Герасимов, Михаил Степанович

Микай (Г. Микай) (Михаил Степанович Герасимов) (, Россий иперий, Илна губерний, Алабога уезд, Элнет ял — , Совет Ушем, Татар АССР, Камша кундем, Элнет ял) — марий серызе, почеламутчо, басньывозызо, туныктышо, сотемдарче, РСФСР Паша Талешке (1924).
Илыш корныжо.
Шочмо кечыже.
Шочын 1885 ийын… Тыште вик икымше йодыш лектеш: кунам (могай числаште) шочын поэт? Ик вереат поэтын шочмо кечыже чын палемдыме огыл. Шукынжо тошто стиль манмет дене 25 сентябрьым ончыктеныт, тугеже, у стиль дене — 7 октябрь лектеш. Микай шкеже, мыняр палена тудын возымыжым але тÿрлö документым, нигуштат ни тиде числам, ни весым ончыктен огытыл. Мом ышташ? Кодеш ÿшанаш ик официальный кагазлан – тиде Озаҥ оласе учительский семинарийым тунем пытарыме нерген 903 номеран Свидетельство (1905 ий, 2 майыште Микайын кидышкыже кучыктымо). Свидетельствын оригиналже (кузе палемдыме копийыштыже) Вятский губерний, Елабуга уездысе инспекцийын архивыштыже аралалтеш. Тушто возымо: «Свидетельство. Предъявитель сего, Михаил Степанович Герасимов, сын крестьянина из черемис дер. Ильнети Кураковской вол., Елабужского уезда, Вятской губ., родившийся 22-го сентября 1885 года и обучавшийся в Елабужской Второклассной Учительской Школе…». Шонена, ÿшанаш гына кодеш: ожно вет пашавиктем (делопроизводство) удан каен шоген огыл (мо гынат, тыгай документым тунамсе черкын кагазше деч посна, метрикет деч посна, пуэн кертын огытыл). 
Тугеже, Микай 1885 ий идым тылзын 22-шо кечынже, а кызытсе стиль дене — шыжа тылзын 4-ше кечынже шочын. 
Тукымвожшо.
Марпа (Микайын аваже) пошкудо Кугу Йырсе ял гыч (кызыт Удмуртийышке пура) улан, пашаче, кугу тукымвожан насыл гыч лекше лийын. Ял калык (Микайын пелашыжат — Пали) тиде кугу капан ӱдырамашым суртым, озанлыкым кучен моштышо еҥлан шотленыт. Кӱлеш годым Марпа пеҥгыде койышыжым ончыктен кертын. Микайын ачажат, «Чапи айзи», аваж нарак огыл гынат, шкешотан оза улмыжым колымешкыже (1938) мондаш пуэн огыл (Чапи 1862 — 1938 ийлаште илен). 
Чапи ден Марпан икшывышт чылаже 5 лийын:
Микай — эн кугуракышт.
Ванюшка (1887 — 192(?)) — кугыжан армийын офицерже, 20-шо ийлаште,  Колчак дене пырля чакнымыж годым, йомын — вес элышке логалын ман гычат шокта ыле. Ванюшкан Миклай эргыже, кок ӱдыр уныкашт да ятыр кугезе уныкашт кодыныт. 
Васька (Василий Степанович) (1898 — 1973). Озаҥыште Юридический институтым тунем пытарен, Поранчаште, Марий Тӱрекыште, Моркышто да Шернурышто ондак уголовный розыск, вара адвокат пашам наҥгаен шоген. Кок эргыже лийын – офицер-влак Лёвик ден Володя (Всеволод). Уныкашт (Володя деч) да кугезе уныкашт-влак Киров олаште илат.
Оксиня (Ксенья Степановна Степанова-Красноперова) (1895 — 1981), курымжо мучко туныктышылан пашам ыштен, шке жапыштыже кызытсе Агрыз районысо Кӱанэҥер ден Кӧлӧгеш яллаште Иван шольыж дене школым почын. Тунемдыме марийжым туныктен шуктен да туныктышымак ыштен, куд йочаж гыч нылытше туныктышо лийын. Чапи тукымым эн чот пойдарыше Оксинян 21 уныкаже, 33 кугезе уныкаже да (тачысе кечылан) 23 кугезе-кугезе уныкаже Россий деч посна Английыште, Австрийыште, Болгарийыште, Германийыште илат. Койышыж дене, ешым, озанлыкым кучен моштымыж дене Оксиня Марпа аваже гайрак лийын.
Иван (1907 — 1946). Туныктышо пашам Агрыз кундемыште Кӧлӧгеш ялыште тӱҥалын. Ты пашам ышташ Микай изаже ден Оксиня акаже полшеныт. Школ Ишаев Семенын (Третьяков Олегын кочажын) пӧртыштыжӧ лийын. 1930 ийыште сурт йӱлен Асанова Сапьян ойлымаж гычын, пожар годым Элнет марий книгажлакым луктын да вӱд воктен ойгырен шончен: «Ынде кушто туныкташ тӱҥалам? Вургемымат ыш код». Вара школ вес суртышко (Эштыганын) куснен. Ик жап гыч Буймыш куснен, тушто ешаҥын. Вара, Марий кундемыш куснымек, колымешкыже Сотнур кыдалаш школышто туныктен.
Ешыже.
Настий — Михаил Степановичын икымше йӧратымашыже. Нуно коктынат икте-весым пешак чот йӧратеныт, но Настий садак марлан лектын огыл – суртлан начар шешке лиям манын. Настийжым йомдырымыжым Микай нелын чытен, садлан «Сӧйын пӧлакше» поэтический произведенийыштыже шке йӧсылыкшым ончыктен:
Чон йӧсӧ ден кок вереМиял тольым таҥ ончаш.Налдымашын мый тугеКоштым таҥемым мондаш.
Опрось (Ефросинья) — Микайын икымше ватыже. Пырля кужын илен огытыл, ик ныл тылзым веле, Опрось Михаил Степанович деч ойырлен каен. Эргым ыштен, но эргыже шочмыжо деч вара колен. 
Палий (Соловьева Пелагея Яковлевна) — Микайын кокымшо ватыже (10 ийлан самырыкрак лийын).
Микай ден Палийын 8 йочашт лийын:
Олег — 1921 ийыште шочын, 1929-1930 ийлаште озаланыше шучко шедра чер дене черланен колен.
Максим — 1923 ий 11 июльышто шочын, Микайын кугу куанже лийын. Красноуфимск олаште Марий педагогике техникумым тунем пытарен, Элнет школыштак туныкташ тӱҥалын улмаш. 1942 ийын 5 январьыштыже Йошкар Армийыш каен. Максим, лейтенант, взводын командирже, 1944 ий 4 августышто мӱндыр Литваште вуйжым пыштен. Тоеныт тудым Биржай районысо Жиргелишки лӱман ялыште.
Вера — 1925 ийыште шочын, 1929-1930 ийлаште озаланыше шучко шедра чер дене черланен колен.
Ольга — 1927 ийыште шочын, 1929-1930 ийлаште озаланыше шучко шедра чер дене черланен колен.
Геннадий (1930 — 1992), — Микайлан уныка-влакым пуаш тӱҥалше икымше эргыже. Пешак пушкыдо кумылан лийын. 
Борис (1934 — 1978) — эре еҥ коклаште, эре мом гынат ыштылын. Мурен, куштен, арганым пеш сайын шоктен. Кумылжо дене поро лийын. Олег (1937) — Марий кугыжаныш университетын профессоржо, искусствоведений доктор, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше.
Вася (22.06.1940 — 14.08.1946) — Микайын эн изи эргыже, изиж годым окна тӱрыштӧ модын шинчышыжла уремыш камвозын, садлан тудын илыш корныжо кужу лийын огыл. 
Тунемме корныжо.
1893–1898 ийлаште Микай Элнет тӱҥалтыш (церковно-приходской, варарак – миссионерский) школышто тунемеш. 
