tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Чолман

Чолман (, , , ) — Российын Европо ужашыштыже лийын шогышо Юл эҥерын шола да эн кугу эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 1805 километр.
Ош Виче

Ош Виче эҥер (, , , , ) — Чолманын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 1430 уштыш.
Юл

Юл эҥер (, , , , , , , , ) — Европышто эн кужу эҥер. Эҥерын кужытшо — 3530 километр.
Пыжанъю кундем

Пыжанъю кундем () — административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Пыжанъю. Калыкчот 12,3 тӱж. еҥ наре.
Географий.
Пыжанъю кундем Киров велын кечывалвел-касвелныже верланен. Пижме, Ижевӱд, Пыжанъю эҥерла йогат, кок кугу да моткоч келге ер уло: Еруш ер (Ахмановское озеро) ден Лежнин ер (Лежнинское озеро). Чодра кумдык - 9,4 тӱжем гектар.
Бильбао

Бильбао (, ) - ола Испанийыште, Баск Элын рӱдолаже.
Филологий да журналистике факультет (МарКУ)

Филологий да журналистике факультет (), 2008 ий Сӱрем тылзын 1-ше кечынже шочын. МарКУ-н историй да филологий да МКПИ-н гуманитар факультетше негызеш ышталтын. 
Пӧлка-влак.
Филологий.
Филологий пӧлкам тунем пытарыше-влак "Филолог. Преподаватель" квалификацийым налыт. Курык марий йылме дене специализаций уло. Филолог-влак гуманитар шинчымашын, тӱвыран, йылме-влак кокласе йодыш-влакшым шымлат. Студент-влак йылме-влак, российысе да йотэлысе литератур дене шинчымашым налыт; университетым пытарымек, шанче-шымлымаш да моло пашашкат ушнен кертыт.
Руш йылме да литератур.
Руш йылме да литератур пӧлкам тунем пытарыше-влак "Руш йылмым да литературым туныктышо" квалификацийым налыт. "Тӱнямбал да художественный культур", "Руш танле культур"() спецализаций-влак улыт. Студент-влак руш йылмым да литературым туныкташ ямдылалтыт. Тиде пӧлкаште психологий, педагогик, у йӧн-влакым кучылтын урокым эртарымылан туныктат. 
Журналистик.
Журналистике пӧлкам тунем пытарыше-влак "Журналист" квалификацийым налыт. "Периодическая печать" да "Радиовещаний" специализаций-влак улыт. "Журналист" квалификацийым налше-влак газет, журнал, радио да телевидений пашам, пашан эртымгорныжым шымлат, увер-влакым погымо, ямдылыме да савыктыме нерген келге шинчымашым налыт. 
Кафедр-влак.
Кызыт филологий да журналистике 
факультетыште кум кафедр уло: 
Кафедрылаште литератур, руш йылме, руш йылмым туныктымо методике, журналистик дене аспирантур-влак пашам ыштат. 
Тыгак, факультетыште "Журналистик", "Руш йылме да литератур" пӧлкалаште заочно туныктат.
Шанче лӱм да степеньым налше еҥ-влакын чотышт - 90%, нунын коклаште шанче доктор, профессор-влак - 20%.
Россий МЧС

Россий МЧС (, ( ) - российысе утарыше службо-влак радамыш пурышо службо. Регионысо утарыше службо, муниципал утарыше службо, российысе субъект-влакын тулазап ден кучедалме службо да эше икмыняр службо дене пырля пашам ышта. Моло утарыше пӧлка-влакым вуйлата.
Эртымгорно.
Сергей Шойгу:
1990 ийыште Сорла тылзын 17 кечынже РСФСР Президиумын Кӱшыл Каҥашыже Российысе утарыше-влак корпусым чоҥымо нерген пунчалым луктын. Теле тылзын 27 кечынже 1990-ше ийыште Министр Каҥашын пунчалже почеш Российысе утарыше-влакын корпусышт чоҥалтын. Тиде кечым Россий МЧС-ын шочмо кечыжлан шотлат. 17 Вӱдшорышто Сергей Шойгу вуйлатыше лийын. Варажым Корпусым "Чрезвычайный ситуаций-влак шотышто кугыжаныш Комитетыш" савыреныт. 
Вара у тӧнеж шке лӱмжым икмыняр гана вашталтен. 1994 ийын 10 Шорыкйолышто у ведомство "Министерство Российской Федерации по делам гражданской обороны, чрезвычайным ситуациям и ликвидации последствий стихийных бедствий" (МЧС России) лӱмым налын. У министерствым Сергей Шойгу вуйлаташ ушнен.
2002 ий, Шорыкйол тылзылан Тул ваштареш кучедалше Кугыжаныш службын 278 тӱжем пашаеҥже Россий МЧСыш ушнен. Тиддеч ончыч МЧСыште 70 тӱжем еҥ лийын.
Кикнур

Кикнур () – Российыште Киров велын Кикнур кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Кукнур кундемын да Кикнур ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот – 4970 еҥ (2010), 4521 еҥ (2017).
Верланыме вер.
Ильна ола деч 200 километр (260 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Яраҥ кундем

Яраҥ кундем (; ) - административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Яраҥ. Калыкчот 31,7 тӱж. еҥ наре.
Географий.
Яраҥ кундем Киров велын кечывалвел-касвелныже верланен.
Кикнур кундем

Кикнур кундем () - административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Кикнур. Калыкчот 10,9 тӱж. еҥ наре.
Географий.
Кикнур кундем Киров велын кечывалвел-касвелныже верланен. Кугу Какшан, Кугу Кундыш, Ышта эҥерла йогат.
Кугу Какшан (ыҥ-влак)

Кугу Какшан мут ончыктен кертеш:
Кугу Какшан (эҥер)

Кугу Какшан () — Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 297 километр.
Кикнур кундемыште тӱҥалеш.
Авиаспорт

Авиаспорт () — икмыняр ужашлан пайлалтше спорт тӱрлык:
Российыште авиаспорт пашам РОСТО организаций эскера. Россий Федераций кумдыкышто тудын аэроклуб-влакше улыт, Йошкар-Олаштат уло.
Ӱшӱт

 
Ӱшӱт () — эҥер Марий Элыште. Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 108 уштыш.
Авиамодель спорт

Авиамодель спорт — технике радамыш пурышо спорт тӱрлык. Ушнышо-влак чоҥештылше аппаратын модель-влакым (планер, самолёт, вертолёт да т.м.) ыштыме дене таҥасат. Ыштыме деч вара эн писын, эн тораш, эн кужун да эн моторын чоҥештылме дене таҥасат.
Авиамодель спортым тӱнямбал кӱкшытыштӧ виктарат. Калык-влак кокласе авиаспорт федераций классификаций, да таҥасымаш эртыме радамым эскера.
Параплан

Парапла́н (кок руш мут гыч: "ПАРАшют" "ПЛАНирующий" чоҥалтын) — двигатель деч посна чоҥештылше аппарат. Мӱндырчын пыстыл гае коеш, парашютын родыжлан шотлалт кертеш. Айдеме, чоҥештымыж годым парапланым виктара, тыге шке кумылжо почеш кеч кушкат чоҥештен кертеш.
Мыскараче-влак парапланым чипс дене таҥастарат.
Техник могыр.
Юж деч нелырак чоҥештылше аппарат-влак коклаште параплан эн юстырге чоҥешта. Чоҥештыме писылыкше - шагатыште 20-70 меҥге. Но изи писылыкланже кӧра эн лӱдыкшыдымо. Трукышто мландыш волашлан параплан дене чоҥештылшылан изи верат сита. Сандене тиде аппарат чоҥешташ тунемаш моткоч куштылго. Да парапланын шке нелытшат кугу огыл (5-7 кг гына), акшат ок ӧрыктаре (1000 евро наре). Виктарыме чоҥештылше аппарат-влак коклаште эн шулдо да эн куштылго.
Ышта

 
Ышта () — эҥер Киров да Угарман велыште. Вӱтла эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 253 уштыш.
Самолёт спорт

Самолёт спорт — технике дене кылдалтше спорт тӱрлык. Спорт арвер семын самолёт кучылталтеш. Авиаспорт радамыш пура.
Кок кугу категорийлан пайлалтеш:
Тиде спорт тӱрлык дене Российыште спорт чап лӱм-влакым пуедат (кумшо гыч икымше марте спорт разряд-влак, спорт мастер кандидат, спорт мастер, калык-влак кокласе кӱкшытан спорт мастер, сулло спорт мастер). Кызыт самолёт-спортын тыгай дисциплиныже-влак шарленыт:
Российыште уло Российысе самолет спорт Федераций, тудо таҥасымаш-влакым эртара, Российын чумыр командыжым чоҥа. Тӱҥ шотышто поршнян самолет дене кӱшыл пилотажым ончыктымо шотышто пашам ышта.
Чкалов, Валерий Павлович

Вале́рий Па́влович Чка́лов (2 Пургыж 1904, Василёво, Балахнинский уезд, Угарман губерний, Россий империй — 15 Теле 1938, Моско, Совет Ушем) — совет лётчик-испытатель, комбриг, Совет Ушемын Геройжо. Тудын самолётшо 1937 ийыште Йӱдвел полюс гоч Моско гыч Ванкуверыш (США, Вашингтон штат) икымше чоҥештен шуктен. Чоҥештыме годым самолет ик ганаат мландыш шинчын огыл. Валерий Чкалов самолётын командирже лийын.
Кугу Кундыш

 
Кугу Кундыш () — Киров велыште да Марий Элыште йогышо эҥер. Кугу Какшан эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 173 километр.
Кикнур кундемыште тӱҥалеш.
Бенетице

Бенетице () - изи ял Светла-над-Сазавоу ола воктене, Чехийыште.
Тӱлымаш терминал

Тӱлымаш терминал () — электрон программе почеш пашам ыштыше аппарат, еҥ-влак деч тӱлымӧ оксам налеш. Тӱлымаш терминал шуко пашам шке, оператор деч посна ыштен кертеш. Терминал-влакын пашаштым Интернет гоч эскераш лиеш.
Тӱлымаш терминал-влак тыгай тӱрлыклан пайлалтыт:
Молан кӱлеш.
Тӱлымаш терминал гоч:
Пашам ыштыме радам.
Кызыт эн чӱчкыдын сенсор экранан терминал-влак вашлиялтыт. Айдеме экран меню гоч тӱлымӧ верым ойыра, кӱлеш реквизит-влакым палемда (телефон номер, лицевой счет номер, да т.м.). Экраныште лекше инструкций почеш чыла ыштымеке, оксам пуртымо рожыш кӱлеш оксам колта да "Тӱлаш" () паҥгам темдалеш. Терминал чын-шоя оксам да тудын кугытшым шке пален налеш.
GPRS-модем але иктаж могай вес кыл гоч терминал пуртымо данныйым тӱлымаш системын серверышкыже колта, тушто чыла данный-влакым шотыш кондат. Тиддеч вара терминалыш колтымо окса айдемын счётышкыж толеш, терминал тидын нерген чекым луктеш.
Южгунам тиде паша радам ойыртемалт кертеш. Мутлан, южо терминал-влак реквизитым пуртымо форматшым гына терга (чын але уке возымо), а окса толын але уке - огеш эскере. Тыге йоҥылыш возымо реквизитлан терминал оксам налеш, но окса айдемын счетышкыж толын ок шу. Тӧрлаташлан терминал оза компанийын техник полыш службыш йыҥгыртыман.
Терминал дене пайдаланымашлан терминал оза пайдаланыше-влак деч оксам налын кертеш. Эн чӱчкыдын тиде пуртымо окса деч изи процент, але оксам налше организаций деч комиссий.
Шынчара кундем

Шынчара кундем () - административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Шынчара. Калыкчот 11,3 тӱж. еҥ наре.
Географий.
Шынчара кундем Киров велын кечывалвел-касвелныже верланен. Кугу Какшан, Кугу Кундыш, эҥерла йогат.
Кукарка кундем

Кукарка кундем () — административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Кукарка. Калыкчот 11,3 тӱж. еҥ наре.
Географий.
Кукарка кундем Киров велын кечывалвел-касвелныже верланен. Виче, Пижме, Лемде эҥерла йогат.
Крылов, Василий Васильевич

Шулдыр Васлий (Василий Васильевич Крылов) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Арын ял — , РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Арын ял) — марий серызе, почеламутчо, драматург, журналист, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1993), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1996). 
Илыш корныжо.
Шулдыр Васлий 1953 ийын ага тылзын 4-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Арын ялыште шочын. Тӱҥалтыш шинчымашым шке ялысе кыдалаш школышто налын. А 1970 ийыште просветительский училищыш тунемаш пурен. Тушечынак армий радамыш каяшыже логалын. Пӧртылмекыже, 1973 ийыште Василий Васильевич студент радамыш шогалын. Марий кугыжаныш университетын историй-филологий факультетын студентше лийын. Дипломым налмеке, 13 ий Мари радиошто тыршен пашам ыштен. А 1991 гыч 97 ий марте «Ямде лий» йоча журнал редакцийыште тӱҥ редактор пашам шуктен. Тылеч вара Писатель ушем вуйлатыше пашам шукташ тӱҥалын да «Марий журналын» директор пашам шке вачӱмбакыже налын.
Сылнымут паша.
Йоча пагытыштыже спорт дене кылым кучен, музык да литератур деке шӱман лийын. Школышто тунеммыж годым, «Колхозная правда» газет пелен эртарыме «Морко памаш» литератур кружокыш кошташ йоратен. Тиде газетын лаштыкыштыже Василий Васильевичын икымше почеламутшым 1966 ийыште савыктеныт. Икымше почеламутшо «Портышкем» маналтын. Тылеч вара «Ямде Лий» газетын юнкоржо лийын. А студент пагытыште Семен Николаевын вуйлатымыже почеш «У памаш» литератур ушем пашам ыштен. Тушто тудо староста пашам шуктен толын. 1974 ий гыч тӱҥалын «Литератур шыже» семинарыштко коштын.
Икымше почеламут сборникше 1985 ийыште савыкталт лектын да «Поҥго йӱр» маналтын. Тылеч вара «Вӱдшӱдыр», «Мераҥ шовыч» да моло книга-влакат ош тӱням ужыныт.
Ятыр возымо муро мутшылан семым келыштарыме, тыге Василий Крыловын возымо "Роза-Розмари", "Эре коктын", "Лач пырляште весела" марий муро-влак коклаште ик эн йӧратыме улыт.
2010 ийын сорла тылзын 4-ше кечынже Василий Васильевичын ӱмыржӧ кӱрылтын. Сорла тылзын 13-ше кечынже Савык пӧртыштӧ Василий Васильевич дене чеверласымаш лийын. Поэтым шочмо верыштыже — Морко кундемысе Арыныште тоеныт.
Пырыс

Пырыс але Пӧртысӧ пырыс () — мӧҥгысӧ янлык, мӧҥгыштӧ эн чӱчкыдын пырыс ден пийым ашнат. Зоологий велым ончалаш гын, мӧҥгысӧ пырыс — шӧр пукшышо (млекопитающее) «пырыс-влак» еш гыч шыл кочшо янлык. Колям, да тыгыде янлык-влакым кучылеш, тыгодым пырыс — мер янлыклан шотлалтеш, моло янлык да айдеме дене кылым кучашлан тӱрлӧ йӱкым да феромон-влакым луктеш, кап тарванылымаш дене шке кумылжым ончыкта. Тачысе кечылан тӱнямбалне 600 млн утла мӧҥгысӧ пырыс уло, чылажге 256 урлык уло, кужу пунан (перс пырыс) гыч пундымо (сфинкс-влак) марте. Айдеме пырысым 10 000 ий утла ашна, мӧҥгыштӧ пырыс колым кучымо дене пӧртым шке семынже оролаш полша.
Пырыс йылме-шкешотан йӱк, мимике да тарванылмашна йӧратыме питомец-влак улыт. Пӱртӱсыштӧ илыше - влак шке коклаштышт лийыт: кузе лийын кертеш, туге гынат вес реакций лийын кертеш: палыме лиймаш, тапнымаш да моло реакций.
Шанче классификаций.
"Felis" тукым гыч чыла пырыс-влакын ик кугезышт уло, тудо Азийыште 6-7 миллион ий ондак илен. Пӧртысӧ пырыс-влак ир пырыс-влак деч чот огыт ойыртемалт, нуно ваш-ваш коштын кертыт. 1758 ийыште Карл Линней «Система природы» шанче пашаштыже пӧртысӧ пырыслан "Felis catus" лӱмым пуен. Иоганн Христиан фон Шребер 1775 ийыште ир пырысым "Felis" silvestris лӱмден.
Эртымгорно.
Пӧртысӧ пырыс деч посна пырыс-влак ешыш тыгак, лев, тигр, гепард да т. м. пурат. Пырыс-влак тукым гыч янлык-влак уло тӱня мучко вашлиялтыт: камышовый пырыс ("Felis chaus") Кечывалвел-Эрвел Азий гыч, Европысо чодыра пырыс ("F. silvestris silvestris"), олык пырыс (степной кот) ("F. s. lybica"), бархан пырыс ("F. margarita") да т.м.
Айдеме деке лишеммаш иктаж 9500 ий ожно Лишыл Эрвелыште тӱҥалын. Ты верыште эн тошто цивилизаций-влак негызлалтыныт. Кунам айдеме ик вере илаш тӱҥалын, кунам мландым куралаш, шурным погаш да клатыш опташ тӱҥалын — тунам пырысын полышыжо кӱлеш лийын. Пырчым коля да комак деч оролаш кӱлын.
Кипр отрошто археолог-влак шӱгарыште айдеме ден пырля пырысиге тойымашым муыныт. Шӱгарым 7500 ий мемнан курым деч ончыч ыштеныт. Ончыч шанчызе-влак пырысын икымше озажлан акрет египтян-влакым шотленыт. Но Акрет Египетыш да Кипрыш пӧртысӧ пырыс Лишыл Эрвел гыч куснен. Кеч икмыняр тӱжем ий пырыс айдеме дене пырля ила гынат, айдеме деч посна пырыс-влак илен лектын кертыт, сонарыш коштыт, пырысигым ыштен, ешым южгунам чумырат. 
Биологий.
Пырысын кап температурыжо 38—39,5 °C, пырысиге-влакын изиш кугурак. Пундымо пырыс-влакын кап температурышт моло-влак деч ок ойыртемалт, но меж уке улмылан кӧра сфинкс але петерболд урлыкан пырыс-влак шокшырак гай айдеме кидлан чучалтыт. Чылажге пырыс-влакын кум вӱр тӱшка (группа крови) уло.
Пий

Пий () — пий-влак (Canidae) йамагатын гыч изи да кугу янлык.
Пий (ыҥ-влак)

Пий мут ончыктен кертеш:
Коля

Коля () — коля тӱча гыч янлык.
Мераҥ-влак

Мераҥ-влак () – Евразийыште, Африккыште да Америкыште Lagomorpha тӱчан гыч изи янлык ямагат.
Рывыж

Рывыж () — Евразийын, Америкын да Африкын пий-влак (Canidae) йамагатын Vulpini йыжыҥын гыч изи да кугу янлык. Чылаже 37 еш куэ уло.
Мӧраҥсола

Мӧраҥсола () – Российыште Киров велын Пыжанъю кундемыштыже верланыше Пыжанъю ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 11 еҥ (2002 ий), 1 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Пыжанъю ола сынын посёлко деч 3,5 километр (6,4 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Пижымбал

Пижымбал (Туҥышо) ) — Российыште Угарман велын Пижымбал кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Пижымбал кундемын рӱдерже. Калыкчот — 4570 еҥ (2010), 4526 еҥ (2010).
Верланыме вер.
Угарман ола деч 290 километр йӱдвел-эрвелне лийын шога.
Эртымгорно.
Тонашевский волость 1778 ийыште негызлалтын. Черкым чоҥымо деч вара 1811 ийыште ял солаш савырнен. Ола сынан посёлко статусым 1973 ийыште пуэныт.
Сулий

Сулий эҥер () — Чусовойын эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 493 километр.
Шордышӱдыр (тӱшка шӱдыр)

Шордышӱдыр (, ) — полюс воктене лийын шогышо Йӱдвел полушарий каван
тӱшка шӱдыржӧ. 40 шӱдыр, эн волгыдыжо-влак — Кава Меҥге, Кохаб, Феркад, Йильдун.
Кава Меҥге

Кава Меҥге (Тул Меҥге; Кӱртньӧ, Ший, Шӧртньӧ Меҥге), (Шордышӱдырын Альфаже (α UMi), тугак — Киносура) () — Йӱдвел полушарий каван шичмашдыме шӱдыржӧ, Шордышӱдырын ик чолга шӱдыржӧ.
Шоктешӱдыр (шӱдыр оралалтмаш)

Шоктешӱдыр — шӱдыр оралалтмаш Презе тӱшка шӱдырыштӧ.
Вӱдварашӱдыр (тӱшка шӱдыр)

Вӱдварашӱдыр () — экватор тӱшка шӱдыр. Кум эн волгыдо шӱдыр — Ригель, Бательгейзе да Беллатрикс.
Ӱлӱл Выльэҥер

Ӱлӱл Выльэҥер (Марий Ошай) () – Российыште Киров велын Пыжанъю кундемыштыже верланыше Вӱлэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Вӱлэҥер – Вӱлэҥер ял шотан илемын рӱдерже. Илыше еҥ-влак коклаште кас-йӱдвел марий-влак (маре) утларак улыт, сандене тиде ялым Киров велысе марий тӱвыра рӱдерлан сайленыт. Ял кок пелылан шелалтеш – Ӱлыл Вӱлэҥер да Кӱшыл Вӱлэҥер. Кок пеле коклаште кугорно да изи олык верланен. Туге гынат ик яллан шотлалтыт, вольыкым пырля кӱтат.
Инфраструктур.
90-ше ийлаште Йошкар-Ола гыч Вӱлэҥер марте кугарня, шуматкече, рушарнян рейс автобус коштын. Калык чот иземме дене 2005 ийыште автобус коштмым чареныт. Тачысе кечын кӧ Марий Элыш кайынеже – Пыжанъю марте эн ончыч мийыман. Пыжанъю марте кугорно гоч 5 километр.
Ялыште Киров велысе марий тӱвыра рӱдер верланен. Кызыт Алевтина Чельникова вуйлата. Йоча-влак кушташ, мураш коштыт, кугарнян дискотеке-влак эртат, рӱдер пайрем, концерт-влакым эртара. Пайрем-влак коклаште эн кугу – кеҥежымсе Пеледыш пайрем.
Ялын тӱҥ озанлыкланже СПК «Ошаевский» шотлалтеш. Озанлык ферме, олык, пасу, нур-влакше икмыняр яллаште верланеныт, но вуйлатыше-влак, бухгалтерий, технике гараж, ачалыме вер, тӱҥ аппарат-влак Вӱлэҥерыште улыт. Ял калык тыште пашам ышта, шке суртышто пашам ыштен шукташлан техникым айла. Озанлык технике дене ялласе урем-влакым эрыктат.
Вӱлеҥерыште водопровод уло. Ялыш йӱдвел гыч пурет гын – вӱдым шупшшо башне коеш. Туге гынат, кажне пӧртыш вӱд ок пуро, шукынжо уремысе кран гыч вӱдым йӧктарат да ведра дене пӧртыш нумалыт. Южышт шлангым пӧрт деке шупшыныт. Водопровод пуч тоштемын, чӱчкыдын кӱрылтеш, сандене шукын пӧрт воктене тавым кӱнчат.
Ял воктене Вӱлэҥер () эҥер йога, Пижанка эҥерыш ушна. Вӱлэҥер да Максиволык ял коклаште 1996 ийыште пӱям пӱеныт. Кеҥежым калык пӱя ӱмбачын коштеш, а вӱдыштыжӧ йӱштылалтыт, колым кучат.
Школ.
Эҥер серыште кок пачашан школым чоҥеныт. Кызыт школ пӧртышкӧ йочасадым кусареныт. «МОУ СОШ д. Мари-Ошаево» официал лӱмым нумалеш. Школышто марий йылмым, литературым, марий калыкын тӱвыра да эртымгорныжым туныктеныт, кызыт нине предмет-влак факультатив семын гына кодыныт. Марий йылме да литературым Русинова Лилия Ивановна туныкта, марий калыкын тӱвыра да эртымгорныжо (ИКМН) предметым Анисимов Аркадий Кузьмич туныктен, кызыт сулен налме канышыш лектын. Кок туныктышоат Марий Эл республик гыч толын.
Ынде ятыр ий школым Унженин Владимир Васильевич – марий мер пашан чолга еҥже, сӱретче вуйлата.
Эртымгорно.
Ондак ял верыште кугу чодыра шоген. Марий-влак тыште шке илымверыштым чоҥеныт, эҥер лӱм дене ялымат лӱмдаш тӱҥалыныт. Кунам Яраҥ гыч ялым возашлан статист-влак толыныт, ялыште эн кугу суртым Ошай лӱман марий кучен. Яллан Мари-Ошаево руш лӱмым пуэныт. Вара тиде мут кальке семын марий йылмыштат кучылталташ тӱҥалын. Ялысе марий-влак (маре-влак) ялым Вӱлэҥер лӱмдат.
Киров велысе марий илымверла

Киров велысе марий илымверла:
Ижевӱд (Пижмын эҥерйолжо)

Ижевӱд () — Российыште Киров велыште йогышо эҥер, Пижме эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 80 километр.
Пижме (Вичын эҥерйолжо)

Пижме () — Российыште Киров да Угарман веллаште йогышо эҥер, Виче эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 305 километр.
Пыжанъю (эҥер)

Пыжанъю () — Киров велыште йогышо эҥер, Ижевӱд эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 34 километр.
Баск

Ба́ск () — йӱдвел Испанийыште да кечывалвел-касвел Францийыште илыше калык. Касвел европысо калык-влак кокла гыч лач баск-влак гына индоевропысо тӱшкан йылмыж дене огыт кутыро.
Баск йылме (баскла Euskara лӱмдалтеш) шкешотанлан шотлалтеш. Баск-влакын лекме шотышто тачат шанче каҥашымаш-влак эртат.
Хет-трик

Хет-трик ( — "Шляпе дене трюк") мут дене футбол да хоккейыште ик модшын ик матчыште кум пуртымо голжым шотлат.
Кок гол дене ик модшо ик матчыште ойыртемалтеш гын - дубльым ыштен маныт, ныл гол - покер, вич гол - пента-трик, куд гол - кокытан хет-трик. Кумдан чапланыше Пеле футболист шке модмо жапыштыже 93 хет-трикым ыштен шуктен.
Планете

Планете (Планет) ( —"корныеҥ") — шӱдыр але тудын ужашыж йыр орбите почеш пӧрдшӧ кавасе объект. Шке гравитацийжын темдымыж почеш тыртешкен шуашлан нелытше сита, но термоядерный реакцийлан ок сите.
Планетарий

Планетарий (п. planetariums же planetaria) – негизинен астрономия жана түнкү асман жөнүндө билим берүүчү жана көңүл ачуучу шоуларды көрсөтүү үчүн же асманда навигацияны үйрөтүү үчүн курулган театр.
Тышкы шилтемелер.
WPD (Worldwide Planetariums Database) Бүткүл дүйнөлүк планетарийлер базасы
Дипломат (ыҥ-влак)

«Диплома́т» мутын икмыняр ыҥже уло:
Дипломат (портфель)

Дипломат але кейс ( мут деч) — аҥысыр коробка форман сумка. Винил але коваште гыч ышталтеш. Кылже уло. Эн чӱчкыдын кагазым да документ-влакым коштыктымылан кучылталтеш. Бизнесъеҥ да моло профессионал-влак дипломатыште кӱлеш документым, ноутбукым але оксам нумалыт. Кызытсе дипломат-влакым А3 форматан кагазлан келыштарен ыштат.
Акрет грек йылме

Акре́т грек йылме — индоевропысо ешын йылмыже, грек йылмын кугезыже, грек ойкуменын мландыштыже мемнан курым деч ончыч 2 тӱжемше ий гыч тӱҥалын, мемнан курымын V курым марте шарлен да кучылталтын.
Дипломат

Дипломат — ( «кок гана тодылмо (кагаз)» деч) ӧрдыж вашкыл шотышто кугыжаныш органын (Йотэл паша шотышто Министерствын, мутлан) пашаеҥже; йот эл, вес кугыжаныш-влак дене але нунын ончылъеҥышт дене официал вашкылым шуктен кертеш. 
Паша.
Калык-влак кокласе келшымаш почеш, дипломатлан посна рангым да дипломат иммунитетым пуат. Дипломат ранг - пашавер гына огыл, тиде шкешотан статус. Дипломатлан йот элысе кугыжаныш деч привелегий-влакым (неприкосновенность, улмо элыште неподсудность, таможньо тергымаш деч эрык) пуат. Дипломатий привелегий радам (дипломат иммунитет) чыла рангысе дипломат-влаклан икгаяк.
Дипломат (посол)-влакын пашашт негызеш ӧрдыж вашкыл организаций-влак чоҥалтыныт (мутлан, йот эл паша шотышто министерстве).
Унчо (ыҥ-влак)

Унчо мут ончыктен кертеш:
Каспий теҥыз

Каспий теҥыз (, , , - "Daryâ-ye Xazar", ) — шинчалан ер Российыште, Казахстаныште, Азербайджаныште, Туркменистаныште да Ираныште, Мландын эн кугу ерже. Тудын кумдыкшо 371 000 наре уш².
Снежана Орлова

‬‬‬‬ 
«Шукерте огыл ялыштына Йошкар-Ола гыч толшо артист-влак концертым шындышт. Кумдан палыме мурызо-влак И.Смирнов, А.Егошин, Э.Краснова да самырык мурызо С.Орлова шке усталыкышт дене мемнам куандарышт. Снежана Орлова шӱшпык гай яндар йӱкшӧ, мотор койыш-шоктышыж дене толшо-влакын кумылыштым савырыш. Кажне мурыжым рӱжге совым кырен вашлийыч. Ӱдыр, илен-толын, кугу кӱкшытан мурызо лийшашлык, шонем! Ала Снежана дене мемнам лишкырак палдареда ыле? 
Фёдор Шамкаев, 
Пошкырт, Краснокам район, Корий ял». 
Самырык мурызо шкеж нерген тыгерак каласкала: 
- Марий Турек район Марий Купто ялеш шочын-кушкынам. 11 классым тунем пытарымеке, 2003 ийыште И.Палантай лӱмеш Тӱвыра ден сымыктыш колледжыш тунемаш пуренам, 4-ше курсышто лиймем годым шинчымашым МарГУ-што заочно погаш тӱҥалынам. 2007 ийыште колледжым йошкар диплом дене тунем пытаренам. Шушаш ийын МарГУ-н дипломжымат налшаш улам. Кызыт Йошкар-Оласе Бауман лицейыште пашам ыштем, йоча-влакым мураш туныктем. 
Муро деке эше школыштак кумылаҥынам. Тидлан туныктышем Василий Алексеевич Васильевлан тау. Районысо да республикысе тӱрлӧ конкурсышто мастарлыкем ончыктенам. Кызыт пелашем ден коктын ӱдырым куштена. Умбакыжат калыкым мурем-влак дене куандараш шонем, тыршымем тыге сайын аклымыланда тау.
Вӱд йоктарыше (тӱшка шӱдыр)

Вӱд йоктарыше () — кугу зодиак тӱшка шӱдыр, Ирказа да Кол кокласе верланен.
Кол (тӱшка шӱдыр)

Кол () — кугу зодиак тӱшка шӱдыр, Вӱд йоктарыше да Шорык кокласе верланен.
Шорык (тӱшка шӱдыр)

Шорык () — ик палыме гыч зодиак тӱшка шӱдыр, Кол да Презе кокласе верланен.
Презе (тӱшка шӱдыр)

Презе () — зодиак тӱшка шӱдыр, Шорык да Йыгыр кокласе верланен.
Йыгыр (тӱшка шӱдыр)

Йыгыр () — зодиак тӱшка шӱдыр, Презе да Рак кокласе верланен.
Рак (тӱшка шӱдыр)

Рак () — зодиак тӱшка шӱдыр, Йыгыр да Арыслан кокласе верланен.
Арыслан (тӱшка шӱдыр)

Арыслан () — зодиак тӱшка шӱдыр, Рак да Ӱдыр кокласе верланен.
Ӱдыр (тӱшка шӱдыр)

Ӱдыр () — экваторысе зодиак тӱшка шӱдыр, Арыслан да Виса кокласе верланен.
Виса (тӱшка шӱдыр)

Виса () — зодиак тӱшка шӱдыр, Ӱдыр да Скорпион кокласе верланен.
Скорпион (тӱшка шӱдыр)

Скорпион () — зодиак тӱшка шӱдыр, Виса да Пикшызе коклаше верланен.
Пикшызе (тӱшка шӱдыр)

Пикшызе (, ) — зодиак тӱшка шӱдыр, Скорпион да Ирказа кокласе верланен.
Ирказа (тӱшка шӱдыр)

Ирказа () — зодиак тӱшка шӱдыр, Пикшызе да Вӱд йоктарыше кокласе верланен.
Инлайн-хоккей

Инлайн-хоккей ( --- "ик тӧр" мут гыч чоҥалтын) — команде-влак дене модмо спорт тӱрлык, шайбан хоккейын тӱрлыкшӧ. Но модшо-влак ролик коньким чиен модыт. Инлайн-хоккейлан келыштарыме конькин роликше иктӧр, ик радам дене пыжыктыме улыт.
Правил, тактике шотышто нунын коклаште шуко ик гай уло. Но ролик коньки дене модашлан ий огеш кӱл, сандене инлайн-хоккей дене кеч могай жапыштат модаш йӧнан.
Модмаш нерген.
Инлайн-хоккей бетон, пластик, асфальт валнат эртен кертеш. Эн тӱҥ - кӱвар пеҥыде да яклака лийшаш. 
Ий хоккей дене таҥастарымашыште инлайн-хоккейыште пасушто ик команде гыч 4 модшо да ик капкаорол лийышаш.
Тӱҥямбал стандарт: модмо пасун кужутшо 58 метр, лопкытшо 27 метр лийшаш. Но тыглай модшо-влак кеч могай пасу денат сӧрасат. Кугу пасулаште стандартле ий хоккейысе капкам кучылтыт, изирак кумдыкышто модмо годым изирак капкам шогалтат.
Модмаш кок ужаш гыч шога. Кажне ужаш 15 минут эрта. Каныш жап - 5 минут.
Модшо-влак чӱчкыдын ий хоккеист-влак семынак чият, но конькишт роликан лийшаш.
Стандартле клюшкым кучылтыт, клюшко пудырга гын - тудым вигак кораҥдыман.
Эртымгорно.
Инлайн-хоккейын шыҥдаралтмыже шайбан хоккей да ролик коньки дене пеҥгыдын кылдалтын.
XVIII курым тӱҥалтышыште Данийыште Ханс Бринкнер шке каташкыже пу гыч ыштыме изи роликым пыжыктен, но шот дене ыштен огыл, сандене тудын изобретенийже вигак мондалтын.
Ролик коньким шонен шуктышылан Бельгий гыч Жозеф Мерлин шотлалтеш. Тудо шке конькишкыже кӱртньӧ лезвий олмеш куртньӧ изи оравам пыжыктен, 1760-шо ийыште балыште шке ыштымашыжым ончыктен. Кӱвар валне мунчалтыме годым ковыж дене шоктен. Калык, куанен, совым кырен. Мерлин, куанымыж дене, тӱткылыкым йомдарен да воштончышыш керылтын. 
1823 ийыште Англий гыч Роберт Джонс Тайлерс икымше инлайн-коньким ыштен кертын. Вич изи оравам каташке иктӧр вераҥден, у изобретенийжым "волито" лӱмден. Но тиде йолчиемат пагалымашым сулен огыл. Голландийыште ты жапыште Тайлерсын "волитожым" саемденыт, да "скейлер" лӱмденыт.
1849 ийыште Дж. Мейербер семлызе "Пророк" оперышкыже "Фигурист-влак" сценым пуртен, мурызо да балетъеҥ-влак сценыште ролик дене мунчалтеныт.
XIX курым мучашыште подшипник-влакым шонен шуктеныт. Ролик коньки-влак подшипник дене ышталташ тӱҥалыныт, но ныл оравам кок радам дене вераҥдылыныт. 
Кызытсе сынан "инлайн" коньким (ныл ораваже ик радамыш иктӧр шогылтыме) Америкыште ыштеныт. Кок изак-шоляк Скот ден Бреннан Олсонмыт хоккей деке шӱмаҥше лийыныт. Кеҥежым лум шула, но нуно хоккейым кодаш кеҥежымат кумылышт лийын огыл. Нунак шкаланышт тыгай ролик коньким ыштеныт. Вара "Роллерблэйд" компаний тиде конькилан патентым налын, тачат тудо тиде спорт арверым ыштымашыште ончылно улеш. 
Ролик коньки у спорт тӱрлык-влаклан негызым пыштеныт.
Нунын коклаште посна радам дене инлайн-хоккей шога.
Таҥасымаш-влак.
Инлайн-хоккей дене икымше тӱнямбал таҥасымаш 1996 ийыште, Миннеаполис олаште эртен. Российын чумыр командыже (тӱҥ тренер --- Ян Каменецкий) визымше верым налын. Шке тӱшкаште россиян-влак, вучыдымын, моткоч виян ШВеций да Японийын чумыр команде-влакым сеҥен. Лач американец-влаклан гына сеҥалтыныт - нунак тунам тӱнямбал чемпион лийыныт.
Вӱрзым кундем

Вӱрзым кундем ("Ӱржӱм кундем"; ) — административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Вӱрзым. Калыкчот 31,8 тӱж. еҥ наре.
Географий.
Вӱрзым кундем Киров велын кечывалвел-эрвелныже верланен.
УЕФА

Европысо футбол ассоциаций-влак ушем (, , марий да руш транслитерацийыште "УЕФА") — Европышто да Азийын икмыняр веллаштыже футбол пашам виктарыше ушем. Европышто чыла националле футбол ассоциаций-влакым уша, европысо клуб да чумыр команде-влакын таҥасымашыштым эртара, рекламе да трансляций деч налме парышым клуб да националле ассоциаций-влак коклаште пайла.
ФИФА ушемыш пурышо конфедераций-влак коклаште УЕФА эн виян да эн поян. Тӱняште эн виян футболист-влак Европышто модыт, молан манаш гын, тушто эн кугу пашадар тӱлалтеш, поснак Англий, Италий, Испаний да Германийыште. Тыгак, УЕФА ушемышке шуко виян чумыр команде пура, сандене тиде конфедерацийын элже-влак тӱнямбал кӱкшытысӧ таҥасымашлаште шукын модыт: тыге, 2006 ийысе тӱнямбал чемпионатыште 32 команде гыч 14-ын УЕФА гыч лийыныт. 
УЕФА-лан 1954 ий 15 Пеледышыште Базель олаште (Швейцарий) негызым пыштеныт. Франций, Италий да Бельгийын футбол федерацийышт ушемым чоҥаш кутырен келшеныт. Тӱҥалтышыште УЕФА-шке 25 эл пурен, кызыт - 53. 1959 ий марте вуйпӧртшӧ (штаб-квартира) Париж олаште лийын, вара Бёрн олаш куснен. 1995 ий гыч швейцарийысе Ньонышто верланен. УЕФА-н икымше президентшылан Эббе Шварцым сайленыт.
Кӱльмӱж кундем

Кӱльмӱж кундем () — административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Кӱльмӱж. Калыкчот 14,8 тӱж. еҥ наре.
Географий.
Кӱльмӱж кундем Киров велын кечывалвел-эрвелныже верланен.
Малмыж кундем

Малмыж кундем () - административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Малмыж. Калыкчот 27,4 тӱж. еҥ наре.
Географий.
Малмыж кундем Киров велын кечывалвел-эрвелныже верланен.
Виче Алан кундем

Виче Алан кундем () — административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Виче Алан. Калыкчот 31,6 тӱж. еҥ наре.
Географий.
Виче Алан кундем Киров велын кечывалвел-эрвелныже верланен.
Киев

Киев () — ола Украиныште, Украинын рӱдолаже. Калыкчот: 2 797 553 еҥ (2021 ий).
Верланыме вер.
Ола Днепр серыштыже верланен.
Сыра

Сыра́ — алкоголь радамыш пурышо напитке, сыра ру (дрожжи) дене руштам (сусло) шуыктымо дене ышталтеш, эн чӱчкыдын умлам (хмель) ешарат. Тӱняште чӱчкыдын йӱымӧ шотышто тиде напитке вӱд да чай деч вара кумшо верым налеш.
Поро чон модмаш

Поро чон модмаш (, ) — Олимпиаде дене таҥастарыме калык-влак кокласе спорт таҥасымаш. 4 ий жапыште ик гана эртаралтын, Кеҥежымсе ден Телымсылан шелалтын. Варажым, Модмашым тӱҥалше Тед Тёрнер Поро чон модмашым австралийысе Time Warner компанийлан ужален.
Модмашын девизше --- "Спортышто келшымаш коч - Мланде валне тыныслык дек!"
Эртымгорно.
Поро чон модмашым 1985 ийыште Atlanta Braves бейсбол клуб пелен тӱҥалыныт. Негызам Роберт Эдвард (Тед) Тёрнер пыштен.
1980-ше ийысе Кеҥежымсе Олимпий модмаш Моско олаште, Совет Ушемыште эртаралтын. США тиде таҥасымашлан бойкотым пуен. 
1984 ийыште Олипиаде Лос-Анджелес олаште эртаралтын. Тудлан бойкотым Совет Ушем пуен.
Политикдыме спорт таҥасымашым эртарашлан Поро чон модмашым тӱҥалме.
Вара, Йӱштӧ сар пытыме дене эл-влак Олимпиадылан бойкотым пуаш чарненыт, Поро чон модмашын кӱлешыже йомын.
Кызыт Поро чон модмашын официал сайтыштыже возымо: Модмаш огеш эртаралт.
Почеламут

Почеламут () — ритмике дене келшышын возымо поэт произведений. Поэме дене таҥастарымаште кугу огыл.
Декан (ыҥ-влак)

Дека́н (,  — «Лу» (шотлымаш шотышто) деч):
Декан

Декан — кӱшыл шинчымаш тӧнежыштӧ факультет вуйлатыше. Факультетыште тунемме, туныктымо, шанче пашам виктара.
Факультет декан профессор-преподаватель составыш пура. Профессор, туныктышо, факультетысе шанче пашаеҥ-влак дене сайлалтеш, пашаштыже ректор шке кӱштыкшӧ дене пеҥгыдемда.
Ректор, тунеммаш пӧлкан проректорын кид йымалныже улеш.
Юлсер федерал йырвел

Юлсер федерал йырвел () — Россий президентын кӱштыкшӧ почеш чоҥалтше административно-территориальный формирований. 2000-ше ийыште Ага тылзын 13 кечынже чоҥалтын. У йырвелыш Юл эҥерын кӱшыл да кыдалаш ужашыштыже верланыше регион-влак, тыгак, Урал курыкын касвелныже верланыше регион-влак пуреныт.
Россий Федерацийысе кумдык деч Юлсер йырвел 6,08 % налеш.
Юлсер федерал йырвелын калыкчотшо 29 млн 900 тӱж. 359 еҥ (2010 ий). Тиде Россий калыкчот деч 20,9 %. 
Олаште илыше-влак шукырак улыт. Мутлан, Самара велышыте олаште илыше-влакын чотышт 80 % (Россий кӱкшытыштӧ олаште илыше-влакын чотышт - 73 %).
Российысе экономикыште Юлсер федерал йырвелын 23,9 %-ым айла. Тиде эн шуко (кокымшо верыште Рӱдӧ федерал йырвел). 
Российысе инвестиций-влак кокла гыч Юлсер федерал йырвелыш пуртымо инвестиций кугыт 15,3 % наре.
Рӱдӧ федерал йырвел

Рӱдӧ федерал йырвел () — Российын касвел ужашыштыже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын.
Географий.
Кумдык - 650, 7 тӱж.км², Россий Федераций кумдык деч 3,82 % айла
Касвелне Беларусь республике дене чек уло, кечывалвел-касвелне - Украина дене. Россий кӧргыштӧ: кечывалвелне Кечывалвел, эрвелне Юлсер, йӱдвелне Кас-Йӱдвел федерал йырвел дене пошкудо улеш.
Эн кугу эҥер-влак: Юл, Дон, Днепр, Касвел Двина. Теҥыз сер уке.
Калыкчот.
2002 ийлан Рӱдӧ федерал йырвелыште 38 млн 000 тӱж. 651 еҥ ила.
Калык-влак:
Мӱндырэрвел федерал йырвел

Мӱндырэрвел федерал йырвел () — Российын Мӱндыр Эрвел (Дальний Восток) ужашыштыже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын. Администраций Хабаровск олаште верланен.
Калык-влак да калыкчот.
2002 ийысе еҥшотлымаш почеш, 6 амион 692 тӱж. 865 еҥ ила. Россий калык чот деч тиде 4,61 %. Калык-влак:
Йӱдвел-Касвел федерал йырвел

Йӱдвел-Касвел федерал йырвел () – Российын европо ужашыжын йӱдвелныже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын.
Россий Федерацийын 11 субъектше тыш пура: Карелий ден Коми республик, Архангельск, Вологда, Мурманск, Ленинград, Новгород, Псков, Калининград вел-влак, Ненец автоном йырвел, Санкт-Петербург ола. Йырвелын рӱдерже – федерал кӱкшытан Санкт-Петербург ола.
Геополитике шотышто Йӱдвел-Касвел федерал йырвел пеш сай верыште чоҥалтын – Финляндий, Норвегий, Польша, Эстоний, Латвий, Литва, Беларусь дене пошкудо улеш; Балтик (Балтийское), Ошо (Белое), Баренцев (Баренцево), Кара (Карское) теҥыз серыште верланен.
Россий Федерацийын кумдыкшо деч тиде йырвел 9,8 % айла.
2009 ийлан Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыште 13 462 000 еҥ ила. Олаште илыше-влак шукынрак улыт. Тӱрлӧ калык тыште ила, эн шукынжо руш-влак улыт, тыгак коми, карел, саам, ненец калык-влак гычат шукын улыт.
Экономике.
Ненец автоном йырвелыште, Коми мландыште, Архангельск ден Мурманск веллаште шукын ончат, янлык коваште да кол кучымаш дене оксам ыштат. Карелий, Коми Республикын кечывалвелныже, Архангельск велыште, тыгак вольыкым ашнат.
Коми Республикыште нефть йӧнозанлык уло, Мурманск велыште кӱртньӧ да никельым луктыт, Карелийыште мраморым, Ленинград, Новгород да Вологдо веллаште - торфым.
Калыкчот.
2002 ийлан Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыште 13 млн 974 тӱж. 466 еҥ ила, Российыште илыше-влакын чотышт деч тиде 9,63 %. Пелыж деч утла Санкт-Петрбург да Ленинград велыште илат. 
Калык-влак:
Урал федерал йырвел

Урал федерал йырвел, тыгак Уралвел федерал йырвел лийын кертеш () — Российын Урал да Касвел Сибирь ужашлаштыже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын.
Йырвелын кумдыкшо Немыч Эл, Франций, Ушымо Королевстве, Испаний эл-влакын пырля шотлымо кумдык деч кугурак.
Кумдык - 1 788 900 км², Россий Федераций кумдык деч 10,5 % айла. Урал федерал йырвелысе предприятийла гыч погымо налог Россий бюджетын кумшо ужашыжым тема.
Рӱдер — Екатеринбург.
Кугу лектышан шурно.
Сергей Светлаков - шоен, телевизор, актёр, продюсер, сценарист
Александр Ӱй Дене телевизор, телепродюсер
Семон Алтов-писатель юморист
Алексей Балабанов-кинорежиссёр, продюсер, сценарист
Юрий Лозневой-мурызо, композитор
Александр Малинин-мурызо
Игорь Алтушкин-амалкалче, негызлыше да директор-влакын советыштын председательышт. Мер пашаеҥ да мер пашаеҥ
Калыкчот.
2002 ийлан Урал федерал йырвелыште 12 млн 373 тӱж. 926 еҥ илен, тиде Российыште илыше-влакын чотышт деч 8,52 %. Калык-влак:
Кечывалвел федерал йырвел

&lt;mapframe latitude="47.9" longitude="39.6" zoom="4" width="280" height="300" align="right" /&gt;
Кечывалвел федерал йырвел () — Российын Европо ужашыштыже, кечывалвелне чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий ага тылзын 13 кечынже ышталтын.
Дмитрий Медведевын 2010 ий 19 шорыкйол кечысе кӱштыкшӧ почеш, Кечывалвел федерал йырвел гыч Йӱдвел Кавказ федерал йырвелым ойырымо.
Географий.
Касвелне Украин дене мланде гоч да вӱд гоч чек уло. Эрвелне — Казахстан дене. Кечывалвелне Абхазий дене да Йӱдвел Кавказ федерал йырвел дене пошкудо улеш.
Федерал йырвелын эрвелныже Каспий теҥыз, касвелне — Азов да Шем теҥыз-влак.
Лӱм-влак.
Чоҥалтмеке, тиде йырвел Йӱдвел-Кавказ лӱмым налын. Но 21 пеледышыште, 1149 №-ан кӱштык почеш Кечывалвел лӱмым налын.
Амалже тыгае: Волгоград ден Астрахань вел-влак да Калмыкий Йӱдвел Кавказлан огыт шотлалт, Ростов вел шагал кунам Йӱдвел Кавказ дене кылдат. Тыгак, Йӱдвел Кавказыште чӱчкыдын лийше сар кредалмаш-влакым нине регионла дене йоҥылыш кылдалт кертыныт.
Йӱдвел Кавказ федерал йырвелым ойырымеке, Кечывалвел йырвелыште 2 республик, 3 вел да ик край кодыныт.
Кумдыкшо — 416 тӱж. 840 км².
Калыкчот.
2002 ийыште Кечывалвел федерал йырвелыште (Йӱдвел Кавказ ФЙ деч посна) 13 798 404 еҥ ила, Россий калыкчот деч тиде 9,45 %.
Калык-влак:
Йырвел шотышто.
2004 ий 13 идымыште Россий президент Владимир Путин каласен: Йӱдвел-Кавказ регионысо мер илыш да экономик экшык-влак экстремизм шонымаш-влакым шочыктат. Чечня да Дагестаныште пашадымылык кушкеш.
2004 ийлан Россий мучко кокласе пашадар 6739 теҥге ыле, Кечывалвел федерал йырвелыште 4648 теҥге.
Пашаеҥ-влаклан окса шуко жап тӱлалтын огыл, йоча-влакын колымаш кушкын.
2005-2007 ийлаште КФЙ-лын регионысо чумыр йорварже 28,4 процентлан кугемын.
2008 ийысе иктешлымаш: Кечывалвел федерал йырвелыште ик тылзаш кокласе пашадар 11734 теҥге марте кугемын (Россий мучко - 17 290 теҥге.
Армий.
Йӱдвел Кавказ сар йырвел регионышто эн кугу сар вийым погымо.
2001 ий тӱҥалтышлан Чечняште 100 тӱжемаш салтак тӱшкам вераҥдыме, тудо кокымшо чечня кампанийыште кредалын.
Вара салтак чотым иземденыт, паша кышкар почеш тиде верыште 25-30 тӱж. еҥ гына кодшаш ыле.
Тиде ийын, шошым салтак-влакым лукташ тӱҥалыныт, но Норд-Остысо трагедий деч вара тиде пашам чареныт. Тидын олмеш россий армий Чечня мучко "кугу да торжа операцийым" тӱҥалын.
2003 ийыште ты регионышто армийым адакат иземдыме, 75 тӱж. еҥым коденыт.
Сивыр федерал йырвел

Сивыр федерал йырвел, тыгак Сивырвел федерал йырвел лӱмдаш лиеш, () — 
Российын Сивыр ужашыштыже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын.
Россий Федераций кумдык деч тиде йырвел 30 % айла.
Калыкчот.
2002 ийлан Сивыр федерал йырвелыште 20 062 938 еҥ ила, Россий калыкчот деч тиде 13,82 %. Калык-влак:
Кылвер-влак.
Сивыр федерал йырвелын сайтше
Йӱдвел-Кавказ федерал йырвел

Йӱдвел-Кавказ федерал йырвел, тыгак Йӱдвел Кавказ федерал йырвел семын возалт кертеш () — Кечывалвел федерал йырвел гыч лукмо российысе федерал йырвел. Дмитрий Медведевын кӱштыкшӧ почеш 2010 ий 19 Шорыкйолышто луктыныт. Российын кечывалвел европо ужашыштыже, Йӱдвел Кавказын рӱдӧ да эрвел ужашыштыже верланен.
2000 ий 13 Ага гыч 21 Пеледыш марте Кечывалвел федерал йырвел лӱмым нумалын.
Россий Федерацийысе кумдык деч 1 % наре гына айла. Российыште тиде эн изи федерал йырвел, пырля шотлымо моло калык-влак дене таҥастарымашыште руш калыкын чотшто тыште шагалрак.
Йырвел рӱдер - Пятигорск ола.
Калыкчот.
2010 ийлан тиде йырвелыште 9 254 940 еҥ илен.
Калык-влак:
Элнет (эҥер)

Элне́т (; , ) — Марий Элыште да Суас Элыште йогышо эҥер. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 204 километр.
Ачым

Ачым (; ) – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Ачым ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 608 еҥ (2002 ий), 475 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Малмыж ола деч 34 километр (46 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.
Руш

Руш калык, руш-влак () — эрвел славян калык; ик йылме, культур, эртымгорно дене кылдалтше калык. Эн шукынжо Российыште илат. Тыгак, Украина, Беларусь, Казахстан, Узбекистан, Латвий, Кыргызстан, Эстоний, Литва, Молдово, Приднестровье, Туркменистаныште руш-влак шукын илат. 2002 ийлан руш калыкын тӱнямбал чотшо 130 миллион еҥ, Российыште 116 миллион еҥ (Россий калык чот деч 79,8 %).
Руш-влак эн шукынжо танле тын йӱла почеш илат. Руш йылме дене мутланат.
Калыкчот.
Руш-влакын чот вашталтмышт:
Шарлымаш.
Совет Ушемын ондаксе эллаштыже.
Российыште руш калыкын чотшо 79,8 % (2002 ийлан).
Йот элла гыч руш-влак эн шукын Приднестровьеште илат - тиде элын калык чот дечыж руш-влак 30,4 % айлат. 
Умбакыже, ондак Совет Ушемыш пурышо эл-влакыште:
Россий Федерацийыште.
Шукын Российын рӱдӧ, кечывалвел да йӱдвел-касвел ужашыштыже илат, тыгак Уралыште. 2002 ийлан субъект-влак кокла гыч руш-влак эн шукын Вологдо велыште илат (96,56 %). Ингушетий, Чечня, Дагестаныште руш-влакын чотышт эн изи (5% наре).
Руш (ыҥ-влак)

Марий-влак руш-влак дене ик кугыжанышыште илат, сандене шанче, эртымгорно, тӱвыра гыч шуко терминыште «Руш» мут пелен «Русский» мутым кучылташ логалеш:
Русский — Тукымлӱм (фамилий)
Попова, Эльвира Геннадьевна

Эльвира Попова (28 Теле 1980 ий, Шернур кундем Шӱдымарий ял) — марий мурызо, Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше. 
Ӱмыргорно.
Шернур кундем Шудымарий ялыште шочын. 10 класс деч вара (1996 ий) Йошкар-Олаш Тӱвыра да сымыктыш колледжыш эстрада пӧлкаш шинчымашым погаш толын. 
1998 ийыште "Ший памаш" конкурсын, 1999 ийыште "Эстрадный вернисаж" конкурсын лауреатше лийын. 2000 ийыште Моско олаште "Дельфийские игры-2000" конкурсыш ушнен.
2000-ше ийыште Я.Эшпай лӱмеш Кугыжаныш Марий филармонийын солисткыже лийын. 2006 ийыште Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше лӱмым сулен.
Икымше кугу сольный концертым 2007 ийыште Йошкар-Олаште рӱдӧ площадьыште мурен.
Шуко мурыланже семымат, мутшымат Эльвира шке воза. 
10 Пеледыш 2013 ийын Марий Эл Республик Вуйлатыше Л.И.Маркеловын Кӱштыкшӧ почеш Эльвира Поповалан Марий Эл Республикын сулло артистше лӱмым пуымо.
Еш.
Валерия ӱдырым кушта.
Angelit

«Angelit» — лӱмлӧ саами ӱдырамаш семлык тӱшка, калыкле лапланд стиль фолк-сем — йойкым ыштыше, Лапландий губерний гыч, Йӱдвел Финляндий.
Самаре

 &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;148061&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2016-02-22T15:04:41Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Сергей Иванов&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Самара лаштыкыш колтымаш&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;148063&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Омск

Омск () — ола Российыште, Омск велын кучем рӱдыжӧ.
Омск — калыкчот шотышто Российыште кандашымше ола, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Челябинск

Челябинск () — ола Российыште, Челябинск велын кучем рӱдыжӧ.
Челябинск — калыкчот шотышто индешымше ола Российыште, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Чечня

Чече́н Республик, Чечня Республик, тыгак Чечня́ (; ) — республик, Россий Федерацийыш пурышо субъект. . Йӱдвел-Кавказ федерал йырвелыш пура. 
Рӱдӧ ола — Грозный ().
Чечен йылме

Чече́н йы́лме () — йӱд-эрвел кавказысе йылме, Чечняште да Дагестанын Хасавюрт кундемыштыже шарлыше йылме. 2002 ийлан Россий Федераций кумдыкышто чечен йылме дене кутырышо-влакын чотышт 1 360 000 еҥ.
Чечен йылме дене Чечняште республикысе газет-влак лектыт («Даймохк», «Чечня Свободная» радиогазет). Дагестаныштат ик газет лектеш - («Нийсо-Дагестан»).
Йылме код-влак:
Кириллице дене чечен йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе чечен тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр ешартыш да "тоя" тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Скобкышто альтернатив тиште-влак ончыкталтыныт. Ужар тӱс дене кужу гласный-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Грозный

Гро́зный ( — Сунжо эҥерын лӱмжӧ дене лӱмдалтын () + "гӀала" «ола») — Йӱдвел Кавказысе ола, Российын кечывалвелныже верланен, Чечнян рӱдолаже. Сунжо эҥерын серлаштыже шога.
Тошто ола (Иерусалим)

Тошто ола — Иерусалимын рӱдӧ ужашыже, иудей-влаклан, христиан-влаклан да мусульман-влаклан шнуй вер.
Шӧртньӧ капка

Шӧртньӧ капка:
Денисова, Татьяна Яковлевна

Татьяна Денисова (, Марий АССР, Морко кундем, Масканур ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1998), Марий Эл Республикын сулло артистше (2003).
Ӱмыргорно да усталык паша.
Ялыште.
Морко кундем Масканур ялеш шочын. Ачажат гармоньчо лийын, аважат мураш йӧратен. Школ деч вара 24-ше № Моркысо СПТУ-м тунем пытарымеке (1983), Моркышто штукатур-малярлан пашам ыштен. Училище пелен "Рвезылык" ансамбль лийын, Татьяна тушто солист семын мурен. 
Йошкар-Олаште.
1985 ийыште Йошкар-Олашке толеш да парикмахерлан ышташ тӱҥалеш. Тиде ийынак "Марий памаш" ансамльыште шуаралташ тӱҥалеш. Гармоньымат шокталта. 1993 ий гыч соло-концерт-влакым Марий Эл мучко гына огыл, Россий мучкат ончыкта. Россий кӱкшытысӧ да калык-влак кокласе муро конкурслаште дипломант лӱмым сулен. Марий эстрадыште ик эн йӧратыме мурызо-профессионал-влак коклаште. Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1998) да Марий Эл Республикын сулло артистше (2003) лӱмым сулен.
Еш.
Эргыже Иван уло. Шорт-трек спортсмен улеш, Россий кӱкшытысӧ таҥасымашлаште шуаралтеш.
Марий Эл Радиошто йоҥгышо мурыжо-влак.
Шкет мурымаш.
Уремет воктене
Нальчик

Нальчик (; , ) — ола Российыште, Кабардино-Балкарийын рӱдыжӧ. Калыкчот 269 тӱж. еҥ наре.
Шопо

Шопо () — традицион йӱмаш этил спиртын ужашыже дене &lt;1,2 %.
Зарецких, Анатолий Алексеевич

Анатолий Зарецких (Анатолий Алексеевич Зарецких) (, Киров вел, Кӱльмӱж кундем, Таут ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикын сулло артистше. 
Ӱмыргорно.
Анатолий Зарецких 1958 ийын пургыж тылзын 1-ше кечынже Киров вел Кӱльмӱж кундем Таут ялеш шочын. Ешыште 7 икышве лийын, Анатолий эн изи лийын. 9 классым тунем пытарымеке, тӱвыра корным ойырен. Киров олсе тӱвыра училищыш тунемаш пурен. Тушко ик гана «Марий Эл» ансамбльын художественный вуйлатышыже Михаил Мурашко толын. Чолга марий ӱдыр-рвезе-влакым ансамбльыш ойырен. Тунам Анатолий лӱмлӧ балетмейстер дене палыме лийын. Пел ий гыч, училищым тунем лекмеке, Анатолий Зарецких Йошкар-Олашке толын. Кугыжаныш ансамбльыш тудым вигак налыныт. Ансамбль дене пырля ятыр кундемыш гастроль дене миен: Чехословакий, Камбоджа, Греций, Германий, Франций да т.м. Марий Эл ансамбльыште Анатолий Зарецких 1981 гыч 2001 ий марте тыршен. Вара тӱвыра да сымыктыш колледж пеленысе «Аршаш» ансамбльыште мурызо семын семын мастарлыкшым шуарен.
Марий Элыште гына огыл, Киров, Пошкырт, Татарстан кундемлаштат Анатолий Зарецкихын лӱмжӧ сайын палыме, да тидын шотышто артист ик оҥайым газетлан интервьюшто каласен:
Еш.
Анатолий Зарецких пелашан улеш, Роза Анатольевна У Торъял кундемысе Кузнеч ял гыч. Анатолий дене когыньыштын кум икшывышт уло.
Данилова, Раисия Михайловна

Раисия Данилова (Раисия Михайловна Данилова) (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Чодыраял ял — 22 сӱрем 2021, Провой кундем) — марий мурызо, журналист, радиовӱдышӧ, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1980), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже, Марий Эл Республикын сулло артистше (1992).
Илыш корныжо.
Раисия Данилова 1954 ийын сӱрем тылзын 28-ше кечынже Марий АССР Юлсер кундем Чодыраял ялыште шочын. Йошкар-Оласе сем училищын вокал пӧлкажым тунем пытарымеке (1975), Марий кугыжаныш педагогике институтын филологий факультетыш заочно тунемаш пурен. 1987 ийыште тунеммашым мучашлен.
Усталык паша.
1975 ий гыч "Марий Эл" ансамбльын хорыштыжо мура, 1980 ий гыч "Марий Эл" ГТРК-н сем редакторжылан тырша.
Марий эстрадыште ик эн йӧратыме артистка. Усталык пашажым кӱкшын аклен, 1992 ийыште Марий Эл Республикын сулло артистше лӱмым пуэныт.
2010 ийыште Марий Эл Радион "Идалыкысе хит-парадыштыже" калык йӱклымаш почеш "Илаш кӱлеш" муро денже 3-шо верым налын.
Пектеев, Василий Александрович

Санян Вачи (Василий Александрович Пектеев) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Уилем ял) – марий серызе, почеламутчо, артист, режиссёр, мурызо, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1995), Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1997), Йыван Кырла лÿмеш театр премийын лауреатше (1997), Мер Каҥашын Оньыжаже (1992–2000). Кызыт М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыште сылнымут вуйлатышылан пашам ышта.
Илыш корныжо.
Василий Пектеев 1954 ийын шорыкйол тылзын 23-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Уилем ялеш шочын.
Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто кок курсым тунем пытарымеке, Ленинградысе театр, музык да кинематографий институтыш тунемаш куснен. 1980 ийыште пытарен. Шкетан театрын режиссержылан, 1987 гыч тӱҥ режиссёржылан, 1992–2002 ийлаште сылнымут вуйлатышылан ыштен. Тӱрлӧ жанр дене 50 утла спектакльым шынден. Финн-угор театрын калык-влак кокласе фестивальым эртарыше-влак коклаште лийын. Мер Каҥашын икымше оньыжажлан сайленыт. Тыгак, Василий Пектеев Театр сымыктышын Санкт-Петербургысо кугыжаныш академийын доцентше лийын (2001–2005 ийлаште). Пашажым кӱкшын аклен 1997 ийыште Кугыжаныш премий дене палемдалтын.
Санян Вачи – мурызо.
Мурызо-влак коклаште Санян Вачи лӱм дене шуаралтеш. 
Марий Эл Радиошто тыгай мурыжо-влак йоҥгалтыт:
Йоҥгалтарыме мурыжо-влак келге шонымаш, мотор ныжыл сем дене ойыртемалтыт.
Санян Вачи – почеламутчо.
Санян Вачи почеламут-влакым возкала. Йоҥгалтарыме муро-влакланже мутым шке возен. 2011 ийыште «Омо» лӱман почеламут ойпогыжо лектын. Книгалан комым Иван Ямбердов сӱретлен.