыжаныш комитетыш пашаш куснен. Тыште 1975 ий марте режиссёрлан тыршен. Тиде жапыште тудо шынден 40 утла радио-, телеспектакль да радиопьеса-влак. 1975-1980 ийлаште МАССР писатель ушемын литконсультантше лийын. 1981–1986 ийлаште М. Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш театрын сылнымут ужашыжым вуйлатен. Вара серызе-профессионал семын тыршен. 1969 ий гыч СССР серызе ушемын членже лийын. 1985 ийыште Константин Максимович Марий АССР Кугыжаныш премийын лауреатше лийын.
Сушкина, Светлана Сергеевна

Светлана Сушкина (14 Шорыкйол 1946 ий Марий Тӱрек кундемысе Кукурем ял) — марий мурызо, йӱкшӧ — мецц-сопрано. Марий АССР-ын сулло артисткыже (1981 ий), Марий Эл Республикын калык артисткыже (1991 ий), Йыван Кырла лÿмеш театральный премийын лауреатше (2001 ий).
Ӱмыргорно.
Светлана Сергеевна Сушкина 1946 ийын 14 Шорыкйол Марий Тӱрек кундемысе Кукурем ялыште шочын. Изинек ава деч посна кодын. Ачаже вес ватым налын да ешышт шуко икшыван лийын. 10 ияш Поранчасе школ-интернатыш логалын. Интернатыште шуко тÿрлӧ кружок лийын. Светлана спортивный да музыкальныйыш коштын. Ече дене куржталмаште результатше сай лийын, музыкальный кружокышто скрипкам шокташ тунемын. Концертлаште эше солистка семын мурымат мурен. 
1961 ийыште Йошкар-Олашке толешат, ик ий культпросветучилищыште тунемеш. Стипендий изи, полшышо уке. Илыш нелылыкым шижешат, Иваново область, Фурманово оласе куымо фабрикыш пашам ышташ кая. Тушто кум ий тырша. Яра жапыште самодеятельностьыш да кастене тунемме школыш коштеш. Тыге кыдалаш образованийым налеш. Вара уэш Йошкар-Олашке толын, «Электроавтоматика» заводышто пашам ышташ тÿҥалеш. Тиде кечылаштак заводысо самодеятельностьын занятийышкыже мия да мурызо-влак деке ушна.
1968 ийыште Йошкар-Олаште музыкальный театрым почыныт. Тиде театрлан хорым погаш кÿлеш лийын. Сандене оласе уремлаште увертарымашым сакаленыт. Увертарымашым лудшо ÿдырамаш-влак Светланалан театрысе колыштмашыш пурен лекташ темлен ойленыт. Светлана тушко миен, тудым хорыш налыныт. Тыгутлаштак музыкальный училищыш тунемаш пура. Кумдан палыме педагог Ф.Е.Олейникован классышкыже логалеш. Тудын темлымыж денак Светлана Озаҥысе консерваторийыш тунемаш кая. 
1977 ийыште консерваторийым тунем пытарымек, Э.Сапаев лÿмеш опер да балет театрыш пашам ышташ толеш. Тыште меццо-сопрано йÿкан Светлана Сушкинан икымше пашаже Д.Россинин «Севильский цирюльник» оперыште Розинан партийже лийын. Ты рольым кызытат йӧрата. Марий оперлаште мурашыже пернен. «Акпатырыште» Марфа ден Эвикам, «Алдиарыште» Сулийым, а Н.Арбанын «Кеҥеж йÿд» опереттыштыже Тамара ден Ольган рольыштым модын.
Светлана Сергеевна театрысе паша деч посна тÿрлӧ правительственный да шефский концертлаштат пешак чулым лийын. Шуко гана музыкальный училищын залыштыже концертым ыштен. Тушто Рахманиновын, Чайковскийын, йот элласе композитор Бетховенын, Бахын, Вердин, Россинин произведенийыштым мурен. Поснак финн-угор калык-влакын мурыштым сценыш лукмыж дене кумдан палыме мурызыш савырнен. Тÿрлӧ коллектив дене пырля Венгрийышке, Эстонийышке коштын. Шке жапыштыже Москвасе Кугу театрыште стажировкым эртен (1986 ий). Тушто П.Маскиньин «Сельская честь» оперыштыже ик партийым мурен.
Астана

Астана (, ) — ола Казахстаныште, Казахстанын рӱдолаже.
Кишинёв

Кишинёв () — ола, Молдовын рӱдолаже.
Глазов

Глазов () — ола Российыште, Одо Элыште.
Алнаш кундем

Алнаш кундем, Алнаш район (, ) — Одо Элыште ик кундем. Рӱдола: Алнаш.
Воткинск

Воткинск () — ола Российыште, Одо Элыште.
Кинешма

Кинешма () — ола Иваново велыште, Российыште. Калыкчот 88,2 тӱж. еҥ наре.
Орск

Орск () — ола Российыште, Орынбор велыште.
Благовещенск (Амур вел)

Благовещенск — ола Российыште, Амур велын рӱдыжӧ. Калыкчот 223 тӱж. еҥ наре.
Южно-Сахалинск

Южно-Сахалинск ("Кечывалвел Сахалин ола"; ) — ола Российыште, Сахалин велын рӱдыжӧ. Калыкчот 197 тӱж. еҥ наре.
Химки

Химки () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 209 тӱж. еҥ наре.
Люберцы

Люберцы () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 172 тӱж. еҥ наре.
Назрань

Назрань (; ) — ола Российыште, Ингушетийын рӱдыжӧ. Калыкчот 144 тӱж. еҥ наре.
У Уренгой