1898 ийыште, школым Похвальный лист дене пытарымеке, 14 ияшак школышто туныкташ тӱҥалеш. 1900 ийыште Алабогашке (Елабугышко) «Второклассный учительский школыш» тунемаш пура. Тиде школышто тунемаш куштылго лийын огыл: руш йылмым сайын палыме деч посна эше тунеммылан шагал огыл тӱлаш кӱлын. Тыште Микайын тунемшыже, вара, колымекше, тудын олмеш школ директор лийше И.Ф. Филипповын шарнымашыже моткочак кӱлешан: «… тунеммылан ий еда кажне тунемше школышко 13 пуд уржа ложашым, 9 пуд пареҥгым, моло тӱрлӧ продуктым да 50 теҥге оксам пуышаш улмаш…». Садлан тиде школым пытарымек, Микай шонымыжо семын умбакыже тунем кертын огыл. Лач 1905 ийыште веле тунемде, экстерн дене, Озаҥысе Учительский Семинарийыште «Учитель сельскаго инородческаго начальнаго училища» лӱмым да Свитедельствым налеш. Тыге тудо 1903 ий гыч колымешкыже (1944), шке шочмо кундемыштыже (армийыште кум ий арам йомдарыме жапым шотлаш огыл гын) пашам ыштен.
Микай - «революционер» да салтак.
«1904 ийыште япон сӧй тӱҥале… Тунам революций нерген ойлымым колын омыл. Мый шкетак кугыжа ваштареш лийынам шонышым…Тӱрлӧ умылыдымаш 1905 ийы деч вара рашеме. Кугыжа ваштареш мый шкет огыл, а армий, революционер-влак шогеныт. 1905 ийыште тарваныше революций мыйын шинчам почо. Революционер-влак дене кыл кучаш тӱҥальым. Книга, листовка, газет-влак шукуемыч. Ту ийыштак марла почеламут-влакым серышым: «Рестаным», варарак «Ӱмырым», молымат. Чынжым гын, мый чылажымат шке шинчам дене ужым: тюрьма шаланымымат, эрык дене илаш тӱҥалмымат. 1905-1908 ий кокла – пеш неле пагыт. Тӱрлӧ вере – арест, тюрьма. Забастовкыым кугыжан власть вий дене темдалеш. Кошташат, шонашат, илашат шыгыр. Туге гынат, ола да заводла гыч толын, кожлаште да монь митингым погат. Ме, самырык-влак, нимо деч лӱдмаш уке – митингыш эн ончыч миена. 1915 ийыште кугыжан армийыш нальыч да 1918 ий марте фронтлаште лийынам. Эмганышым, тазалык йомо. Фронт гыч пӧртылмешкем, рядовой лийым. Офицерлан тунемаш каяш шым кӧнӧ». Тидын шотышто Москошто 1925 ийыште лекше «Модра пеледеш» сылнымут аршашыште тудын редакторжо (С.Г. Чавайн) Микайын кӱчык биографийжым пуэн да тыге палемден: «Микай – марий кресаньык…1903 гыч тӱҥалын ты марте ялысе учитыллан шога… Куго сар (сӧй) годым салтаклан налытат 1915-1918 ийлаште эре тыглай салтакак лийын, кӱрылтде ганьак окопышто кия. Тудо шке тыге манеш: «Мынь ганемак учитыл-влак, шӧртньӧ погонным чиен, осалыш лекмыштым ужын, мый аписар лиймем ыш шу. Ик тыгань уичтыл гыч лийше аписар мыйым изиш гына ыш лӱйӧ, садлан салтаклак мыйым йӧратат ыле». 1915 ийын 25 сентябрьыште Микай сареш эмгана. Ты кечым тудо весканрак «Йолташ» манме почеламутеш ончыктен… Кызыт Микай Элентысе РЛКСМ ячейке пеленсе мланде паша тунемме кружокым вуйлата (шке партийыште ок шого). Тыгайрак вот Микайын туныктымо да творческий паша корнышкыжо шыҥен пурышо изирак «революций» эпизод. 
«1904 ий 20 декабрьыште кугыжан ваштареш первый почеламутым шолып гына серышым. Серымемлан шкат лӱдым. Тунамак кушкед йӱлатышым. Чылажым кызыт ом шарне, тыгай тӱҥалтышан ыле: 
Школ, туныктымо паша.
«Литература пашам гаяк йӧратыме туныктымо пашаште нылле ик ийлан шогем. Кинде шочдымо ийынат, вӱр йӱшӧ Колчак толмо годымат туныктымо паша гыч шым курж. Тунам шуко учитель вес пашаш пурыш». Микай, поэзийым моткоч йӧратен гынат, шке илышыжым Юмын, Пӱртӱсын эн кугу да эн суапле сомылыштышт – калыкым туныктымаште, «ойгым, шыдым вийгак коден», эрыкышке лукмо пашаште ужын. Микай шке эргыж гыч шкешотан «туныктышо» тукымвожым вораҥде колтен. Микай туныктымо пашаште шке веле огыл вожаҥын, тышкак тудо Оксиня шӱжаржым, Иван шольыжым, Максим эргыжым шогалтен кертын. Илен-толын, Чапи тукым гыч лекше да тудын дене кылдалтше-влак 600 ийымат эртыше стажым погеныт:
Туныктымо пашаште тыршыме жап – 604 ий
1918 ийыште салтак пашам пытарен Элнетыш толмекыже, Микай вик школ почмаш гыч тӱҥалеш. Тудын тыршымыж дене тиде ийынак кундемлан эн кугу марий школ почылтеш – II ступенян школ. Тышке уло йырге марий ялла гыч ӱдыр-рвезе-влак коштыныт (тиде поро йӱла тачысе кече мартеат шкенжын кӱлешлыкшым йомдарен огыл).
Микай тошто школышто мо сай улмыжым налын, кертмыж семын кучылтын, шке у программым ышташ тӱҥалеш. Кугыжан архивыште 1918 ий 11 июньыштак марий йылме дене возымо ик тетрадь аралалтеш. Тушто Микай марий глагол-влак нерген моткоч оҥай конспект-влакым: «Условно-желательное наклонение», «Многократный вид глагола» тема-влакым ыштен. А Элнет школын изи тоштер-пӧлемыштыже тудын руш йылме да литература дене 1935-1936 тунемме ийын II пелийжылан кӱжгӱ тетрадеш ыштыме поурочныйплан-влак аралалтыт. Микай шке «статусшым» кӱшнӧ кучен: туныктышо-предметник (марий ден руш йылмым да сылнымутым наҥгаен), вуйлатыше-организатор (курымжо мучко школ директор да «Тул» газетым лукмаште инициатор), ял илыш да тунемме пашам чоҥымаште активист (Элнетыште колхозым ыштыме гыч тӱҥалын колмешкыже ревизионный комиссийым вуйлатен да калык образованийын Уездный отделыште марий школ-влакын инспекторжо лийын), «мланде паша» кружокым вуйлатен, медициным сайын пален. 
1932 ийыште Элнетыште шымияш школ почылтеш, а вич ий гыч, 1936 ий март тылзыште (аралалтше копийыштыже числаже палемдыме огыл) Татарстан Республикысе Калык Комиссариат Советшын (СНК) кыдалаш школым почмо нерген пунчалже лектын. Тиде документым Бондюжский РИК 1936 ий 16 майысе лукмо шке Пунчалжым Микайлан колтен.
Микай 1938 ийыште Алабога педагогический училище пелен кӱчык жаплан туныктышо-влакым поген, педпрактикымат Элнет школыштак эртарен. Тыге Кугу сар тӱҥалме жаплан Элнет школ ӱшанлын пеҥгыде йолышто шоген – туныктышат ситен, тунемшыжат 300 утла (312) лийын. 
Микайын эше 1905 ийыштак Озаҥысе Учительский семинарийыште экстерн дене налме «Учитель сельскаго инородческаго начальнаго училища» Свидетельство деч посна моло официальный кагазше лийын огыл. Садлан 1936 ийыште тудлан тыгай документым кучыктат:
Кугу Отечественный сар жапыште Элнет школ палынак шагалемеш. Микай 1942 ий 23 мартыште воза: «Таче 23 март, леверак…Школышто пеш йӱштӧ, кид кылма. Сӧйышкӧ тачат 7 еҥ налылте, эрла адак коктын кая. Учитель кокла гыч Иванов ден Искаков налылтыч – ынде визытын гына кодна школеш – мый, А.Платонов, Е.Березкин, ӱдыржӧ да Маньой».
Тугеже фотокартычкыште ончыктымо 12 еҥ гыч кок ӱдырамаш да кум шоҥго туныктышо веле кодыныт. 
Сар жап годым Микай черланен. Но тудо эмлалтын огыл да 1944 ий, 7 апрельыште тудо илыш гыч каен…
Микайым ужатен уло Элнет да йырге марий калык, Элнет школ. Латик ий гыч, 5 июньышто Элнет школ оралтыште Микайлан Чапкӱым шогалтеныт. 
Сылнымут.
Басне-влак:.
И.А. Крыловын гыч: