tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Мадонна (мурызо)

Мадонно (Чын лӱмжӧ: Мадонно Луизе 'Веронике' Чикконе Ричи, ) () тиде Америкысе мурызо.
Речкин Александр Сергеевич

 &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2010-06-23T11:29:43Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Yufereff&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Речкин Александр Сергеевич лаштыкым Речкин, Александр Сергеевич лаштыкыш кусарыме: Лӱм унификаций&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;30256&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Вӱд йоктарыше (зодиак тамга)

Вӱд йоктарыше — латикымше зодиак тамга.
Период.
Кече касвел астрологийыште келшышын Вӱд йоктарыше тамгаште 21 Шорыкйол гыч 19 Пургыж марте наре улеш, веда астрологийыште — 15 Пургыж гыч 14 Ӱярня марте улеш.
Планета.
Вӱд йоктарышын планетше-влак — Сатурн ден Уран.
Пале.
Вӱд йоктарышын палеже ♒.
Кугу Лумарий (У Торъял кундем)

 &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;172831&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-10-21T00:32:08Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.2&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;187470&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Кугу Лумарий () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 392 еҥ (2002 ий), 338 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
У Торъял ола сынан посёлко деч 13 километр йӱдвел-касвел могырно Талман эҥерын шола серыштыже верланен.
Касвел

Касвел () — ик ныл тӱня вел гыч. Первоначально это слово обозначало «закат», так как Солнце на закате всегда находится приблизительно на западе, кроме приполярных и полярных широт.
Марий тамга — К, тӱнямбал — W ("west").
Кол (зодиак тамга)

 &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;190671&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-06-27T02:23:30Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Wutsje&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;rv, see https://xtools.wmcloud.org/globalcontribs/185.210.141.214&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;190678&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Кол — латкокымшо зодиак тамга.
Период.
Кече касвел астрологийыште келшышын Кол тамгаште 20 Пургыж гыч 20 Ӱярня марте наре улеш, веда астрологийыште — 15 Ӱярня гыч 14 Вӱдшор марте улеш.
Планет.
Колын планетше — Нептун.
Пале.
Колын палыже ♓.
Шорык (зодиак тамга)

Шорык — икымше зодиак тамга.
Период.
Кече касвел астрологийыште келшышын Шорык тамгаште 21 Ӱярня гыч 20 Вӱдшор марте наре улеш, веда астрологийыште — 15 Вӱдшор гыч 15 Ага марте улеш.
Планета.
Шорыкын планетше — Марс.
Пале.
Шорыкын палеже ♈.
Презе (зодиак тамга)

Презе — кокымшо зодиак тамга.
Период.
Кече касвел астрологийыште келшышын Презе тамгаште 21 Вӱдшор гыч 21 Ага марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Ага гыч 15 Пеледыш марте улеш.
Планета.
Презын планетше — Чолпан.
Пале.
Презын палеже ♉.
Йыгыр (зодиак тамга)

Йыгыр — кумшо зодиак тамга.
Период.
Кече касвел астрологийыште келшышын Йыгыр тамгаште 22 Ага гыч 21 Пеледыш марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Пеледыш гыч 15 Сӱрем марте улеш.
Планет.
Йыгырын планетше — Меркурий.
Пале.
Йыгырын палыже ♊.
Рак (зодиак тамга)

Рак — нылымше зодиак тамга.
Период.
Кече касвел астрологийыште келшышын Рак тамгаште 22 Пеледыш гыч 22 Сӱрем марте наре улеш, веда астрологийыште — 17 Сӱрем гыч 16 Сорла марте улеш.
Планет.
Ракын планетше — Тылзе.
Пале.
Ракын палеже ♋.
Lady Gaga

Lady Gaga (Чын лӱмжо: Стефани Джоанн Анджелина Джерманотто, ) () тиде Америкасе мурызо.
Чачбамыт

Чачбамыт (, мн.ч. — Чачаа; , "Шервашидзе"; мегрел форма — "Шарашиа") — Абхаз он фамилий, Абхазийын Оньыжа-влакын тукымышт. Эн суапле Абхазийын.
Пчелов, Евгений Владимирович

Евгений Владимирович Пчелов (, Моско) — руш историк, генеалог, историй шанче кандидат (1997), доцент (2005).
Илыш корныжо.
Евгений Владимирович 1971 ий идым тылзын 1-ше кечынже Моско олаште шочын. 
Чуваш калыкын эргыже. РКГУ-н Историк-архив институтым (1994) тунем пытарен. Историй шанче кандидат (1997), ИАИ РГКУ-ын Источниковеденийын да вспомогательный историк дисциплина-влак кафедрын доцентше, РКГУ-ын «Руш антропологик школын» доцентше. 900 деч утла савыктыме паша-влакын авторжо.
Ӱдыр (зодиак тамга)

Ӱдыр — кудымшо зодиак тамга.
Период.
Кече касвел астрологийыште келшышын Ӱдыр тамгаште 24 Сорла гыч 23 Идым марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Идым гыч 15 Шыжа марте улеш.
Планета.
Ӱдырын планетше — Меркурий.
Пале.
Ӱдырын палеже ♍.
Виса (зодиак тамга)

Виса — шымше зодиак тамга.
Период.
Кече касвел астрологийыште келшышын Виса тамгаште 24 Идым гыч 23 Шыжа марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Шыжа гыч 15 Кылме марте улеш.
Планета.
Висан планетше — Чолпан.
Пале.
Висан палыже ♎.
Скорпион (зодиак тамга)

Скорпион — кандашымше зодиак тамга.
Период.
Кече касвел астрологийыште келшышын Скорпион тамгаште 24 Шыжа гыч 22 Кылме марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Кылме гыч 15 Теле марте улеш.
Планета.
Скорпионын планетше-влак — Марс да Плутон.
Пале.
Скорпионын палеже ♏.
Пикшызе (зодиак тамга)

Пикшызе — индешымше зодиак тамга.
Период.
Кече касвел астрологийыште келшышын Пикшызе тамгаште 23 Кылме гыч 21 Теле марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Теле гыч 15 Шорыкйол марте улеш.
Планета.
Пикшызын планетше — Юпитер.
Пале.
Пикшызын палеже ♐.
Ирказа (зодиак тамга)

Ирказа — луымшо зодиак тамга.
Период.
Кече касвел астрологийыште келшышын Ирказа тамгаште 22 Теле гыч 20 Шорыкйол марте наре улеш, веда астрологийыште — 15 Шорыкйол гыч 14 Пургыж марте улеш.
Планет.
Ирказан планетше — Сатурн.
Пале.
Ирказан палеже ♑.
Эрвел

Эрвел () — Ныл тӱня вел гыч иктыже. Кече кынелме вел.
Марий тамга — Э, тӱнямбал — E ("east").
Йӱдвел

Йӱдвел () — ныл тӱня вел-влак гыч икте. Кызытсе географий картылаште йӱдвелым эн чӱчкыдын кӱшычын ончыктат, но южгунам савырыме карте-влак вашлиялтыт. Мемнан велыште йӱдвелыш Коркашӱдыр эре ончыкта
Марий тамга — Й, тӱнямбал — N ("nord").
Кечывалвел

Кечывалвел () — ныл тӱня вел-влак гыч икте. Йӱдвел полушарийыште улмо годым кечывал жапыште кече кечывалвелкак ончыкта.
Марий тамга — Кв, тӱнямбал — S ("south").
Сочи (ыҥ-влак)

Сочи мут ончыктен кертеш:
Волгоград

Волгоград (Юлысо ола) () — ола, тошто руш лӱм — Царицын.
Волгоград — калыкчот шотышто латкокымшо ола Российыште, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Давша

Давша () — ял Российыште, Бурятийын Йӱдвел Байкал кундемыште.
Яраҥ

Яраҥ (; ) – Российыште Киров велын Яраҥ кундемыштыже верланыше ола. Яраҥ кундемын да Яраҥ ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот – 17253 еҥ (2010), 16 106 еҥ (2017).
Верланыме вер.
Киров ола деч 172 километр (220 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Яраҥ (ыҥ-влак)

Яраҥ мут ончыктен кертеш:
Мендияров, Леонид Яковлевич

Мендияров Леонид Яковлевич — марий сотыеҥ, Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погыныште пашам шукын ыштен.
1931 ийыште "Дело федералистов" почмо. Мендияровым арестоватленыт, тӱшкан вуйлатыше обвиненийым сакеныт. Арест деч вара Горький олаш кайыш, кушто тудо 40-ийла мучаште колен.
Вӱрзым