У Уренгой () — ола Российыште, Ямал-Ненец автоном йырвелыште.
Ухта

Ухта () — ола Российыште, Коми Республикыште.
Воркута

Воркута () — ола Российыште, Коми Республикыште.
Каткова, Зинаида Фёдоровна

Зинаида Каткова, Курмузак Зервика (Зинаида Фёдоровна Каткова) (, РСФСР, Марий автоном область, Кужэҥер кундем, Кӱшыл Ӱшӱт ял – , Марий Эл, Йошкар-Ола) – марий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжеҥже (1971), Марий АССР-ын Калык серызыже (1992), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982).
Илыш корныжо.
Зинаида Каткова 1922 ийын шыжа тылзын 7-ше кечынже Марий автоном область Кужэҥер кундем Кӱшыл Ӱшӱт ялыште кресаньык ешеш шочын.
Шымияш школым тунем пытарымеке Йошкар-Оласе педагогике училищыш тунемаш пура, окса укелан кӧра тунеммым чарнаш верештын. Изиш ертымеке вербовка дене мӱндыр эрвелыш кая да эл кӧргӧ паша органлаште, юстицийыште тыршаш тӱҥалеш. 1949 ий гыч Сахалиныште да Приморьеште самырык-влаклан лекше газетын пашаеҥже. 1954 ий тӱҥалтышыште Йошкар-Олашке пӧртылеш. Газет редакцийыште, Тӱвыра Министерствыште, ялозанлык радион редакторжылан тырша. 1971 ий гыч писатель-профессионал лиеш.
Газетыште пашам ыштымыж годым чӱчкыдын репортаж, корреспонденций, очерк дене калык ончылно шке усталыкшым ончыкта. Икымше ойлымашыже 1958 ийыште «Ончыко» журналеш савыкталтын. Тудо ийынак ош тӱням серыш дене возымо «Сар ок лий ыле гын» повестьше ужын. Саде произведений автобиографий сынан.
1965 ийыште З. Каткова колхоз илышлан пӧлеклалтше «Кушто улат, пиалем?» романым савыкта. Тиде роман возышын ик эн сай произведенийланже шотлалтеш, руш йылмыш кусаралт кок гана савыкталтын.
«Живой родник» романыштыже пашам ыштыше марий-влакын илышыштым тӱткын эскера, революций тушман да у строй ваштареш кучедалмыштым ончыкта.
Зинаида Каткова – кумда усталык диапазонан возышо. Тудо антирелигиозный темылан ойлымаш-влакым возен (сборник «Заколдованный дом», йоча-влаклан пӧлеклалтше ( ойлымаш «Маленький Самар», повесть «Сомсок», пьесе «Ший памаш») драме «А вуй ӱмбалне яндар кава».
Кок йылме дене возымыжо возышын усталык ойыртемжылан шотлаш лиеш. Шочмо йылмыж дене «Кушто улат, пиалем?» романым возен да савыктен. Руш йылме дене «Живой родник» романым, ойлымаш-влак да повесть-влак сборникым «От себя не уйдешь», «Адресат выбыл» савыктен. Руш йылмыш шке произведений-влакшым шкак кусарен.
Паша лектышыжлан да литератур вияҥмылан возышо «Чап Тамга» орден дене да Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже лӱм дене палемдалтын.
Карман

Карман — кужу жап аралалташ йӧнештарыме, кӱкшӧ пырдыж дене йыр авырыме вер.
Сӱэ

Сӱэ (; ) — отро-сола Суас Элыште, Россий. Парат кундемыште.
Сӱэ (эҥер)

Сӱэ (; , ) — эҥер Сембер велыште да Суас Элыште. Юл эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 375 уштыш.
Сӱэ (ыҥ-влак)

Сӱэ мут ончыктен кертеш:
Уезд

Уезд — губернийысе административ-территориал иктык. Тыгак тудын административ органже.
Алабога кундем

Алабога кундем (, ) — Суас Элыште ик кундем. Рӱдола: Алабога.
Дзержинск (Угарман вел)

Дзержинск () — ола Российыште, Угарман велыште. Шола Ока серыштыже верланен.
Сендевӱд кундем

Сендевӱд кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Сендевӱд ола.
Варшава

Варшава () — Польшын рӱдолаже. Калыкчот: 1 863 056 еҥ (2021 ий).
Эртымгорно.
XIII курым — негызленыт. 1300 ий гыч ола.
Верланыме вер.
Ола Висла серыштыже верланен.
Цӱрих

Цӱрих, Цю́рих ( ; швейцарийысыла "Züri" ) — город на северо-востоке Швейцарий элын йӱдвел-эрвелныже верланыше ола, немыч йылме дене кутырышо Цӱрих лӱман кантонын рӱдолаже, Цӱрих лӱман округын административ рӱдерже.
Калыкчот — 391,1 тӱж. еҥ (2012 ий), Швейцарийыште эн кугу ола. Ола воктене Цӱрих ер верланен. Ола Утлиберг да Цюрихберг курык-влак коклаште шога.
Алмашлӱм

Алмашлӱм ("алмашташ" да "лӱм" мут-влакын ушымышт дене ышталтын), тыгак шоялӱм, шояк лӱм () — палыме айдемын чын лӱм олмеш кучылтмо лӱмжӧ. Тӱҥ шотышто артист, сылнымут пашаеҥ-влак кучылтыт. Эрвелне (мутлан, китай да япон культурышто) ожно мер статусым вашталтымеке лӱмым вашталтеныт, католик тыныште да танле тыныште юмызо-влак саныш пурымеке лӱмым вашталтат, но юмызо-влакын черке лӱмыштым алмашлӱм манын огыт ойло.
Интернет шарлыме дене алмашлӱм-влакым кучылтмаш чот шарлен. Тӱнямбал эҥыремышвотышто шагал кӧ шке лӱм почеш шинча.
Трифонова, Эльвира Андреевна

Эльвира Трифонова (, Марий АССР, У Роҥго кундем, Колыгудо ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1998). 
Биографий.
Эльвира Трифонова Марий АССР, У Роҥго кундем, Колыгудо ялыште 1968 ий пеледыш тылзын 12-шо кечынже шочын. У Роҥгысо школын 8 классшым 1983 ийыште пытарен. Вара Йошкар-Олаш, сем училищыш тунемаш пурен. Домра дене йоҥгалтарен. Вара Марий кугыжаныш педагогик институтышто шинчымашым поген, вара угыч сем училищыш вокальный пӧлкаш пурен.
И.С. Палантай лӱмеш музыкальный училищыште тунеммыж годымак, тудо Йошкар-Оласе М.И.Калинин лӱмеш тӱвыра полат пеленсе "Наигрыш" калык семӱзгар оркестрыште шоктен. Вуйлатен ты коллективым Александр Леонидович Федяев. Эльвиран сай йӱкшым колынат, чӱчкыдынак оркестр почеш мураш лекташ йодын.
Еш.
Эргыже уло.
Тÿвыра паша.
Тӱҥ шотышто марий калыклан Эльвира Трифонова мурызо семын палыме. Тиддеч посна Эльвира МарКТУ пеленысе «Светлица» руш калык мурым мурышо ансамбльым вуйлата. Чӱчкыдын пырля концертым шындат. Тылеч посна Эльвира Трифонова «Марий памаш» ансамбль дене пашам ышта. Ты коллектив марий калык мурымат йоҥгалтара. Мурызо Ежово селасе культура да каныме рӱдерыште "Журавушка" ветеран да "Ежики" йоча ансамбль-шамычым вуйлата (1998 ий гыч). Но тидын дене гына ок серлаге. Эльвирам "Гармонь" калык ансамбльын солисткыже семынат палат. Икмыняр ий ончыч ты коллектив дене Нижний Новгород олашке "Венок Поволжья" фестиваль-конкурсыш миен ыле. Калык мурым йоҥгалтарыше мурызо-влак коклаште икымше верым да лауреат лӱмым сеҥен налын.
Пашажым кӱкшын аклен, Эльвира Трифоновалан Марий Эл тӱвыран сулло пашаеҥже лӱмым пуеныт.
Элнет (роман)

