tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Викиклат

 () — сӱретлан, семвозыклан, видеороликлан да моло мультимедиа файл-влаклан тӱшкале клат. Тиде файл-влакым «Викимедиа» фондын тӱрлӧ проектлаште кучылташ лиеш.
Кÿртньыгорно транспорт

Кӱртньӧ корно — мландыште поездлан корно.
0 ий

Укелык ий - Григориан але Йулиан календар почеш уке.
Суас Элысе марий илымверла

Суас Элысе марий илымверла:
Почеламутчо

Почеламутчо () — почеламутым возгалыше сылнымутчо.
Мурпаша да прозо коклаште ойыртем уло. Почеламутчым ойыртемалтше еҥ семын аклат, юмо тудлан кӱкшӧ мут-влакым возгалаш мастарлыкым пуен, манын ойлат. Тиде статуслан кӧра почеламутчо мутым термин семын аклаш огеш лий. Тиде мут дене калык айдемын возгалыме мастарлыкшым акла: сайын огыл возгалыше айдеме нерген «почеламутчо огыл» манын ойлат. Айдемым почеламутчо лӱмдаш тӱҥалышт манын, южгунам почеламутым возымаш але савыктымаш гына огеш сите.
Икымше марий почеламутчо шотышто ӱчашымаш кая. Школлаште С. Г. Чавайным икымше почеламутчылан шотлат. Тудын возымо «Ото» почеламутшо икымше марий почеламутлан шотлалтеш. Но Чавайн деч ончыч Павел Глезденёвын «Вараксим» лӱман почеламутшым савыктеныт. В. А. Мухин тиде почеламутым «марий мурпашын шедеврже» ман лӱмден.
Илем

Илем () — пӧрт, оралте да нунын йырысе мланде.
Шернур кундем

Шернур кундем, Шернур район () — Марий Эл Республикысе район. Административ рӱдер — Шернур ола сынан посёлко. 
Географий.
Марий Эл республикын йӱдвел эрвел могырышто Виче кӱкшакаште верланен. Кужэҥер, У Торъял, Поранча, Марий Тӱрек кундемла дене пошкудо, йӱдвел могырым Киров вел дене. Кундемын шочмыжлан 20 курымын колымшо ийлажым шотлыман. 1921 ий шорыкйолын 15 кечынже Шернур кантоным почыныт. Тудо Виче губернийын Вӱрзым ден Яраҥ уезд-влакым ушен шоген. Кундемын кумдыкшо 1000 утла квадрат километр. 2004 ийысе перепись почеш районышто 27,7 тӱжем еҥ ила. 
Эр пагытыште вияҥ толмо корныжо.
Шернур кундемым эҥер, памаш, ер кӱкшака, олык , пасу кундем маныт. Эн ондак тиде мландыш одо марий-влакын тукымышт толын лектыныт. Шернур кундемын шуко топонимже-влак одо марий-влакын илымышт нерген ушештарат. 14-ше курым гычын марий-влак тиде кундемыш илаш толаш тӱналыныт. 
Шымлызе-влакын ойлымышт почеш, республикын йудвел-эрвел кундемым илаш йӧндарыме кок толкын дене эртен. Икымше толкынлан тӱҥалтышым 1374 ийыште пыштеныт. Тунам новгородец-влак Виче эҥер сереш Хлынов олам чоҥеныт. Яраҥ, Кокшар, Вӱрзым, Нолинск уезд-влакын топонимикышт ойла, Шернур кундемышке илаш толшо марий -влакын тукымыштлан кечывавел Кировысо марий-влак шотлалтыт. Верысе преданий почеш, Ананур, Купсола ял-влак ноля марий-влакын полшымо дене Ноля эҥер сереш шочыныт, Дубники яллан негызым Яраҥысе марий-влак пыштеныт.
Кундемын XVI—XVII курым жапысе вияҥ толмо корныжо.
XVI—XVII курымлаште Озаҥ ханствым Моско ола деке ушымо дечын вара, Шернур кундемым Юл гычын толшо руш-влак илаш авалташ тӱҥалыныт. Оно-Морко, Моркинер Шернур кундемысе ял-влакын лӱмышт ойла: тышке Морко кундемысе марий-влакат илаш толыныт. XVI—XVII курымлаште Моско кугыжанышын марий кундемыште пеҥгыдемдашлан 1554 ийыште Вӱрзым, 80-шо ийлаште Кукарка олалам нӧлтеныт. Кызытсе Марий кундемнан йӱдвел-эрвел могыржо пӱтынек Озаҥ уездын Алат корно составышке пурен. Марий кундемыште илем-влак шукыж годым памаш, эҥер, ер воктене шочеденыт. Мланде пашамат ышташ, кол кучаш сай йӧн лийын. 
Рӱдӧ: Шернур.
Ола

Ола — илымвер, кушто илыше-влак ял озанлык ӧрдыжтӧ пашам ыштат.
Иванова, Альбертина Петровна

Альбертина Иванова (Альбертина Петровна Аптуллина-Иванова) (, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Шойдӱҥ ял) – марий серызе, почеламутчо, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1983), Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1998), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1988).
Илыш корныжо.
Йоча жап.
Альбертина Иванова 1954 ийын сорла тылзын 11-ше кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Шойдӱҥ ялысе туныктышо ешеш шочын. 1971 ийыште Йӱледӱр кыдалаш школым тунем пытарен. Шке жапыштыже Альбертина Иванован ачажат возкален. Возкаленже рушла, «Марийская правда» газетеш савыкталтын. Чонжо дене тудо сылнымут деке моткоч лишыл лийын. Сарыште коштшо айдеме (сар гыч тудо гвардий капитан пӧртылын) гынат, кумылжо пушкыдо лийын. Ешыште кум ӱдыр кушкыныт. Ачашт эреак творчествылан кумылаҥден шоген.Тиде тӱҥалтыш лийын. А вара, Йӱледӱр кыдалаш школыш  тунемаш пурымеке, тусо моткоч виян, тале туныктышо-влак дене вашлийын. Школым тунем пытарымеке Озаҥ университетыш журналистлан заочно тунемаш пурен.Тиде жапыштак «Марий коммуна» газет редакцийыште стажёрлан пашам ышташ тӱҥалын. Но кунам Йошкар-Олаште университетым почыныт, тушко пураш угычын экзаменым кучен. 1972–1977 ийлаште Марий кугыжаныш университетын историко-филологичкеский факультетыштыже, руш филологий отделенийыште, тунемын, тыштак сылнымутым возаш тӱҥалын. Студент пагыт дипломым налаш ямдылалтме гына лийын огыл. Тиде поэт семын йолӱмбак шогалме пагыт лийын. Универитетыште тунеммыж годым Писатель ушем студент-влак дене пашам ыштен. Самырык-влак дене пашам ыштыме секцийым Семён Николаев вуйлатен. 
Пашам ыштыме жап.
1971 ийыште кыдалаш школым пытарымек, Марий университетын почылтмыжым вучышыла, ик ий «Марий коммуна» газет редакцийыште ыштен. ВУЗ деч вара 1978 ийыште радиошто, а 1983 ий деч «Ончыко» журнал редакцийыште тыршен, 15 ийым Марий книга савыктышлан пуэн – тӱҥ редактор да директор сомылым шуктен. Кызыт «ООО «Издательский дом «ОТО» лӱман савыктыш рӱдерым вуйлата. 
Сылнымут корныжо.
Альбертина Иванован лирике геройжо – яндар да ӱшанле, ныжылге да чолга, порылык да чынле кумылан, илышым йӧратыше, волгыдо чон верч кучедалше айдеме. Индешымше классыште тунеммыж годым икымше почеламутым возен Кужэҥер районысо «Ӱжара» газетышке колтен. 1976 ийыште А. Иванова «Кечан эрдене» лӱман икымше почеламут сборникшым савыктен. Тиддеч вара лудшо-влаклан «Каласынем тылат» (1982), «Короткое лето» (1984, Москва), «Шинчаваш ончен» (1988) книгаже-влакым пӧлеклен. Тудын возымо произведенийже руш, финн, эстон, венгр, одо да моло йылмылаш кусаралтыныт.
Олмапу

Олмапу () — пушеҥге да тыгыдер, гай саска дене. Саска — олма шере але шадырге-шере.
Кугу укшерже 2,5—15 м. кӱкшыт.
Тӱлымаш

Тӱлымаш — айдемын, янлыкын да кушкылын шке гай организмым ышташ моштымашыже.
Айдеме

Айдеме ( — "Айдеме ыҥле") — кок йол дене коштшо примат, Homo sapiens видыш, Гоминиды ешыш пура. Шанче увер почеш, мландыште лийше процесс лектышыш эволюционный — антропогенез, умбакыже могай деталь шымлалтын. Ойыртемле ойыртемже еҥ-влакын, тудо илыш весышт деч ойыраш, прямохождение шотлалтеш, вуй вем высокоразвитый, уш-акыл да йӱкан ойла.
Айдеме да тӱням шымлыме да вашталтыме, тӱвыра да шке историйым ыштат. Тӱҥ айдеме, тудын шочмыжо да палемдыш, да тудын тунем налме вер кодын проблема уло туняште философий, религий, наука да искусство.
Фролов и. в. т. г. борзенковын да «у энциклопедий философий» ончыкта, мом умылаш ок шукто рашемдаш шагал ныл ойыраш лийже (мут-влак) «айдеме»:
Айдеме чурийым: йӧным шонен, шуктымылан эрык дене ойырен моштымаш, мут кучымым налде койыш, мораль шонышан-влакат улыт. Тудым палемдыме годым биологий неприспособленность еҥым сӱретлен, могай специализацийже орган-влак дене тудын укелыкше иктаж-тыглай кӱлешан янлык ила, пашам моштен ыштыме ӱзгар-влак, тул, да нуным кучылтын, мутлан, койыш пластичность. Ик настан палыже вес огыл, тудо кӱкшырак, мудреч, койыш, уш-акылым пенгыдемден, ваштареш, шонымашыже, планже, шке колымыжо нерген пален, тидын шотыштак тиде мутланаш йӧратыше, мыскарамат ойыртемалтшым шижын, шке шонымыжым шукта, шерым ышта улмаш да ала-мом ужын.
 кожа,
 голова — глаз — ухо — нос — рот — язык — зубы — нижняя челюсть — лицо — щека;
 шея — горло — кадык — плечи;
 рука — локоть — запястье — кисть — пальцы — большой палец;
 позвоночник — грудь — молочная железа — грудная клетка;
 живот — пупок — половые органы (половой член/мошонка или клитор/влагалище) — промежность — анальное отверстие;
 таз — бедро — ягодица — колено — голень — икра — стопа — пальцы ног.
Основные наружные образования человеческого тела, сверху вниз, в том числе парные..
Шӱргӧ — айдеме вуйын ончыл ужашыже, кӱшыл верхнеглазничный кундемын чекше эрта шотышто, ӱлнӧ — ӱлыл лукыштыжо вер да оҥылаш йымалжым, ӧрдыж гыч — да ӱлыл укшыш кундемлан негызым пылышкорка оҥылашлу.
Ломбо

Ломбо () – 15 м наре кӱкшытан, нугыдо парчан пушеҥге (шуэн вондо). Кужалге-пӱсӧ мучашан лышташыже изиш куптыргылшо гай коеш. Кечалтше-кужака орлаҥге гай мотор ош пеледышыже тамлын ӱпшалтеш. Йыргешке нӧшман йылгыжше шем кичкыже кычака-шере таман. Шӱмжӧ шемалге-сур тӱсан да шелышталтше гай, самырык игыжын – кӱреналге да йыргешке ошалге-нарынче тамган.
Ломбо Российын Европейский ужашыштыже, Касвел да Эрвел Сибирьыште, Енисей марте, Йӱдвел Казахстаныште, Кавказыште, Кокла Азийын курыклаштыже кушкеш.
Ломбо Марий Элын вӱдыжгӧ верлаштыже, эҥер да ер серлаште, чодырасе коремлаште, чодыра тӱрыштӧ да аланыште, шуэн – пасулаште вашлиялтеш. Тудо азотлан поян, ӱян да вӱдыжгӧ мландым йӧрата.
Вӱтла (Ветлуга) эҥер серыште вара пеледше ломбо кушкеш, тыглай ломбо деч ик тылзе вара пеледеш. Тыглай ломбыжо майыште пеледеш, а кичкыже июль–августышто шуэш; пеледмыж деч кок тылзе вара.
Тӱрлӧ вере илыше марий-шамычын кутырымаштышт ты пушеҥгын лӱмжӧ тыгай сынан: олык да эрвел марий-влакын "ломбо"; курык марийын "ломбы"; Яраҥ (Киров обл.), Тоншай, Шараҥге (Нижегород обл.) "лампы". Ты пушеҥгын лӱмжӧ кызытсе финн-угор да самодий йылмылаште кугезе урал мут гыч тӱҥалеш.
Куэ

Куэ () – 30 м наре кӱкшытан пушеҥге, чылаже 120 еш куэ уло. Кӱшыл тӱҥысӧ шӱмжӧ ошо да яклака, ӱлыл тӱҥысӧ туҥгыржо шемалге тӱсан, ӱмбалже козыра да шелыштедальтше. Изи укшлаже смола йӧршан, тыгыде шыгыле гай тамган. Йошкаргырак-кӱрен укш мучашлаже кужу йолван.
Лышташыже яклака, самырыкын – пижедылше, вичкыж вурган да почела-почела улшо. Лышташ формыжо треугольно-ромбический але треугольно-яйцевидный (мучашыже треугольник гай, а ӱлыл ужашыже муныла койшо форман), тӱржӧ кокыте пӱян.
Тудым тыгак "кужу йолван куэ", "мугылян куэ" маныт.
Евразийский урлык куэ Российыште (Мӱндыр йӱдвел ден кечывалвел деч посна), Украиныште, Беларуссийыште, Кавказыште, Йӱдвел Казахстаныште, Джунгар Алатаушто, Касвел Тянь-Шаньыште, Касвел да Кокла Сибирьыште, Алтайыште кумдан шарлен.
Кужу йолван куэ Марий Элыштат эн чӱчкыдын вашлиялтше пушеҥге. Лышташан да иман чодыраште моло пушеҥге дене пырля кушкеш. Тыгак яндар куэрымат ужаш лиеш.
Тӱрлӧ вере илыше марий-влак ты пушеҥгын лӱмжым тыге ойлат: олык марий "куэ"; Малмыж (Киров обл.) "кλэ"; Мензел, Елабуга (Татарстан) "куйэ"; Шоруньжа (Морко р-н) "куйи"; курык марий "куги, коги"; Яраҥ (Киров обл.), Тоншай, Шараҥге (Нижегород. обл.) "куйэ".
Вӱдкуэ () – ош шӱман кӱкшӧ пушеҥге. Самырык укшыжын тыгыде шыгыле гай тамгалаже уке. Лышташыже пеҥгыде, коваште гайрак, йымал могыржо мамыкан. Йӱдвелышкыла кужу йолван куэ деч мӱндыркырак кая, кечывалвелышкыла – степь дек, эрвелышкыла – Становой курыкрӱдӧ дек шумеш.
Марий Элыште вӱдкуэ вӱдыжгӧ мландан чодыраште, купаҥше эҥер да серлаште, купышто вашлиялтеш, а куп тӱрыштӧ пӱнчӧ дене пырля кушкеш.
Тумо

Тумo () — лышташан кугу пушеҥге, кӱкшытшӧ 40 м наре лиеш, а тӱҥжын диаметрже – 1,5 м. Тудо моткоч пеҥгылде пуан. 
Лышташ вургыжо кӱчык, шӱм сӱретым ушештарыше тӱҥан, мутык пылышан да чара. Лышташыже кужака, мӧҥгешла чуяка да лопка мучашан. Тӱҥысӧ шӱмжӧ кутыньла келгын шелышталт пытыше.
Тумо Российын Европейский ужашыштыже иман-лышташан да лышташан чодыраште кушкеш. Сибирьыште тудо ок куш. Эрвел чекше Урал курык марте шуэш, кечывалвел чекше – Кавказ ден Крымын курыкан районлаже. Российын йӱдйымал чодыраштыже тудым от уж. Йӱдвел чекшылан 58-ше параллель шотлалтеш. Но Финляндийыште ты чек эше йӱдвелнырак улеш.
Марий Элыште тумер изирак отро семын Марий-Виче кӱкшакан кечывалвел ужашыштыже вашлиялтеш, шукырак тудо Юл да тудын игеҥерлаж воктенсе олыклаште, тыгак Юлын курыкан пурла серыштыже.
Нулго

Нулго () — чаранӧшман иман пушеҥге. Пӱгыльмӧ кӱшкӧ кушка.
Илпарчак

Илпарчак (рушла "Клетка") — керек-могай илышын пырчыже. Вирус-влак гына илпарчакдыме улыт. Илпарчакын шкенжын радамлыкше уло. Илпарчак шке семын илен кертеш, шкетӱлымаш да атыланен кертеш.
Пӱнчӧ

Пӱнчӧ (), тыгак «якте» – ӱмыржӧ мучко ужарге, вияш тӱҥан, йыргешкырак парчан, 40 м наре кӱкшытан яшката иман пушеҥге. Ӱлыл ужашысе шӱмшӧ кӱреналге-сур, кӱшыл ужашысе – йошкарге-шышталге. Пӱнчӧ июньышто пеледеш, пӱгыльмысӧ кичкыже кок-кум ий гыч шуэш.
Имыже пӱсӧ вуян, ужар-кандалгырак-сур тӱсан, лапка име вожышто мужыр дене, а южгунам кумытын шинчат. Имын кужытшо 7 см, лопкытшо 2 мм. 
Пӱнчӧ Европышто, Сибирьыште, Йӱдвел Казахстаныште вашлиялтеш; эрвелне Аллан (Лена эҥерын пурла игеҥерже) ден Бурея (Амурын шола игеҥерже) дек шуэш. Марий Элын пӱртӱс лоҥгаштыже пӱнчӧ чодыра дене айлалтше чумыр мландыже – 39,5 %. Тидыже – 418,6 тӱжем га. Пӱнчӧ чодыра Юл эҥерын шола серысе ошман лоп мландыжым тӱрыснек айла. Географийыште тудо рушла "Заволжская песчаная низменная равнина" маналтеш.
Пызле

Пызле () 100-200 тӱрлӧ лийын кертеш. Тудо пушеҥге але семын кушкеш. Мыняр тӱча пызле уло, каласаш неле да кузе ты сорт-влакым ойыраш ботаник-влакат каласен огыт керт. Пызле роза (Rosaceae) кушкыл-влакын тукымыш пура, тудо чыла Европо кумдыкышто, Йӱдвел Америка ден Азийын шокшырак вер-влакыште кушкеш. Европышто пызле Йӱдвелыште 71 градус марте шарлен.
Ваштар

Ваштар () шовын кичкан кушкыл-влак (Sapindaceae) пура. Ваштар пушеҥге да тӱшка лийын кертеш. Ваштар-влакым чӱчкыдын парк-влакыште вашлияш лиеш. Европышто 3 еш ваштар кушкеш: тыглай ваштар ("Acer platanoides"), нур ваштар ("Acer campestre") да ош ваштар ("Acer pseudoplatanus").
Франц Кафка

Кафка Франц (Kafka Franz, 1883, Прага — 1924, Вена), австрий серызе. Шкеже йыврей, паша-влакым немычла серен. 1906-шо ийын эмлызе дипломжым налын, 1922-ше ий марте фирмын клеркше лийын. Шодо чер дене черланенат, шуко жапым санаторий-влакыште эртарен. Илымыш годым серызе шке книга-влакым ужын огыл манаш лиеш. Кумдан палыме роман-влакше «Процесс» (Der Prozess, 1915-ше ийыште серыме, 1925-ше ийыште лектын) да «Карман» (Das Schloss, 1922, 1926-шо ийыште лектын). Паша-влакыште Кафка пеш чӱчкыдын сурреализм йöным кучылтеш. Марлашке ты серызын ик пашажымат але кусарыме огыл. 1979-ше ий годсек авыстри серызе-влаклан кок ий вуй гыч Кафка лӱман сылнымут премийым пуат.
Лоптык

Лоптык — сферик координат радамлыклаште кучылтмо географик координат, кудо Мландыште, Кечыште, планетлаште да пылпомыш сферыште объектын экватор да эклиптик деч торалыкшым палемдаш полша.
Кутык

Кутык — сферик координат радамлыклаште кучылтмо географик координат, кудо Мландыште, Кечыште, планетлаште да пылпомыш сферыште объектын тӱҥалтыш меридиан деч торалыкшым палемдаш полша.
Пундыш

Пундыш — пушеҥге руалыме деч вара кодшо тӱҥ ужашыже вож дене пырля.
Пундыш ӱмбалсе оҥго-влакым шотлен пушеҥге ийготшым палемдаш лиеш.
Кож

Кож () – ӱмыржӧ мучко ужарге, 30 м наре кӱкшытан, конусым ушештарыше парчан, шелыштедалтше да сур шӱман пушеҥге. 30–50 тӱрлӧ кож еш уло. Марий Элыште кож "Йылымбалны шӹренок" вашлиялтеш.
Кож май кыдалне – июнь тӱҥалтышыште, ломбо ден ик жапыште пеледеш. Пӱгыльмысӧ кичкыже пелелме ийынак, шыжым шуэш. Имыже ныл шӧрынан, лаптыргыше да шуркалыше; укшышто нуно 6–7 ий шинчат.
Кож Российын кыдал да йӱдвел ужашыштыже чодыра гай кушкеш, коклаштышт моло пушеҥге-влакат вашлиялтыт. Марий Элыште кожер Оршанке – Какшан тӧваканрак тӧр верысе лышташан-иман чодыраште вашлиялтеш да нулго дене пырля Марий-Виче кӱкшакам айлат.
Писте

Писте () — яшката тӱҥан, 32 м наре кӱкшытан, мотор, нугыдо парчан лаштыра пушеҥге. Лышташ мучашыже треугольник гай, а ӱлыл ужашыже муныла койшо лопка форман, тӱржӧ пӱян-пӱян. Нарынчалге-ош пеледышыже мӱй пушан. Тудым тыгак лачылык, кӱрлык, нийлык, мочылалык пушеҥге маныт.
Писте Российын Европейский ужашыштыже, Кечывалвел Уралыште (Пошкырт кундемыште), Касвел Сибирьыште, Алтайыште, Тюмень областьын кечывалвелныже, Крымыште, Йӱдвел Кавказыште, Кавказ да Карпат курыкла вес велне кушкеш. Тудо 63-шо параллель деч йӱдвелыштыла ок куш.
Марий Элыште тудо чыла вере вашлиялтеш. Шукыж годым пистым уремым да паркым сӧрастараш шындылыт.
Тӱрлӧ вере илыше марий-влак тиде пушеҥгын лӱмжым тыге ойлат: олык марий (Волжск, Советский) "писте"; Шернур, Йошкар-Ола, Елабуга (Татарстан), Урал, Малмыж (Киров обл.) "пиште"; курык марий "пистӹ"; Яраҥ (Киров обл.), Тоншай, Шараҥге (Нижегород обл.) "пиштӹ".
Шопке

Шопке () – яшката тӱҥан, яклака ужар-ошалге шӱман, 35 м наре кӱкшытан лышташан пушеҥге. Диаметрже дене 1 м кӱжгӧ лийын кертеш. 80-90 ий, южгунам 150 ий марте ила, а шоҥго шопке пушеҥге-влак шуэн вашлиялтыт, молан манаш гын чӱчкыдын черлана. Лышташыже йыргешке, мучашыже мутыкрак але кошар-мутык, кужу чара вурган, вурго тӱҥжӧ кок велым лаптыргыше гай. 
Шопке Марий Элыште чыла вере кушкеш, тудым Евразийын юалге да йӱштӧ верлаште вашлияш лиеш. Шопке чыла тӱрлӧ чодыраште кушкеш. Шукыж годым тудым чодыра тӱрыштӧ, чодыра аланыште, куэрыште ужаш лиеш. Коклан изирак яндар шопкерат вашлиялтеш. Шопке утларак вӱдыжгӧ мландым йӧрата.
Изи мардеж годымат лышташ-влакше выр-выр-выр модыт. Шопкен тыгай ойыртемжым мут мастар-влак шке ойпогылаштышт моткоч устан сӱретлат. Налза, мутлан, С. Г. Чавайнын кумдан палыме «Чодыра йӱк» почеламутшым. Теве кузе тудо пушеҥге-влакын йӱкланымыштым оҥартыш мут дене ончыкта: 
"Кожла вует – гож-гож-гож,"
"Пӱнчӧ лыгет – лыб-лыб-лыб,"
"Писте вует – лыж-лыж-лыж,"
"Шопке вует – быр-быр-быр."
Сӧрастарыме амал дене садыште тудым огыт шынде, но вӱд поргем тӱреш, мланде ынже сӱмырлӧ манын, шопкем шындылыт. Шопке писын кушкеш.
Тӱрлӧ вере илыше марий-влакын кутырымаштышт ты пушеҥгын лӱмжӧ тыгай сынан: олык, эрвел марий-влакын "шопке"; Юлын пурла серыштыже илыше курык марий-влакын "шапки"; шола серысе да Шараҥге (Нижегород обл.) марий-шамычын "шапи"; Яраҥ (Киров обл.), Тоншай (Нижегород обл.) марий-влакын "шапке".
Уа

Уа () — пушеҥге, Уа ешыш пура.
Орва

Орва́ — нылораван кудалме йӧн.
Радамлык

Радамлык — иктыш чумырен погымо ваш кылдалтше -влакын шукылыкшо.
Кызыклы фактлар
АФК Система Россия инвестиция компаниясе. Баш офис Мәскәү шәһәрендә Моховая урамы, 13 нче йорт адресы буенча урнашкан. Компания 2013 елда Fortune Global 500 исемлегендә 308 нче урында тора.
Вож

Вож () — кушкылын вегетатив илтарман, мланде йымалне улеш.
Теле Олимпий модмаш - Ванкувер 2010

Теле Олимпий модмаш-влак Ванкувер 2010 (,).
Игнатьев, Никон Васильевич

Аргус, Никон Игнатьев (Никон Васильевич Игнатьев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Салымсола ял — , Биробиджан) — курыкмарий серызе, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
Илыш корныжо.
Никон Игнатьев курыкмарий сылнымутлан негызым пыштыше серызе-классик. Тудо 1895-ше ийыште 1 вӱдшор тылзыште Курыкмарий кундемыште Салымсола ялыште шочын. Эн ончыч пошкудо Картук школышто тунемын, вара Шурдӱҥ воктене улшо монастыр пеленсе кок классаш школыш пурен, но окса укелан кӧра тунем пытарен огыл.
1919-ше ийыште Наркомнацын ӱжмыж почеш Никон Васильевич Озаҥыш каен да «» лӱман икымше курыкмарий газетым лукташ тӱҥалын. Икмыняр жап гыч газетым Чыкма олашке кусареныт. Игнатьев тыштат тыршен да тидын годымак ятыр серен.
Тӱҥ произведенийже-влак.
Комсомол ӹдӹр : повесть [Дочь комсомола]. Йошкар-Ола, 1980. 112 с.; Йошкар-Ола, 1990. 68 с.
Лыстанпӱнчӧ

Лыстанпӱнчӧ (, ) — иман пушеҥге, Пӱнчӧ йамагатын . Тыгак еланкож, ирпӱнчӧ мут дене тиде пушеҥгым лӱмдат. 15 меҥге гыч тӱҥалын 50 меҥге кӱкшыт марте кушкын кертыт. Иман пушеҥге улеш гынат, велмаш годым лышташым кудалта.
Шурдӱҥ

Шурдӱҥ (, ) — илымвер тошто курыкмарий рӱдола Цепель воктене, кызыт ола, Угарман велыште Воротын кундемыште, Шур эҥерын Юлышко аҥыште верланен.
Этимологий.
"Шурдӱҥ" курыкмарий йылме гыч Шур аҥым ончыкта.
Аҥ (эҥер)

Аҥ — вӱд шинчыме/йогымо верыш ала-могай эҥерын пурымо вер.
Аҥ (ыҥ-влак)

Аҥ мут ончыктен кертеш:
Шур (эҥер)

Шур эҥер (; ; ) — Юлын эҥерйолжо, Юлын пурла могырышкыжо йоген пура.
Эҥерын кужытшо – 841 километр.
Теле Олимпий модмаш - Сочи 2014

Теле Олимпий модыш-влак Сочи 2014 (, ).
Кеҥеж Олимпий модмаш - Рио-де-Жанейро 2016

Кеҥеж Олимпий модмаш-влак Рио-де-Жанейро 2016 (,).
Кеҥеж Олимпий модмаш - Лондон 2012

Кеҥеж Олимпий модыш-влак Лондон 2012 (,).
Кеҥеж Олимпий модмаш - Пекин 2008

Кеҥеж Олимпий модыш-влак Пекин 2008 (,).
Кечышот.
! colspan=2|Сорла тылзе !!width=25|6!!width=25|7!!width=25|8!!width=25|9!!width=25|10!!width=25|11!!width=25|12!!width=25|13!!width=25|14
!width=25|15!!width=25|16!!width=25|17!!width=25|18!!width=25|19!!width=25|20!!width=25|21!!width=25|22!!width=25|23!!width=25|24!!Шӧртньӧ медаль чот
! colspan=2|Сорла тылзе !! 6 !! 7!! 8!! 9!!10!!11!!12!!13!!14
!15!!16!!17!!18!!19!!20!!21!!22!!23!!24!!
Санкт-Петербург

Санкт-Петербург — ола, Российысе Федерал кӱлешан ола.
Кеҥеж Олимпий модмаш - Моско 1980

Кеҥеж Олимпий модмаш-влак Моско 1980 (,).
Кеҥеж Олимпий модмаш - Афине 2004

Кеҥеж Олимпий модыш-влак Афины 2004 (, ).
Кечышот.
! colspan=2|Сорла !!width=25|11!!width=25|12!!width=25|13!!width=25|14!!width=25|15!!width=25|16!!width=25|17!!width=25|18!!width=25|19
!width=25|20!!width=25|21!!width=25|22!!width=25|23!!width=25|24!!width=25|25!!width=25|26!!width=25|27!!width=25|28!!width=25|29!!Шӧртньӧ медаль чот
! colspan=2|Сорла !! 11 !! 12!! 13!! 14!!15!!16!!17!!18!!19
!20!!21!!22!!23!!24!!25!!26!!27!!28!!29!!
Кеҥеж Олимпий модмаш - Афине 1896

Кеҥеж Олимпий модмаш-влак Афины 1896 (,).
Кечышот.
! Вӱдшор !!width=60|6!!width=60|7!!width=60|8!!width=60|9!!width=60|10!!width=60|11!!width=60|12!!width=60|13!!width=60|14
!width=60|15!!width=60|Шӧртньӧ медаль чот
! Вӱдшор !! 6 !! 7!! 8!! 9!!10!!11!!12!!13!!14
!15
Кеҥеж Олимпий модмаш - Токио 2021

Кеҥеж Олимпий модыш - Токио 2020 → 2021 (,) Токиоыште лиеш.
Теле Олимпий модмаш - Пхёнчхан 2018

Теле Олимпий модыш - Пхёнчхан 2018 (,).
Зальцбург

Зальцбург () — ола Австрийыште.
Ельцин, Борис Николаевич

Бори́с Никола́евич Е́льцин ( — ) — Россий Федерацийын президентже (1991-1999).
Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модмаш - Сингапур 2010

Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модмаш-влак Сингапур 2010 (,).
Теле Самырыктукым Олимпий модмаш - Лиллехаммер 2016

Теле Самырыктукым Олимпий модыш-влак - Лиллехаммер 2016 (,).
Метрополитен

Метрополитен () — мланде йымалне али мланде ӱмбалне оласе мер транспорт.
Метрополитенысе сервис-влак.
Станции могут быть оборудованы:
Юлсер кундем

Юлсер кундем () — Марий Эл Республикысе муниципал кундем. Кундемын рӱдолаже – Юлсер ола ().
Географий.
Юл эҥерын шола серыштыже, Марий Элын кечывалвел-эрвелныже верланен. Провой, Морко кундемла воктене, Суас Эл дене чек уло; тыгак, кечывалвелне Юл эҥер гоч Чуваший дене .
Кумдык — 913,86 км² (але 91 386 га).
Юлсер кундемышке «Марий Чодра» калыкле паркын кечывалвел-эрвел ужашыже пура. Кундемыште Элнет эҥерын вӱдкумдыкшо верланен, тыгак, Юлсер вел мотор ер-влаклан поян: Кугыер (Яльчик), , , Елан Ер, Нужан Ер да т.м.
Эртымгорно.
 жапыште кундемын мландыже Озаҥ ханлыкыште лийын. Руш кугыжан армийже толмо деч вара ты мланде Озаҥысе, Шавашарысе да Чарласе уездлаште (Озаҥ губерний) лийын. 
26 Сорла 1939 ийыште РСФСР Кушыл Каҥашын кӱштыкшӧ почеш Сотнур кантонын 6 ялсоветым да Провой кантонын 3 сельсоветшым ушымо дене Лопатино кундем ышталтын. Кундем рӱдерлан Лопатино посёлкым палемденыт. 1940-ше ийыште кугыяллан Юлсер лӱмым да ола статусым пуымо. Кундем рӱдерын лӱмжым вашталтыме дене кундемынат лӱмжӧ вашталтын – Юлсер кундем лийын.
Калык.
2009 ий 1 Шорыкйоллан Юлсер кундемыште (ола деч посна) 23 641 еҥ ила, нунын кокла гыч:
Юлсер ола — республикыште шкешотан муниципал кундем. Олаште 56 490 еҥ ила, нунын кокла гыч:
Кундемыште калыкчот почеш кокымшо верыште шогышо илымвер — Приволжский (2003 ийыште 4300 еҥ илен).
Административ шеледымаш.
Юлсер кундемыште 1 ола, 7 ял шотан илем, 76 илымвер (нунын кокла гыч 1 ола сынан посёлко — Приволжский) уло. 2008 ий 18 Шорыкйоллан кундемыш тыгай муниципал образований-влак пурат:
Приволжский (54,40 км²):
Кугу Порат ял шотан илем (60,30 км²):
 Корамас ял шотан илем (88,00 км²):
Упшер ял шотан илем (104,56 км²):
 Пӧтъял ял шотан илем (268,40 км²):
Памар ял шотан илем (103,00 км²):
Сотнур ял шотан илем (102,00 км²):
"' Эмеково ял шотан илем" (133,20 км²):
Экономике.
Промышленность.
Юлсер кундемын тӱҥ промышленностьшылан оҥам-пырням да кагазым ыштымаш шотлалтеш. Юлсер олаште Марий ЦКК верланен. 
Тыгакак, Кугыер (Ялчык) ерын серыштыже каныме базе-влак шогат.
Культур.
Юлсер кундемыште «Марий Чодра» калыкле паркын ужашыже шога.
Пошкырт Элысе марий илымверла

Пошкырт Элысе марий илымверла:
Есенин, Сергей Александрович

Есенин Сергей Александрович ( — ) — руш почеламутчо.
Кеҥеж Олимпий модмаш - Париж 2024

Кеҥеж Олимпий модыш - Париж 2024 (,) —.
Кеҥеж Олимпий модмаш - Лос-Анджелес 2028

Кеҥеж Олимпий модыш - Лос-Анджелес 2028 (,) —.
Теле Олимпий модмаш - Пекин 2022

Теле Олимпий модыш - Пекин 2022 (,) Пекиныште лиеш.
Самырыктукым Олимпий модмаш-влак

Самырыктукым Олимпий модмаш-влак (шагалже годым Самырыктукым Олимпий модыш-влак)
Лужков, Юрий Михайлович

Юрий Михайлович Лужков (, Моско, Россий) — Москон ондаксе олавуйжо.
Ленин, Владимир Ильич

Ле́нин Влади́мир Ильи́ч (чын тукымлӱмжӧ Улья́нов; , Сембер — , Моско велысе Горки кудывечыште) - российысе да советысе политик да кугыжаныш пашаеҥ, революционер, большевик партийым чоҥышо, 1917 ийысе Шыжа революцийым эртарыше да вуйлатыше-влак кокла гыч, РСФСР Калык Комиссар Каҥашын (виктемын) вуйлатышыже.
Фишер, Хайнц

Хайнц Фишер (,*9 Шыжа 1938) — Австрийын президентше (2004—2016).
Обама, Барак

Барак Обама (; ) — УАШын президентше (2009-2017).
Горбачёв, Михаил Сергеевич

Михаил Сергеевич Горбачёв (, Привольное, Йӱдвел-Кавказ Мланде, РСФСР, ССРУ - 2022 сорла 30, Моско ола, Россий) — кумдан палыме политик да мер пашаеҥ.
Кечывалвел Корей

Корей Республик (Кечывалвел Корей) () — эл Азийыште.
Рӱдолаже Сеул.
Сеул

Сеул — ола, Кечывалвел Корейын рӱдолаже, ты кундемыште эн кугу олалан шотлалтеш. Калыкчот — 10 амион еҥ.
Лӱм.
Корейыште илыше-влак рӱдолаштын лӱмжым [соуль] семын маныт. Соуль мут тоштокорейысе йылме гыч толын, "соболь" але "сораболь" мут дене рӱдӧ олам лӱмденыт. Тудо жапыште тиде мут дене Кёндж олам лӱмденыт. Латин транскрипцийыште тиде мутым йоҥылыш -влаклан шеледеныт, сандене европысо, руш йылмылаште "сеул" мутым йоҥылыш лудыт. "Seoul" — "Seo-ul" семын лудаш кӱлеш ыле, а лудыныт — французла — "Se-oul".
Эртымгорно.
Олан икымше лӱмжӧ Виресон, тудо Пэкче кугыжанышын рӱдолаж лийын (мемнан курым деч ончыч 18 ий гыч тӱҥалын). Корӧ жапыште "Хасон" лӱм дене палыме ыле. Чосон династийын курымыштыжо (1394 ий гыч) кугыжанышын рӱдолаже лийын, "Ханян"( 漢陽) лӱмдалтын. Вара Японий Корейым шке колонийышкыж савырен, тудо жапыште ола "Кӧнсон" лӱмым налын. 1945 ийыште Корей эрыкан лийын, да рӱдолалан "Сеул" лӱмым пуэныт.
Тӱҥалтышште ола йыр кугу, 7 метр марте кӱкшытан шогалтеныт. Ир янлык, тушман, да -влак деч аралалташлан. Вара ола шарлен, пӧрт-влак орын вес велыштыже чоҥалташ тӱҥалыныт, тачысе кечылан оржат кодын огыл (олан йӱдвел ужашыштыже изиш аралалтын). Но тидо орын капкаже-влак тачат шогат, нунын кокла гыч эн палымыже — Намдэмун ден Тондэмун. Чосон тукым жапыште кажне кечын кугу оҥгыр йӱк почеш капкам петыреныт да почыныт.
2008 ийшыте, Пургыж тылзын 11 кечынже Намдемун капка (а тудым 1398 ийыште чоҥеныт) йӱлен пытен. Олаште илыше шоҥго кочалан олаште илымвержым шуко жап тӧрлатен огытыл, тудо, сырымекыже, капкам ылыжтен. Вара тудым полиций муын, да тудо сулыкыш пурымыжым умылымеке, калык деч тудым касараш йодын. Тиддеч ончыч тиде айдемак сеулысо Чхангӧнгун полатым ылыжташ тыршен. 
Капкам нигӧ оролен шоген огыл, молан манаш гын, Корейыште 1-ше номеран калыкле поянлыкым иктаж-кӧн шалаташ кумылжо лиеш, манын, нигӧ шоненат огыл.
Корейысе сар жапыште Сеулым кок гана Йӱдвел Корейысе да Китайысе салтак-влак налыныт (1950 ийыште Пеледыш—Идым тылызылаште да 1951 ийыште Шорыкйол--Ӱярня тылзылаште). 191 000 чоҥымаш, 55 000 пӧрт, 1000 наре сар шалатен. Олашке ялла, да вес олала гыч калык (2,5 амион наре) толын, илымвер деч посна олаште иленыт.
Сар деч вара Сеулым моткоч писын тӧрлатеныт, тудо угыч кугыжанышын политик да экономик рӱдерыш савырнен. Тачысе кечылан тиде олаште илыше-влакын чотышт Кечывалвел Корей калыкын ик лиеш.
1988 ийыште Сеулышто ХХ-шо Кеҥежымсе Олимпий модмаш, 2002-шо ийыште футбол дене тӱнямбал чемпионат эртеныт.
Алматысе метрополитен

Алматы‘се метрополитен (, ).
Кубертен, Пьер де

Пьер де Кубертен ( — ) — француз педагог да эртыкшанчызе, Калыккокласе Олимпий Комитетлан негызым пыштен.
Ющенко, Виктор Андреевич

Ющенко, Виктор Андреевич (, *23 Вӱдшор 1954) — Украинын президентше.
Лукашенко, Александр Григорьевич

Александр Григорьевич Лукашенко (; ; 30 Сорла 1954) — Беларусь Республикын президентше (1994 ий гыч), политик да кугыжаныш пашаеҥ, Беларусь Республикын Калык Олимпий Комитет президент (1997 ий гыч), Беларусь Республикын Лӱдыкшыдымылык Каҥаш председатель, Сар вийын тӱҥ командир. Белорус совет социалистик республикын (БССР) Витебск вел, Копысь ола сынан кугыялыште шочын.
Париж

Париж — ола, Франций рӱдолаже. Калыкчот: 2 102 650 еҥ (2021 ий).
Эртымгорно.
м. э. д. о. I курым — негызленыт.
Верланыме вер.
Ола Сена серыштыже верланен.
Лондон

Лондон ( , ) — ола, Кугу Британий рӱдолаже.
Канада

Канада (, ) — эл Йӱдвел Америкыште. Тӱняште кокымшо эн кугу кумдыкан эл.
Канаде XVII—XIX курымысо француз ден британ колонийын комплекс семын чумыралтын да 1867 ийыште 1982 ий 1867 ийыште 1982 ий эртен.
Гог, Винсент ван

Винсе́нт Ви́ллем ван Гог (; — ) — немыч пост-модернизм сӱретче.
Гоголь, Николай Васильевич

Гоголь, Николай Васильевич ( — ) — руш серызе.
Вена

Вена () — ола, Австрийын рӱдолаже.
&lt;br&gt;
Ташкент

Ташкент () — ола, Узбекистан рӱдолаже.
Йӱлесола

Йӱлесола () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Кокласола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 30 еҥ (2004 ий), 26 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кокласола деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Эртымгорно.
Негызым кунам пыштыме пале огыл. 1858-ше ийыште 132 еҥ илен. Ял калык вольыкым онченыт, кушкылым куштеныт.
1930-шо ийыште «У серем» колхозым почмо. Председательлан Степанов пашам ыштен. 1952-шо ийыште Йӱлесола Сотнур кундем, Арын сельсоветыш пурен. Вес колхозыш пурымеке, ял гыч чыла гаяк вольыкым наҥгаеныт. Ял калык паша деч посна кодын. Тидланак кӧра калык вес ялышке илаш кусненыт.
1993-шо ийыште вӱд пучым шупшмо. Ялыште таве уке да лийынат огыл. 2004-ше ийлан 12 суртышто 30 еҥ ила. Йоча-влак Кокласола школышто тунемыт. Калык Арынысе черкыш коштыт.
У Торъял кундем

У Торъял кундем, У Торъял район () — Марий Эл республикысе муниципал район.
Административ рӱдер — У Торъял .
Географий.
Марий Элын йӱдвел-эрвелныже верланен. Йӱдвелне Виче велын Пыжанъю кундем (Пижанский район) да Кукарка кундем (Советский район) дене, эрвелне Шернур кундем дене, кечывалвелне да кечывалвел-эрвелне У Роҥго да Кужэҥер кундемла дене, касвелне — Оршанке кундем дене . Тыге картыште ончалаш гын, ты Киров областьынат да Марий Элынат икгай лӱман район-влак улыт – «Советский район», мо оҥай нуно ваш-ваш пошкудо улыт.
Кундем кумдык 920 км² (але 92009 га)-ыш шуеш.
Вӱд.
Кундемыште 1043 га вӱд айла, куп-влак — 117 га наре. Кундем гоч Лемде, Толман да Шӱкшан эҥер-влак йогат.
Чодра.
Кугу чодра уке, но изи куэр, шопкер, кожла-влак улыт, марий кӱсото-влак — 12230 га-ште верланеныт.
Эртымгорно.
1920 ий марте У Торъял кундемын мландыже Вятский губернийысе Уржум да Яраҥ уездлашке пурен. Марий автономий областьым чоҥымеке, кызыт У Торъял кундемыш пурышо илмывер-влак тунам Сернурский кантоныш ушненыт. 1924 ийыште Новоторъяльский кантон чоҥалтын.
РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын кӱштыкшӧ почеш 11 Ӱярня 1959 ийыште Пектубаевский районным пытареныт да тудын илмывер-влакше тӱҥ шотышто Новоторъяльский районыш пуреныт.
РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш 1 Пургыж 1963 ийыште у административлымаш системе почеш Марий АССРыште 7 ялозанлык район ышталтын. Новоторъяльский районым пытареныт, тудын мландыже Советский районыш ушнен.
4 Ӱярня 1964 ий РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш Новоторъяльский районым угыч илаҥдареныт.
Калык.
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемысе 147 илымверыште 18 100 еҥ илен.
Экономика.
Ялозанлык.
Кундемыште 2 ял озанлык предприятий шотлалтеш:
Культура да образований.
Тӱвыра тӧнеж-влак:
Туныктымо учреждений-влак:
Куэръял (У Торъял кундем)

Куэръял (Пычай) () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 10 еҥ (2002 ий), 3 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Токтарсола деч 5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «куэр» + «ял» = «куэр(ъ)ял».
Эртымгорно.
1790-шо ийыште 8 сурт шоген.
1936-шо ийыште «Мари ушем» колхозым почмо. 4 ий гыч Молотов лӱмеш колхозыш кусарыме.
Фронтыш 12 еҥ каен, 8-н веле пӧртылыныт.
2002-шо ийлан 6 суртышто 10 еҥ ила. Ял калык вӱдым таве гыч налыт. Соцкультбыт учреждений-влак уке улыт.
Лӱмлӧ еҥ-влак: Матвеевмыт, Петуховмыт, Чемековмыт тукым.
Пурлыклан: верысе пӱртӱс шотлалтеш.
Марий Тӱрек кундем

Марий Тӱрек кундем ("Марий-Турек район, Марий Турек район"; ) — Марий Элыште верланыше мунициапал район. Административ рӱдер —
Марий Тӱрек — .
Географий.
Марий Тӱрек кундем Марий Эл Республикын эрвелныже верланен. Йӱдвел-эрвелне — Виче вел дене, кечывалвел-эрвелне — Татарстан республик дене, касвелне — Марий Элысе Шернур, Поранча да Морко кундем-влак дене .
Район кумдык 1500 км² (але 150 000 га) шуеш, .
Географий.
Кумдык:1,5 тӱж. меҥ².
Кужыт: 76 меҥ.
Лопкыт: 36 меҥ.
Мландын кумшо ужашыжым чодыра налеш.
Тыште шуко корем, курык уло. Нур, олык, чодра, куэр-влак дене верысе пӱртӱс поян. Илем-влак эн чӱчкыдын ӱлнырак верланеныт, кӱкшытыштӧ огыл.
Эртык.
Марий Тӱреклан негызым 1699 ийыште пуымо. Марий Тӱрек кундем 1924 ийыште ышталтын.
Верысе марий-влак ты мландым «эрвел» манын лӱмдат. Марий Элыште лач ты кундемыште кече эн ончыч кынелеш. Тыште илыше-влакым ожно «эрвел марий-влак» лӱмденыт. «Турек» руш мут марий «тӱрек» мутын ыҥжым йӧршеш вашталтен. Чынжым, «тӱрек» мут «тӱр» мут гыч негызлалтын. Тышеч марий мланде тӱҥалеш.
Марий Тӱрек кундемын эртымгорныжо Виче вел дене кылдалтын. Виче эҥерыште Малмыж шочын. Марий-влакын феодал ушемышт лийын, кызытсе Марий Тӱрек кундемын ужашыже тушко пурен. Озаҥым налмаш годым Малмыж он Полтыш, виче марий-влакын вуйлатышыже суас-влак велыште кредалын. А тунам курыкмарий-влак Акпарсын вуйлатымыж почеш руш-влаклан полшеныт.
Кунам Озаҥ сеҥалтын, марий мланде Москосо кугыжанышыш пурен, марий-влак эрык-верч кредалмашым тӱҥалыныт. XVI курымысо эртымгорнышто тиде кредалмаш-влак «черемис сар» семын возалт кодыныт. 
Верысе калыкым чыштырен кучашлан XVI курым мучашыште москосо виктем марий мландыште форпост-ола-влакым чоҥаш тӱҥалыныт. 1584-ше ийыште Вӱрзым эҥер серыште Вӱрзым Уржум олаш савырненыт, тудо вигак уездын рӱдерже лийын, тушко кызытсе Марий Тӱрек кундемын ужашыжым пуртеныт. Ты жапыштак марий-влакын Малмыжым руш карманыш савыреныт. Ты верлаште марий-влаклан апшат пашм шукташ, ола деке лишемашат чареныт. Кугу эҥерла гычат нуным поктен колтеныт. Тунам Марий мландын тӱржӧ изиш касвелкыла куснен. Тӱрек ола гыч кайымеке, марий-влак у илемым чоҥеныт, тошто лӱмымак коденыт, тыге Марий Тӱрек шочын.
Калык.
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемыште 24 500 еҥ илен.
Кундемыште руш, марий, суас, одо-влак илат.
Кӧргӧ шеледымаш.
Кундемыш «Посёлок Мари-Турек» лӱман да 5 пура:
Марий Тӱрек кугыял - ола шотан илем.
Административ рӱдер - Марий Тӱрек кугыял (посёлко).
Косолоп ял шотан илем.
Административ рӱдер — Косолап (Косолоп) села. 
Марий Пыламарий ял шотан илем.
Административ рӱдер - Марий Пыламарий (Мари-Билямор) села.
Марийский ял шотан илем.
Административ рӱдер - Мариец посёлко. 
Хлебниково ял шотан илем.
Административ рӱдер - Хлебниково села.
Кожлаял (Марий Тӱрек кундем)

Кожлаял () — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Косолап ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 15 еҥ (2000 ий), 5 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Косолап сола деч 19 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
У Роҥго кундем

У Роҥго кундем () — Марий Эл Республикысе муниципал район.
Кундем рӱдӧ — У Роҥго () ола сынан посёлко.
Географий.
Кундем Марий Эл покшелне верланен. Йӱдвелне — У Торъял кундем дене, эрвелне — Кужэҥер, кечывалвел-эрвелне — Морко, кечывалвелне — Провой, касвелне — Маскасола, йӱдвел-касвелне — Оршанке кундем-влак дене .
Кумдык — 1421 км² (але 142100 га).
Чодыра.
У Роҥго кундемын 25 % мландыштыже (35000 га) чодыра кушкеш. Кож, пӱнчӧ, куэ, шопке-влак тӱҥ шотышто шогат.
Вӱд.
Район кумдыкым 869 га вӱд да куп-влак айлат. Тӱҥ шотышто изи эҥер-влак йогат. Эн келге эҥерлан тыште Изи Кундыш да Изи Какшан шотлалтыт.
Минерал ресурс-влак.
Полезный ископаемый-влак кокла гыч известняк, торф, чакарок, ошма уло.
Эртымгорно.
1917 ий марте кундемын кумдыкшо Озаҥ губернийын Царевококшайскысе уездыш, да Вятский губернийын Уржумысо да Яраҥысе уездлашке пурен.
15 Шорыкйол 1921 ийыште Марий Автоном областьын ревкомжо почеш кум кантон ышталтын: Козьмодемьянскысе, Краснококшайскысе да Шернурысо. Кундемын мландыже Краснококшайскысе да Сернурысо кантонлаште лийын.
25 Шорыкйол 1935 ийыште ВЦИКын кӱштыкшӧ почеш Марий автоном областьыште Ронгинский район ышталтын. Рӱдер — Роҥго сола.
1953 ийыште район рӱдерым Фокино солашке кусарат, 1958 ийыште — Советский (У Роҥго) кугыялышке.
23 Пургыж 1960 ийыште РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш Ронгинский район Советский район лӱмым налын.
Калык.
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемыште 30 400 еҥ илен. Нунын кокла гыч У Роҥгышто — 10 600 еҥ.
Административ шеледымаш.
Районышко Советский да 7 пура:
Экономика.
Пурлык-влак.
Кундемыште тӱвыра, пӱртӱс да историйысе 55 памятник уло:
Шоптырэҥер

Шоптырэҥер () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Вечын ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 5 еҥ (2004 ий), 9 еҥ (2010 ий)..
Верланыме вер.
Вечын ял деч 9 километр кечывалвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «шоптыр» + «эҥер» = «шоптырэҥер». 
Эртымгорно.
Негызым Трубичата ял гыч толшо-влак пыштеныт. 1869-ше ийыште 14 суртышто 47 пöръеҥ да 96 ÿдырамаш иленыт гын 2004-ше ийыште эртыше почеш ялыште 3 сурт веле кодын. 
1931-ше ий 30-шо ӱярня тылзыште «Крестьянин» колхозым почмо. Икымше Иван Михайлович Леухин лийын. Кугу Ачамланде сар тÿналмеке, ял гыч фронтыш 60 еҥ каен, 25 патыр веле пöртылын. 
1957-ше ийыште пожар лиймылан кöра, пел ял йÿлен, тиде амал денак ял калык вес вере илаш кусненыт. 
Лÿмлö еҥ-влак: Кугу Ачамланде сарын участникше – Пётр Васильевич Леухин да молат. 
Пурлыклан: Ронга эҥер, ялысе вер-шöр шотлалтыт.
Провой кундем

Провой кундем, Звенигово район () — Марий Эл Республикын муниципал районжо.
Кундемын административ рӱдерже — Провой ола. 
Каласаш кӱлеш рӱдолан лӱмжӧ калыкыште тӱҥ шотышто Звениге семын палыме, Провой лӱм мондалтме гай лийын. Марла савыктыме у картыште рӱдола Провой лӱмым нумалеш.
Географий.
Провой кундем Юл эҥерын шола серыштыже верланен, кечывалвелне Юл гоч Чуваш республик дене пошкудо улеш, касвелне — Килемар кундем, йӱдвелне — Маскасола да У Роҥго кундемла, эрвелне — Морко да Юлсер кундемла дене чек уло. 
Кундем кумдык — 2 748 км² (але 274 800 га). 81,4 % мландыште чодра кушкеш, 11,3 % — куралме вер. 
Экономике.
Ял озанлык.
1 Шорыкйол 2004 ийыште ты кундемыште 21 ялозанлык да келыштарыше лийын. Тӱҥ паша вольыкым ончымо шотышто ышталтеш.
Ты кундемыште Российын ик эн поян ялозанлык ыштыквер пашам ышта — «Совхоз Звениговский» да тудын пелен «Звениговский мясокомбинат».
Административ шеледымаш.
Кундемыште 3 ола шотан илымвер, 7 ял шотан илымвер, 83 илымвер (нунын кокла гыч район кӱкшытан 1 ола — Звенигово, 2 ола сынан посёлко уло — Лушмара (Красногорский) да Сӱзлэҥер уло.
Тӱвыра паша да туныктыш.
Тунеммывер-влак.
2004 ийыште Провой кундемыште чылажге:
Тыгакак, кундемыште уло: 
Тӱвыра тӧнеж-влак.
Районышто 9 наре мурышо да куштышо калык ансамбль уло.
Изи Кожвож

Изи Кожвож () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 73 еҥ (1999 ий), 73 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Нуктыж ял деч 2 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ял Кугу Кожвож деч мӱндырнӧ огыл верланен, сандене яллан Изи Кожвож лӱмым пуэныт.
Эртымгорно.
1897-ше ийыште 151 еҥ илен гын, 1999-ше ийыште эртыше перепись почеш 36 суртышто 73 еҥ ила. 
1933-шо ийыште «Волгыдо» колхозым почмо. Озанлыкын 190 гектар мландыже лийын. Икымше председательлан Иван Дмитриевич Кириллов пашам ыштен. Сар деч вара верысе колхоз-влак ушнаш тӱҥалыныт. «Волгыдо» колхозат тиде радамыш логалын да Фрунзе лӱмеш але «Знамя» кохозыш ушнен. 
Пурлыклан: ялысе вершӧр шотлалтеш.
Дюрер, Альбрехт

Альбрехт Дюрер — немыч сӱретче, графикче да математик.
Илышгорно.
1471 ийын Ага тылзын 21 кечыныште Нюрнбергыште шочын. Тудын ачаже Альбрехт Дюрер XV курымыште Веҥгрий гыч толын. Тудын аваже - Барбара Хольпер.
Гойя, Франсиско

Франсиско Гойя () — испан сӱретче, романтизмыште ик эн икымше да эн мастар. 1746 ийыште шочын.
Кацусика Хокусай

Кацусика Хокусай () — япон сӱретче.
Кало, Фрида

Фрида Кало () — мексикан ӱдырамаш сӱретче, Диего Риверын ватыже 
Фрида Кало шочын немыч еврей ешыште .6 ияш черлана,тиде чер умбакылык илышланже пеш кугу экшыкым ышта. пурла йолжо,шолаж деч вичкыжрак лиеш. 
15 ияш школыш тунемаш пура.Медециным тунемеш.200 йоча гыч 35 ӱдыр лийын.Тудын дене кугешнаш тӱҥалыныт. Тыштак тудо икымше гана шке пелашыжым вашлиеш.
17 ияш тудо машина аварийыш логалеш. Да нелын сусырга. Лач тидын деч вара тудо икымше гана ачаж деч кистычкым да лаштыкым йодеш. Пелашыжыт сӱретче лийын. Нунын коклаште кугу ийгот лийын гыныт,ваш келшен йратен,аклен иленыт.
1940 ийыште сӱретше -влак выставкыш лектедш тӱҥалыныт. илышыж дене шодо пувлме верч чеверласа. 1955 ий гыч "Канде пӧрт" тудын лӱмеш тоштерыш савырнен.
Матисс, Анри

Анри Матисс () — француз сӱретче, скульптор, фовизм йогынышто тыршен. Тӱс да сын гоч айдемын чоншыжмашыжым колта. Йӱдвел Францийыште шочын.
Тудо 1869 ий 31 декабрьште шочын. Изиж годсек сӱретлаш йӧратен. Аваже тидым ужын, эргыжын ончыкылыкшым шоналтен, чим налын пуэн. Тидын деч вара Анри Матис кугу кумыл дене сӱретлаш тӱҥалеш. Но ачаже тореш лийын.
Моткоч чот пӱртӱсым йӧратен, да шукыжым картина-влакшым тиде темылан пӧлеклен.Тудо француз сӱретче, тиде элыште тудо моткоч палыме. Анри Матис шкенжым Пикассо да Марсель дене таҥастарен. Нунат моткоч тале сӱретче лийыныт.
1887 ийыште тудо Парижыш миен коштеш. Шуко улан тунемеш. Эше сайрак сӱретлаш тӱҥалеш.1897 ийыште Матисс Австрийыш кая да вич картиным воза. Визытше гыч, кокытшым ужала. Тидын деч вара тудо эше палыме лиеш. 
Но чамане каласаш логалеш, 1954 ийыште 3 ноябрьште илыш дене чеверласа.
Микеланджело

Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни () — Итальян Ренессансын скульптор, сӱретче, архитектор, почеламутчо да инжинер.Микеланжело 6 март 1475 ийыште Тосканск олаште, нужна ешыште шочын кушкын. 1488 ийыште ачаже тудым художниклан тунемаш колта.Тушто тудо ик ий тунемеш.Ик ий деч вара тудо скульптур школыш Лоренцо де Медичиш тунемаш пура. 1490 ий гыч 1492 ий марте Медичи йолташже дене ила.Тиде жапышт е тудын тыгай пашаже лектеш: "Мадонна около лестницы", "Битва кентавров". Медичи колмеке тудо 1492 ийыште монгыжо портылеш.
1494-1495 ийла гыч Микеланжело Болонье олаште, Арки святого Дминика скульптурым ышташ туналеш.Тудын пашаже-влак:скульптур "алтаря Пиколомини", "Давид", "12 апостолов", "Святым Матфеем", и т.м. Микеланжело 18 февраль 1564 ийыште Рим олаште колен. 
Микеланжело шке пашаштыже пеш кугу пашам коден. Тудын пашаже кок ола дене кылдалтын-Флоренция ден Рим.Тудо пеш талантан скульптор лийын.Римыште тудын "Пьета" (1498-1499) ийлаште скульптуржо шочын. Тудын пашаже кызытат музейыште аралалт кодын.
Пикассо, Пабло

Пабло Пикассо () — испан сӱретче, скульптор, Кубизм йогынлан негызым пыштен.
Шочын Шыжа тызын 25-ше кечыштыже 1881 ийыште.Кубизм направленийым шочыктен.Пикассо шуко скульптур,керамика,график шотышто пашам ыштен.20-шо курымын тӱвыражлан тӱҥалтышым пыштен.шке курымыштыжо тудын коло тӱжем утла пашажым шотлен.Эксперт-шамыч тудым эн шергакан сӱретче сымын акленыт.2008 ийыште тудын пашажым ужалыме лектыш 262 млн долларыш шуын.Испан йӱла почеш тудо кок фамилиян лийын:иктыже ачажын-Руис,аважын -Пикассо.Шке шочмо суртыштыжо,кудыжо Мерсед площадьыште верланен,тоштер пӧртым почмо,тудын лӱмжымак нумалеш.1891 ийыште ачаже Ла-Коруньеште туныктышылан пашам ышта,садлан ешыже вес верыш илыш кусна,тыште Пабло Искусство школышто тунемеш.1895 ийыште Барселоныш илаш кусна.Тыште Пикассо Ла-Лонхасе Искусство школышко тунемаш пура ,тыште тудо экзаменым сайын куча.1900-ше ийыште Пикассо шке йолташыж Касахемас дене Парижыш кая.Тиде жапыште тудын илышыштыже шуко нелылык вашлиялтеш,да йолташыже шкенжын ӱмыржым лугыч ышта.1902-1904 ийыште тудо шке пашаштыже шоҥгылыкым,колымашым,нужналыкым ончыкта.Тудын сӱретыштыже пелганде тӱс озалана.Шукыжо Эль Грекон пашажым шарныкта.1905 ийыште "Девочка на шаре" сӱретым воза .Тыште тудо клоуным,акробатым да шуко волгыдо тӱсым пуртен.
Рембрандт

Ре́мбрандт Ха́рменс ван Рей (, 1606—1669) — нидерланд сӱретче.
Рубенс, Питер Пауль

Питер Пауль Рубенс (, 1577 Пеледыш 28 – 640 Ага 30) — нидерландысе сӱретче, Барокко стильын тӧрштылшӧ.
Мимар Синан

Мимар Синан — Осман Империйыште эн палыме архитектор да инженер. 1538 ий гыч тӱҥалын Сулейман I султанын чонымашыжым вуйлатен.
Веласкес, Диего

Диего Веласкес ( 1599 Пеледыш 6 – 1660 Сорла 6) — испан сӱретче, Барокко годым пашам ыштен, портретым сӱретлен. Испан кугыжа ешым сӱретлен, тугат вес палыме европысо еҥым сӱретлен.
Уорхол, Энди

Энди Уорхол ( 1928 6 Сорла – 1987 22 Пургыж) — америкысе сӱретче, продюсер, дизайнер, серызе, поп-арт йогыныште палыме еҥ. Уорхолын илышыже нерген икмыняр фильмым ыштыме.
Фрэнк Ллойд Райт

Фрэнк Ллойд Райт ( 1867 Пеледыш 8 — 1959 Вӱдшӧр 9) — америкысе архитектор, интерьер дизайнер, серызе да туныктышо, 1000 утла сооруженийым шонен луктын да 500 пашам шуктын пытарен. Тудын философийже - органик архитектур.
Абу Нувас

Абу Нувас аль-Хасан бен Хани аль-Хаками — араб почеламутчо, тугат перс йылме дене возен, Ахваз олаште (Персий) шочын. Ачаже араб лийын, аваже - перс.
Андерсен, Ханс Кристиан

Ханс Кристиан Андерсен ( 1805 Вӱдшӧр 2, Оденсе, Даний — 1875 Сорла 4, Копенгаген) — датчан серызе, почеламутчо, йомакын авторжо.
Хан Христиан Андерсен 2 апрель 1805 ий Оденсе Фюн островыште шочын.
Андерсенын ачаже, Ханс Андерсен (1782—1816), кем ургызо лийын, аваже Анна Мари Андерсдаттер, (1775—1833), йорло еш гыч прачке лийын, изи годым тудлан кӱчен кошташ логалын, йорло шамычлан шӱгарыш чыкеныт. Данийыште Андерсенын Королевский тукым гычын лиймыже нерген легенде уло. Молан манаш гын, ончычсо биографийыште Андерсын возен, изи годымжо принц Фритс дене модын, вараже — король Фредерик VII и тудын уремысо йоча коклаште йолташ-влак лийын огытыл — принц гына. Андерсенын принц Фритс дене келшымаш, тудын фантазийже дене келшен, кугу лиймышт годымат шуйнен, мучашын колымыжо марте. Фритсын колымыж деч вара, родо тукым моло деч, Андерслан гына колатка дек мияш лийын. Тиде фантазийын амалже ачажын ойлымашыже-влак лийыныт, тудо корольын родо тукымжо. Изи годымак ончыклык писатель мечтатлаш да шонкалаш йӧратен. Шуко гана шке шонен лукмо спектакльым шынден, кудыж дене вес йоча-влак воштылыныт мыскыленыт. 1816 ийыште Андерсенын ачаже колен, рвезылан шужаш огыл манын, пашам ышташ логалын. Эн ончыч тудо куышын полышкалышыже лийын, вара ургызо дене. Андерсен тамак фабрикыштат пашам ыштен. Изиж годым Ганс Христиан кугу канде шинчан шыпчык йоча лийын, кудо шинчен лукышто, шке йӧратыме модыш — курчак театр дене модын. Курчак театр деке Андерсен варажат шӱмаҥше лийын. 
Тудо нервный, сырыше да кӧргӧ чонышко налше йоча кушкын. Тудо времаште йоча шамычым школышто кырымаш тыглай пашалан шотлалтын, садлан йоча лӱдын школыш кошташ, вара аваже тудым еврей школыш пуэн. Кушто йоча шамычым кыраш огеш лий улмаш. Тышечын ӱмырешлан Андерсенын еврей калык дене кылже, традиций да культурым палымыже; тудо ала-мыняр йомакым, ойлымашым еврей темылан возен (роман «Only a fiddler (Скрипач гына)» руш йылмыш кусарыме.
14 ияш годым Ханс Копенгагеныш каен.Копенгагеныш самырык рвезе палыме лияш манын каен.Тушто тудо 5 актан пьесым да корольлан серышым возен, тудын изданийлан оксам пуыжо манын.Книгам печатлыме,но нӱгат налын огыл.Хан Христиан Андерсен 4 август 1875 ийыште колен.
Мацуо Басӧ

Мацуо Басӧ (), шочмыж годым лӱм - Киндзаку () — япон почеламутчо, Эдо периодышто эн пагалыме.
Борхес, Хорхе Луис

Хорхе Луис Борхес (1899 Сорла 24 – 1986 Пеледыш 14) — аргентин прозаик, почеламутчо да кусарыше, Буэнос-Айрес олаште шочын. 1920-ийлаште испан латино-америкысе почеламутышто авангардизмылан негызым пыштен.
Байрон, Джордж Гордон

Джордж Гордон Байрон ( 1788 Шорыкйол 22 – 1824 Вӱдшӧр 19) — англичан почеламутчо, романтизм йогыныште ик эн палыме еҥ.
Осман Империй ваштареш Грек Шкевуя верч Сарыш каен. 36 ияш колен.
Сервантес, Мигель де

Мигель де Сервантес ( 1547 - 1616 Вӱдшӧр 22) — испан серызе. Тудын пашаже - Дон Кихот икымше кызытсе Европысе роман семын палемдалтын. Испан йылмым южгунам тыге маныт: "la lengua de Cervantes" (Сервантесын йылме), тудо тыгай куатле влиянийым испан йылмылан ыштен.