tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Тишин, Николай Иванович

Николай Тишин (Николай Иванович Тишин) (, Россий империй, Илна губерний, Малмыж уезд, Кугу Кетек ял — , РСФСР, Ӱпӧ ола) — марий серызе, почеламутчо, туныктышо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
Илыш корныжо.
Николай Тишин 1907 ийын сорла тылзын 12-шо кечынже Россий империй Илна губерний Малмыж уезд Кугу Кетек ялеш йорло кресаньык ешеш шочын.
Ушакова, Маргарита Тимофеевна

Маргарита Ушакова (Маргарита Тимофеевна Ушакова) (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Курыкӱмбал ял) – марий серызе, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001).
Илыш корныжо.
Маргарита Ушакова 1949 ийын кылме тылзын 21-ше кечынже Марий АССР Юлсер кундем Курыкӱмбал ялеш шочын.
Фёдоров, Анатолий Фёдорович

Анатолий Фёдоров (Анатолий Фёдорович Фёдоров) (, РСФСР, Марий автоном область, Морко кундем, Кожлаер ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, туныктышо, журналист, Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1982), Совет-япон сарын участникше.
Илыш корныжо.
Анатолий Фёдоров 1926 ийын шорыкйол тылзын 11-ше кечынже Марий автоном область Морко кундем Кожлаер ялеш кресаньык ешеш шочын.
Фёдоров, Аркадий Фёдорович

Аркадий Фёдоров (Аркадий Фёдорович Фёдоров) (, РСФСР, Марий автоном область, Морко кундем, Чавайнур ял) — марий серызе, туныктышо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2007).
Илыш корныжо.
Аркадий Фёдоров 1932 ийын сорла тылзын 18-ше кечынже Марий автоном область Морко кундем Чавайнур ялеш кресаньык ешеш шочын.
Чегаев, Василий Фёдорович

Чалай Васлий (Василий Фёдорович Чегаев) (, Росий империй, Ильна губерний, Вӱрзым уезд, Визымйыр ял — , Марий АССР, Кужэҥер кундем, Топкавлак сола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1951), Советско-японский сарын участникше.
Илыш корныжо.
Чалай Васлий 1917 ийын теле тылзын 31-ше кечынже Росий империй Ильна губерний Вӱрзым уезд Визымйыр ялеш кресаньык ешеш шочын.
Чемеков, Геннадий Александрович

Геннадий Чемеков (Геннадий Александрович Чемеков) (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Кӱанпамаш ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист. 
Илыш корныжо.
Геннадий Чемеков 1939 ийын ага тылзын 28-ше кечынже Марий АССР У Торъял кундем Кӱанпамаш ялеш кресаньык ешеш шочын.
Апатеева, Рашида Талгатовна

Рашида Апатеева (Рашида Талгатовна Апатеева) (, РСФСР, Ленинград ола — 2004) — рушла возышо суас серызе, почеламутчо, туныктышо.
Илыш корныжо.
Рашида Апатеева 1949 ий сӱрем тылзын 3-шо кечынже Ленинград олаште шочын. Йоча жапше Татарийыште эртен. Школым ший медаль дене тунем пытарымек, Р. Апатеева Озаҥ кугыжаныш университетын йот йылме факультетышкыже пурен. Отличиян дипломым налмек, Марий республикыш пашам ышташ толын. Икмыняр жап школышто руш литературым да йот йылмым туныктен. Вара Н.К. Крупская лӱмеш МГПИ-ш пашаш куснен, англичан йылмым да литературым туныктен. «Канде кайык» гуманитар гимназийыште ыштен. Пытартыш жапыште «Вирджиния» турист агентствыште кусарыше лийын.
Почеламут ден ойлымаш-влакым ийготыш вочмеке сераш тӱҥалын. Шкеже татар лийын, но сылнымутан произведений-влакым рушла возен. Икымше гана 1980 ийыште савыкталтын, тунам «Молодой коммунист» газетыште почеламутшо-влак лектыныт. Самырык возышо-влакын «Сылнымут шыже» семинар-каҥашлаштышт лиеден. 1993 ийыште Марий книга издательствыште «Городские этюды» прозо книгаже савыкталтын. Варарак «Водоклёв», «Параллельное время» книгаже-влак лектыныт. «Дружба» альманахыште савыкталтын.
Рашида Апатееван южо почеламутшо марлаш кусаралтыныт.
Бахтин, Алексей Иванович

Алексей Бахтин (Алексей Иванович Бахтин) (, РСФСР, Марий АССР, Маскасола кундем, Ким ял — , Маскасола кундем) — руш серызе, почеламутчо, журналист.
Илыш корныжо.
Алексей Бахтин 1959 ийын ага тылзын 25-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Кораксола ялеш шочын. Йоча жапше Кужэҥер посёлкышто эртен, тыште тудо 1976 ийыште кыдалаш школым пытарен. Кок ий “Куженерский” совхозышто тӱрлӧ пашазылан ыштен, вара водитель лийын. 1978 гыч 1983 ий марте МарГУ-н историко-филологический факультетыштыже тунемын. 1983–1985 ийлаште Шернур районысо “Призыв” газетыште корреспондентлан, пӧлка вуйлатышылан, редакторын алмаштышыжын пашажым шуктышылан тыршен. 1985 ийыште Москосо М.В.Ломоносов лӱмеш кугыжаныш университетыш пурен. “Журналистика” специальность дене тӱрыс курсым пытарен. Республикысе “Республика” да “Марийская правда” газет редакцийлаште ыштен.
А. Бахтин почеламутым 1980 ийлаште сераш тӱҥалын. Советский районысо Алексеевский посёлкышто улшо “Поиск” сылнымут клубын чулым еҥже лийын. 1992 ийыште прозо дене “За золотой рыбкой” икымше сборникым луктын. Почеламутымат возен. Почеламутшо-влак айдемын пӱрымашыже, тудын илышыште верже нерген келге шонкалымаш дене ойыртемалтыт.
Эртыше курым мучаште А. Бахтин илышыштыже тура савыртышым ыштен, амалкалыме пашам тӱҥалын. 2003 ий шыжым рашемдаш лийдыме амал дене пуштыныт.
Беленков, Яков Сергеевич

Яков Беленков (Яков Сергеевич Беленков) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) — руш серызе, почеламутчо, журналист.
Илыш корныжо.
Яков Беленков 1967 ийын ӱярня тылзын 15-ше кечынже Йошкар-Олаште шочын. 1984 ийыште школым тунем пытарымек, Озаҥ кугыжаныш университетын журналистике факультетышкыже пурен. Икымше курс деч вара тудым Совет Армий радамыш налыныт. Служитлымек, икмыняр жап Ленинград олаште чоҥымо пашаште ыштен. Йошкар-Олаш пӧртылмек, Марий телевиденийын, “Молодой коммунист” газетын корреспондентше лийын. Вара Озаҥ университетыште тунеммыжым шуен. “Казанские ведомости” газет редакцийыште пашам ыштен. Варажым “Марийская правда” газетын журналистше лийын.
Литератур пашалан школышто тунеммыж годым шӱмаҥын. Тудлан полшышо ачаже лийын – йоча поэт да прозаик Сергей Беленков. 1990 ийыште самырык автор “Сезон благоразумия” прозо книгам луктын. “Сын дьявола” (“Явылын эргыже”) повестьше марла “Ончыко” журналыште савыкталтын, тудым Юрий Галютин кусарен.
Кызыт Я. Беленков Москошто ила да пашам ышта.
Беляева, Наталья Константиновна

Наталья Беляева (Наталья Константиновна Беляева) (, РСФСР, Угарман вел, Вад кундем, Вад сола — , Йошкар-Ола) — руш серызе, кусарыше, журналист, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1990), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2000).
Илыш корныжо.
Наталья Беляева 1943 ийын ӱярня тылзын 15-ше кечынже Угарман вел Вад кундем Вад солаште шочын. 1960 ийыште кыдалаш школым пытарен да Горький оласе педагогический институтыш пурен. Кӱшыл тунеммаш нерген дипломым налмек, Горький область Арзамас районысо Вторус тӱҥалтыш школышто туныктышылан ыштен. Вара Горький олаште студент клубым вуйлатен.
Икмыняр ий гыч пӱрымаш Н. Беляевам Коми АССР-ысе Ухта олаш конден, тыште тудо оласе газет дене кылым кучаш тӱҥалын. Тудын журналист мастарлыкшым вигак ужыныт. Вашке гыч тудо Ухтасе телевидений студийын корреспондентше лиеш.
Еш амал дене Йошкар-Олаш илаш кусна. Тыште тудым Телевидений да радиовещаний шотышто комитетыш пашаш налыт. Но тудын журналист семын тыршымыже радио- да телеэфир дене веле серлаген огыл. Икмыняр ий гыч тудо «Пачемыш» журналыште фельетон пӧлкам вуйлаташ тӱҥалын, вара тудым тӱҥ редакторын алмаштышыжлан шогалтеныт.
«Приключения в Абсурдии» икымше йомак-повестьше Марий книга издательствыште 1991 ийыште лектын. Тылеч вара «Голубые столбы Тиэлии» (1993) да «Тайна Вероники» (2008) книгаже-влак савыкталтыныт. Н. Беляеван возымыжым, тыгак тӱшка сборник ден альманахлаште савыкталтше-влакымат, йоча-влак кумылын вашлийыныт да лудыныт.
1990 ийлаште Н. Беляева марла гыч рушлаш ятыр кусарен. Шукыжым тиде С. Вишневскийын, М. Казаковын, Ю. Галютинын, В. Бояринован, В. Ошэлын, М. Майнын, М. Большаковын да молын возымышт лийын. Прозымат рушлаш кусарен, тыште В. Абукаев-Эмгакын «Рейс 13–13» повестьшым палемдаш лиеш.
Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1990), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2000) чап лӱм-влак дене палемдалтын.
Марлаш кусарыме произведенийже.
Абукаев-Эмгак В. Рейс 13-13 : повесть // Современная марийская повесть. Йошкар-Ола, 2004. С. 167—201.
Илышыже да творчествыже нерген литератур.
Беляева Наталья Константиновна // Артеменко Е., Прокушев Г. Нижегородцы Марий Эл. Кн. 1. Йошкар-Ола, 2007. С. 64—75.
Васильев, Леонид Михайлович

Леонид Васильев (Леонид Михайлович Васильев) (, РСФСР, Марий АССР, Йӱрнӧ кундем, Шогодолсола ял) — руш серызе, артист, охотовед, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1997).
Илыш корныжо.
Леонид Васильев 1947 ийын сорла тылзын 18-ше кечынже Марий АССР Йӱрнӧ кундем Шогодолсола ялеш пашазе ешеш шочын. Карасъяр кандашияш школым пытарымек, пашам аҥысыр кумдыкан кӱртньыгорным чоҥымаште тӱҥалын, тыгак Балаково оласе химий комбинатыште ыштен. Совет Армийыште служитлыме деч вара шочмо ялысе клубым вуйлатен. 1974 ийыште Йошкар-Оласе Палантай лӱмеш музык училищын вокал пӧлкажым пытарен, Э. Сапаев лӱмеш опер да балет Марий театрын хорысо артистшылан ыштен.
1976 ийыште Л. Васильев илышыжым тура савыралеш, Курыкмарий коопзверопромхозышто егерь лиеш. Тидыжак сылнымутым возымашке шӱкалеш. Пӱртӱсын, тусо янлык ден кайыквусын илышыштым эскерымыж дене чоныштыжо шочмо кундем дене кугешнымаш ылыжын, йыр улшо тӱням утларак келгын да тичмашын палымыже шуын, тидым кагазышке пышташ кумылжо лектын. Филологийым шинчымашыже уке улмым умылен, Л. Васильев 1981 ийыште Озаҥысе В.И. Ленин лӱмеш кугыжаныш университетын журналистике пӧлкашкыже пура да тудым 1987 ийыште заочно пытара. Тунем лекмек, пенсийыш вончымешкыже, Юрино районысо Карасъяр лесхозышто охотоведлан пашам ышта.
Сылнымутым кӱлын возаш университетыште тунеммыж годым тӱҥалын. Рушла серен. Районысо да республикысе газетлаште шочмо вер-шӧрысӧ пӱртӱс нерген зарисовкылам, чодырам ормыжлын пытарыме нерген, колым, ир янлык ден кайыквусым браконьерла кучымо нерген статьялам савыктен. Прозаикын «Заповедные песни» икымше книгаже верысе книга издательствыште 1989 ийыште савыкталтын. Тылеч вара икмыняр книгам серен да савыктен.
Л. Васильев РМЭ-н (2000), Россий писатель ушем правленийын (2007), РМЭ Тӱвыра министерствын (2007) чап грамотышт дене палемдалтын. 1997 ий гыч Россий писатель ушемын еҥже.
Васильева, Анна Георгиевна

Анна Васильева (Анна Георгиевна Васильева) (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер-Ола) — руш серызе, почеламутчо, кусарыше, туныктышо, Россий Федераций общий образованийын Почётан пашаеҥже (2000), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2007).
Илыш корныжо.
Анна Васильева 1952 ийын ӱярня тылзын 7-ше кечынже Марий АССР Юлсер-Олаш служащий ешеш шочын. 1969 ийыште 6 №-ан кыдалаш школым пытарымек, Н.К. Крупская лӱмеш МГПИ-н историко-филологический факультетышкыже пурен. 1973 ийыште Юлсер-Оласе интернат-школышто руш йылмым да литературым туныктышылан пашам ышташ тӱҥалын, вара 7-ше №-ан школыш куснен. 1980 ий гыч 1-ше №-ан школышто ыштен.
Поэт семын йол ӱмбак шогалашыже А. Васильевалан А. Ахматован творчествыже да япон классик поэзий дене палыме лиймыже полшен. Пединститутышто студентке улмыж годым антик литературым туныктышо, литератур кружокым вуйлатыше Соломон Ройтман тудын тӱҥалтыш усталык пашаже-влаклан кумылаҥдыме мутым ойлен. Студенткын почеламутшо-влак дене палыме лиймек, тудо манын: 
А. Васильева тыгак поэт В. Панов дене вашлиймым кӱлешанлан шотла. Лач тудын темлымыж дене 1984 ийыште «Молодой коммунист» газетыште поэтессын «Прислушиваюсь к шороху дверей» икымше почеламутшо савыкталтын. 1985 гыч 1996 ий марте А. Васильева «Сылнымут шыже» семинар-каҥашлаште лиеден.
2008 ий марте кок поэзий книгам луктын. Почеламутшо-влак «Радуга над Волжском», «Зелёная лампа» тӱшка сборниклаште, «Ончыко» журналыште савыкталтыныт. Рушлашке А. Богдановын «Крылатый хор» почеламут книгажым кусарен.
А. Васильева Волжскысо «Зелёная лампа» сылнымут ушемын чулым еҥже. Школышто «Литературное творчество» кружокым вӱден.
А. Васильеван поэзий йӱкшӧ ий гыч ийыш пеҥгыдем толын. Тудын лирический героиньыже эртак чыным кычалмаш корнышто.
Туныктымо пашаште суапшылан I категориян туныктышо А. Васильева «РФ тӱшка образованийын почётан пашаеҥже» знак дене (2000), Юлсер-Ола оласе администрацийын да туныктымаш пӧлкан чап грамотышт дене палемдалтын. 2007 ийыште Россий писатель ушемыш пуртымо.
Васинов, Алексей Васильевич

Алексей Васинов (Алексей Васильевич Васинов) (, РСФСР, Марий АССР, Маскасола кундем, Актуганово ял — 1982) — руш серызе, почеламутчо, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1971).
Илыш корныжо.
Алексей Васинов 1938 ийын теле тылзын 2-шо кечынже Марий АССР Маскасола кундем Актуганово ялыште кресаньык ешеш шочын.
Ведерников, Геннадий Александрович

Геннадий Ведерников (Геннадий Александрович Ведерников) (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Йошкар Памаш ял) — руш серызе, почеламутчо, артист, мурызо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2017).
Илыш корныжо.
Геннадий Ведерников 1938 ийын сӱрем тылзын 12-шо кечынже Марий АССР Шернур кундем Йошкар Памаш ялеш шочын.
Докукин, Афанасий Семёнович

Афанасий Докукин (Афанасий Семёнович Докукин) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Цибикнур ял — , Марий Эл, Йошкар-Ола) — руш серызе, кусарыше, СССР Серызе-влак ушем йыжъеҥже (1957), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
Илыш корныжо.
Афанасий Докукин 1919 ийын шорыкйол тылзын 28-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Цибикнур ялеш кресаньык ешеш шочын.
Егошин, Геннадий Леонидович

Геннадий Егошин (Геннадий Леонидович Егошин) (, РСФСР, Пермь вел, Лысьва ола — , Йошкар-Ола) — руш серызе, журналист.
Илыш корныжо.
Геннадий Егошин 1927 ийын сорла тылзын 26-шо кечынже Пермь вел Лысьва олаште шочын.
Жибрик, Нина Иосифовна

Нина Жибрик (Нина Иосифовна Жибрик) (, Беларусь ССР, Минск вел, Малые Новоселки ял — , Юлсер-Ола) — руш серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1983).
Илыш корныжо.
Нина Жибрик 1933 ийын ӱярня тылзын 21-шо кечынже Беларусь ССР Минск вел Малые Новоселки ялеш кресаньык ешеш шочын.
Захаров, Сергей Иванович

Сергей Захаров (Сергей Иванович Захаров) (, Саратов вел, Хвалынск кундем, Болтуновка ял — , Чыкма ола) — руш серызе, журналист, СССР Журналист-влак ушем йыжъеҥже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
Илыш корныжо.
Сергей Захаров 1919 ийын сӱрем тылзын 15-ше кечынже Саратов вел Хвалынск кундем Болтуновка ялеш кресаньык ешеш шочын.
Ятманов, Лев Иванович

Лев Ятманов (Лев Иванович Ятманов) (, РСФСР, Владивосток ола) — марий серызе, кусарыше, журналист, Серызе да публицист-влакын тӱнямбал ассоциацийыштын йыжыҥъеҥже (Лондон) (2006). 
Илыш корныжо.
Лев Ятманов 1936 ийын шыжа тылзын 3-шо кечынже Владивосток олаште военный врачын ешыштыже шочын. Тудо серызе-влак Мичурин-Ятман ден Мичурин-Азмекейын тукымышт гыч. 1956 ийыште Провой кыдалаш школым пытарен, а 1960 ийыште Горький ялозанлык институтым тунем лектын. Паша корным ялозанлык опытный станцийыште тӱҥалын. Паша деч кӱрылтде Москосо А.М. Горький лӱмеш Литератур институтышто тунемын, тудым 1970 ийыште пытарен. Телевидений редактор лийын, «Молодой коммунист», «Республика» газетлаште ыштен, арня еда лекше «Волга-Урал» савыктышын Марий Элын шке корреспондентше лийын.
«Непутёвый» лӱман икымше ойлымашыже 1964 ийыште «Марийская правда» газетеш лектын. Возымыжо вара моло вереат, ий еда лекше «Дружба» альманахыште, посна сборниклаште савыкталтын. 1960 ийла мучаште – 1970 ийла тӱҥалтыште Марий книга издательствыште тудын кум прозо книгаже ош тӱням ужын: «Сентябрьские звёзды», «Новый дом», «Четвёртый пассажир». Л.Ятмановын произведенийлаштыже кызытсе жапын тургыжландарыше йодышыжо-влак ончыкталтыныт, мораль да этике теме тарваталтын. Эн сай ойлымашыже-влак рӱдӧ савыктышлаштат лектыныт, мутлан, «Наш современник», «Крестьянка» журналлаште, «Сельская жизнь» газетыште.
Л. Ятманов профессионал журналист, сылнымут очеркым мастарын возышо да журналистикын моло жанрже денат устан пайдаланыше автор семын палыме. Идеологий амаллан кӧра тудын «Ложь» лӱман романже ӱстелыште 15 ий киен, 2005 ийыште гына ош тӱням ужын. Романыште 1980 ийласе илыш ончыкталтеш, автор тунамсе идеологийын чыла йыжыҥышкыжат шыҥыше шоям тӱжвак лукташ тыршен.
Л. Ятманов тыгак марий писатель-влакын возымыштымат рушлаш кусарен. В. Косоротовын «Синеглазая весна» ойлымаш сборникше тудын кусарымыж дене посна книга дене лектын. Периодике печатьыште савыкталтше материалже-влак йымалан Л. Иванов шоялӱмым ончыктен.
Российысе Печать комитетын Чап грамотыж дене палемдалтын. 2006 ий гыч Писатель да публицист-влакын тӱнямбал ассоциацийыштын (Лондон) йыжыҥъеҥже.
Янгильдин, Елизар Осипович

Елизар Янгильдин (Елизар Осипович Янгильдин) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Чорай ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, кусарыше, журналист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
Илыш корныжо.
Елизар Янгильдин 1914 ий идым тылзын 1-ше кечынже Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Чорай ялеш кресаньык ешеш шочын. 1932 ийыште Пӱрӧ оласе педагогический техникумым пытарен. Мишкан школышто туныктышылан ыштен. Шке землякше Я. Ялкайнын ӱжмыж почеш Москош куснен. Учпедгизыште корректор, литератур пашаеҥ лийын. Вара МАССР Наркомпросышто инспекторлан ыштен. Сар тӱҥалме деч ончыч Н.К. Крупская лӱмеш МГПИ-ш пурен. Кугу Отечественный сарын тӱҥалме икымше кечылаж гычак фронтышто лийын. Сӧй дене Венгрий ден Австрий марте шуын.
Сар деч вара ятыр ий печать пашаште, ты шотышто «Марий коммуна» газет редакцийыште, книга издательствыште ыштен.
Сераш 1930 ийла кыдалне тӱҥалын. Икымше почеламут ден ойлымашыже-влак Башкирийысе марла газетлаште, «Ямде лий» пионер газетыште савыкталтыныт. Ятыр вийым да усталыкым тудо мер-политик литературым, пӱртӱс нерген статья, очерк, сӱрет-влакым, тыгак школ учебник-влаклан сылнымутан произведений-влакым кусарымылан пуэн.
Йоча-влаклан ойлымашлам серен. 1950 ийла мучаште – 1960 ийла тӱҥалтыште тудо кум сборникым луктын: «Сылне эр», «Какшан серыште», «Юл воктене». Варажым писатель сар прозым возаш кумылаҥын. Тыге тудын «Берлин марте», «Ачам олмешат» повестьше-влак шочыныт.
Йочалан возымо ойлымашлаштыже Е. Янгильдин шочмо кундемын пӱртӱсшӧ нерген оҥайын каласкален, тудым шекланен ончаш ӱжын. Военно-патриотический темылан возымаштыже прозаик сарын неле да тунамак геройло тургымжым чын сӱретлаш тыршен.
Немыч-фашист захватчик-влак дене лӱдде да талын кредалмыжлан Йошкар Шӱдыр орден дене наградитлалтын. Печать органлаште ятыр ий сайын тыршымыжлан «Паша ветеран» медаль дене, кок гана (1953, 1958) МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Чап грамотыж дене палемдалтын.
Ямбаршев, Геннадий Григорьевич

Геннадий Ямбаршев (Геннадий Григорьевич Ямбаршев) (, РСФСР, Киров вел, Тужа кундем, Пач-Югунур ял) — руш серызе, туныктышо, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2005), Россий Федерацийын кыдал профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2005). 
Илыш корныжо.
Геннадий Ямбаршев 1950 ий вӱдшор тылзын 27-ше кечынже Киров вел Тужа кундем Пач-Югунур ялеш шочын. Вятско-Полянский районысо 1-ше №-ан Краснополянский кыдалаш школым пытарымек, слесарьлан, экскаваторын машинистшылан ыштен, юж-десант войскаште служитлен. 1987 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш МГПИ-н историй факультетшым пытарен. 1988 ий гыч республикысе туныктымаш системыште ыштен: 19-ше СПТУ-што пашалан туныктымаш шотышто мастер, директорын туныктымо да воспитатлыме паша шотышто алмаштышыже, Медведевысе 1-ше №-ан кыдалаш школын директоржо, РМЭ-се Туныктыш министерствын пӧлка начальникше, Медведево район администраций вуйлатышын алмаштышыже, технологический колледжын директоржо лийын. 
Г. Ямбаршевын икымше ойлымашыже 1976 ийыште Медведево район газетыште лектын. Ик гана веле огыл «Сылнымут шыже» семинар-каҥашыште лийын. «На тихой улице» лӱман икымше ойлымаш-влак сборникше 1982 ийыште лектын. Тӱшка сборниклаште, «Дружба» альманахыште, «Ончыко» журналыште савыкталтын. Кок книгаже — «Власть и кровь» ден «Афганский след» — сылнымутан да документ негызан улыт.
«За преобразование Нечерноземья РСФСР» медаль (1979), ВЛКСМ ЦК-н «Шӧртньӧ парча» тамга (1980), «Идалыкысе директор» тамга (2006), «Качествын отличникше» тамга (2007) дене наградитлалтын. Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2005), Россий Федерацийын кыдал профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2005) чап лӱм дене палемдалтын.
Ялкаева, Надежда Сайфулловна

Надежда Ялкайн (Ялкаева — шочмо лӱмжӧ Малда Сайфулловна Шамшиева)) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Реве ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, кусарыше, туныктышо.
Илыш корныжо.
Надежда Ялкайн 1916 ий ӱярня тылзын 3-шо кечынже Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Реве ялеш кресаньык ешеш шочын. Тӱҥалтыш школым Пӱрӧ олаште пытарен. Кыдалаш образованийым Москошто налын. Вара Москосо 2-шо медицинский институтын рабфакыштыже тунемын. Писатель Яныш Ялкайнлан марлан лектын. 1937 ийысе вӱран пуламырлан кӧра тудо, мӱшкыран, Башкирийыш пӧртылын.
Сар деч ончыч Н.Ялкайн Марпединститутыш пурен, 1942 ийыште пытарен. Башкирийысе школлаште туныктышо лийын. 1958 гыч 1968 ий марте Йошкар-Оласе йочасадлаште воспитательницылан ыштен. Вара уэш Башкирийыш куснен, 1973 ий марте школ директор лийын.
Сераш школышто тунеммыж годымак тӱҥалын. «Ме чоҥена» икымше ойлымашыже 1934 ийыште «У вий» журналыште савыкталтын. Яныш Ялкайным арестоватлымек да лӱен пуштмек, тудлан, «калык тушманын» ватыже семын, шке возымыжым савыкташ темлаш лӱдыкшӧ лийын. Сандене сылнымут пашам кӱлынжӧ марийжын поро лӱмжым пӧртылтымек гына ышташ тӱҥалын. «Йоча сад» икымше почеламут книгаже 1964 ийыште лектын. Варажым «Ошкылам пеленет», «Оҥай пассажир» да моло книгажат савыкталтыныт. Йоча садлаш коштшо да школышто тунемше-влак коклаште марий йоча сылнымутым шараш Н. Ялкайн пеш шуко ыштен. Йоча учрежденийлаште чӱчкыдын уна лийын, тушто К. Чуковский, С. Маршак дене вашлиймыж нерген каласкален, почеламут-влакым лудын.
Марийжын поро лӱмжым пӧртылтымек, Н.Ялкайн книгам савыктыше-влаклан ятыр полшен, писатель-классикын арален кодымо рукописьшым, дневникшым пуэн.
Пытартыш ийлаштыже почеламут ден ойлымашыже-влакым чӱчкыдын «Ямде лий» газетеш, «Пионер йӱк» журналеш савыктен, печатьыште шарнымаш-влакым возен. 1980 ийла кыдалне возымо ик эн кугурак произведенийжылан «Шочмо кече» повесть шотлалтеш, тудо Кугу Ачамланде сар жапысе кугурак ийготан йоча-влакын илышышт да пашаштлан пӧлеклалтын. Изи лудшо-влаклан «Топкай» ойлымаш сборникше «Малыш» издательствыште колымекше лектын.
Н. Ялкайнын почеламут ден ойлымашыже-влак рушла, татарла, башкирла савыкталтыныт. Тудо шочмо марий йылмыш иза-шольо калык-влакын писательыштын возымыштым кусарен.
1987 ий 21 декабрьыште колен.
Эшкинин, Андрей Карпович

Андрей Эшкинин (Эшкна, Корамас, Пидай, Ышкенан, Акпай Пайблат) (Андрей Карпович Эшкинин) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Усола Корамас ял — , Озаҥ ола) — марий серызе, журналист, мер пашаеҥ. 
Илыш корныжо.
Андрей Эшкинин 1891 ийын идым тылзын 10-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Усола Корамас ялеш икмардан илыше кресаньык ешеш шочын. 1906–1907 ийлаште Унчо школышто, вара Озаҥ туныктыш семинарий пеленсе школышто тунемын, тышечше революций толкынышто лиймыжлан луктыныт. Варажым А. Эшкинин туныктыш институтышто да технике училищыште тунемын.
1918–1920 ийлаште Озаҥ губерний комитет пеленсе марий секцийын агитаторжо, Запасной армийын политотделжын пашаеҥже лийын. 1921–1923 ийлаште РКП(б) ЦК-н пропаганде да агитаций пӧлкаж пеленсе Марий бюрон ответственный секретарьжылан ыштен, тыгодымак «У илыш» журналым редактироватлен. 1924 ий гыч партий Марий обкомын пропаганде да агитаций пӧлкажым вуйлатен. Партий пашам «Йошкар кече» (1924–1929 ийласе редакторжо), «Марийская правда» (ответственный редактор) да «Арлан ден Кестен» койдарчык журнал редакцийлаште тыршыме дене ушен. 1925 ийыште марий корреспондент-влакын икымше областной слётыштым эртарен. 1929–1930 ийлаште «Красное Сормово» (Горький) газет редакторлан, «Нижегородская коммуна» газетын корреспондентшылан ыштен. Йошкар-Олаш пӧртылмек, Марий книга издательствым вуйлатен, Пролетар писатель-влакын марий ассоциацийыштын правлений председательжылан, «У вий» сылнымут журнал редакторлан сайлалтын. 1933–1935 ийлаште Ростов областьысе «Гигант» совхозышто многотиражке газетын редакторжылан ыштен.
Литератур пашам 1917 ийыште тӱҥалын. Эн ондак корреспонденцийым Озаҥ оласе «Рабочий» газетыш возен. Тудын статьяж ден уверже-влак «Правда», «Известия», «Жизнь национальностей» (Моско), «Знамя революции» (Озаҥ) газетлаште савыкталтыныт. А.Эшкинин чылаже икмыняр шӱдӧ статьям да очеркым серен. Тудо тыгак политике йодышлан, религий ваштареш виктаралтше марла брошюр-влакым луктеден. Марий литературын вияҥмыже нерген икмыняр лончылымо статьям возен: «Сылнымутын марий литератур кушмо корно», «Максим Горький», «Марий печать» да молат.
1920 ийлаште шке возымыжо йымалан тӱрлӧ шоялӱмым, нунын коклаште Эшкна, Корамас, Пидай, Ышкенан, Акпай Пайблат лӱмым шындылын.
1937 ий апрельыште арестоватленыт да «марий буржуазно-националистический организацийын вуйлатыше рӱдыштыжӧ» улшо семын титакленыт. Судитленыт да 1938 ийыште лӱен пуштыныт. Поро лӱмжым 1957 ийыште пӧртылтымӧ. Тудын лӱмжӧ дене Йошкар-Оласе ик уремым лӱмдымӧ.
Рыбаков, Пётр Спиридонович

Пётр Эсеней (Пётр Спиридонович Рыбаков) (, РСФСР, Марий автоном область, Маскасола кундем, Эсенейсола ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, драматург, артист, кусарыше, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
Илыш корныжо.
Пётр Эсеней 1926 ийын идым тылзын 8-ше кечынже Марий автоном область Маскасола кундем Эсенейсола ялеш кресаньык ешеш шочын. Кузнецово школышто тунемын. 17 ияш рвезе фронтыш каен. Демобилизаций деч вара сельсовет секретарьлан ыштен. 1949–1954 ийлаште Ленинградысе А.Н. Островский лӱмеш театральный институтышто тунемын. Республикысе калык творчестве пӧртын директоржылан, М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драмтеатрын актёржылан, МАССР культур министерствын методистшылан, «Марий коммуна» да «Молодой коммунист» газет редакцийлаште ыштен.
Литератур пашам 1954 ийыште тӱҥалын. Ик актан икмыняр пьесым возен, нуно Культур министерствын репертуар сборниклаштышт савыкталтыныт. 1961 ийыште Маргостеатрын сценыштыже тудын пьесыж почеш «Арва шеҥгек йога» спектакль шындалтын. Варажым «Пиалан ваштар-влак», «Шуматкечын – мончашке» да моло комедийже-влак ончыкталтыныт. 
П. Эсенейын драматургын да актёрын усталыкше лийын, тудо калык мыскарам пален да шижын моштен. Арам огыл тудын чыла комедийжымат ончышо-влак эреак куанен вашлийыныт да онченыт. Писательын друматургиян произведенийлаштыже эртакак каньыле мыскара, калыкын тыглай кутырымо йылмыже, воштылчык да койдарчык лийыныт.
П. Эсеней марлаш Ж.-Б. Мольерын «Плутни Скапена» (1958), Ю. Петуховын «Двадцать свадеб в год» (1960), Н. Дьяконовын «Квартет Курочкина» (1964), Д. Суптельын «Шумит Днипро» (1965), А. Мирзагитовын «Змея за пазухой» (1965), А. Макаёнокын «Трибунал» пьсыштым да молымат кусарен.
П. Эсенейын возымо пьесе-влак тӱшка сборниклаште, «Ончыко» журналыште савыкталтыныт. 1982 ийыште Марий книга издательствыште «Пьеса-влак» лӱман книгаже савыкталтын.
Кугу Ачамланде сар годым «За боевые заслуги» медаль дене наградитлалтын.
Калинкин, Геннадий Гаврилович

Геннадий Калинкин (Г.Канин) (Геннадий Гаврилович Калинкин) (, РСФСР, Свердловск вел, Серово ола) — руш серызе, почеламутчо, шымлызе, йылмызе, журналист, МССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1992), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001).
Илыш корныжо.
Геннадий Калинкин 1933 ийын сорла тылзын 6-шо кечынже Свердловск вел Серово олаш шочын.
Новиков, Семён Сергеевич

ЭрВел Семон (Семён Сергеевич Новиков) (, Башкир АССР, Мишкан кундем, Тымбай ял) — марий серызе, шымлызе, мер пашаеҥ, Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше (2008).
Илыш корныжо.
ЭрВел Семон 1946 ийын ӱярня тылзын 29-ше кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Тымбай ялеш кресаньык ешеш шочын. Верысе кандашияш школым пытарымек, Уфа оласе финанс техникумыш пурен. 1965–1968 ийлаште Совет Армий радамыште служитлен.
1970–1975 ийлаште Всесоюзный заочный финанс-экономик институтышто тунемын. 1969–1994 ийлаште Пермьысе мотор чоҥышо заводын госдоход инспекторжылан, ревизионный бюро вуйлатышылан, Пермь областьысе ялозанлык управленийын контрольно-ревизионный пӧлка вуйлатышылан, Уфасе нефтьым перерабатыватлыше заводын тӱҥ бухгалтерын алмаштышыжлан да тӱҥ бухгалтерлан, заводысо шотлышо рӱдерын инженер-математикшылан, РАН УНЦ-н Экономик институтшын экономистшылан, «ФинВест-Аудит» ООО-н директоржылан ыштен.
Бухгалтер учёт, налогообложений, гражданский закон-влакым лукмо шотышто нылле утла шанче статьям серен. Марий калыкын эртышилышыже, литературжо, чий йӱлаже дене оҥайлалтеш. С.Новиковын философско-теологический манме статьяже-влак «Истоки», «Кудо-Коду», «Философская газета», «Марий Эл», «Кугарня», «Чолман» газетлаште, альманах ден журналлаште савыкталтыныт. Лу наре книгам савыктен. Нунын кокла гыч ятырышт эрвел марий-влакын историйышт, философийышт да юмынйӱлашт дене кылдалтыныт. Прозышто «Йоча жапемын йомакше» сылнымут книгаже (2006) палыме.
1990 ийла кыдал гыч марий-влакын мер толкыныштышт шкенжым чулымын ончыкташ тӱҥалын. Уфа олаште Марий национально-культурный ушемын, Башкортостан Республикысе Марий мер толкынын вуйлатышыштлан сайлалтын. «Ошвиче сем» калык фольклор ансамбльын администраторжо, Мер Каҥашын вуйвержын йыжыҥъеҥже лийын. Уфа олаште ила.
Марий литературым шарымашке надыржылан 2006 ийыште РМЭ-се Тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министерствын Чап грамотыж дене палемдалтын. Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше (2008).
Шкалин, Виталий Никифорович

Виталий Шкалин (Виталий Никифорович Шкалин) (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Ономучаш ял) — марий серызе, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (1993), Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1999), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2006).
Илыш корныжо.
Виталий Шкалин 1951 ийын шорыкйол тылзын 1-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Ономучаш ялеш служышо ешеш шочын. Шернурысо интернат-школышто, кыдалаш школышто тунемын. 1966 ийыште Марий радиомеханический техникумыш пурен. Кӱшыл шинчымашым Озаҥ университетыште налын (1978). 1991 ийыште Российысе социально-политический институтым пытарен.
1977–1979 ийлаште слесарь-сантехниклан, Озаҥ оптико-механический заводысо шуко тиражан газетын пашаеҥжылан ыштен. 1979 ий гыч – «Пачемыш» марий койдарчык журналыште. 1988 ий гыч – журналын тӱҥ редакторжо. Савыктыш пашалан праван да газет ден журнал-влакым ужалыше киоск-влакым кучышо «Пачемыш-Оса» фирмым почын. 1992 ий гыч – регионысо Всё для вас газетым савыктыше да тӱҥ редакторжо. Козьмодемьянскыште (Ильф ден Петров почеш: Васюкиште) ий еда эртаралтше «Бендериада» койдарчык да мыскара фестивальлан тӱҥалтышым ыштен (1995 ий годсек эртаралтеш).
Литератур да журналистике дек 1970 ийлаште кумылаҥын. Фельетоным, мыскара ойлымашлам возен. Ятырышт СССР-ысе койдарчык журналлаште савыкталтыныт. Тудын пашажлан кугу акым А.Арканов пуэн. В.Шкалинын икымше книгаже Марий книга издательствыште 1989 ийыште лектын, тудо «Перейдём на «ты» маналтын. Варажым «Босиком по паркету», «Зеркало на двоих» книгаже-влак лектыныт.
Правительствын ятыр наградыже, ты шотышто Правительствын (2000), Кугыжаныш Погынын (2004), РМЭ Тӱвыра министерствын (2006) чап грамотышт дене палемдалтын. «За преобразование Нечерноземья РСФСР» медаль (1986), РФ Журналист ушемын «За заслуги перед профессиональным сообществом» чап палыже (2006) дене наградитлалтын. «РМЭ-н сулло журналистше» (1993), «РФ тӱвыран сулло пашаеҥже» (1999) чап лӱмым пуымо. Россий писатель ушемыш 2006 ийыште пурталтын.
Шелепов, Сергей Евгеньевич

Сергей Шелепов (Сергей Евгеньевич Шелепов) (, РСФСР, Свердловск вел, Карпинск ола) — руш серызе, геодезист, топограф, маркшейдер, амалкалче, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2003).
Илыш корныжо.
Сергей Шелепов 1955 ийын вӱдшор тылзын 8-ше кечынже Свердловск вел Карпинск олаште служышо ешеш шочын. Йоча пагытше Киров областьыште эртен. 1972 ийыште Яраҥ олаште кыдалаш школым пытарен. Кӱшыл шинчымашым Коми Республик Ухта оласе индустриальный институтышто налын. Курык инженер-геофизик лиймек, 1980–1986 ийлаште специальностьшо дене Ухтасе геологоразведочный экспедицийыште, вара корным чоҥышо управленийыште геодезистлан, проектный институтлаште топографлан, маркшейдерлан ыштен.
1998 ий гыч Йошкар-Олаште ила. Амалкалыме пашам шуктен, чоҥымаш объект-влаклан проектым ышташ топогеодезический пашалык лицензийже уло. РМЭ Писатель ушем пеленсе Литфондым вуйлатен.
Литератур пашаже икымше гана 2000 ийыште лектын, тунам «Короткие встречи» сборникыште «Акимово горе» ден «Придурок Мотя» ойлымаш-влакше савыкталтыныт. Ик ий гыч шкенжын ойлымаш-влак книгажым савыктен, тудо «Не будет ли завтра ненастья...» маналтын. Варажым ойлымашыже-влак «Русское слово в Марий Эл» (2004), «Время пить херши» (2007) сборниклаште лектыныт.
Россий Серызе-влак ушемын (2003 ий годсек тудын йыжыҥъеҥже) Чап грамотыж дене палемдалтын.
Манаева, Соня Петровна

Софья Чеснокова (Соня Петровна Чеснокова) (, РСФСР, Башкир АССР, Дӱртӱлӧ кундем, Елтек ял) — марий серызе, шанчызе, йылмызе, туныктышо, кусарыше, Финн-угор ушемын йыжъеҥже (1993, Хельсинки, Финляндий), Финн Литератур ушемын йыжъеҥже (1995, Хельсинки, Финляндий), урал йылме-влак дене философий доктор (1998), филологий шанче кандидат (2000), доцент (2004).
Илыш корныжо.
Софья Чеснокова 1959 ийын сорла тылзын 9-ше кечынже Башкир АССР Дӱртӱлӧ кундем Елтек ялеш шочын. 1972 ийыште верысе кандашияш школым пытарымек, Благовещенскысе педагогике училищыш тунемыш пурен. 1978 ийыште писатель А. Юзыкайнын темлымыж почеш Москош каен да А.М. Горький лӱмеш Литератур институтын кусарыше пӧлкажын студенткыже лийын. 1983—1989 ийлаште В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтын шанче пашаеҥжылан ыштен. Тарту университетысе (Эстоний) аспирантурым да магистратурым пытарен. Вара эстон литератур кафедре пелен докторантурышто тунемын. 1998 ийыште Тартушто «Марий поэме» теме дене диссертацийым арален. Тыгаяк лӱман монографийым луктын. Тиде пашаште кугу вер Олык Ипайын, Яныш Ялкайнын, С. Чавайнын, О. Шабдарын, В. Колумбын да молынат усталык пашаштышт лирико-эпический шӧрынлан ойыралтеш.
М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын сылнымут ужашыжым вуйлатен, Марий кугыжаныш университетыште да Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто марий литературым да финн йылмым туныктен. В. Бояринован, А. Степановын, Ю. Чавайнын, А. Тимиркаевын, А. Иванован, В. Изилянован, З. Дудинан, А. Мокеевын, Г. Сабанцевын, С. Эсаулован да моло поэт-влакын творчествыштым шымлен. 2006 ийыште «Марий поэзийын художественный тӱняже» монографийым луктын.
Нылле утла шанче возымашыже уло.
Шанче шымлымаш да туныктымаш паша дене пырля С.П. Манаева-Чеснокова финн шымлызе-влакын шанче-этнографий пашаштым да научно-популярный манме, тыгак историй дене кылдалтше пашаштым, финн литературысо сылнымут произведений-влакым марлаш да рушлаш да марий сылнымут произведений-влакым финнлаш кусарен. Нунын коклаште финн писатель-влак Ханну Мӓкелӓн (прозо), Яркко Лайнен (поэзий), Леена Лаулаяйненын (поэзий), Сиркка Турккан (поэзий), Ханну Хелинын (поэзий), Симо Ояненын (драматургий) произведенийышт, Е.Г. Аминофф ден Юрье Вихманнын этнографий шымлымашышт улыт. Финн писательнице Леена Лаулаяйнен дене пырля марий прозаик-влакын произведенийыштым кусарен, нуно 2012 ийыште лекше «Ош кече» антологийыште савыкталтыныт, тыгак марий поэт-влак В. Колумбын, А. Иванован возымыштым, марий калык муро-влакым кусарен. С. Чеснокова «Калевала» финн эпосым марлаҥден, тудым режиссёр Пааво Лискилан М. Шкетан лӱмеш Марий национальный театрыште шындаш полшен.
С. Чеснокова Финн-угор ушемын (1993, Хельсинки, Финляндий), Финн Литератур ушемын (1995, Хельсинки, Финляндий) еҥже.
Награде ден чаплӱмжӧ: Марий Эл Республикысе туныктыш да шанче министерствын, Марий Эл культур министерствын, Марий Эл Кугыжаныш Погынын Чап грамотышт, «Калыклан служитлымаш» Йыван Кырля медаль дене (2010) палемдалтын.
Кызыт Финляндийыште ила.
Чистополов, Владимир Иванович

Владимир Чистополов (Владимир Иванович Чистополов) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) — руш серызе, почеламутчо, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (2002), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2003).
Илыш корныжо.
Владимир Чистополов 1953 ийын ага тылзын 28-ше кечынже Марий АССР Йошкар-Олаште служащий ешеш шочын.
Шакирова, Антонина Николаевна

Антонина Шакирова (А.Кондратьева, А.Николаева) (Антонина Николаевна Шакирова) (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Кожласола ял) — марий серызе, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше.
Илыш корныжо.
Антонина Шакирова 1957 ийын ӱярня тылзын 1-ше кечынже Марий АССР Юлсер кундем Кожласола ялеш шочын.
Андреева, Людмила Анатольевна

Людмила Анатольевна Андреева ( РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Чорай ял) — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2008). 
Илыш корныжо.
Людмила Анатольевна Андреева 1980 ийын шорыкйол тылзын 24-ше кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Чорай ялеш шочын.
Андуганова, Марианна Юрьевна

Марианна Юрьевна Андуганова (, РСФСР, Пошкырт АССР, Нефтекамск ола) — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2002), доцент (2010).
Илыш корныжо.
Марианна Юрьевна Андуганова 1972 ийын идым тылзын 24-ше кечынже Пошкырт АССР Нефтекамск олаште шочын.
Копылова, Марина Леонидовна

Марина Копылова (М.К., Твой Тряпичкин) (Марина Леонидовна Копылова) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) — руш серызе, почеламутчо, журналист, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2003). 
Илыш корныжо.
Марина Копылова 1959 ийын сорла тылзын 17-ше кечынже Марий АССР Йошкар-Олаште шочын. Школым пытарымек, республикысе типографийын комыжлымо цехыштыже ыштен. Ик ий гыч Н.К. Крупская лӱмеш МГПИ-н историко-филологический факультетшын студенткыже лийын, кум курсым тунемын. Тыгодымак посна еҥ дечын музыклан да академический вокаллан тунемын. 1980–1983 ийлаште Республикысе Руш академический драмтеатрыште сӱретче-декораторлан ыштен. МВД ДК пеленсе самырык-влакын театр студийыштым вуйлатен. Вара Москош каен, Ролан Быковын рӱдерже пеленсе «Магистраль» ден «Чёрная курица» сылнымут ушемыш коштын. Эрыкан колыштшо семын ВГИК-ын сценарий пӧлкажын курсыштыжо лиеден.
1984–1990 ийлаште Москосо полиграфий институтышто тунемын. Тунеммыж годым М.В. Ломоносов лӱмеш МГУ пелен СССР-ысе калык-влакын фольклор ден этнографийыштын Самырык-влакын рӱдерыштын Славян студийышкышт коштын.
Институтым пытарымек, М. Горький лӱмеш Литератур институтын аспирантурышкыжо пурен. Андрей Платоновын творчествыжым шымлен. «Молодая гвардия», «Сельская молодёжь», «Трамвай» журналлаш возен. Республикыш пӧртылмек, 1995–1996 ийлаште «Вертеп» фольклор-театр тӱшкам чумырен, вара тудо йӱлаш пурышо культурылан да тудым шарыше-влаклан полшышо «Сретенье» самырык-влакын Марий республиканский мер организацийышкышт савырнен.
М. Копылова 1980 ийлаште ик гана веле огыл «Сылнымут шыже» семинар-каҥашлаште (Йошкар-Ола) лиеден. Самырык фольклорист-влакын Всесоюзный семинарыштышт (Руза, 1987), Российысе антрополог ден этнограф-влакын конгрессыштышт лийын.
Шке сылнымут пашажым тудо эртак фольклор дене кылден. Ик гана веле огыл шанче-практик конференцийлаште мутым ойлен, сылнымут таҥӱчашлаште вийжым терген, ончыл верым наледен. Марий туныктыш институтын (1991), РМЭ Тӱвыра министерствын (2004) Чап грамотышт дене палемдалтын.
Шкенжын южо журналист да сылнымут пашажым «М.К.» да «Твой Тряпичкин» шоялӱм дене палемда. 2003 ий гыч Россий писатель ушемын йыжыҥъеҥже.
Коробейников, Сергей Ильич

Сергей Коробейников (Сергей Ильич Коробейников) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) — руш серызе, педагогике шанче кандидат (2004), Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2002). 
Илыш корныжо.
Сергей Коробейников 1953 ийын пеледыш тылзын 21-ше кечынже Берлиныште шочын. Йочаж годсекак спортлан, музыклан кумылаҥын. Йошкар-Оласе 6-шо №-ан кыдалаш школым пытарымек, М.Горький лӱмеш МПИ-н механический факультетышкыже пурен. Кок ий тунеммек, заочный пӧлкаш куснен. Вара Н.К. Крупская лӱмеш МГПИ-н индустриально-педагогический факультетышкыже пурен. Тудым пытарымек, 1972–1974 ийлаште Совет Армий радамыште служитлен. 1978 гыч 1983 ий марте «Марспецстроймеханизаций» чоҥышо-монтажный управленийын трестыштыже тӱрлӧ инженер пашаште ыштен. 1983 ий гыч С. Коробейников республикысе МВД органлаште ыштен. 1995 ийыште тудым Новотроицкысе воспитательный колонийыш пашаш кусарат. 1996 ий гыч тудо ты учрежденийын психологический службыжын пашаеҥже. Майор. 2000 ийыште Санкт-Петербургысо Тӱнямбал психологический академийым «практический психологий» специальность дене пытарен.
С. Коробейниковын «О том, как ромашкам стало весело» икымше ойлымашыже 1977 ийыште «Молодой коммунист» газетыште савыкталтын. Тӱҥ шотышто йоча-влаклан йомакым воза. Ик эн сай усталык пашаже – «Три весёлых» дятла книга, тудо Марий книга издательствыште 1985 ийыште лектын. С.Коробейниковын сылнымут мастарлыкше палыме писатель-йомакче-влак Г. Андерсенын, О. Уайльдын, К. Чуковскийын да С. Михалковын возымыштлан эҥертен шуаралтын. С. Михалковым шкеак палымыже тудлан йочалан возышо писатель семын пӱрымашыжым чоҥаш полшен.
1986 ийыште «Пионер йӱк» йоча журнал лекташ тӱҥалмек, С. Коробейников тушко эре возен шоген. «Одуванчик и розы», «Приключения куклы Кати и её друзей в Игралии», «Цветок и каска», «Птица, подарившая людям мир» да моло йомак ден ойлымашлаже эн ончыч «Пионер йӱк» журналыште рушла да марла савыкталтыныт. С. Коробейников «Дружба» альманахыште печатлалтын. Икмыняр книган авторжо.
С.Коробейников шанче-шымлымаш пашамат эртара. Педагогике шанче кандидат (2004).
МВД радамыште сайын служитлымыжлан С. Коробейников медаль да шарныктыш пале-влак, юстиций министерствын, тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт министерствын, РМЭ Виктемын чап грамотышт дене палемдалтын. Йошкар-Олалан 400 ий теммылан пӧлеклалтше сылнымут таҥӱчашыште (1984) «Каменный лось» повестьшылан премийым налын, лауреат лийын. 2002 ий годсек Россий Серызе-влак ушемын йыжыҥъеҥже.
Липатов, Александр Тихонович

Александр Липатов (Александр Тихонович Липатов) (, РСФСР, Ульяновск вел, Новый Урень сола — , Россий, Марий Эл Республик, Йошкар-Ола) — руш серызе, туныктышо, журналист, шанчызе, йылмызе, филологий шанче доктор (1991), профессор (1996), Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1986), Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, МарКУ-н Почётан профессоржо (2014). 
Илыш корныжо.
Марина Копылова 1926 ийын ага тылзын 3-шо кечынже Ульяновск вел Новый Урень солаш кресаньык ешеш шочын. Ача-аваже репрессийыш логалыныт, да тудо куд ий нунын дене пырля ӧрдыж кундемыште илен. 1943 ийыште фронтыш каен, артиллерий войскаште кредалын. Сар деч вара Совет Армий радамыште умбакыже служитлен – 1957 ий марте кадровый офицер лийын. Кӱшыл филологий шинчымашым Озаҥ кугыжаныш университетыште налын, тудым жап деч ончыч отличиян диплом дене пытарен. 1972 ийыште Йошкар-Олаш толын. 1973 ий гыч республикысе кӱшыл школ системыште ыштен. МарКУ-н кугурак туныктышыжо, доцентше лийын, 1986 ий гыч Н.К. Крупская лӱмеш МГПИ-ште ыштен.
1990 ийыште «Семантические аспекты русской омонимии на разных языковых уровнях» теме дене докторлык диссертацийым арален. 1993 ийыште тудлан профессор учёный лӱмым пуымо. 350 утла шанче пашан авторжо.
А. Липатов руш йылме да тӱшка языкознаний, русистике да индоевропеистике, йылмын этимологийже да синергетикыже аланыште пагалыме специалист лийын. Ятыр ий мучко шанче сборниклам, сылнымутан савыктышым редактироватлен. Тӱткӧ да поро кумылан критик лийын, республикысе ӱшаным сулышо ятыр поэт ден прозаиклан усталык корныш шогалаш полшен. Российысе да республикысе печатьыште лекше шымлымашан возымыжо, мемнан писатель-влакын творчествышт нерген статья-влак да нунын произведенийышт шумлык келге рецензий-влак эреак оҥай, шке шотышт дене нелытан да вучыдымо лийыныт.
Кажне книгажат – «За гранью слова – даль», «Основы риторики», «В злате кованное слово», «Прикосновенье к тайне», «Легендарная Финноугрия», «Семантическая радуга перифраза», «Мир аббревиатур сегодня» да молат – республикысе илышыште пале кышам кодышо лийын. Автор эн неле наста нергенат моткоч каньылын да оҥайын каласкален моштен, тыгодым шанче шинчымаш кӱкшытымат иземден огыл.
А. Липатов Кугу Отечественный сар годым Йошкар Шӱдыр орден да сӧй медаль-влак дене, нунын коклаште «За боевые заслуги» медаль дене, наградитлалтын. Туныктымаш пашаште суапше «За трудовое отличие» медаль дене палемдалтын. Пашан ветеранже лийын. «МАССР наукын сулло пашаеҥже» (1986) лӱм дене суапландаралтын. Россий журналист ушемын йыжынъеҥже. Россий Федерацийысе кӱшыл профессионал туныктымашын почётан пашаеҥже (2006).
Марышев, Владимир Михайлович

Владимир Марышев (Владимир Михайлович Марышев) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) — руш серызе, журналист, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2001). 
Илыш корныжо.
Владимир Марышев 1961 ийын ӱярня тылзын 15-ше кечынже Марий АССР Йошкар-Олаште пашазе ешеш шочын. 1978 ийыште Йошкар-Оласе 23-шо №-ан кыдалаш школым, 1986 ийыште «радиоаппаратурым конструироватлымаш» специальность дене Марий политехнический институтым тунем пытарен. 1981 ий гыч полупроводник прибор заводышто ыштен, ондак пашазе, вара инженер-конструктор лийын. 1991 ийыште журналист пашаш вончен. «Республика», «Добрый день», «Йошкар-Ола» газетлаште ыштен. Кызыт «Марийская правда» газет редакцийыште ышта.
В. Марышевын савыкталтше икымше возымыжо «Отчизна» почеламут лийын («Слава Отчизне» газет, Львов, 1981), но тудым изинекак фантастике сымыстарен. 1989 да 1990 ийлаште тудо Екатеринбург олаште фантастикым йӧратыше-влакын фестивальыштышт лийын, тушто К. Булычёв, В. Крапивин, С. Лукьяненко дене палыме лийын.
В. Марышевын усталык пашажым кум йыжыҥлан шелаш лиеш. 1980-шо ийла – икымше сылнымутан возымыжо да МАССР-ысе печатьыште савыкталтмыже. 1990-шо ийла – Российысе журналлаште («Пионер», «Юный техник», «Энергия», «Пульс», «Техника – молодёжи», «Химия и жизнь» (Моско), «Калейдоскоп» (Самара), «Странник» (Саранск), «Порог» (Кировоград, Украина), тыгак тӱшка сборниклаште савыкталтмаш. В.Марышев Моско ден Санкт-Петербургышто савыкталтше роман-влакын авторжо.
В. Марышевын южо фантастике ойлымашыже, марлаш кусарымек, «Пионер йӱк» ден «Ончыко» журналлаште лектыныт.
В. Марышев РМЭ Кугыжаныш Погынын (2006), Россий писатель ушемын Чап грамотышт дене палемдалтын. Россий писатель ушемыште 2001 ий годсек шога. «РМЭ-н сулло журналистше» (2001) чап лӱмжӧ уло.
Михеев, Николай Иванович

Николай Михеев (Николай Иванович Михеев) (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Масканур сола — , РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Токпайэҥер посёлко) — руш серызе, почеламутчо, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001). 
Илыш корныжо.
Николай Михеев 1959 ийын шорыкйол тылзын 13-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Масканур солаште шочын. Йоча жапше да варасе чыла илышыже Советский районысо Алексеевский посёлкышто эртен. Йочаж годсек инвалид лийын. Кыдалаш школым мӧҥгыштыжӧ пытарен. Тудлан личность семын шуаралташыже тӱҥ шӱкалтышым руш йылмым да литературым туныктышо Р.Н. Труновская ыштен.
Н. Михеевлан пӱрымаш 1980-шо ийла тӱҥалтыште литератур пашалан кумылан шкетаҥашыже-влак дене вашлиймашым пӧлеклен, тидыже Алексеевский посёлкышто “Поиск” сылнымут клубым почаш йӧным ыштен. Ты клуб Марий Элыште руш самырык сылнымутлан вияҥашыже пале полышым пуэн.
Н. Михеевын возымыжо икымше гана 1980-шо ийла кыдалне савыкталтын. «Марийская правда», «Молодой коммунист» газетлаште, «Пачемыш» журналыште тудын почеламутшо, ойлымашыже, пародийже-влак эртак лектеденыт. 1985 ий гыч тӱҥалын, тудо «Дружба» альманахыште савыкталт шоген. 1991 ийыште «Земной черёд» икымше почеламут книгаже лектын. Куд ий мучко (1990–1996) Н. Михеев «Молодой коммунист» газетыште сылнымут лышташым редактироватлен. Тыгаяк лышташлам «Республика» ден «Йошкар-Ола» газетлаште вӱден. Россий кумдыкан шкенжын «Безнадёжное дело» сылнымут газетшым луктын. Санкт-Петербургысо «Четверг» издательстве дене пырля «Колибри» миниатюр книга-влак серийым редактироватлен да луктеден.
2001 ийыште Россий писатель ушемыш пуртымо.
Николаев, Евгений Иванович

Евгений Николаев (Евгений Иванович Николаев) (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Васалай ял — , Йошкар-Ола) — руш серызе, журналист, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1983). 
Илыш корныжо.
Евгений Николаев 1956 ийын шорыкйол тылзын 18-ше кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Васалай ялеш шочын. Йошкар-Оласе 2-шо №-ан школышто тунемын. Кӱшыл шинчымашым Марий кугыжаныш университетыште налын (1978). Паша корныжым «Молодой коммунист» газет редакцийыште тӱҥалын. Варажым «Йошкар-Ола» газетыште, «Пионер йӱк» журналыште ыштен.
Е. Николаевын возымыжо икымше гана 1980-шо ийла тӱҥалтыште савыкталтын. Ойлымаш-влакше чӱчкыдын республикысе газетлаште, тӱшка сборниклаште, «Дружба» альманахыште лектеденыт. Южо возымыжо Башкортостаныште, Мордовийыште, Санкт-Петербургышто савыкталтше сборниклаш пуреныт. Икмыняр ойлымашыже марий да мордва йылмылаш кусаралтыныт.
Е. Николаев рушлашкат кусаркален. Тудлан кӧра руш лудшо-влак марий калык йомак-влак, Ф. Майоровын «М.Шкетан» романжын ужашлаж дене палыме лийыныт.
1983 ий годсек СССР журналист ушемын йыжынъеҥже лийын.