Элнет — марий сылнымутлан негызым пыштыше, серызе Сергей Григорьевич Чавайнын романже. Романым тӱрлӧ йылмылашке (руш, финн) кусарыме. 1908-1917 ийысе марий-влакын илышышт, шонымашышт нерген роман. Икымше ужашым 1936 ийыште савыктыме, кокымшо ужаш 1963 ийыште, Чавайнын колымыж деч вара савыкталтын.
Кокымшо ужашын йоммыж нерген.
Романын кокымшо ужашыже йомын ыле. Марий Эл кугыжаныш архив фондышто "Элнетын" кокымшо книгажым Ахмет Асылбаевич Асылбаев почеламутчо да сылнымут критик муын кертыт.
"Элнет" романым тӱшкан лудмаш.
2016 ийыште С.Чавайнын черетан шочмо кечыже лӱмеш 6-7 Шыжаште Марий Эл Радиошто радиовӱдышӧ Сергей Карповын вуйлатымыж почеш "Элнет романым тӱшкан лудмаш" проект эртен.
Вияш эфирыште кок кече Шкетан театрын, Курчак театрын артистше-влак, "Ямде лий", "Кугарня", Марий Эл газетлан журналистше-влак, Морко книгагудын, Янтемир лӱмеш Моркысо тоштерын пашаеҥже-влак, тыглай кумылан-влак, Марий Эл Радион вӱдышыжӧ-влак кок кече "Элнет" романым лудыныт. 
Кылвер-влак.
Марий Викитекыште "Элнет" романын текстше: :w:(Чавайн) Элнет/Икымше ужаш
Яндукова, Светлана Альбертовна

Светлана Яндукова (Светлана Ян) (Светлана Альбертовна Яндукова (Соколова)) (, РСФСР, Марий АССР) – марий мурызо, семлызе, туныктышо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006).
Илыш корныжо.
Светлана Яндукова 1974 ийын пеледыш тылзын 8-ше кечынже шочын.
Семлызе семын.
Светлана Яндукова шуко мурылан семым возен. Тыгак, икымше марий мӱзикллан семым возен.
Килемар

Килемар (, ) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо ола сынан посёлко. Килемар кундемын рӱдерже. Калыкчот: 4465 еҥ (2004 ий), 4073 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Йошкар-Ола ола деч 86 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак.
Поранча

Поранча (, ) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Поранча ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 7532 еҥ (2003 ий), 5985 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Йошкар-Ола деч 106 километр эрвел могырно верланен.
Семонсола (Йошкар-Ола оласе йырвел)

Семонсола () — сола Йошкар-Ола оласе йырвелыште.
Ненец автоном йырвел

Ненец автоном йырвел (, ) — йырвел Российште.
Чукот автоном йырвел

Чукот автоном йырвел ("Чукотко"; , ) — йырвел Российште.
Ямал-Ненец автоном йырвел

Ямал-Ненец автоном йырвел (, ) — йырвел Российште.
Аукштайтий

Аукштайтий ( — «кӱкшӧ» гыч; ) — кызытсе Литван эр-йӱдвелыште этнографик вел. Марий йылмыш велын лӱмжым «кӱкшӧ мланде» семын кусараш лиеш.
Изи Литва

Изи Литва ("Прус Литва"; , ) — Пруссийын, Эрвел Пруссийын Германийыште почеш, эртык-этнографик регионжо.
Шахты

Шахты () - ола Российыште, Ростов велыште.
Шахты — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Халеб

Халеб ( "Халеб", "Халеб", , ) — ола, Сирийын эн кугу олаже.
Ангарск

Ангарск () — ола Российыште, Иркутск велыште.
Еврей автоном вел

Еврей автоном вел (, "йидише автономэ гэгнт", ) — автоном вел Российште.
Синагого

Синагого ( гыч, «погынымаш»; , "бейт кне́сет" — «погынымашын пӧртшӧ»; , "шул" — «школо») — еврей-влакын кумалме черкышт.
Васютин, Михаил Зиновьевич

Михаил Зиновьевич Васютин (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Микряк сола) – мер да тӱвыра пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1994), Марий Эл Республикын тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министрже (1997–2017), Марий Эл Республикысе Виктер Вуйлатышын алмаштышыже (2002). Марий Эл Республикысе Виктер Вуйлатышын икымше алмаштышыже (2017). Российысе АФУН Вуйлатышын алмаштышыже, Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005). 
Илыш корныжо.
Михаил Васютин 1959 ийын пеледыш тылзын 16-шо кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Микряк солаште шочын. 1976 ийыште Микряк соласе школым тунем пытарен, Озаҥысе тӱвыра институтыш тунемаш пурен, 1981 ийыште тунем лектын. Варажым Российысе сымыктыш, тӱвыра да туризм пашаеҥ-влакын институтым (Российский институт работников искусства, культуры и туризма) (1992) да Российысе сымыктыш тӱвыра да туризм пашаеҥ-влакым уэш ямдылыше академийым (Российская академия переподготовки работников искусства, культуры и туризма) (1994) тунем пытарен.
Паша.
Республикысе калык усталык рӱдерын вуйлатышыже гыч тӱҥалын, шанче методологий да социологий пӧлкан вуйлатышыже, вара директорын алмаштышыже лийын, директор марте шуын (1981–1989), Йошкар-Оласе горисполкомын тӱвыра пӧлкан вуйлатышыже лийын (1990–1997), тӱвыра, печать да калык-влак кокласе паша шотышто министр марте шуын. Ты жапыштак 2002 ий гыч Марий Эл Республикын Виктер вуйлатышын алмаштышыже. 2017 ий гыч Марий Эл Республикын Виктер Вуйлатышын икымше алмаштышыже .
Мер паша.
Михаил Зиновьевич политик пашаште тыршыме деч посна мер пашаштат кугу пагалымашым сулен. Финн-угор калык-влак Ассоциаций (АФУН) Вуйлатышын алмаштышыже улеш. Мер Каҥашыш пура.
Еш.
Пелашан, ватыже – Любовь Владимировна Васютина. 
Йоча-влак: Илья (авиаконструкор); Семён (инженер).
Бухарест

Бухарест (Букуре́шти, , "Букуре́шть") — ола, Румынийын рӱдолаже.
Ярамарий (Юлсер кундем)

Ярамарий () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 602 еҥ (2002 ий), 584 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Пӧтъял ял деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Легенде почеш яллан негызым «яра» (йорло, нужна) «марий» пуэн, сандене ялым «Ярамарий» манын лӱмденыт.
Бейрут

Бейрут () — Ливанын рӱдолаже.
Никосий

Никосий але Лефкосий (, ) — Кипрын да Йӱдвел Кипрын рӱдолаже. Отро рӱдӧ ужашыштыже верланен Кипр. Калык-276 тӱжем. (2012). Тӱнямбалысе аэропорт 1974 ий гыч тыштат йошкар ООН штаб верланен.
2004 ий мучашеш ужар линий деч (олан грек ужашыже) калык 270 тӱжем наре еҥ-Влакым (олан грек ужашыже) йӱдвелыш (турко ужаш) 84 893.
Никсий кӱлешан торгайыше да йӧнозанлык центрлан шотлалтеш. 2 олаште-кызытсе торгайыше комплекс, кевыт, ресторан, куштылго комплекс-влак. Олаште текст, коваште гыч ыштыме производство, пластмассым да моло продукцийым ямдылымашым вияҥден, кочкышлык промышленность вияҥыныт. Воктенже той шахте-влак улыт. Косирыште-Университет Кипр да 5 моло университет.
Историй.
Икымше посёлко—влак кыша 3900 ий гыч н.э. Шкеже XII курым пелен негызым ПЫШТЫМЕ, вара Л. э. Ледек манаш лиеш; XII курымысо кызытсе лӱм н. э.) тыгодсо вуймут. Ожнысо грек ола-влакым-кугыжаныш. Эллинист периодышто (иктаж 330 ийыште т.э.) ола шке значенийжым йомдарен да изи ялышке савырнен. 965 ийыште византикец-влак феме рӱдерым ыштат Кипр. 1191 ийыште англичан король-ыресан Рибрд I Леван Шӱмжӧ олам налешат, 1192 ийыште Лузиналан пуа. Кипр королевствын рӱдолаже лиеш. Лач тиде жапыште ола Никсий лӱмым налын. 1489-1571 ийлаште венецан-влакын кид йымалнышт. 1571-1878 ийлаште турко. 1878-1960 ийлаште англичан-влакын кид йымалнышт. 1960 ийыште ола Рӱдола Лийын Кертеш Кипр.
1974 ийыште турко войскам кокымшо гана вияҥ толеш да Йӱдвел Кипр Республикысе Турко ден грек ужашыш кайыме почеш ола турко ден грек ужашлалтеш. Кордон нунын коклаште ООН войска оролен шога, олан историй центрже мучко да Торгайыше урем гоч эрта Ледр. Никосийын йӱдвел (турко) ужашыже йӱк-йӱан рӱдола улеш да Лефыш маналтеш.
2008 ий 3 апрельыште олам кок ужашлан пайлыше пырдыжым ыштыме паша тӱҥалме ыле.
Салоники

Салоники але Фессалоники (; ; ) — кок кугу ола Грецийыште.
Сергиев Посад

Сергиев Посад () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 106 тӱж. еҥ наре.
Подольск

Подольск () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 300 тӱж. еҥ наре.
Королёв (ола)

Королёв () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 185 тӱж. еҥ наре.
Электросталь

Электросталь () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 155 тӱж. еҥ наре.
Одинцово

Одинцово () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 139 тӱж. еҥ наре.
Железнодорожный

Железнодорожный ( - "Кӱртьыгорнысо" гыч) - Балашихе оласе район (Моско вел), Российыште. Калыкчот 138 тӱж. еҥ наре.
Серпухов

Серпухов () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 126 тӱж. еҥ наре.
Орехово-Зуево

Орехово-Зуево () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 121 тӱж. еҥ наре.
Красногорск

Красногорск () — ола Моско велыште (Россий), Моско велын рӱдыжӧ. Калыкчот 117 тӱж. еҥ наре.
Пушкино

Пушкино () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 103 тӱж. еҥ наре.
Жуковский (ола)

Жуковский () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 106 тӱж. еҥ наре.
Прокопьевск

Прокопьевск () - ола Российыште, Кемерово велыште кум эн кугу ола.
Прокопьевск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Бийск

Бийск — ола Российыште, Алтай мландыште. Кок эн кугу ола мландыште. Калыкчот 205 тӱж. еҥ наре.
Энгельс (ола)

Энгельс () — ола Российыште, Саратов велыште. Велысе кок эн кугу ола. 
Энгельс — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Балаково

Балаково () — ола Российыште, Саратов велыште. 
Балаково — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Шелык

Шелык мут ончыктен кертеш:
Шелык модмаш (телесериал)

Шелык модмаш () — УАШ-ышто фэнтези телесериал. Режиссёр-влак – Тимоти ван Паттен, Брайан Кирк, Дэниель Минахан да Алан Тейлор.
Армавир (ола, Россий)

Армавир () — ола Краснодар мландыште, Российыште. Кугу кӱртньыгорно станций. Калыкчот 191 тӱж. еҥ наре.
Рыбинск

Рыбинск () — ола Российыште, Ярославль велыште. Кок эн кугу ола Ярославль велыште.
Александров (ола)

Александров () — ола Российыште, Владимир велыште.
Северодвинск

Северодвинск ("Йӱдвел Двинысе ола"; ) — ола Российыште, кок эн кугу ола Архангельск велыште.
Северодвинск - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Анапа

Анапа () - ола Краснодар мландыште, Российыште. Кугу йоча курорт. Пурла Шем теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 62 тӱж. еҥ наре.
Аляска

Аляске () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 1 717,854 тӱж. км².
Калык чот - 731 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер — Джуно ола.
Брест

Брест (, , ) — ола Белоруссийыште, Брест велын рӱдолаже.
Сталино

Сталино () — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Нартас посёлко деч 7 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
Кугу Ачамланде сар деч вара Сталино ял Кукшо Пыламарий ял деке ушалтын.
Волгодонск

Волгодонск () - ола Российыште, Ростов велыште.
Волгодонск — эҥер порт, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Новочеркасск

Новочеркасск () - ола Российыште, Ростов велыште.
Батайск

Батайск () - ола Российыште, Ростов велыште.
Батайск — кугу транспорт рӱдыжӧ.
Новошахтинск

Новошахтинск () - ола Российыште, Ростов велыште.
Доха

Доха (, "Ад-Доха") — ола, Катарын рӱдолаже.
Онаеҥ

Онаеҥ, Карт кугыза () — Чимарий кумалтышыште йӱлам шуктышо еҥ. Вуйышкыжо теркупшым чийышаш.
Пашаже.
Карт кугыза-влаклан ӱссӧ-влак полшат. Вара ӱссӧ-влак гыч еҥ онаеҥат лийын кертеш. Карт-влакым Погын ойыра. Тӱҥ шотышто онаеҥлан илалшырак, шотан пӧръеҥым ойырат. Онаеҥ марий юмынйӱлам палышаш, писын да раш ойлен моштышаш, илышыже шотан лийшаш. Ожно онаеҥ шочшо-влаклан лӱм-влакым пуеден, сӱаныште сугыньым пуен, колышо-влакым пытартыш корныш ужатыме мутым ойлен.
Сызрань

Сызрань () — ола Российыште, Самара велыште.
Новокуйбышевск

Новокуйбышевск () — ола Российыште, Самара велыште.
Златоуст

Златоуст () - ола Российыште, Челябинск велыште.
Златоуст — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Миасс

Миасс () - ола Российыште, Челябинск велыште.
Миасс — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Манисе

 
Манисе () — Касвел Турцийыште ола да Манисе ильын чыла кундемже. Олан калыкчотшо 278 967 еҥ (2009).
Ой

Ой () — мутланымаш дене кылдалтше кумда термин. Диалогышто ик айдемын иканаште ойлымо мутшым ой лӱмден кертыт, тӱҥ шотышто тиде пелештымыште иктаж-могай ыҥ (смысл) лийшаш.
Ой-каҥаш ( — пашатым саемдашлан ыштыме вес еҥын темлымашыже.
Тӱвыра

Тӱвыра — айдемын производственный, мер пашаште, уш-акыл шотышто сеҥымашыже.
Тӱвыра (ыҥ-влак)

Тӱвыра мут ончыктен кертеш:
Каменск-Уральский

Каменск-Уральский ("Уралысе Каменск" гыч; ) - ола Российыште, Свердловск велыште.
Каменск-Уральский - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Первоуральск

Первоуральск () - ола Российыште, Свердловск велыште.
Первоуральск - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Северск

Северск () - ола Российыште, Томск велыште.
Северск — кӱлешан экономик рӱдыжӧ.
Артём (ола)

Артём () — ола Российыште, Теҥызсер мландыште.
Уссурийск

Уссурийск () — ола Российыште, Теҥызсер мландыште.
Сотнур

Сотнур () – Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше сола. Сотнур ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 985 еҥ (2002 ий), 953 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Юлсер-Ола деч 40 километр (авто дене – 52 км) йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Сола лӱм.
Солан лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «сото» + «нур» = «сотонур». Тывеч — «Сотнур»ыш савырнен.
Эртымгорно.
Кызыт тиде кугу ончыкылыкан села. 1811 ийыште Шнуй Троице лӱмеш черкым шогалтыме. Черкывуй уло. Ожно селаште вӱдвакш, арака клат, межым лӱлыктымӧ вер лийын. 
Марий мландыште икымше кнагагудо-влак коклаште иктыже ты селаштак ышталтын — 1890-ше ийыште.
1910-1913 ийлаште ты селаште Сергей Григорьевич Чавайн пашам ыштен. Кугу вӱд-влак кокла гыч палемден кертына: Мӱшыл ерым, Пижан ер мӱндырнӧ огыл.
Викитеке

Виките́ке () — эрыкан книгагудо — «Викимедиа» коммерцдыме фондын проектше. Яра шарлыше, тӱрлӧ йылме дене возалтше текст-влакым ик вере погашлан негызлалтын. Проект шке пашажым 20 Пеледыш 2003 ийыште тӱҥалын. http://www.wikisource.org интернет-адрес дене верланен. Сервер-влак Майами олаште верланеныт. «Викитеке» мут мучаш «библиотека» мутын мучашыжым налын; савыкталтше книга, журнал, газет-влакым арален кодымо вер семын Викитекым аклаш лиеш.
 "Тӱҥ статья (рушла): "
Правам аралымаш.
Кеч-могай возымашым Викитекыш вераҥдаш огеш лий. США-се да Флорида сайтысе тӧртык-влак почеш тиде текстым кеч кӧ кучылт кертшаш, тыгакак Россий Федерацийысе тӧртык-влак почеш нине текст-влак эрыкан лийшаш улыт. Автор-права шотышто Викитеке шке тӱткын эскера.
Мом Викитекыште савыктыман.
Тыгак, тиддеч ончыч савыктыме публикаций гыч иктаж-могай ужашым савыкташ лиеш:
Марий Викитеке.
Марла возымо икымше текстым Викитекышке 2013 ий тӱҥалтышыште савыктыме. Тиде Чавайнын «Ото» почеламутшо лийын. http://www.wikisource.org порталыште марий йылме дене лаштык уло. Но ик лаштык - кажне гана ик произведенийлан ок шотлалт. Кужу произведений-влакым, мутлан, Чавайнын «Элнет» романжым икмыняр ужашлан шелме. Кажне ужаш - посна лаштыкыште. Тыге лудашат йӧнанрак, савыкташат куштылгырак. Марий Викитекыште текст-влакым вераҥдыме годым кажне текстшым «Meadow Mari» категорийыш пуртыман.
Ибраев, Евгений Павлович

Евгений Ибраев — Марий самырык театрын актёржо. 
Илышкорно.
1967 ий 26 Вӱдшор Шернур кундем Лапкапамаш ялеш шочын. Мустай кыдалаш школ деч вара Йошкар-Оласе 1 номеран СПТУ-што тунемын, Марий машиностроительный заводышто токарьлан пашам ыштен, Совет Армий радамыште служитлен. Армий гыч пӧртылмеке, Марий республикысе тӱвыра да сымыктыш колледжыште тунемын, Торъял район Ошканер тӱвыра пӧртын директоржылан 3 ий ыштен.
Е. Ибраев Марий самырык театрышке 1994 ийыште толын, таче марте тӱрлӧ сынан да тӱрлӧ планан 30 утла рольым чоҥен. Тиде - Кулигин (А. Островскийын «Гроза» драмыже), Федор (А. Толстой «Любовь – книга золотая»), Сергей Ильич (Л. Петрушевская «Уроки музыки»), Вачи (Г. Гордеев «Куван кеҥеж»), Сарвай (М. Рыбаков «Яндар ден Шымавий»), Лорд (В. Красовского «Русская соль» йомак). Тыгак кугу актёр мастарлык дене ойыртемалтыт З.Долгован «Шудо шешке» (Ольош) ден М. Рыбаковын «Окса мешак» (Пºча) комедийлаштышт чоҥымо образше-влак. Нине спектальлаште актёрын поро кумылжо, весела койыш-шоктышыжо раш почылтыт гын, Г. Гордеевын ожнысо илыш трилогийыштыже тудын модмо герой-влак келге драматизм шӱлыш дене ойыртемалтыт. Но Е. Ибраевын творчествыштыже поснак кугу верым М. Горькийын драмыж почеш шындыме «На дне» спектакль гыч Актерын да Г. Гордеевын «С. Г. Чавайн» драмыштыже тӱҥ герой Сергей Григорьевич Чавайнын образышт налын шогат.
Ковров

Ковров () — ола Российыште, Владимир велыште.
Норильск

Норильск () - ола Российыште, Красноярск мландыште.
Норильск - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Ачинск

Ачинск () - ола Российыште, Красноярск мландыште.
Ачинск - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Канск

Канск () - ола Российыште, Красноярск мландыште.
Канск - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Кисловодск

Кисловодск () — ола Российыште, Ставрополь мландыште. Калыкчот 129 тӱж. еҥ наре.
Невинномысск

Невинномысск () — ола Российыште, Ставрополь мландыште. Калыкчот 118 тӱж. еҥ наре.
Ессентуки

Ессентуки () — ола Российыште, Ставрополь мландыште. Калыкчот 102 тӱж. еҥ наре.
Мочаев, Валерий Александрович

Валерий Мочаев (Валерий Александрович Мочаев) (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Корембал ял) – шымлызе, журналист, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2007), «Марийский мир — Марий Сандалык» журналын тӱҥ редакторын алмаштарышыже, Российысе АФУН мер толкынын Марий Эл Республикысе пӧлкажым вуйлатыше (2005–2017), Марий Мер Каҥаш вуйлатышын икымше алмаштышыже.
Илыш корныжо.
Валерий Мочаев 1956 ийын теле тылзын 6-шо кечынже кечын Марий АССР Шернур кундем Корембал ялеш шочын. Икымше кӱшыл шинчымашым Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто поген, Спорт факультетыште. 1982 ийыште Институтым тунемын пытарен.
«Кто есть кто в Марий Эл» справочникым чоҥышо семын палыме. 2017 ийыште Андрей Колесников дене пырля Марий биографий энциклопедийым чумыреныт. Тушко 4 тӱжем 905 биографий статьям пуртымо.
Кокымшо гана кӱшыл шинчымашым Российысе кугыжаныш гуманитар университетыште налын. 2003 ийыште тунемын пытарен.
Кӱсле

Кӱсле () — марий семӱзгар.
Танаксола

Танаксола () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 122 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кугу Лумарий ял деч 4 километр кечывалвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ марий «Танак» лӱм гыч лектын. «Танаксола» — Танакын ялже.
Копейск

Копейск () - ола Российыште, Челябинск велыште.
Копейск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Сарапул

Сарапул (; ) — ола Российыште, Одо Элыште.
Рубцовск

Рубцовск — ола Российыште, Алтай мландыште. Кум эн кугу ола мландыште. Калыкчот 146 тӱж. еҥ наре.
Уял (Мензела кундем)

Калтак () () — Российыште Суас Элын Мензела кундемыштыже верланыше Атрякле ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 82 еҥ (2002 ий), 88 еҥ (2010 ий)
Верланыме вер.
Мензела ола деч 54 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Эртымгорно.
Яллан негызым 1911 ийыште пыштеныт. Уялын эртымгорныжо Калтак ялын эртымгорныжо дене пеш чот кылдалтын. Калтак ялын мландыже шагал лийын, а еҥ-влак шукын лийыныт. 1911 ийыште 40 наре суртын мландыже лийын огыл. Нунылан мландым Калтак гыч 5 километр тораште пуэныт. 
Тушко кажне кечын кошшаш ынже лий манын, южышт, шкеныштын мланде воктекышт илаш кӱсненыт.
Ончычын ялым У Калтак маныныт, а варажым Уял манаш тӱҥалыныт.
Мустай

Мустай () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 357 еҥ (2005 ий), 350 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Шернур ола сынан посёлко деч 8 километр йӱдвел могырно верланен.
Чарлак

Чарлак () – Российыште Пошкырт Элын Дӱртӱлӧ кундемыштыже верланыше Чарлак ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 599 еҥ (2002 ий), 588 еҥ (2009 ий), 584 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Дӱртӱлӧ сола деч 31 километр (37 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.
Йылме.
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Руш Шайра

Руш Шайра () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Сотнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 182 еҥ (2003 ий), 142 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Сотнур сола деч 2 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм.
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене яллан лӱмым Шайра эҥер лӱм пуэн. «Руш» мут яллан негызым руш-влакын пыштымыштым ончыкта.
Березники

Березники (, — "куэ ола" гыч) — ола Российыште, Пермь мландыште.
Соликамск

Соликамск (, — "шинчал ола" гыч) — ола Российыште, Пермь мландыште.
Кылгудо

Кылгудо () — вес кугыжанышын кумдыкыштыжо вераҥдыме иктаж могай элын дипломат . Кылгудым вуйлата.
Унагудо

Унагудо — ӧрдыж гыч толшо-влаклан малашышт лӱмын чоҥымо пӧрт.
Книгагудо

Книгагудо (Кнагагудо; + кудо гыч) — книгам, журналым, газетым да монь чумырен аралыше да нуным лудшылан кучылташ йӧным ыштыше тӧнеж.
Тӱшкагудо

Тӱшкагудо — педагогик училищысе тунемше-влакын, университетысе студент-влакын да пашазе-влакын пырля пӧртышт.
Хасавюрт

Хасавюрт (; ; ; ; ; ) — ола Российыште, Дагестаныште. Калыкчот 133 тӱж. еҥ наре.
Каспийск

Каспийск () — ола Российыште, Дагестаныште.
Марий Эл Республикын сулло артистше

Марий Эл Республикын сулло артистше () — Марий Эл Республикыште пуымо чап лӱм. Марий Эл Республик сымыктышын сулло пашаеҥже чап лӱм семынак тиде чап лӱм тӱвыраште келге кышам кодымылан, супле пашам ыштымылан артист, режиссёр, балетмейстер, дирижёр, хормейстер, мурызо-влаклан пуалтеш. Чап лӱмым налше айдеме сымыктыш аланыште 10 ий деч шагалрак огыл пашам ыштышаш. Балет, классик, калык танец артист-влаклан, духовой оркестр солист-влакын солистыштлан - вич ий деч шагалрак огыл ыштыман.
Хальмахера теҥыз

Хальмахера теҥыз — Тыныс тептеҥызыште верланыше отро-влак кокласе теҥыз. , Оби отро-влак и пелотро. Кумдыкшо 75 тӱж. км², кокласе келгыт 747 м наре, эн кугу келгыт - 2072 м шуеш. Кӱјыл вӱдын температурыжо Сорла тылзыште 25,7 °С наре, Ага тылзыште 28,6 °С марте лиеда. Шинчаллык 34-34,6 ‰. Тӱҥ порт Соронг (У Гвиней отро)
Кечывалвел Китай теҥыз

Кечывалвел Китай теҥыз (, , , , , ) — Тыныс тептеҥызыште верланыше, пелепетыралтше теҥыз. Индокитай пелотро, Калимантан, Палаван, Лусон, Тайвать отро-влак коклаште верланен. 
Кумдык — 3 537 289 км², эн кугу келгыт — 5560 м, вӱд шинчаллык (соленость) — 32-34 ‰. Кеҥежым да шыжым чӱчкыдын тайфун-влак лиедат. 
Эн кугу отро — Хайнань.
Промилле

‰&lt;noinclude&gt;
Проми́лле () — тӱжемлан, (тӱжемлан шелаш) — ик тӱжемаш пай, процентын 1/10 ужашыже. тамга дене возымашыште палемдалтеш. Процент ( — шӱдылан) семынак проста дробь дене возымаш гыч шочын: 27/1000 → 27 ‰; кум нульжо 1000 цифрыште нуль-влакын чотышт гыч налалтын. 
Компьютерыште Windows операционный системыште Alt-0137 йӧн дене возаш лиеш: чӱктымӧ NumLock клавиатурышто, паҥгам тамдал шынден, клавиатурын цифровой блокыштыжо 0137 возыман. Марий буква-влакым Unicode-дымо клавиатурышто «ҥ» буква олмеш южгунам «‰» символ лектын кертеш.
Тыге,
Кучылтмаш.
Илышыште южо кугыт-влакым промилле дене висат.
Мутлан, «вӱд шинчаллык 11 ‰ (11 промилле) наре» муткылдышым 1,1 % (ик тичмашат ик луашат процент) наре манын кертына. Тиде ончыкта: уло вӱд масса гыч 0,011 ужашым шинчал-влак айлат. Тыге, ик килограмм вӱдым налаш гын тушто 11 грамм шинчал лиеш.
Айдемын вӱрыштыжӧ алкоголь (этанол) улмым чӱчкыдын промилле дене висат.
Мурпаша

Мурпаша — почеламут дене возымо сылнымут паша.
Новомосковск (Тула вел)

Новомосковск () — ола Российыште, Тула велыште.
Чормак

Чормак (, ) – Российыште Пошкырт Элын Краснокам кундемыштыже верланыше Кариево ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 124 еҥ (2002 ий), 132 еҥ (2009 ий), 96 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Николо-Берёзовка сола деч 23 километр (30 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Йылме.
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Димитровград (Россий)

Димитровград (; ; ; ) — ола Российыште, Сембер велыште.
Асыл курым

Асыл курым () — Турцийысе эртык телесериал, шовын опере. Режиссёр-влак – Ягмур да Дурул Тайлан иза-шольо.
Нефтеюганск

Нефтеюганск () — Ола Российыште, Ханты-Манси автоном йырвел — Юграште.
Ямбердов, Иван Михайлович

Йыван Ямбердэ (Иван Михайлович Ямбердов) (), РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Чодыраял ял) – марий сӱретче, Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже (1983), МССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1991), Марий Эл Республикысе А.В. Григорьев лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1993), Россий Федерацийын сулло сӱретчыже (2004).
Илыш корныжо.
Йыван Ямбердэ 1955 ийын идым тылзын 16-шо кечынже Марий АССР Юлсер кундем Чодыраял ялыште шочын. Икымше урокым сӱретлымаш ден Национальный Президентский школ-интернатыште налын. Вара тунеммашым Йошкар-Оласе сӱретче училищыште шуэн. 1975 ийыште училищым тунем лекмек, Москосо В.И. Суриков лӱмеш Кугыжаныш акдемический художественный институтыш тунемаш пурен. 1981–1983 ийлаште Совет Армий радамыште служитлен. 1983 ийыште тудым Россий Сӱретче-влак ушемыш пуртат.
Якшан

Якшан () - ял Кострома велыште, Российыште, Вохмо кундемыште.
Камышин

Камышин () — ола Волгоград велыште.
Междуреченск

Междуреченск () - ола Российыште, Кемерово велыште.
Ленинск-Кузнецкий

Ленинск-Кузнецкий () - ола Российыште, Кемерово велыште.
Киселёвск

Киселёвск () - ола Российыште, Кемерово велыште.
Анжеро-Судженск

Анжеро-Судженск () - ола Российыште, Кемерово велыште.
Ноябрьск

Ноябрьск () — ола Российыште, Ямал-Ненец автоном йырвелыште эн кугу ола.
Октябрьский (ола)

Октябрьский ("Шыжа тылзе ола"; , ) — ола Российыште, Пошкырт Элыште.
Октябрьский

Октябрьский мут ончыктен кертеш:
Октябрьский (Марий Эл)

Октябрьский — илымверла Марий Элыште:
Арзамас

Арзамас (; ) — ола Российыште, Угарман велыште.
Эртымгорно.
Оласе лӱм "эрзя" — «эрзя калык» да "мас" — «вер, мланде» (мастор) гыч.
Лӱльпан

Лӱльпан () — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше ял. Лӱльпан ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1238 еҥ (2002 ий), 1216 еҥ (2010 ий), 1098 еҥ (2013 ий).
Верланыме вер.
Маскасола ола сынан посёлко деч 37 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Пӧт

 
Пӧт (, ) — эҥер Марий Элыште да Суас Элыште. Элнет эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 58 уштыш.
Олор

Олор () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 945 еҥ (2003 ий), 847 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Поранча ола сынан посёлко деч 10 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Яллан лӱмым «орол» () мут пуэн. Легенде почеш Озаҥ ханын сарзыже-влакын толымашышт деч утлашлан крестьян-влак ял воктеке оролышо-влакым шогалтедылыныт.
Ӱбӧ (Элнетын эҥерйолжо)

 
Ӱбӧ ("Убы"; ) — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 19 километр.
Вончо

 
Вончо () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 46 километр.
Ошыт

 
Ошыт (, ) — эҥер Марий Элыште да Суас Элыште. Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 89 уштыш.
Нурмо (Изи Какшанын эҥерйолжо)

 
Нурмо () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Изи Какшан эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 17 километр.
Сӱзлэҥер

Сӱзлэҥер () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Сӱзлэҥер ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 2336 еҥ (2000 ий), 3161 еҥ (2010 ий).
Лушмара

Лушмара () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Лушмара ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 7145 еҥ (2004 ий), 6699 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Провой ола сынан посёлко деч 41 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Чӱкшӧ (Лажын эҥерйолжо)

Чӱкшӧ () — Российыште Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Лаж эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 19 километр.
Лаж

 
Лаж вӱд () — Российыште Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Лемде эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 73 километр.
Оно

 
Оно вӱд () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Лаж эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 26 километр.
Шундыр (ыҥ-влак)

Шундыр мут ончыктен кертеш:
Ырде

 
Ырде (; ) — эҥер Марий Элыште да Угарман велыште. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 153 уштыш.
Арде (эҥер)

Арде (; ) — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 44 километр.
Эҥерын лӱмжӧ.
Лӱмжӧ "Ар Рӹде" — курыкмарла «Изи Ырде» гыч.
Кӧрдем

 
Кӧрдем () — Марий Элыште йогышо эҥер, Изи Какшан эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 22 километр.
Шулкэҥер

 
Шулкэҥер () — эҥер Марий Элыште, Изи Какшан эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 21 уштыш.
Изи Кундыш

 
Изи Кундыш () — эҥер Марий Элыште Изи Какшан эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 107 уштыш.
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Роҥго (Изи Кундышын эҥерйолжо)

Роҥго () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Изи Кундыш эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 36 километр.
Шӱльӧ (Изи Кундышын эҥерйолжо)

Шӱльӧ вӱд () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Изи Кундыш эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 32 километр.
Шӱльӧ (ыҥ-влак)

Шӱльӧ мут ончыктен кертеш:
Лӱй

 
Лӱй () — эҥер Марий Элыште. Пӧт эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 12 уштыш.
Шорэҥер (Ӱшӱтын эҥерйолжо)

 
Шорэҥер () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Ӱшӱт эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 20 километр.
Мартынэҥер

 
Мартынэҥер () — эҥер Марий Элыште Кугу Какшан эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 18 уштыш.
Йоласъял

Йоласъял (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола. Йоласъял ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 555 еҥ (2001 ий), 536 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер.
Чыкма ола деч 22 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Сола лӱм.
Солан лӱмжӧ икымше куснен толшо «Йолас» лӱман еҥын лӱмжӧ да «(й)ал» мут-влакым ушымо гыч лектын. «Йолас» + «(й)ал» = «Йоласал». Олык марий йылме дене «Йоласъял» лийын лектеш.
Виловат

Виловат (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола. Виловат ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1288 еҥ (2001 ий).
Верланыме вер.
Чыкма ола деч 22 километр кечывалвел могырно верланен.
Саламатнур

Саламатнур () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Руш Шой ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 111 (2004 ий), 109 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Руш Шой сола деч 8 километр эрвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «салма» + «нур» = «салманур». Илен-толын «Саламатнур»ыш савырнен. Лӱм нерген тыгай легенде. Шукерте ожно ял воктенсе тумерыште салма-влак висеныт. Нуно дене винаматан еҥ-влакым логалтеныт.
Географий.
Кок уреман ял, покшелныже — корем. Ял йыр шуко памаш уло. Ожно таве-шамыч лийыныт, кызыт тиде ялыште водопровод вӱдым йӱыт. Тиде ялыште тошто еҥ-влакым Илян кечылан 2 сорлаште шарналтат, пошкудо яллаште Раздничалан веле шӱгарлашке коштыт.
Эртымгорно.
Тиде ял школлан 2013 ийыште 100 ий темын. 
Вӱд.
Эҥер – Шой вӱд, Йыр вӱд. Кызыт пытеныт, но ожно лийыныт Писе эҥер, Чапле эҥер.
Талман

 
Талман () — Российыште Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Лемде эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 43 километр.
Шӱкшан (эҥер)

 
Шӱкшан вӱд () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Лемде эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 23 километр.
Моско (эҥер)

 
Моско () — эҥер Смоленск велыште, Моско велыште да Моско олаште, Ока эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 502 километр.
Бухто

Бухто () — изи вӱдлук, пароход шогымо улак вер.
Вӱдлук

Вӱдлук — теҥызын, тептеҥызын мландышке пурен шогышо ужашыже.
Икса

Икса (але "кужлук") — ерын, эҥерын мландышке пурен шогышо ужашыже.
Трабзон

Трабзон (тошто Трапезунд) (, [Trapizon], "Требизонд", "Трабезон", "Трабизун" ) — Турцийыште ола да Трабзон ильын чыла кундемже.
Руш Тӱрек

Руш Тӱрек () — сола Киров велыште, Вӱрзым кундемыште.
Ачым (ыҥ-влак)

Ачым мут ончыктен кертеш:
Вепс илымверла

Тиде лӱмерыште Российыште улшо вепс илымверла:
Юрмала

Юрмала () — ола Латвийыште. рӱдолаже. Эн кугу курорт Латвийыште да Балтийын эл-влакыште.