Вӱрзым (Ӱржӱм, Нуж-Ола) () – Российыште Киров велын Вӱрзым кундемыштыже верланыше ола. Вӱрзым кундемын рӱдерже. Калыкчот – 10213 еҥ (2010), 9981 еҥ (2017).
Верланыме вер.
Ильна ола деч 190 километр кечывалвел могырно верланен.
Вӱрзым (ыҥ-влак)

Вӱрзым мут ончыктен кертеш:
Ӱпӧ (ыҥ-влак)

Ӱпӧ мут ончыктен кертеш:
Пӱрӧ

Пӱрӧ (, ) — ола Пошкырт Элыште.
Пӱрӧ (ыҥ-влак)

Пӱрӧ мут ончыктен кертеш:
Одо Элысе марий илымверла

Одо Элысе марий илымверла:
Эртымгорно.
XX-шо курымысо еҥшотлымаш почеш Одо Элыште илыше марий-влакын чотышт:
XXI-ше курымышто:
Гянджа

 
Гянджа () - ола Азербайджаныште. Калыкчот 357 тӱж. еҥ наре.
Гянджа (ыҥ-влак)

Гянджа мут ончыктен кертеш:
Баку

 
Баку () — ола, Азербайджанын рӱдолаже. Калыкчот 2 млн. еҥ наре.
Сан-Паулусо метрополитен

Сан-Паулусо метрополитен (португалла: Metropolitano de São Paulo) — метрополитен Сан-Паулушто.
Краснодар

Краснодар (Йошкар пӧлек) (, ) — ола Российыште, Краснодар мландын рӱдыжӧ. Калыкчот 1 121 тӱж. еҥ наре. Краснодар мландын рӱдыжӧ. Лушмара ола оя ял дене пырля рушла возымо. Ужаш деке куснен «Административно шеледымаш»
Кечывалвел да йӱдвел кавказ федерал йырвел кугу ола-влак, историй-влак рӱдер-кубань кундемыште географий. Рӱдӧ официально огыл лӱмдалтын кугарнян, тыгак российын рӱдолаже.
Олан калыкчотшо — 1 344 099 (2021) еҥже-влак, олан калыкчот шотышто российыште латкумшо.
Лушмара калык 2021 ий 1 октябрьыште 344 по состоянию на 1 099 калык переписьын лектышыж почеш, ола округышто (изирак ял гыч оя) — 1 204 878 еҥ. Кызытсе аклыме годымат тидым шотыш тӱҥалеш ий 2022 (переписьын лектышыжым шотыш налын деч посна) тудым 319 еҥ росстат 974 аклалтын, а ола округ (изирак ял гыч оя) — 1 еҥ 062 557. Ола шотан лийын вер, краснодар край гыч улеш калыкым ушен шогышо кӱвар, да ийготшо уло, — национальный тӱвыра Рӱдер. Эше тудо 1992 ийыште лектын. 29 таче тудо мер организацийыш пурен. Нунын коклаште тыгай элын представительже-влак семын, арменийыште, белоруссийыште, Грузийыште, Videos да шуко молат. Нунылан кугу пашам эртара: пайрем эртарыме, верысе калык шке тӱвыраж дене палдарен.
Экономике.
Лушмара — российыште ик эн кугу рӱдержылан шотлалтше европышто эн кушшан рейтинг индешымше ола. Тиде годым, утларакше кугу олаш подавляющий деч ойыртем, экономика Лушмара постиндустриальный семын сӱретлалтеш. Кугу потребитель-влак секторышто ужына негызлалтын, суаплыкым сферыште, экономикыште сектор кугу структурлан мсп лушмара уждымо улыда.
Спискыш пураш city 2011 ий-600 (600 ола уша туням кугу лиймек, 60 % глобальное ВВП-Н), mc global institute kinsey организаций шымлымашым возен. Лушмара компаний 2010 ийыште чумыр ак 12 муниципал кочкыш консалтинговый млрд доллар (22 тӱжем доллар еҥлан шотлымаште). РБК версий почеш, рейтингыште икымше верым налын лушмара ола шотан 2013 ийыште российысе чулымлык дене кушкын. Фондым шымлымаш почеш «олан экономикыже институт», 2015 ийыште лушмара ола российысе рейтинг 13 налме вер — рӱдӧ олала гыч регионлашке чумыр продукт (ВГП). 0,5 кундемысе пӱрӧ олаште российысе экономикыште шот дене латкум теҥге утла трлн рӱдола: идалыкаш 508 лушмара вгп млрд теҥге ышта.
Краснодар мланде рф регион-влак шотышто 2015 ийыште икымше врп визытаным пура, а Лушмара, шке черетыштыже, концентраций ресурс ойыртемалтын: тудо утларак ужашыже логалеш 45 % ВРП регион, кумшо йӧнозанлык предприятий, 70 % энергийым шеледен да производство, иктаж 45 % савыртыш рознице торгая.
Лушмара ола российыште ик эн динамично вияҥеш шотлалтеш, тудым кум гана каласет «Сай кучен ола российыште бизнес» журнал версий дене «Форбс». Экономист-влак Зубаревич Наталья ончыктен, 2017 ий лушмара ола российыште мо изишат пурымо спискыште, вияҥаш кугу йӧн уло: тудо калыклан кугу капан палемдат, душевой торгайыме эн кугу савыртыш, душевой ден инвестиций кугыт эн кугу 2013-2015 ийлаште илаш пуртымо верч, куатшым вияҥдыме эн кугу ола верланен улмаш.
Туапсе

Туапсе (; ) — ола Краснодар мландыште, Российыште. Кугу теҥыз порт. Пурла Шем теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 63 тӱж. еҥ наре.
Краснодар (ыҥ-влак)

Краснодар мут ончыктен кертеш:
Гантимуровмыт

Гантимуровмыт () — Руш он фамилий, Эвенкийын Оньыжа-влакын тукымышт.
Магадан

Магадан () - Российыште ола, Магадан велын кучем рӱдыжӧ.
Тудо элнан касвел ужашыштыже озанлыкын, транспортын да тӱвыран ик эн кӱлешан олаже.
Сыктывкар

Сыктывкар — ола Коми Республикын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Философий

Философий — тӱҥ фундаментальне проблеме нерген шанче, проблеме тыгай ыҥ-влак дене кылдалтын: илыш, палымаш, ак, амал, уш-акыл да йылме. Тыгай ыҥым шымлыше вес йӧн деч ойытемалтеш: философий нуным критикле шымла.
Касвел философий.
Акрет философий (600 мемнан курым деч ончыч – 500 мемнан курым).
Акрет философий - тиде Грек да Рим туняште философий, 585 ий мемнан курым деч ончыч тӱҥалын да 6 курым марте лийын. Чӱчкыдын кум ужашыш шеледалтеш: Сократ осыгечын, Платон да Аристотель пагыт, да Аристотель деч вара пагыт (Элленистик). Нылымше ужашым южгунам ешарат: Неоплатонысе, да Варасе Акрет жапын Христиан филосов-влак. Эн сулло: Платон да Аристотель.
Акрет философийын тӱҥ йодыш-влак: сандалыкын фундаментальне причиныже; шыжедыме наста нерген йӧдыш-влак, мутлан, чот, тӱҥлык, юмо да моло; сай илыш да могай палымаш да умылымаш кӱлеш тиде сай илышым шукташлан; юстиций нерген умылтарымаш да тудын тӱрлӧ политик радамлык дене кыл.
Тиде жапыште сравоч философий метод шымлалтын: шинчаончалтышыш критикле шот, причин да аргументаций деке ӱжыктымаш.
Петрозаводск

Петрозаводск () — ола Карелийын рӱдӧ олажлан шотлалтеш. Ола касвел Онега серыштыже.
Ижевск

Ижевск (; ) — ола Одо Элын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Шочмо

Шочмо () — арнян икымше кечыже, рушарня деч вара, кушкыжмо деч ончыч кая. Ты кечын лӱмжӧ арня тӱҥалме дене кылдалтын.
Вес йылмылаште.
Руш йылмыште «понедельник» мут «арня деч вара» мут кылдыш гыч шочын. Рушарнян арня пыта (ожно руш йылмыште рушарням «неделя» манын лӱмденыт).
турек йылмыште шочымым «"pazartesi"» лӱмдат. Рушарня деч варасе кече семын кусаралтеш. 
Армян йылме, (Երկուշաբթի — "йеркушабти́"), Грузин йылме (ორშაბათი — "орша́бати") да Таджик йылме ("душанбе") гыч тиде мут «шуматкече гыч кок кече эртымеке» семын кусаралтеш.
Акрет Римыште ты кече Тылзылан пӧлеклалтын ().
Кушкыжмо

Кушкыжмо () — арнян кокымшо кечыже, шочмо да вӱргече коклаште.
Вӱргече

Вӱргече () — арнян кумшо кечыже, кушкыжмо да изарня коклаште.
Изарня

Изарня () — арнян нылымше кечыже, вӱргече да кугарня коклаште. 
Изарня марий йула дене кылдалтын, мутлан, Семык пайрем арняште, изарнян тӱвыт кечым палемденыт. Кече лекмеш мончаш пуреныт. Но тиде кечын мончаш пурымо йӱлаже шке шотан лийын. Тидын годым кум вер гыч вӱдым налыныт: эҥер, памаш да таве гыч. Коҥгашкат шолыштмо пу дене олтеныт. Эсогыл кырыме выньыкшымат тӱрлӧ пушеҥге гыч воштырым налыныт. Выньык дене кырымышт годым тыге ойленыт «Нылле ик тӱрлӧ воштыран выньык дене шымлу шым тӱрлӧ осалым, шӱкшакым, лавырам поктен колтем». А эше тӱвыт кече эрдене самырык-влак «сӱмыраш» лектыныт. Аньык варам нумал каеныт, капкам пу сорым дене чаракленыт, монча тӱньыкым петыреныт, да моло семынат орадыланеныт.
Кугарня

Кугарня (Арнягече) () — арнян визымше кечыже, изарня да шуматкече коклаште.
Шуматкече

Шуматкече () — арнян кудымшо кечыже, кугарня да рушарня коклаште.
Рушарня

Рушарня () — арнян шымше кечыже, шуматкече да шочмо коклаште.
Ханты-Мансийск

Ханты-Мансийск (, ) — ола Ханты-Манси автоном йырвел — Юграын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Екатеринбург

Екатеринбург () — ола Российыште, Свердловск вел кучемын рӱдыжӧ, Урал федерал йырвелын рӱдыжӧ. 1924 гыч 1991 ий марте олан лӱмжӧ "Свердловск" лийын (руш политик Яков Свердлов лӱмеш).
Екатеринбург — калыкчот шотышто Российыште визымше ола лиеш, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдӧ.
Моско (ыҥ-влак)

Моско мут ончыктен кертеш:
Берникова, Зоя Васильевна

Зоя Берникова (Зоя Васильевна Берникова) (, РСФСР, Марий АССР, У Роҥго кундем, Ямайсола ял) – марий мурызо, артистка, Марий АССР-ын сулло артистше (1987), Марий Эл Республикын Калык артистше (1998), Россий Федерацийын сулло артистше (2019).
Илыш корныжо.
Зоя Берникова 1958 ийын шорыкйол тылзын 22-шо кечынже Марий АССР У Роҥго кундем Ямайсола ялеш шочын. 8 классан школым тунем пытарымеке Моско велысе Егорьевский ткацкий комбинатыште пашам ыштен. Вара Йошкар-Оласе культпросветучилищым тунем пытарен.
Республикын Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш 1998 ийын шыжа тылзын 7-ше кечынже Зоя Берниковалан Марий Эл Республикын Калык артистше чап лӱмым пуэныт.
1980-ше ий гыч «Марий Эл» кугыжаныш ансамбльын мурызо – вокалисткыже.
Усталык паша.
Йӱкшӧ – сопрано.
Куклин, Анатолий Эрнстович

Анатолий Куклин — марий мурызо, икымше марий клуб сем-влакым йоҥгалтарыше семын палыме. Марий такмак-влакым оҥай, ойыртемалтше аранжировко почеш ик эн ончыч йоҥгалтараш тӱҥалын. Пытартыш жапыште моткоч шуен концертлаште шуаралтеш.
Киров

Киров ("Илна, Илна-Ола"; ) — ола Российыште, Киров велын кучем рӱдыжӧ.
Киров — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Купсольцева, Любовь Николаевна

Любовь Купсольцева (Любовь Николаевна Купсольцева) (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Купсола ял) – марий артистка, мурызо, радиовӱдышӧ, телевӱдышӧ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2010), Марий Эл Республикын сулло артистше (2014), Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (2015). 
Илыш корныжо.
Любовь Купсольцева 1974 ийын кылме тылзын 11-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Купсола ялеш шочын.
Сводешын возымашыже

Сводешын возымашыже .
Юр

Юр () — ола Российыште, Угарман велыште. Пурла Вӱтла серыштыже верланен. Акрет годсо марий Вӱтла онлыкын рӱдолаже.
Иерусалим

Иерусалим ( "Йерушала́(й)им", "аль-К̣удс") — ола Палестиныште да Израильыште, Палестинын рӱдолаже.
Лаос

Лаос () — эл Азийыште. Тиде элын теҥызышке але таптеҥызышке лектышыже уке. Пошкудо эл-влак: йӱдвел-касвелыште Мьянма да Китай, касвелыште Таиланд, кечывалвелыште Камбоджо да эрвелыште Вьетнам.
Рӱдолаже Вьентьян.
Китай

Китай (, официал лӱм — Китай Калык Республик) — эл Азийыште.
Рӱдолаже Пекин. Кумдык дене тӱняште кумшо верым айла (9 598 уш2 962), Канадын да российын пуа, а калыкчот— 1 415 515 674 калык — кокымшо, Индий пуа. Калык шуко — китай калык, марий — хань.
Китай калык республикын, конституций почеш, — социализм кугыжаныш. Эн кугу вий — сизо сверхдержава, сверхдержава экономике, эре ООН лӱдыкшыдымылык совет член.
Космический вий дене ик тӱня, кугу тӱня армийыште военнослужащий да ядерный саркурал дене чот ойыртемалтыт.
Икымше да кокымшо китай дене тӱнямбал экономика дене тӱнямбал экономика ВВП-Н ВВП-Н номинальный экономике (ППС). Йӧнозанлык йӧндартыш продукцийым тӱнясе шуко кнр семын почеш лидерлан шотлалтеш. Экспортёр кугу тӱня («фабрикыште тӱня») да ик тӱҥ пазар гыч кая. Золотовалютный резерв верланыше кугу тӱня.
2019 ийыште США деч вара кокымшо верым налын шотышто роскотым НИОКР (526 658 ваштареш млрд млрд $ УАШ). Глобальное вер 12 ий инноваций индекс 2021 кӱзен. Рейтинг пекиныште да корно верланыше эҥерын дельтыже чинчыйылгыж кокымшо ден кумшо тӱнямбал научно-технический кластер.
Китай тугай тӱнямбал организаций шога, кузе ИНО , АТЭС, G20, ВТО, ЕШАРТЫШ, БРИКС. Ышташ утыждене тудлан «ик корно, ик уштыш».
1949-ше ийыште китай калык республикын китай коммунист партий жап гыч толшо партий тӧрлаташ лаштык (КПК). Сила кнр председательжылан шотлалтеш Цзиньпина (2013 ий гыч). Тӱнямбал специалист-влак палемдат, Китай мо гынат, виян кушмаш экономике, авторитарный демократийын диктатура огыл уло да лиеш.
&lt;br&gt;
Ху Цзыньтао

Ху Цзыньтао (胡錦濤) — Китайын президентше (2003-2013).
Меркель, Аҥгела

Аҥгела Доротея Меркель (; ) — Немыч Элын Федерал канцлер (2005—2021).
Абхазий

Абхазий — дэ-факто шкевуя эл Азийыште. Рӱдолаже Сухум.
Сухум

Сухум (, ) — ола, Грузийын рӱдылаже.
Кечывалвел Осетий

Кечывалвел Осетий () — де-факто шкевуя эл Азийыште. Рӱдолаже да эн кугу олаже — Цхинвал.
Цхинвал

Цхинвали ( [цхинвали], «граб мланде», ) — ола, Кечывалвел Осетий рӱдолаже да эн кугу олаже.
Малайзий

Малазий () — эл Азийыште.
Рӱдолаже Куала-Лумпур.
Ливан

Ливан () — эл Азийыште.
Рӱдолаже Бейрут.
Кувейт

Кувейт () — эл Азийыште.
Рӱдолаже Эль-Кувейт.
Франций

Франций () — Европысо эл. Элын лӱмжӧ акрет годсо франк-влакын этнимышт деч шога. Францийын калыкше пудыранен, романысе тукымвожшо уло да романысе йылме дене ойла.
Калык — 62 814 233 метрополий ден 67 848 156 еҥ - 20201 июльышто аклыме (2020), тидын шотыштак 90 наре граждан — Влак улыт. 2019 ийлан вераҥдыме шотышто Францийын составше: католик — 41 %, религийдыме — 40 %, мусульман — 5 %, 2 %, лютеран — 2 %, моло религий — 2 %, православий — 2 %, иудей — влак — 1 % , будиторист — влак — 1 %, иудей-влак-1%, увер уке-1%.
Франций атом кучеман, НАТУН членже-влак кокла гыч ИКТЫЖЫНАТ, Уналыкеш Лӱдыкшыдымылыкшӧ Шотышто ик членжат лийын. 1950-ше ийла гыч — Ик кугыжаныш, Европысо ушемым ыштымаште участвоватлыше кугыжаныш-влак кокла гыч иктыже.
Тӧртыклукшо орган-кок пӧлеман парламент (Шудо Да Калык погынымаш). Административно-территориальный шеледалтмаш: 18 регион кундемысе (13 метрополий да 5 теҥыз регионысо департамент)-влакым пуртышо 101 департамент (96 метрополий да 5 теҥыз департамент-влак), 5 морный увертарымаш да 3 административно-территориальный образований ден 3 административно-территориальный образований-влакын ойыртеман департаментышт).
Эртымгорно.
Франций - официал лӱмжӧ Француз республик - Касвел Европысо кугыжаныш. Рӱдола - Париж. Элын лӱмжӧ акрет.
Сӱспан-влак.
Францийыш Мийымаш финанс-кечалтше йотэл, але картлан ик ийлан пуалтеш да тыгай тичмаш ий шуйалт кертеш. Тиде типан илаш видым пуымо негыз-ситыше капиталын улмыжо, тыгак Францийыште тарваныдымаш лийшаш. Элыште лийме 5 ий эртымек, вес элын гражданинже ПМСЛАН правам налеш, вара вигак гражданствыш документым пуа.
Визитер (визитер) - кужу жап вучымо визытан, эквивалент визыт. Йотэл элыште финанс вуйыншогышым налаш кужун визым налеш. Тудо Францийыш толеш. 3 тылзе жапыште иммиграцийым да интеграцийым (СССР) управленийыште сералташ кӱлеш. Вара йотэл префектурышто картым Налеш Уныка. Документым пуымо жап-2-3 тылзе.
Экономике.
Франций-кугу тӱзланыше стационар эл, йӧнозанлык производствын объёмжо почеш ик верым налеш. Элгӧргысӧ валовой лектыш 2009 ийыште тролл доллар) 1,9 трл (2,6 трл доллар). КАЛПАК тиде ийыштак 30 691 евро (42747 доллар). Франций лӱмдымӧ ВП - 6-мый тыныслыкын экономике вийже улам АУШ, Китай, Японий, Немыч Эл да Кугу Британий деч вара (2018 ийлан увер). Паран 551 602 км2 км2 шке территорийже дене келшышын 64 миллион дене еҥ, Франций кугу эллан шотлалтеш. А экономике нелытше тӱнямбалысе ареныште ик тӱҥ рольым модаш кертеш. Францийын рӱдӧ географий положенийже гыч Тӱҥалын Европышто, Касвел Европысо тӱҥ торгайымаш корнылаштыже: Кыдалаш теҥыз, Ласа-Манаша, Атлантике.
1957 ийыште ыштыме ик европысо чумыр рынкын ужашыштыже француз предприятий-влакын вияҥмышт, а ончычсо колоний ден теҥызысе территорий-шамыч коммерций дене кылдалтше партеран улыт.
Архангельск

Архангельск (, - «ола тӱрыштӧ» гыч) - ола Российыште, Архангельск велын кучем рӱдыжӧ.
Архангельск - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Оршанке (Оршанке кундем)

Оршанке () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем. 
Верланыме вер.
Оршанке ола сынан посёлко деч 0,25 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
1930-ан ийлаште Оршанке выселке Оршанке ола сынан посёлко деке ушалтын. Кызыт Советский уремын ужашыже лиеш.
Иктыш ушнышо Наций-влак Организаций

Иктыш ушнышо Наций-влак Организаций (ИНО) — калык кокласе организаций.
Лудо Пыжаш (тӱшка шӱдыр)

Лудо Пыжаш ("Коркашӱдыр") () — кавасе йӱдвел пелшарын шичмашдыме тӱшка шӱдыржӧ. Шым шӱдыр, кок эн волгыдо — Алиот да Дубхе.
Меридиан

Меридиан — Мланде шарын кок полюсшо гоч экваторлан тореш кайыше кореш.
Ереван

Ереван () — Арменийын рӱдолаже.
&lt;br&gt;
Кайыккомбо Корно

Кайыккомбо Корно (але Галактика кугу тиштеге) — кугу шӱдыр системе.
Мланде (планет)

Мланде ( ) — Кече системын планетыже.
Чолгашӱдыр

Чолгашӱдыр (Ӱжара Шӱдыр, Чолпан) (, ) — Кече системын планетыже.
Венгрий

Венгрий (), официальный лӱм Венгр Республик () — Покшел Европысо эрыкан демократ кугыжаныш. Пошкудо эл-влак: йӱдвелыште Словакий, йӱдвел-эрвелыште Украина, эрвелыште да кечывалвел-эрвелыште Румыний, кечывалвелыште Сербий ден Хорватий, кечывалвел-касвелыште Словений, касвелыште Австрий.
Рӱдолаже да эн кугу олаже Будапешт. Кугурак (100 000 утла еҥан) ола кокла гыч - калык чот иземме почеш - Дебрецен, Сегед, Мишкольц, Печ, Дьор, Ниредьхаза, Кечкемет да Секешфехервар.
1996 ийыште Венгрий ВМФ-ыш, 1999-ште НАТО-шке, 2004-ште Европо Ушемыш ушнен. 2007 ий гыч шенген зоныш пура.
Карме

Карме ("Орашыҥа"; ) — шыҥа-копшаҥге.
Шыҥа

Шыҥа () — шыҥа-копшаҥге. Тидын шотышто умша орган-влак: кӱшыл ден ӱлыл тӱрвӧ шуялтыме футлярым ыштат, туштыжо кужу вичкыж оҥылашлу (2-шо оҥылашлужо уло — тудо ок пуредыл. Чулым муно шыҥа ден курчак-влак шинчыше вӱдыштӧ илат. Кызытсе тӱняште 38 тукым дене кылдалтше 3600 тӱрлӧ шыҥа кугыт 3600 наре шыҥа шотлалтеш. Российыште тиде шыҥа Гаяк 100 тӱрлӧ видан (Andes), Culiseta, Anopheles), Toxorhynes, Uranotaenia, Orthodomyia, Coquiletia, Cuiletia, Cuiletia, Cuiletia, Cuiletidia видше-влак илат.
Мутлончыш сӱрет.
Шыҥа — копшаҥге вичкыж капан (4-14 мм), кужу йолан да аҥысыр шулдыран (50 мм марте шулдыр лупшалтыш). Чырий кап кужытшо нарынче, кӱрен але сур, туге гынат шем - але ужар тӱсан лиеш. Шыҥгыр-шыҥгыр 10 сегмент дене кылдалтше кужемдыме. Чызе лопканрак йолаш. Чапа мужыр кӱчок дене пыта. Шулдыржо колшӱр дене комыжлалтын, погынымаш-влак южгунам тамгам ыштат. Антенне-влак кужу улыт, 15 членже-влак кокла гыч ышталтын. Умша аппарат шуралташ. Шкеак хоботок кужу да пӱшкыледыше — влак кокла гыч кажныже-нунын деч посна.
Умша аппаратым пучан тӱрвӧ тӱреш шылтыме. Кӧргыштыжӧ стилет гайрак-оҥылашлу (умшашыже — ӱлыл оҥылашлужо да теҥгече кӱшыл оҥылашлужо — влак лийын кертыт. Оҥылашлодо шыҥа коваштыште рожым пӱчкеда, келгынрак кая хоботко кӱкшыт марте вӱргене капилляр-влак гаяк, тиде ротысо кӱдыньыштыжат вӱр пуч гайрак шупшылеш.
Отыл кукташ:
Мӱкш

Мӱкш (. Мӱкш-влак кӱшылйамагатыш пура, ) — .
Тӱняште 20 тӱжем наре мӱкш тӱрлык уло. Антарктидым шотыш налде, мӱкш-влакым Мландын кеч могай лукыштыжо муаш лиеш. Нектарым да кочкыт, нектар - вийым, пеледыш пурак - да моло кӱлешан пуа. Нектарым погаш мӱкш кужу нержым пайдалана. Кажне мӱкшын кок мужыр шулдыржо уло. Шеҥгел шулдыр мужыржо изирак.
Шыркаҥдымаш.
Мӱкш паша денже пеледше кушкыл-влаклан шукемаш полша. Нектар да пеледыш пуракым погымо годым ик пеледыш гыч весыш чоҥештылеш, капштыже кушшо ӱп дене пеледыш пуракым пога. Ӱп коклашке пеледыш пурак пижеш. Мӱкш шке мӱшкыржым йол денже эрыкта да пеледыш пуракым шеҥгел йол коклаште верланыше калташке пога.
Пелдыш пурак ден нектар иктеш варалтыт, тиде нугыдым оптат, ӱмбакыже мӱкш муным пыштат, вара караш петыратлтеш. Ялозанлыклан мӱкш-влак кугу пайдам кондат. Мӱйым ыштыме дене гына огыл, пеледышым шыркаҥдымаш - моткоч кугу пайда. шыжым ик кечыште 2000 муным пышта, мӱй погымо жапыште 1000 гыч 1500 муно марте.
Южо мӱкш тӱрлык-влак пеледыш пурак олмеш пеледыш ӱйым гына погат. А Meliponini лӱман мӱкш тӱшка колышо шыҥа-копшаҥгым кочкыт - пеледыш пуракым огыт пого. Нунын уке.
Пачемыш

Пачемыш () — шыҥа-копшаҥге.
Пачемыш (ыҥ-влак)

Пачемыш мут ончыктен кертеш:
Кутко

Кутко () — шыҥа-копшаҥге.
Когарш

Когарш () — шыҥа-копшаҥге.
Лопшаҥге

Лопшаҥге () — шыҥа-копшаҥге.
Имывор

Имывор () — шыҥа-копшаҥге. Тудо кужу вичкыж кап-кылан, вошт койшо шулдыран насекомый.
Руш танле черке

Руш Танле Черке (РТЧ, "Москосо патриархат") () — танле христиан черке Российыште, Украиныште, Белоруссийшто да Молдовышто.
Христианлык

Христианлык ( — «месси́я» гыч) — тӱнямбал монотеист тын.
Пормо

Пормо () — шыҥа-копшаҥге.
Шудышырчык

Шудышырчык ("Мӧртага") () — шыҥа-копшаҥге.
Ош лыве

Ош лыве ("Ковышта лыве"; ) — шыҥа-копшаҥге, лыве.
Ошымшӱлыш

Ошымшӱлыш () — шыҥа-копшаҥге.
Некрагол

Некрагол () — некрагол тӱча гыч кол.
Сӱгӧ

 
Сӱгӧ але Сӱгыгол, Нурангол ( — «Руш некрагол») — некрагол тӱча гыч кол.
Щёлково

Щёлково () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 108 тӱж. еҥ наре.
Новосибирск

Новосибирск (Усивырола) () — ола Российыште, Новосибирск велын кучем рӱдыжӧ, Сивыр федерал йырвелын рӱдыжӧ. 1926 марте Новониколаевск.
Новосибирск — калыкчот шотышто визымше ола Российыште, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Шонанпыл

Шонанпыл ("Онарын Капка", "Юмын пӱгӧ") — пӱртӱс кончымаш.
Важ-влак.
&lt;references&gt;
Корчемкина, Вероника Николаевна

Вероника Корчемкина (21 Сӱрем 1966 ий, Морко кундем Ӱшӱтӱр ял) —- марий мурызо, почеламутчо, туныктышо.
Йоча пагыт.
Морко кундемын Ӱшӱттӱр ялеш шочын-кушкын, ӱдыр годсо фамилийже - Сидоркина. 
Изиж годым Вероника шукырак жапшым коваж пелен (ачажын аваже марий ӱдырамаш лийын) эртарен. Шке манмыжла, туддечак марла чын кутыраш, шомакын чевержым, нелытшым палаш тунемын. Кован каласкалыме ятыр йомакше ушеш лакемыныт да ӱдырым шонаш таратеныт.
Аваже Киров кундем гыч толшо руш еш гыч лийын, но марий йылмым сайын пален.
Тунеммаш да ешым чумырымаш.
Вероника Сидоркина 1983-1988 ийлаште Марий кугыжаныш пединститутын филологический факультетыштыже шинчымашым пога. Тунем лекмек, Морко школышко руш йылмым да литературым туныкташ кая. Тунамак "У муро" ансамбльышке кошташ тӱҥалеш. Творческий корныжо лач тиде ансамбль гыч тӱҥалеш. 
Марлан лекмек, пелашыже Вячеслав Андреевич Корчемкин дене У Торъял кундемыш илаш куснат. Ныл ийым Масканур школышто ыштымеке, пелашыжын шочмо поселкыш, У Торъялыш, куснат. Коктынат школышто туныкташ тӱҥалыт: Вероника Николаевна - марий йылмым, Вячеслав Андреевич - физикым да информатикым.
Загреб

Загреб () — Хорватийын рӱдолаже.
Женеве

 
Женеве (, , ) — ола Швейцарийыште. Калыкчот 185 тӱж. еҥ наре.
Арыслан (зодиак тамга)

Арыслан — визымше зодиак тамга.
Период.
Кече касвел астрологийыште келшышын Арслан тамгаште 23 Сӱрем гыч 23 Сорла марте наре улеш, веда астрологийыште — 15 Сорла гыч 15 Идым марте улеш.
Планет.
Арысланын планетше — Кече.
Пале.
Арысланын палыже ♌.
Эритрея

 &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2010-10-31T19:05:52Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Azimbaj&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Эритрея лаштыкым Эритрей лаштыкыш кусарыме: Марий йылмылан келыштарымаш&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;37507&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Эр-Рияд

Эр-Рияд () — Сауд Аравийын рӱдолаже.
Шарм-эль-Шейх

Шарм-эль-Шейх () — ола Египетыште. Калыкчот 28 тӱж. еҥ наре.
Филадельфий

 
Филадельфий () — ола Пенсильванийыште, УАШ. Калыкчот 1,5 млн. еҥ наре.
Мӧртньӧ

Мӧртньӧ () — колын да ужаван муныжо.
Мыгылшӱй

Мыгылшӱй () — кайык.
Шӱм

Шӱм — айдемын але янлыкын илтарманже.
Вӱр

Вӱр — шӱм-вӱргорнысо системын илтарманже. Вӱдйыгыр (вӱр сыворотке), пластинке (тромбопластинке), йошкар тӱсан (эритроцит) да ош вӱр (лейкоцит) илпарчак гыч шогышо, илышлан моткоч кӱлешан вишкыде куэм.
Тӱе

Тӱе () – Азийыште да Африккыште тӱе-влак (Camelidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 45 см, нелытше 2 - 2,5 кг. 
Икпӱгыран тӱе дромедар але дромадер, кокпӱгыран тӱе бактриан маналтеш.
Коран

Коран ( — "аль-К̣ур’а̄н ") — мусульман-влакын шнуй кнагаже.
Тэзе (тиште)

Тэзе́ () — христиан экуменик тиште Тэзе ялыште, Сона да Луара француз департаментыште, Бургундий.
Бразилий

Бразилий () — эл Кечывалвел Америкыште.
Ашхабад

Ашхабад () — Туркменистанын рӱдолаже.
Батут ӱмбалне тӧрштылмаш

Батут ӱмбалне тӧрштылмаш — спорт тӱрлык. Тыгай дисциплине-влаклан шелалтеш: 
Батут - тиде кӱшкӧ торштылашлан арвер. 
20-шо курымын 20-шо ийлаштыже америкыште Джордж Ниссен шке конструктор пашажым тӱҥалын. Тачысе кечын могай батутым ужын кертына - тиде тудын пашаже. Тиде айдемынак тыршымыж дене батут ӱмбалне тӧрштылмашым спорт радамышке гына огыл пуртеныт, эше Кеҥежымсе Олимпиадын программышкыж ешареныт. Джордж Ниссен шке изобретенийжым эре саемден, да американ школлашке колтылын. Физрук-влак у спорт снарядын пайдажым акленыт, тыге школ-влак коклаште батут ӱмбалне тӧрштылмаш дене икымше турнир-влак эрташ тӱҥалыныт. 
Айдемылан батут моткоч кӱшкӧ тӧршташлан йӧным пуа. Тыге шке жапыште ик фотографий тӱняште чот шарлен ыле. Айдеме дене кенгуру иканаште кӱшкӧ тӧрштат. Но айдеме батут гыч. Тӧрштымӧ кӱкшытышт икгай. Тиде фотографийым ужмек тыгак тӧрштылаш шукыштын кумылышт шочын. 
Америкыште батут ӱмбалне тӧрштылмаш дене икымше кугу таҥасымаш 1948 ийыште лийын.
Мемнан элыште (а тунам Совет Ушемыште) батут дене эн ончыч космонавт-влак ямдылалтмаш семын тӧрштылаш тӱҥалыныт. Вет лач 60-шо ийлаште батутым Совет мландыш конденыт. Космонавт тыге кӱшкӧ тӧрштылмыж годым невесомость але Тылзысе гравитацийлан сайын ямдылалт кертеш. А космонавтым ямдылымаш программышке тиде спорт арвер тачат пура. 
Тачысе кечын.
Батутым тачысе кечын тиде кӱртньӧ рамышке пыжыктыме резине сынан материал гыч ыштыме сетке. Да батут ӱмбалне тӧрштылмашым Олимий модмаш программышке пуртеныт. Тидлан кугу надырым батутым ыштышыже Джордж Ниссен пыштен. Умыржӧ мучко шке ыштыме спорт арвер денже тӱрлӧ трюкым ыштылын. Кӧ пала, ала тидланак кӧра Ниссен 96 ийым илен, да тений гына пневмоний чер деч колен?
А теве Олимпий программыште эше вӱдышкӧ тӧрштылмаш уло. Тиде спорт тӱрлык батут ӱмбалне тӧрштылмаш ден пенгыдын кылдалтын. Вет спортсменлан лач моторын тӧрштымыжлан, да южышыто трюкым ончыктымыжлан баллым пуат. Кушто эше тыгай техникым спортсмен поген кертеш? Лач батутышто гына. 
Але эше ик спорт тӱрлык - фристайл. Ечызе але сноубордист курык гыч вола, да трамплиныште тӧршта. Чоҥештымыж годым южышто тыгак тӱрлӧ трюкым ышта. Мастарлыкым нунат батут дене гына погат. 
А чынжым каласаш гын, кеч могай спортсменлан батут ӱмбалне тӧрштылмаш пайдам гына конден кертеш. Футболист, волейболист, тӧрштылшӧ-влак, моло спортсмен-влаклан ямдылалтмашште батут чот полша. 
А батут-влакым спортзалышке шукырак шындаш, да сеткым саклташ гын, спейсболла модаш лиеш. Волейбол але пионербол модмаш гае, но спортсмен-влак батут ӱмбалне тӧрштылыт, мечым кугу кӱкшыт гыч пералтат. Слэмбол спортсмен-влак батутышто тӧрштылын баскетбол оҥгыш мечым кышкат.
Аргентина

Аргентина () — эл Кечывалвел Америкыште.
Италий

Италий () — Европысо эл.
Рӱдолаже Рим.
Ростов-на-Дону

Ростов-на-Дону ("Дон ӱмбалсе Ростов" гыч) — ола Российыште, Ростов велын кучем рӱдыжӧ, Кечывалвел федерал йырвелын рӱдыжӧ.
Ростов-на-Дону — калыкчот шотышто луымшо ола Российыште, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Томск

Томск () - ола Российыште, Томск велын кучем рӱдыжӧ.
Томск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Боливий

Боливий () — эл Кечывалвел Америкыште.
Венесуэла

Венесуэла () — эл Кечывалвел Америкыште.
Гайана

Гайана () — эл Кечывалвел Америкыште.
Тиштер

Тиштер (грек. ἀλφάβητος) — тӱрлык, кӱемалтше тамга-влак дене чоҥалтеш, йылмыште кучылталтше чыла тиште-влак. Тиштерыште ик тамга - буква - ик йӱкым ончыкта. Но кутырымо йылмыште чӱчкыдын йӱк буквалан келшен огыт тол. Тиштер пиктографий тиште деч ойыртемалтеш. Пиктографий возымаште ик тамга ала могай ончыкта (шемер калыкын ). Морфем да логографий возымашште ик тамга ик морфемым (китайысе возымашште) але мутым ончыкта. Тиштерын икмыняр тӱрлыкшӧ уло:
 тиштер - -влак , ончыктат.
Консонант тиштер - йӱкпале-влак гына ончыктат. -влакым посна тамга системе-дене палемдат.
Йӱкпале-влакым тиштерыште пеҥгыдемдыме радам дене шогалтыме. Тиде радам почеш мутер, энциклопедийлаште мут-влакым вераҥдат.
Тӱрлӧ йылмыште тӱрлӧ йӱк-влак улыт. Сандене тиштер-влакат кугыт дене ойыртемалтыт. Гиннесс рекорд кнагашке кхмер йылмын тиштерым пуртеныт - 72 йӱкпале тушто уло. А эн шагал йӱкпале ротокас йылмын тиштерыштыже - 12 (a, e, g, i, k, o, p, r, s, t, u, v). Тиштерын эн тошто йӱкпалыже - «о». Мемнан курым деч ончыч 1300 ийыште финикий тиштерыште тудым пуртеныт да тачат шуко йылмыште тиде йӱкпале кучылталтеш. Но финикий йылмыште тиде йӱкпале дене соҥйӱкым палемденыт, тачысе «о» тудын деч шочын.
Суринам

Суринам () — эл Кечывалвел Америкыште.
Мӱй

Мӱй — мӱкшын тыршымыж дене ышталтше шере кочкыш йорвар. Мӱй 13-20 %-лан вӱд гыч, 70-80 %-лан углевод (глюкозо, сахарозо, фруктозо) гыч шога. В1, В2, В6, Е, К, С, провитамин А-каротин, фолиевый кислота витамин-влаклан поян. Мӱй айдемын тазалыклан кугу пайдам конда, сандене тудым ожнысек кочкыныт, чайыш оптен йӱыныт, кочкышым ямдыленыт, вес шот денат кучылтыныт.
Мӱйым ыштыше эл-влак.
Ожнысек мӱйым ыштыше-влак коклаште Россий тӱнямбалне ончылно лийын. Кеч тачысе кечын изиш шеҥгелан кодынна гынат, Российын тӱрлӧ лукыштыжо мӱкшым ашныме паша тӱзлана гына. Тыге Пошкырт Элыште, Алтай, Краснодар, Пермь мланделаште, Адыгей, Ростов, Кна, Марий Эл, Рязань, Воронеж, Орынбор велыште мӱкшызӧ-влак шукын улыт. 
Йот эл-влак кокла гыч эн шуко мӱыйым Китай, Франций, Украина, Казахстан, Греций да Австралийыште ыштат.
Вячеслав Воронцов

Вячеслав Воронцов — Марий Мер Каҥашын еҥже, Кугыжаныш Думын Депутатше, "Плес" фирмын вуйлатышыже.
Колумбий

Колумбий () — эл Кечывалвел Америкыште.
Роман Мусагитов

Мусагитов Роман Тимиршинович 2 январьыште 1981 ийыште Пошкырт кундем Илиш район Анач ялеш шочын кушкын. 
Роман Мусагитов 1997 ийыште, Анач кыдалаш школым тунем пытарымек, Благовещенск оласе педагогический колледжыш социальный педагоглан тунемаш пура. 2002 ийыште тунем пытарымек тыштак туныктышылан кодеш. 2004 ийыште Пӱрӧ пединститутым пытарен. Колледж пелен "Келшымаш" куштышо-мурышо ансамбльын вуйлатышыже лийын. 
Школышто тунеммыж годым мураш тӱҥалын. Шуко конкурслаште участвоватлен. Регион-влак кокласе "Яндар йӱк", "Ший памаш" конкурс-влакын лауреатше улеш. 2008 - 2016 ийлаште Олег Славин дене пырля Пошкырт, Татарстан, Пермь, Свердловск кундемлаште концерт дене лийын. Концертлаште шке возымо мурыжо-влакымат йоҥгалтарен. 
2014 ийын сентябрь тылзе гыч Благовещенск олан 6-шо номеран школышко туныктышылан тӱҥалын.
2021 ий август тылзыште 4 номеран школыш директорлан шогалтеныт.
2021 ий декабрь тылзе гыч МОО МНКА "Эрвел марий" автономийын председательже.
Сентябрь 2022 ий - 5 школышко ОБЖ туныктышылан куснен.
Ешан. Ватыже - Евгения Владиславовна (прокуратура пашаеҥ) ден пырля эргым Егорым да ӱдырым Софьям ончен куштат.
Черлидинг

Черлидинг (, «cheer» мут — поро кычкыралтыш семын кучылталтеш, «lead» — наҥгаяш, виктараш) — гимнастика, аэробика, шоу-куштымашым иктышке ушышо спорт тӱрлык.
Черлидинг нерген.
Черлидинг Америкыште эше XIX курымын 70-ше ийлаштыже шочын, но лач 100 ий эртымеке гына кумдан шарлен. Спортсмен-влак дене пырля таҥасымашшке чӱчкыдын тӱшка дене ӱдыр-влак кудалыштыт. Рушла нуным «группа поддержки» маныт, нуно таҥасыме деч ончыч, каныш жапыште мотор куштымашым ончыктат, командым куандарыше мутым мурен кычкырат. 1970 ий гыч тыгай тӱшка-влак спортсменлан полшаш тӱҥалыныт, да эркын-эркын ӱдыр-влак кугурак пагалымашым суленыт. Калыкыш лекмылан нуно чот ямдылалтыт, спорт таҥасымаш годым виян, кумылым нӧлтышӧ куштымашым ончыктыман, сандене черлидинг у спорт тӱрлыкыш савырнен. Кызыт черлидинг кок тӱрлӧ уло:
Калык-влак кокласе черлидинг федераций.
2001 ийыште Калык-влак кокласе черлидинг федераций чоҥалтын, тушко Европысо эл-влак деч посна Японий ушнен. Тачысе кечылан тиде федерацийыш ушненыт: Тайвань, КАР, Гонконг, Индонезий, Японий, Малайзий, Филиппин-влак, Сингапур, Таиланд, Австрий, Даний, Финляндий, Франций, Германий, Венгрий, Ирландий, Норвегий, Россий, Сербий, Черногорий, Словений, Швеций, Украине, Великобританий, Австралий, Барбадос, Боливий, Бразилий, Чили, Колумбий, Коста-Рика, Эквадор, Панаме, Перу, УАШ, Венесуэле.
Сугыньлык

Сугыньлык (, ) — физический лицан колымекыже ик могыран граждан правоотношений-влакын варасе пӱрымашыштым рашемдыше норматив акт. 
Сугыньлык кагазеш возымо лийшаш да нотариусын але моло уполномоченный лицан кидпалыж дене пеҥгыдемдалтшаш. Кажне айдемын кеч-мыняр сугыньлыкым возаш уло, тыгодым кажне у возымо сугуньлык ончыч пеҥгыдемдыме документым шӧра. Сугыльлыкым возышо физический лица тиде актым вашталтен серыме нерген нигӧланат каласышаш огыл. 
Сугыньлыкым возышо еҥын пашам ыштен кертдыме родо-тукымжын кертыжше пудырталтеш гын, сугыльлык шотшышто суд ӱчашымаш лектын кертеш. Пашам ыштен кертдыме лишыл еҥ-влак сугыньлык йодмашым ончыде пайыш пурен кертыт. 
Шонен моштыдымо, але иктаж-могай амаллан кӧра ушым йомдарыше физический лицан возымо сугыньлыкым юридический вийым огеш нумал. 
Сугыньлык почеш налме пого "наследований" лӱмым нумалеш.
Шочмо нерген таныккагаз

Шочмо нерген таныккагаз - йоча шочмым регистрацийыш пуртымо нерген пеҥгыдемыше кагаз. Тиде документыште йоча да ача-ава нерген возымо. Шочмо нерген таныккагаз йочан 14 ийым теммешкыже ик тӱҥ улмым палдарыше документ. 
Таныккагаз нерген.
ХХ курым мучаште шочмо нерген таныккагаз изирак ужар тӱсан кнага семын лийын. Кызытсе жаплан тиде А4 кугытан кагаз да вӱд тамга-влак дене палемдалтше документ. Шочмо нерген таныккагазыште серий ден номер палемдалтеш. 
Шочмо нерген таныккагазым возымаш.
Шочмо нерген таныккагазыш данный-влакым кид денат, возышо машине полшымо денат сераш лиеш. Данный-влак кид дене возалтыт гын, лудаш йӧрышо канде але шем тӱсан возымо пасте дене погалтшаш улыт. Возышо машине але компьютер дене данный-влак палемдалтыт гын, шем тӱсан чия дене возалтшаш улыт. Возымо чиян , пастын качествыже сай лийшаш. Документыште возымо пале-влак аралалтме жапыште лудаш йӧрышо кодшаш улыт. Шочмо нерген таныккагазыш данный-влакым пуртымо годым тӧрлатылмаш амыртымаш мут кӱчыкемдымаш лийшаш огыл. 
Шочмо нерген таныккагазышке Ешшот серкалыме пӧлкан пашаеҥже але таныккагазым пуышо вес кугыжаныш кучемын (мутлан консульствын) пашаеҥже кидпалым пыштышаш. Кидпале воктене тукым лӱм, лӱм, ача лӱм рашемдалт возалтшаш да печать дене пеҥгыдемдалтшаш. 
Кызытсе жаплан шочмо нерген таныккагазыште ача-аван графа кумыл дене возалтеш, але удыралтыш пале шындалтеш. пуымо годым шочмо нерген таныккагаз пелен посна калыкым ончыктышо кагаз пуалтеш, а таныккагазыште тидын нерген пале кодеш. 
2007 ий февраль тылзе гыч тыгай кагаз-влакым огыт пу, шочмо нерген таныккагазыште вес могырым йочан эллык нерген штамп шындалтеш. 
Тошто эллык нерген палемдымашан кагазын йочан 14 ийым теммыж марте юридик вийже уло, сандене тудым вашталташ нимолан.
Шочмо нерген таныккагазым налме радам.
Йочан шочмо нерген таныккагазым ача-ава, ийготыш шушо икшыве шкеак, опекун але -влак налын кертыт, документым Ешшот серкалыме пӧлкаште пуат. 
Шочмо нерген таныккагазым йомдарымеке, илыме верысе Ешшот серкалыме пӧлкашке увертарыман.
Калык-влак кокласе информаций кече

Кылме тылзын 26 кечын Калык-влак кокласе информатизаций академийын темлымыж почеш Тӱнямбалсе информаций кече (World Information Day) палемдалтеш. 
Информаций - мут дене, серыш гоч але вес йӧн дене ик еҥ деч весылан колтымо шинчымаш (мутлан, ала могай сигнал дене).
Информаций айдемылан эре кӱлеш ыле. Но ХХ-шо курымышто шанче пашан чот шарлымыж да вияҥмыжлан кӧра информацийын кӱлешлыкше эше чот кугемын.
Парагвай

Парагвай (, ) — эл Кечывалвел Америкыште.
Гуарани йылме

Гуарани йылме (гуаранила "avañe'ẽ", "guaraní") — тупи-гуаранисо йылме.
Ава кече

Кылме тылзын 28 кечынже Ава кече палемдалтеш. 
Ава кечым чыла эллаште пайремлат. Мемнан Кугыжанышыште Россий Федераций президент Б.Н. Ельцинын 120-шо № кӱштыкшӧ почеш Кылме тылзын пытартыш рушарнян Ава кече пайремлалтеш. Кӱштык "О Дне матери" маналтеш, Шорыкйол тылзын 30-шо кечынже 1998-ше ийыште лектын.
Кугыжаныш Думын ӱдырамаш, еш да самырык тукым паша шотышто Комитет Ава кечым палемдаш тӱҥалме темлымаш дене лектын. Кӱштыкын текстше:
Но тиде кӱштык лекме почеш российысе ава-влак шке пайремыштым налыныт.
Петухов, Василий Михайлович

Василий Патраш (Василий Михайлович Петухов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Кугу Сӧреманэҥер ял — , Йошкар-Ола) — курыкмарий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1936).
Илыш корныжо.
Василий Патраш 1905 ийын кылме тылзын 28-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Кугу Сӧреманэҥер ялыште нужна ешеш шочын, шуко жап шкежат тарзе лийын.
Тунеммаш.
Москошто 2 тылзаш политграмот курсшым тунем пытарен.
Мер паша.
Избач, сельсоветын секретарьжылан ыштен, комсомол пашаште шуаралтын.
Колымаш.
Шкеж гаяк уста еҥ-влак семынак репрессийыш логалын. 1938 ийын кылме тылзын 28 кечынже Василий Патрашым да эше икмыняр марий тӱвыра пашаеҥым лӱен пуштыныт.
НИДС

 (налме иммунитет дефицит синдром, рушла - СПИД, синдром приобретенного иммунодефицита; англ. AIDS) — айдемын капышкыж -инфекций логалме дене тӱҥалше чер.
Вӱрыштӧ CD4+ лимфоцит-влакын иземме дене, капыште моло инфекций-влак шарлыме дене ойыртемалтеш. АИВ (ВИЧ)-инфекций вӱр, , ӱдырамаш вожгокласе секрет, ава шӧр гоч вес еҥын капышкыж логал кертеш. Шӱвылвӱд, шинчавӱд да кидкучымо гоч АИВ ок кусно. Тыге АИВ ик айдеме деч весе деке куедылмаш, вӱрым пуымаш, вирусан име да шприц гоч, кусна. Черле мӱшкыран ӱдырамаш деч йочаж деке вирус куснен кертеш.
Южо шанчыеҥ-влакын ойлымышт почеш АИВ-инфекцийын шарлымашыже пандемий сыным налын. 2008 ийыште АИВ дене илыше-влакын чотышт 33,4 миллион еҥ, инфекцийым налше-влакын - 2,7 миллион, да НИДС деч колышо-влакын чотышт 2 миллион еҥ ыле. 
Молекул филогений метод дене шанчыеҥ-влак пален налыныт: АИВ Касвел-Покшел Африкыште XIX-ше курым мучашште, XX-шо курым тӱҥалтышште шочын. 1981 ийыште УАШыште чер-влакым эскерымаш Рӱдерыште икымше гана НИДС-нерген возеныт, тиде черым шочыктарыше, АИВ-инфекций нерген 1980-ше ийлаште возеныт. 
АИВ-инфекцийым да НИДС-ым эмлымаш чер вияҥмым иземда, но тачат АИВ ваштареш вакциным ыштен огытыл, тачысе кечылан ик еҥат чер деч тичмашын эмлалт кертын огыл. АИВ-инфекцийым эмлымаш нелын эрта, моткоч шерге, сандене АИВ/НИДСын пандемийым пытарымаш пашаште профилактике гына полшен кертеш.
Статистике.
АИВ-инфекциян еҥ-влакын чотышт дене 2006-2007 ийлаште эл-влак коклаште Индий (6.5 млн), КАР (5.5 млн), Эфиопий (4.1 млн), Нигерий (3.6 млн), Мозамбик (1.8 млн), Кений (1.7 млн), Зимбабве (1.7 млн), УАШ (1.3 млн), Россий (1 млн) и Китай (1 млн) ончылно улыт. АИВ-эпидемийын тӱҥалме гыч чылажге 60 миллион еҥ черланен, 25 миллион еҥ НИДС дене кылдалтше чер деч колен. 2008 ийыште 430 000 йоча наре АИВ дене шочын. У АИВ-инфекций-влакын чотышт эмлалтше еҥ-влакын чотыштым чот ончылта: кажне кок эмлалташ тӱҥалшылан - вич черланыше логалеш.
Африкыште черланыше-влак эн шукын улыт: АИВ дене илыше-влак кокла гыч тыште 67 % еҥ ила. Черланыше йоча-влак кокла гыч Африкыште 91 %-ше ила.
Эпидемийлан кӧра кокласе ийгот иземын (мутлан, Ботсвана элыште 2006 ийыште 65 гыч 35 ий марте)
АИВ

АИВ (Айдемын иммунодефицит вирус) — АИВ-инфекций черым шочыктарыше вирус, тудын пытартыш стадийже НИДС — Налме иммунитет дефицит синдром (руш. СПИД — Синдром приобретенного иммунодефицита) семын палыме.
Перу

Перу () — эл Кечывалвел Америкыште.
Уругвай

Уругвай () — эл Кечывалвел Америкыште.
Эквадор

Эквадор () — эл Кечывалвел Америкыште.
Юрист кече

Юрист кече Российыште
Теле тылзын 3 кечынже Российыште юрист-влакын кечышт палемдалтеш. 2008 ийын, Пургыж тылзын 4 кечынже РФ Президентын «Юрист кечым палемдымаш нерген» («Об установлении Дня Юриста») 130 №-н Кӱштыкшӧ лектын. Российыште юрист паша пагалыме, но ты жапыштак моткоч нелылан шотлалтеш. Мемнан куганышыштына илыше граждан-влакын праваштым аралыше-шамычым тиде пайрем уша. 
Юристын тӱҥ пашаже - тӧртык шуктымым эскераш. Судья, адвокат, прокурор, пристав – нине пашаеҥ-влакын тыршымыш дене тӧртык илышыште шукталтеш, нунылан кӧра кугыжанышна йолвалне пеҥгыдын шога.
Российысе ВУЗлаште тачысе кечын 700 000 утла студент юрист шинчымашым пога.
Рок-н-ролл

Рок-н-ро́лл ( — мар. "лӱҥгалте да пӧрд") — кумдан шарлыше семтолкын, 1950-ше ийлаште УАШышто шочын, рок-семын ик тӱрлыкшылан шотлалтеш. тыгай сем почеш куштымашым, тыгак рок-н-ролл лӱмдат, рок-н-ролл лӱмымак тыгай стиль дене возымо сем композицийым лӱмдат. Но ме тиде статьяште рок-н-ролл семтолкыным шотыш налына. 
Ойыртем.
Ик минутышто тӱмыр 140-180 гана пералта, размер - 4/4 (ныл чырык), семӱзгар-влак кокла гыч электрогитар, бас, тӱмыр да пианино эн чӱчкыдын кучылталтыт. Рок-н-ролл аптыраныде, куштылгын йоҥгалтаралтеш.
Эртымгорно.
Американ сем-влакын ойыртемышт иктышке ушненыт - тыге у семтолкын - рок-н-ролл шочын. Икте весе дене кутырыде, УАШын кечывалвелныже музыканче-влак эн куштылго, ял сынан сем-влак дене экспериментым эртараш тӱҥалыныт. Негр-влак кугу надырым тыште пыштеныт, нунын кутырымашышт гыч мут-влак рок-н-роллын ойыртемже лийыныт. 
У семтолкын шотышто шукын ӱчашат, могай муро икымшылан шотлалт кертеш. Но эн ончыч да эн кумдан тудо жапыште Айк Тӧрнерын «Rocket 88» мурыжо шарлен. 1951-ше ийыште шочын. 
"рок-н-ролл" терминым Алан Фрид лӱман ди-джей калыкыш пуртен. А тунам Америкыште у муро жанрлан шукын тореш лийыныт. Эн чӱчкыдын негр-влак шоктеныт, а нуным тудо жапыште эле эше пагален огытыл. Рок-н-роллын тачысе шоктымашыжым нине еҥ-влак чоҥеныт: Билл Хейли, Элвис Пресли, Чак Берри, Фэтс Домино. Нунын кокла гыч эн лӱмлӧ - Элвис Пресли. "Рок-н-роллын король" лӱмым тудлан пуеныт, тудын лӱмжак уло тӱнялан рок-н-роллым сай могыр гыч ончыктен. Оксам шуко пуэн, а кушто окса, тушто кинематограф. У шӱдыр-влакым киношко ӱжаш тӱҥалыныт.
Рок-н-ролл шочмекыже моткоч писын да кумдан шарлен, но тыге, кӱчык жап гыч изиш пытен огыл. У семтолкыным чоҥышо-влакше йомыныт: Элвис Пресли-м армийыш кок ийлан налыныт, Литл Ричард муро деч кораҥын, Бадди Холли да моло мастар-влак колен пытеныт, Чак Берри четлык коклашке логалын. Моло музыканче-влак вес жанырыште пашам ышташ тӱҥалыныт. 
У илышым рок-н-роллыш Европо гыч семлызе да мурызо-влак пуртеныт. 1960 ийлаште Битлз уло тӱнялан шке сем-влакшым рашкалтылаш тӱҥалын. Тошто рок-н-ролл муро-влакым нуно угыч мура тӱҥалыныт. Тунамак рок мутым кучылташ тӱҥалыт.
Панама

Панама () — эл Кечывалвел ден Америкыште.
Инвестиций

Инвести́ций — парышым лукташлан экономикыш кужу жаплан надырым (оксавундым) пыштымаш.
Кызытсе экономикыште инвестиций кугу верым налеш. Инвестиций парышым лач лектышан проектыште гына пуа. А проект лектышан огыл гын - пыштыме надырет йомынат кертеш.
Радамлымаш.
Объект шотышто инвестицийым радамлат: