tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Егоров, Николай Петрович

Николай Егоров (Николай Петрович Егоров) (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Шорык Шурмарий ял – , Козьмодемьянск) – курыкмарий серызе, муро-почеламутчо, туныктышо, драматург, кусарыше, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1994), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1983), М.А. Кастрен Обществе премийын лауреатше.
Илыш корныжо.
Николай Егоров 1936 ийыште кылме тылзын 25 кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Шорык Шурмарий ялыште кресаньык ешеш шочын.
Сиватеев, Мстислав Прокопьевич

Мстислав Сиватеев (Мстислав Прокопьевич Сиватеев) (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Митрисола ял — 1962) — курыкмарий серызе, почеламутчо.
Илыш корныжо.
Мстислав Сиватеев 1920 ийын пургыж тылзын 5-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Митрисола ялеш шочын.
Атюлов, Анатолий Александрович

Анатолий Атюлов (Анатолий Александрович Атюлов) (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Латансола ял) — курыкмарий серызе, туныктышо.
Илыш корныжо.
Анатолий Атюлов 1938 ийын теле тылзын 27-шо кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Латансола ялеш кресаньык ешеш шочын.
Беляев, Иосиф Иванович

Иосиф Беляев (Иосиф Иванович Беляев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Пайскурык ял — , Йошкар-Ола) — курыкмарий серызе, туныктышо, I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Иосиф Беляев 1899 ий вӱдшор тылзын 4-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Пайскурык ялыште шочын.
Кириллов, Григорий Семёнович

Григорий Кириллов (Григорий Семёнович Кириллов) (, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Шӱргыял ял) — курыкмарий серызе, драматург, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
Илыш корныжо.
Григорий Кириллов 1921 ийын шорыкйол тылзын 13 кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Шӱргыял ялыште йорло кресаньык ешеш шочын.
Асылбаев, Ахмет Асылбаевич

Ахмет Асаев (Ахмет Асылбаевич Асылбаев) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Елтек ял – , Йошкар-Ола) – марий серызе, шанчызе, журналист, кусарыше, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1943), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982).
Илыш корныжо.
Ахмет Асаев 1912 ий пеледыш тылзын 15-ше кечынже Россий империй Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Елтек ялыште кресаньык ешеш шочын.
Бирск оласе педагогический техникумышто, вара Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто шинчымашым поген. 1935 ийыште, институтым тунем пытарымек Марий обком ВЛКСМ-ште инструктор должностьышто лийын, Параньга педучилищын директоржылан тыршен. 1939 ий гыч Марпединститутышто кугурак туныктышо. Кугу Ачамланде сар тӱҥалме годым Совет Армийыште лийын. 1943 ийыште черлан кӧра мӧҥгыжӧ пӧртылмек «Марий коммуна» газет редакцийыште пашам ыштен. Тудо ийынак Марий книга савыктышын вуйлатышыжлан шогалтат. 1946 ий гыч МарНИИ-н шанче пашаеҥже, 1961 ий гыч «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжо.
1935 ийыште савыкталташ тӱҥалын. Тыгай статья да монографий-влакым возен: «М. Шкетанын творчествыже» (1935), «Марийская литература периода Отечественной войны» (1945), «Проза М. Шкетана» (1948), «Творчество Г. Ефруша» (1952), «Марий литература нерген» («О марийской литературе») (1957), «С.Г. Чавайн» (1959). Тыгак «Очерки марийской литературы» пашан ик авторжылан шотлалтеш. Тудо кыдалаш школышто тунемше-влаклан хрестоматийым, шочмо йылме дене учебный пособийым ямдылен.
1950-ше ийла гыч тӱҥалын А. Асаев сылнымутан произведений-влакым возаш тӱҥалеш – очерк, ойлымаш, пьесе. Тудыш шукияш паша лектышыжлан «Ошвичыжат, йӱксыжат» роман шотлалтеш, 60-шо ийлаште марий ялын илышыжлан пӧлеклалтше. Возымо пьесыже-влак: «Ӱжара мурызо», «Клятвенная береза» – «Ошвичыжат, йӱксыжат» роман почеш. А. Асаеывын сылнымутан произведенийже, статьяже-влак руш йылме дене лектыныт.
А. Асаев – КПСС-ын, 1943 ий гыч Писатель Ушемын членже лийын. Литератур да печатьым вияҥдымылан Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже лӱмым пуэныт.
Зайникаев, Александр Шайдуллович

Александр Зайникаев (Александр Шайдуллович Зайникаев) (, Башкир АССР, Калтаса кундем, Шоръял ял — ) — марий серызе, почеламутчо, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.
Илыш корныжо.
Александр Зайникаев 1935 ийын теле тылзын 10-шо кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Кульчубай ялыште кресаньык ешеш шочын.
Сапин, Александр Иванович

Александр Сапин (Александр Иванович Сапин) (, Свердловск вел, Арти оласе йырвел, Изи Тавра ял) — марий серызе, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1993).
Илыш корныжо.
Александр Сапин 1929 ийын кылме тылзын 24-ше кечынже Свердловск вел Арти оласе йырвел Изи Тавра ялыште кресаньык ешеш шочын.
Ягельдин, Александр Сергеевич

Александр Ягельдин (Александр Сергеевич Ягельдин) (, Россий империй, Ильна губерний, Вӱрзым уезд, Изи Шокшем ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
Илыш корныжо.
Александр Ягельдин 1915 ийын шыжа тылзын 22-шо кечынже Россий империй Ильна губерний Вӱрзым уезд Изи Шокшем ялеш кресаньык ешеш шочын.
Авипов, Алексей Фёдорович

Алексей Авипов (Алексей Фёдорович Авипов) (, Марий АССР, Кужэҥер кундем Эҥыжсола ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (1993).
Илыш корныжо.
Алексей Авипов 1937 ий шорыкйол тылзын 17-ше кечынже Марий АССР, Кужэҥер кундем Эҥыжсола ялыште шочын, Йывансоласе школышто до У Торъялысе педучилищыште шинчымашым поген. Уло ӱмыржым журналистикылан пӧлеклен, Куженер, Советский, Оршанкысе районный газетлаште тыршен. 1969 ийшыте Марий кугыжаныш педагогик институтым тунем пытарен. 20 ий утла "Марий комунна" газет ("Марий Эл" газет) редакцийыште тыршен. Илышын пытартыш илаштыже "Кугарня" газетын пашаеҥже лийын.
Сылнымут паша.
Алексей Авипов, журналистикыш толмекыже, очеркым возен моштымыжо дене чапланен. "Волгыдо маяк" лӱман икымше сборникше колхоз пашан передовикше-влак нерген возалтын. Тиде жапыштак А.Авипов сылнымут пашаш ушнен. 1960-1970 ийлаште тудын ойлымашыже-влак чумыр ойпогылаште савыкталтыныт, Москоштат руш йылме дене лектыныт. 1979 ийыште "Икте-весылан ӱшанет гын" лӱман йоча пьесе-влак ойпогым савыктен. Тиде ийылаштак Авипов "Ончыко" журналын эре савыкталтше авторжо лийын. "Тунамат ыле шыже" лӱман лирический ойлымаш-влак книга шуко поро мутым поген. Сар жапыште эртыше йоча пагытшылан серызе "Ий йымачат вӱд йога" лӱман повестьым пӧлеклен.
Мурзашев, Ислибай Мурзашевич

Алексей Мурзашев (Ислибай Мурзашевич Мурзашев) (, РСФСР, Пошкырт АССР, Калтаса кундем, Тӧлдӧ ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).
Илыш корныжо.
Алексей Мурзашев 1932 ий шыжа тылзын 27 кечынже Пошкырт АССР Калтаса кундем Тӧлдӧ ялыште кресаньык ешеш шочын.
Тимофеев, Алексей Васильевич

Алексей Тимофеев (Алексей Васильевич Тимофеев) (, РСФСР, Марий автоном область, Юлсер кундем, Кукшэҥер ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, журналист Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1979), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1983).
Илыш корныжо.
Алексей Тимофеев 1933 ийын теле тылзын 23-шо кечынже Марий автоном область Юлсер кундем Кукшэҥер ялеш кресаньык ешеш шочын.
Васильев, Илья Васильевич

Илья Васильев (Илья Васильевич Васильев) (, Россий империй, Пермь губерний, Красноуфимск уезд, Эҥертӱҥ ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Илья Васильев 1914 ийын ӱярня тылзын 11-ше кечынже Россий империй Пермь губерний Красноуфимск уезд Эҥертӱҥ ялеш кресаньык ешеш шочын.
Караев, Илья Караевич

Илья Караев (Илья Караевич Караев) (, Башкир АССР, Калтаса кундем, Калмаш ял — , Нефтекамск ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2006), Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше.
Илыш корныжо.
Илья Караев 1932 ийын идым тылзын 20-шо кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Калмаш ялыште кресаньык ешеш шочын.
Стрельников, Илья Николаевич

Илья Стрельников (Илья Николаевич Стрельников) (, Россий империй, Ильна губерний, Яраҥ уезд, Какшанмучаш ял – 
 , Йошкар- Ола) – марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939).
Илыш корныжо.
Илья Стрельников 1908 ийын сӱрем тылзын 26-шо кечынже Россий империй Ильна губерний Яраҥ уезд Какшанмучаш ялеш кресаньык ешеш шочын.
Январёв, Алексей Тимофеевич

Алексей Январёв, Чатлама Элексей (Алексей Тимофеевич Январёв) (, Россий империй, Ильна губерний, Вӱрзым уезд, Нурвел ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Михаил Якимов 1929 ий шорыкйол тылзын 20-шо кечынже Россий империй Ильна губерний Вӱрзым уезд Нурвел ялеш кресаньык ешеш шочын.
Алексей Январев Горьковский физкультурный техникумышто тунемын.
1937-1939 ийлаште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто физкультур туныктышо лийын.
1946-1975 ийлаште Шернур да Марий Тӱрек кундем школлаште физкультур туныктышылан пашам ыштен. 
1975 ийыште пенсийыш лектын.
1939 ийыште икымше почеламутшым  «Марий коммуна» газетеш  печатлен.
Алексей Тимофеевич Кугу Отечественный сарын участникше, мемнан республикын палыме поэт-лирик улеш. Тудын шагал огыл юмор почеламут, муро да частушко-влак уло. 
1964 ийыште Марий книга издательство «Ош пеледыш»  почеламут ден поэме книгам луктеш.
Январев тыгак йоча-влаклан возен.
Кугу Отечественный сар орден дене наградитлыме.
Тӱҥ произведенийже: «Ош пеледыш», «Чодыра пўкш», «Лўмнам палыза», «Шернур сем», «Шöртньö пагыт».
Савельев, Аксай Савельевич

Аксай Савельев (Аксай Савельевич Савельев) (, Башкир АССР, Калтаса кундем, Ӱлыл Качмаш ял — 2003) — марий серызе, журналист.
Илыш корныжо.
Аксай Савельев 1937 ийын шыжа тылзын 2-шо кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Ӱлыл Качмаш ялеш кресаньык ешеш шочын.
Березин, Анатолий Павлович

Анатолий Березин (Анатолий Павлович Березин) (, Россий империй, Илна губерний, Вӱрзым уезд, Тушнур (кызыт Тушнур) ял — , Шернур) — марий серызе, туныктышо, I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Анатолий Березин 1914 ийын сорла тылзын 25-ше кечынже Россий империй Илна губерний Вӱрзым уезд Тушнур (кызыт Тушнур) ялеш шочын.
Мосунов, Анатолий Иванович

Анатолий Мосунов (Анатолий Иванович Мосунов) (, РСФСР, Марий автоном область, У Торъял кундем, Антоново ял — , Йошкар-Ола) — серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1969), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Анатолий Мосунов 1925 ийын кылме тылзын 17 кечынже Марий автоном область У Торъял кундем Антоново ялеш кресаньык ешеш шочын.
Новиков, Анатолий Александрович

Анатолий Новиков (Анатолий Александрович Новиков) (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Кыдал Оръю ял) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2005). 
Илыш корныжо.
Анатолий Новиков 1939 ийын шыжа тылзын 1-ше кечынже Марий АССР У Торъял кундем Кыдал Оръю ялыште кресаньык ешеш шочын.
Казанцев, Иван Иванович

Ялмарий Йыван (Иван Иванович Казанцев) (, РСФСР, Вӱрзым уезд, Коклаял ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, журналист, драматург, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
Илыш корныжо.
Ялмарий Йыван 1920 ийын идым тылзын 25-ше кечынже РСФСР Вӱрзым уезд Коклаял ялыште кресаньык ешеш шочын.
Русов, Юрий Николаевич

Юрий Русов (Юрий Николаевич Русов) (, РСФСР, Киров вел, Яранск ола — , Йошкар-Ола ола) — руш серызе, СССР Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1990). 
Илыш корныжо.
Юрий Русов 1929 ийын шорыкйол тылзын 10-шо кечынже РСФСР Киров вел Яранск олаште шочын.
Исаков, Юрий Валентинович

Юрий Исаков (Юрий Валентинович Исаков) (, Марий АССР, Морко кундем, Кӱчыкэҥер села) — марий серызе, почеламутчо, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (2004), Россий Федерацийын сулло журналистше (2021). 
Илыш корныжо.
Юрий Исаков 1958 ий вӱдшор тылзын 20-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Кӱчыкэҥер селаште шочын.
Исаев, Чапай Исаевич

Эсай Чапай (Чапай Исаевич Исаев) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Келтей (кызыт Келтей) ял — , Йошкар-Ола) — марий серызе, журналист, кусарыше.
Илыш корныжо.
Эсай Чапай 1911 ийын ага тылзын 23-шо кечынже Россий империй Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Келтей (кызыт Келтей) ялыште кресаньык ешеш шочын.
Куприн, Александр Иванович

Алекса́ндр Ива́нович Купри́н (1870 7 Идым, Наровчат — 1938 25 Сорла, Ленинград) — руш серызе.
Ульянова, Мария Ильинична

Мари́я Ильи́нична Улья́нова (1878 18 Пургыж, Симбирск — 1937 12 Пеледыш, Моско) — россий революций толкыныш пурен, совет партий кугыжаныш пашаеҥ, В.И. Ленинын изирак шӱжарже.
Мусатов, Алексей Иванович

Алексе́й Ива́нович Муса́тов (1911—1976) — руш совет серызе.
Каунас

Каунас (, ) — ола Литваште. Кок эн кугу ола элыште.
Брюссель

Брюссель (, ) — Бельгийын рӱдолаже.
Эрвина

Эрви́на — марий ӱдырамаш еҥ лӱм. "Эр" марий мутым негызеш пыштыме, "вина" - тиде суффикс. Тиде лӱм эрдене шочшо ӱдырым ончыкта. Икгай лӱм: Эрвий, Эрви.
Николаев (Николаев вел)

Николаев () — ола Украиныште, Николаев велын рӱдыжӧ.
Полтава

Полтава () — ола Украиныште, Полтава велын рӱдыжӧ.
Хмельницкий (ола)

Хмельницкий () — ола Украиныште, Хмельницкий велын рӱдыжӧ.
Евпаторий

Евпаторий (, , ) — ола Крымыште.
Феодосий (ола)

Феодосий (, , ) — ола Крымыште.
Керчь

Керчь (, , ) — ола Крымыште.
Крым Республик

Крым Республик (; ; ) — Российын ужашыже, Крым пелотрышто верланен.
Рӱдола — Симферополь.
Краснодар мланде, Севастополь да Херсон вел дене йыгыре улеш.
Донецк вел

Донецк вел () — Украинын ужашыже, Донбасс географик регионыште верланен.
Рӱдола — Донецк.
Ростов вел, Днепропетровск вел, Запорожье вел, Луганск вел да Харьков вел дене йыгыре улеш.
Луганск вел

Луганск вел () — Украинын ужашыже.
Рӱдола — Луганск.
Донецк вел, Белгород вел, Воронеж вел, Ростов вел да Харьков вел дене йыгыре улеш.
Харьков вел

Харьков вел () — Украинын ужашыже, Славяносербий географик регионыште верланен.
Рӱдола — Харьков.
Ростов вел, Белгород вел, Луганск вел, Днепропетровск вел, Полтава вел, Сумы вел да Донецк вел дене йыгыре улеш.
Шараҥге (посёлко)

Шараҥге (; ) - ола сынан посёлко Угарман велыште, Российыште. Шараҥге кундемын рӱдыжӧ. Калыкчот 6,6 тӱж. еҥ наре.
Шараҥге кундем

Шараҥге кундем (; ) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Шараҥге ола сынан посёлко.
Юр кундем

Юр кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Юр ола.
Силиго

Силиго () — ола Италийыште, Сардиний регионыште.
Ровно

Ровно () — ола Украиныште, Ровно велын рӱдыжӧ.
Алупка

Алупко (, , ) — ола Крымыште, Ялте оласе каҥашыште.
Алушта

Алушта (, , ) — ола Крымыште.
Северодонецк

Северодонецк () — ола Украиныште Луганск велыште.
Сардиний

Сардиний () — отро Италийыште.
Мариуполь

Мариуполь () — ола Украиныште Донецк велыште.
Эртымгорно.
Оласе лӱм «Шнуй Мария лӱмеш ола» грекла гыч.
Печора (эҥер)

Печора (, , ) – кугу эҥер Европышто. Йогынын кужытшо – 1809 километр.
Мелитополь

Мелитополь () — ола Украиныште Запорожье велыште.
Эртымгорно.
Оласе лӱм «Мӱй ола» грекла гыч.
Юмынйӱла

Юмынйӱла — Юмылан ӱшанымаш негызеш тӱняужмаш. Кажне тыгай тӱняужмашын посна йӱлаже, кумылтыш мут да радамже, инаныше айдеме-влакын ушемже уло.
Юмылан ӱшанымашым кондышо айдеме-влакым онаеҥ-влак маныт.
Кӧрж (эҥер)

Кӧрж эҥер () — Юлын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 290 уштыш.
Самарканд

Самарканд () — ола Узбекистаныште, Самарканд велын рӱдолаже.
Бухара

Бухара () — ола Узбекистаныште, Бухара велын рӱдолаже.
Хива

Хива () — ола Узбекистаныште, Хорезм велыште.
Керчь пелотро

Керчь пелотро (; , ) — кечывалвел Украиныште пелотро, Крым пелотрын ужашыже.
Сиваш

Сиваш але Шӱйшӧ Теҥыз (, , ) — кечывалвел Украиныште да Крым пелотрышто вӱдлук, Азов теҥызын ужашыже.
Вӱдушык

Вӱдушык — теҥыз ден теҥыз, отро ден материк кокласе да монь аҥысыр вӱд.
Витебск

Витебск (, ) — ола Белоруссийыште.
Клайпеде

Клайпеде (, ) — ола Литваште. Кум эн кугу ола элыште.
Даугавпилс

Даугавпилс (, , , , , , ранее "Дзвiнск"; , ) — ола Латвийыште. Кок эн кугу ола элыште.
Шяуляй

Шяуляй (, ) — ола Литваште. Ныл эн кугу ола элыште.
Пярну

Пярну (, тошто , ) — ола Эстонийыште. Ныл эн кугу ола элыште. 2012 ийысе еҥшотлымаш почеш Пярнушто 40 401 еҥ илен.
Крым Автоном Республик

Крым Автоном Республик (; ; ) — Украинын ужашыже, Крым пелотрышто верланен.
Рӱдола — Симферополь.
Краснодар мланде, Севастополь да Херсон вел дене йыгыре улеш.
Джанкой

Джанкой (, , ) — ола Крымыште.
Немецродо

Немецродо () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Ӱшнӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 40 еҥ (2002 ий)., 34 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Ӱшнӱр сола деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен. 
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «Маска» + «родо» = «Маскародо». Яллан негызым пыштыше еҥын лӱмжӧ «Маска» (пӧръеҥ тотем лӱм) лийын.
Бахчисарай

Бахчисарай (, , ) — ола Крымыште.
Тӱм-Тӱм

Тӱм-Тӱм () – Российыште Киров велын Вӱрзым кундемыштыже верланыше Шурма ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 329 еҥ (2002 ий), 267 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Вӱрзым ола деч 31 километр (36 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Кӱльмӱж

Кӱльмӱж мут ончыктен кертеш:
Кӱльмӱж (Киров вел)

Кӱльмӱж () – Российыште Киров велын Кӱльмӱж кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Кӱльмӱж кундемын рӱдерже. Калыкчот: 6 тӱж. наре еҥ.
Верланыме вер.
Киров ола деч 203 километр (230 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Тошто Пӧртек

Тошто Пӧртек () – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Калинино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 172 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Малмыж ола деч 13,5 километр (16 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Нольо кундем

Нольо кундем () - административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Нольо ола. Калыкчот 20,6 тӱж. еҥ наре.
Географий.
Нольо кундем Киров велын кечывалвел-эрвелныже верланен.
Нольо (ола)

Нольо () — Российыште Киров велын Нольо кундемыштыже верланыше ола. Нольо кундемын да Нольо ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот — 9554 еҥ (2010), 9720 еҥ (2017).
Верланыме вер.
Ильна ола деч 113 километр (140 км — авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Тошто Крым

Тошто Крым (, , ) — ола Крымыште.
Канзас

Канзас () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 213,096 тӱж. км².
Калык чот - 2 871 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Топика ола.
Касвел Виргиний

Касвел Виргиний () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 62,755 тӱж. км².
Калык чот - 1 855 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Чарлстон ола.
Кентукки

Кентукки () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 104,659 тӱж. км².
Калык чот - 4 369 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Франкфорт ола.
Салехард

Салехард (; - «сернер ӱмбалне ола» гыч; - «Обь эҥерын серже» гыч) — ола Российыште, Тюмень велыште, Ямал-Ненец автоном йырвелын кучем рӱдыжӧ.
Озаҥысе вокзал

Озаҥысе вокзал () — кӱртньыгорно станций РКК-ын Москосо кӱртньӧ корнышто. Моско олаште верланен.
Тошто Торъял

Тошто Торъял () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше сола. Тошто Торъял ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 880 еҥ (2002 ий), 735 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
У Торъял ола сынан посёлко деч 6 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм.
«Торъял» — пич иман чодыраште лийын шогышо илем.
Кечывалвел Дакота

Кечывалвел Дакота () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 199,905 тӱж. км².
Калык чот - 833 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер — Пирр ола.
Крым федерал йырвел

Крым федерал йырвел () — Российын Европо ужашыштыже, кечывалвелне чоҥымо административ формирований.
Лӱм-влак.
Крым федерал йырвелым ойырымеке, Крым йырвелыште 1 республик да ик федерал кулешан ола кодыныт.
Кумдыкшо — 27 тӱж. 160 меҥ².
Кечывалвел Каролина

Кечывалвел Каролине () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 82,931 тӱж. км².
Калык чот - 4 724 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер — Колумбий ола.
Колорадо

Колорадо () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 269,837 тӱж. км².
Калык чот - 5 188 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер — Денвер ола.
Коннектикут

Коннектикут () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 14,357 тӱж. км².
Калык чот - 3 581 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Хартфорд ола.
Луизиана

Луизиане (; ; ) — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 134,649 тӱж. км².
Калык чот - 4 602 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер — Батон-Руж ола.
Массачусетс

Массачусетс () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 27 336 км².
Калык чот - 7 033 469 еҥ (2012).
Административ рӱдер — Бостон ола.
Миннесота

Миннесото () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 225,181 тӱж. км².
Калык чот - 5 345 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Сент-Пол (Миннесота) ола.
Миссисипи (штат)

Миссисипи () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 125,443 тӱж. меҥ².
Калык чот - 2 985 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер — Джексон ола.
Миссури (штат)

Миссури () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 199,905 тӱж. км².
Калык чот - 833 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер — Пирр ола.
Нарва

Нарва (, тошто , ) — ола Эстонийыште. Кум эн кугу ола элыште. 2013 ийысе еҥшотлымаш почеш Нарвыште 57 650 еҥ илен.
Археологий

Археологий ( — "акрет" да — "мут, шанче") — акрет годсо калыкын илышыжым мландеш аралалт кодшо ӱзгар негызеш шымлыше шанче.
Этнологий

Этнологий (, калык + "-логос" — шанче) — калык-влакым, нунын тӱвыраштым шымлыше шанче.
Этнографий

Этнографий ( — «этнос» (калык) да — «возем» гыч) — калык-влакын материальный ден духовный тӱвыраштым шымлыше шанче.
Антропологий

Антропологий ( — "айдеме"; — "шанче" гыч) — айдемын да тӱрлӧ раса-влакын лиймышт да вияҥмышт нерген шанче.
Фоминых, Татьяна Юрьевна

Татьяна Фоминых (Татьяна Юрьевна Фоминых) (, Россий Федераций, Марий АССР, У Торъял кундем, Токтарсола ял) — марий, мурызо, туныктышо.
Илыш корныжо.
Татьяна Фоминых 1995 ийын сорла тылзын 20-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Токтарсола ялеш шочын. Верысе школышто нылымше класс марте тунемын. Вара Йошкар-Олаш толын, Национальный президент школыш тунемаш пурен, икмыняр жап гыч И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыш тунемаш куснен. Кызыт Калыкле президент-школ интернатыште туныктышылан пашам ышта. Тыгак "Марий кундем" ансамбльыште шокта.
Блогер

Блог (, — интернет- журнал, але интернет-дневник, онлайн-дневник) — веб-сайт. Тышке текст, сӱрет але мультимедий материал-влакым интернетыште савыктыме паша. Тиде пашам ыштыше еҥым блогер маныт. 
Кунам айдеме блогышто возен, молан тудо воза, постышто тӱрлӧ семын возалтын, посна фрагмент-влак дене блогышто возен. Чӱчкыдын вес каласымаш-влак ссылка на веб-сайт. 
Автор блог лийше ик але икмыняр керт. Нуно ик автор утларак гын, нуно чӱчкыдын лӱмдат мер блогым, тӱшкам але блогым командым блок, вет ик еҥ деч утларак кылдаш шонен.
Марнетын шӱдыржӧ-влак

Конкурс нерген.
Марий Эл Республикысе тÿвыра, печать да калык-влак паша шотышто министерстве 2012 ий гыч тӧнеж, организаций-влак дене пырля марла возышо сайт, портал, блог да Интернет-тӱшка-влак коклаште конкурсым эртара.
Конкурс Марий Элысе да шочмо калыкын тÿшкан илыме кундемласе марий-влак икте-весышт дене илышын тÿрлö йыжыҥжым Интернет гоч келгынрак вашла палдарен кертышт да икте-весышт дене кутыраш сай йöн лийже манын кок ийлан ик гана эртаралтеш.
«Марнетын шÿдыржö-влак» конкурсышто кеч-кушто илыше, кеч-могай гражданстван, тыгодым марий йылме дене Интернет-дневник ден Интернет-тӱшкам вÿдышö, сайт ден портал-влакым (тыгак нунын иктаж ужашыштым) ыштыше да шуяш полшышо организаций-влак да посна еҥ-влак вийыштым терген кертыт. Тыгодым сайтын кушто регистрироватлалтмыжат шотыш ок налалт.
Номинаций-влак.
Конкурс икмыняр номинаций дене эртаралтеш:
Эстергом

Эстергом (; ; ) — ола Венгрийыште, Комаром-Эстергом медьыште.
Дебрецен

Дебрецен () — ола Венгрийыште, Хайду-Бихар медьын рӱдолаже. Кок эн кугу ола элыште.
Мишкольц

Мишкольц (; ; ) — ола Венгрийыште, Боршод-Абауй-Земплен медьын рӱдолаже. Ныл эн кугу ола элыште.
Печ

Печ (, ) — ола Венгрийыште, Баранья медьын рӱдолаже. Вич эн кугу ола элыште.
Сегед

Сегед (, тошто гыч) — ола Венгрийыште, Чонград медьын рӱдолаже. Кум эн кугу ола элыште.
Астрономий

Астрономий ( «шӱдыр» да «тӧртык» гыч) — кавасе телам шымлыше шанче.
Эдинбург

Эдинбург (, ) — ола Ушымо Королевствыште, Шотландийын рӱдолаже.
Кувейт (ола)

Кувейт (тыгеак Эль-Кувейт; ) — Кувейтын рӱдолаже.
Мушэҥер

Мушэҥер (; тыгеак "Мушанъер", "Мушендер", "Мушандер") — ер системе Марий Элыште. Тудо Юлсер кундемыште. Марий Чодыраште верланен.
Балхаш

Балхаш ("Балкаш"; ) — тӱнямбалне кок эн кугу шинчалан ер, Кечывалвел Казахстаныште верланен.
Стадион

Стадион (, «ристалище») — спорт ыштыме ден таҥасымаш-влакым эртараш йӧнештарыме вер.
Вӱдкундем

Вӱдкундем — эҥер, ер йыр улшо да тыгак тушко йоген пурышо изеҥерла кумдык.
Зоологий

Зоологий ( - "янлык" да - "учений" гыч) — илыше тӱня нерген шанче.
Ботанике

Ботанике ( - «кушкыл», - «шудо, кушкыл» гыч) — кушкыл нерген шанче.
Салгир

Салгир эҥер (, ) — эн кугу эҥер Крымыште. Йогын кугытшо – 232 уштыш.
Вентспилс

Вентспилс ("Виндаве"; , , ) — ола Латвийыште. Эн кугу теҥыз порт элыште.
Лиепай

Лиепай ("Либаве"; , , , , ) — ола Латвийыште. Кум эн кугу ола элыште.
Байконур (ола)

Байконур (, ) — ола Казахстаныште, Байконур космодромын административ да илыме рӱдыжӧ.
Колотка

Колотка — колышо кап тойымашлан пу, кӱ але металл гыч ыштыме кужака яшлык.
Этимологий.
«Колотка» руш мут "колода" («кашка») гыч.
Физике

Физике ( - "пӱртӱс" гыч) — пӱртӱс лиймаш-влакын кугурак закономерностьшо-влакым, материйын свойствыжым да ышталтмыжым, движенийын тӧртыкже-влакым тунемше естествознанийын ик тӱҥ ужашыже.
Химий

Химий (, египет мут "km.t" (шем) гыч, — «варымаш») — эменын ойыртемжым, составшым, ышталтмыжым, вашталтмыжым тунемше шанче.
Звенигород

Звенигород () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 17 тӱж. еҥ наре.
Шатуро

Шатуро () — ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 33 тӱж. еҥ наре.
Мераҥ отро (Санкт-Петербург)

Мераҥ отро (; ), "Яниссаари") — отро Санкт-Петербургышто.
АККОНД

АККОНД — российысе кондитер фабрике, Шовакшэҥер, Чуваший.
Марбиофарм

Марбиофарм — российысе фармацевтик ыштыквер, Йошкар-Ола, Марий Эл.
Ыштыквер, 1942 ийын, витаминан препаратым ыштен лукмаш верч негызлыме, кызытат (2020 ий-влакын тӱҥалтышыте)
ыштыме продукцийжын кугу ужашыже улеш витаминан продукт-влак - эмлык формо ден БАД.
Тӱрлӧ вес фармакотерапевтиан группын эмжат лукталтыт.
Ыштыквер шкенле "субстанцийжым" (чынак, эмлык препаратын йӧнлышӧ эменжым) ыштылеш.
&lt;br&gt;Марбиофармыште ыштыме субстанций-влак шуко огыл, 10 чоло.
Но нуно гыч южышт Российыште ала-кушто эше огыт ышталт - тиде улыт аскорбиновый, липоевый, янтарный шопыш-влак да сорбит.
&lt;br&gt;Марбиофарм - рынке реформа деч ончыч Российыште улшо аскорбиновый шопышым ыштыше шуко ыштыквер гыч пытартыш.
Весе тудым ыштен лукмашым пытареныт, але вуйгак пытеныт.
А аскорбиновый шопыш - илышлан кӱлешан эмен.
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Марихолодмаш

Марихолодмаш — российысе машинечоҥымаш ыштыквер, Йошкар-Ола, Марий Эл.
Марий целлюлоз-кагаз комбинат

Марий целлюлоз-кагаз комбинат () — российысе целлюлоз-кагаз ыштыквер, Юлсер-Ола, Марий Эл.
Йӱштышӧрлык

Йӱштышӧрлык — кочкыш продуктым йӱкшыктарен аралыме аппарат. Ӱзгар-влак але кочкышыш эре аралаш кучылталтше, кушто аралыме верыште юалге. Холодильникыш илышкыл вияҥме элыште кажне ешын уло гай. Холодильникыш пашам ышташ йӱкшыктараш машинам кучылтман, пашам холодильник гыч камера шокшым чытен лектын, тудо коклаште шаланен тӱжвал куштат. Тыгак коммерческий холодопроизводительность холодильник гыч кугу уло, да йӧнозанлык предприятий кучылталтше да холодильник калык кочкыш кевытлаште, шӱдӧ лу кубометр шудымо-влакын пашашт да нунын керт кугытан камерыште, нуно кучылталтыт, мутлан, шыл комбинатыш, йӧнозанлык йӧндартыш.
Кузе холодильник-термины, температура эре 0 чоҥалтмыже дене эре сай деч ончыч кучылталтше +5 °С, а йӧндартыш але ӱлыкшӧ температур дене тӧр морозильник манын -18 °С.
Морозильник — посна холодильник прибор але составной ужашыже, кочкыш йӧрварым аралыме да кылмыктымаш сӧрен. Пытартыш жапыште кугу шарлен двухкамерный холодильникым налынам, коктынат шке компонента пуртымо. General холодильник двухкамерный фирме икымше Electric лукташ лиеш.
Автоматический система йӧнештарыме разморозка холодильникем ок гын, образованийын кӱлеш odmrzavala чарымылан шога, mrazu ушештараш; мушкам да холодильник гыч вигак шогаш odmrzavanjem луктеш да кӱлеш манын, кужу жап аралаш кораҥдаш йыгыжге пуш кӧргыжым холодильник йӧрташ гын, кодшо кочкышым омса почылтеш да лукташ кӱлеш. Йыгыжге пуш пуш дене кучедалмашышке лӱшке тӱрлын кучылталтеш. Тиде цель дене кучылтмаш шуеш чӱкташ лийыныт, икмынярышт эсогыл уржа але кинде шултыш.
Авиакомпаний

Авиакомпаний ("авиаций компаний") — кÿртньыгайык дене толшо-кайышым шупшыктышо компаний.
Транспорт

Транспорт ( - «гоч» да - «наҥгаяш» гыч) — эл озанлыкын груз ден толшо-кайыше шупшыктымо ужашыже.
Шупшыктымаш йӧн

Шупшыктымаш йӧн — ик вер гыч весыш наҥгайыме, шупшыктымо йӧнештарыш-влак.
Симферополь (аэропорт)

Симферополь (, , ) — аэропорт Симферопольыште, Крым.
Горловка

Горловка () — ола Украиныште Донецк велыште.
Запорожье вел

Запорожье вел () — Украинын ужашыже.
Рӱдола — Запорожье.
Донецк вел, Днепропетровск вел да Херсон вел дене йыгыре улеш.
Кӱ курым

Кӱ курым — акрет годсо эртымгорнышто айдемын кӱ куралым ыштыме да тудын дене пайдаланыме жап. Кӱ курымым бронзо курым алмаштен.
Кӱртньӧ курым

Кӱртньӧ курым — акрет годсо эртымгорнышто айдемын кӱртньӧ дене пайдаланаш тӱҥалме жап. Кӱртньӧ курым бронзо курымым алмаштен.
Вӱргене курым

Вӱргене курым, вӱргене-кӱ курым, халколит ( - "вӱргене" + - "кӱ" гыч), энеолит ( - "вӱргене" + - "кӱ" гыч) — акрет годсо эртымгорнышто айдемын вӱргене дене пайдаланаш тӱҥалме жап.
Шӧртньӧ

Шӧртньӧ — Д. И. Менделеевын химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкшын кудымшо периодын, латикымше тӱшкажын ӧрдыж ӱлылтӱшкажын 79 атом номеран тӱҥлыкшӧ.
Au () семын возалтеш.
Ончыко (журнал)

Ончыко — марла-рушла лекше сылнымут да мер-политик журнал. 1926 ий гыч савыкталтеш. Шке лӱмжым ик гана веле огыл вашталтен («У вий», «Родина верч», «Марий альманах»).
Журналыште марий да Марий Элыште илыше серызе, почеламутчо-влакын почеламут, проза да драматург произведений-влакышт савыкталтыт, тыгак лӱмлӧ тӱвыра пашаеҥ, шанчызе, критик-влакын статьяшт, марий семлызе-влакысе произведенийыштын нотышт печатлалтыт. Журналым Марий Эл Республикыште да вес кундемлаште марий-влакын тӱшкан илыме верлаштыт лудыт.
Эртык.
«Ончыко» журналлан негызым «Йошкар кече» газетын пашаеҥже влак — С.Элнет, М.Шкетан, П.Ланов и Э.Савинов пыштеныт. 
1926 ий 31 июльышто «У вий» литературно-художественный журнал ош тӱням ужын — «Йошкар кече» (кызытсе «Марий Эл») газет олмеш 20 лаштыкан изи сылнымут книга лийын. Лудшо-влак тудым яра налыныт, 1550 экз. тираже дене лекше журналыште М.Шкетанын, Э.Савиновын, Р.Онарын ойылмашышт-влак, Н.Мухинын, П.Лановын, С.Элнетын почеламутышт-влак савыкталтыныт.
1936 ийыште, репрессий жапыште, журнал ик жаплан лекмым чарнен. 1936 ийыште «У вий» журнал «Пиалан илыш» альманахыш савырнен, 1953 ий мучаш марте савыкталтын. 
1942—1945 ийлаште журнал «Родина верч» маналтын, вара «Марий альманах» лӱм дене савыкталтын. 1942 ийысе нылымше номер гыч тудо ончычсо лӱмжым пӧртылтен — «Пиалан илыш». 
1954 ий гыч журнал «Ончыко» лӱм дене лектеш.
Латик ий жапыште (1926-1936 ийлаште) «У вийым» 86 номержым савыктыме гын, сар пагытым авалтыше 16 идалыкыште ныллым гына. 1954 ий гыч журнал «Ончыко» лӱм дене идалыклан куд гана лекташ тӱҥалын, а 1994 ий гыч - кажне тылзын. Тылеч вара тӱҥ редакторлан В. Столяров (Юксерн), А. Асылбаев (Асаев), В. Колумб, Сем. Николаев, А. Юзыкайн ыштеныт. 1988 ий гыч - А. Тимиркаев. 
1987 ий Шорыкйол тылзын нылымше кечынже журналым «Чап Тамга» орден дене палемденыт. 
Тудым редакцийын тистышкыже РСФСР серызе ушем вуйлатыше Сергей Михалков пижыктен.
У сем (журнал)

У сем — марий журнал.
«У сем» литературно-художественный, общественно-политический журнал курыкмарла лекше ик изданий гына. Эртыш илышыже кодшо курымысо 20-30 ийла дене чак кылдалтын. Тудым ыштымышаште кугу надырым марий литературын классикше Н. Игнатьев пыштен. Журналын икымше номерже 1930 ийыште лектын, 1934-1936 ийлаште "Якшар знамя», вараже 1938 гыч 1953 ий марте «Родина верц» альманах семын лектын (1938, 1943-1946), «Пеледшы сӓндӓлӹк» (1939, 1948-1953), «Счастливый ӹлӹмӓш» (1940-1941), «25 и» («25 лет», 1946), «Сӹнгӹмӓш корны доно» (1947). 1990 ийыште журналын кокымшо шочмо ийже семын палемдат. Тудо ожнысо семынак «У вий» вуймут дене лекташ тӱҥалын. Тӱҥалтыш гычак тӱҥ редакторжо Марий Элын калык поэтше И. Горный лийын, вараже, 1997 ий гыч, тудым М. Кудряшов вашталтен.
Славянск

Славянск () — ола Украиныште Донецк велыште.
Краматорск

Крамато́рск () — ола Украиныште Донецк велыште.
Социологий

Социологий ( - "мер" + - "шанче" гыч) — мер да тудын кӧргысӧ отношений-влакым шымлыше шанче.
Макеевка

Макеевка () — ола Украиныште Донецк велыште.
Соловьёв, Юрий Ильич

Юрий Соловьёв (Юрий Косатан) (Юрий Ильич Соловьёв) (, Марий АССР, Шернур кундем, Купсола ял) – марий серызе, журналист, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2006), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2009), Шабдар Осып лӱмеш премийын лауреатше (1998), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2009).
Илыш корныжо.
Юрий Соловьёв 1962 ийын пеледыш тылзын 4-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Купсола ялеш кресаньык ешеш шочын.
Алчевск

Алчевск (; ) — Украиныште Луганск велыште ола.
Чудь ер

Чудь ер (але "Пейпси" да "Пейпус"; , ) — Российыште да Эстонийыште ер.
Мегрелий

Мегрелий (, Самегрело, ранее также известно как Одиши; , Самаргало; — эртымгорно вел Эрвел Грузийыште, населённая мегрелами.
Титикаке

Титикаке (, , ) — Кечывалвел Америкыште кок эн кугу ер. Перушто да Боливийыште верланен. Тудын кумдыкшо 8300 уш².
Константиновка

Константиновка () — ола Украиныште Донецк велыште.
Лисичанск

Лисичанск () — ола Украиныште Луганск велыште.
Днепропетровск вел

Днепропетровск вел () — Украинын ужашыже.
Рӱдола — Днепр.
Запорожье вел, Донецк вел, Полтава вел, Харьков вел, Николаев вел, Кировоград вел да Херсон вел дене йыгыре улеш.
Той

Той — вӱргене цинк але ошвулно дене сплав.
Чердынь

Чердынь (, , — "аҥ игеҥер ола" гыч) — ола Российыште, Пермь мландыште.
Теологий

Теологий (, — "Юмо" да — "мут, шинчымаш" гыч) — юмо да тын нерген шинчымаш.
Батуми

Батуми () — ола Грузийыште, Аджарийын рӱдолаже.
Чойн

Чойн — кӱртньӧ шӱйдӱҥ дене сплав.
Сайвер

Сайвер (Сайвер ерын лӱмжӧ гыч) — российысе химик ыштыквер, Шолэҥер, Марий Эл.
Шолэҥер (посёлко, Провой кундем)

Шолэҥер (Немедсола, Немычсола) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше посёлко, Шолэҥер ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 2381 еҥ (2004 ий), 2293 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Провой ола деч 40 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Посёлко лӱм.
Посёлкылан лӱмым воктен шогышо Шолэҥер ял пуэн. Тыглай гын, «Шолэҥер» мут ушымо кок марий мут гыч лектын: «шоло» + «эҥер» = «шол(о)эҥер». «Шолэҥер» — шолан эҥер.
Акрет марий тӱвыра

Акрет марий тӱвыра — VI-XI курымын археологик тӱвыра Марий Элыште, Чувашийыште, Суас Элыште, Угарман велыште да Киров велыште.
Шенкурск

Шенкурск (; ) — ола Российыште, Архангельск велыште.
Сольвычегодск

Сольвычегодск ( - "Шинчал воктене" гыч; ) — ола Российыште, Архангельск велыште.
Чернигов

Чернигов () — ола Украиныште, Чернигов велын рӱдыжӧ.
Кирово-Чепецк

Кирово-Чепецк () — ола Киров велыште, Российыште. Кирово-Чепецк кундемын рӱдыжӧ. Кок эн кугу ола велыште. Калыкчот 76 тӱж. еҥ наре.
100 тӱжем еҥ деч кугурак калыкчотан украинысе олала

"Данные в таблице приведены по наличному населению городов; данные за 2005 год включают наличное население городов с подчинёнными горсоветам населёнными пунктами"
Юлемисте (ер)

Юлемисте ер () — Эстонийыште ер. Таллинн ола да Таллиннысе аэропорт воктене верланен.
Шердыж

 
Шердыж вӱд () — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Лаж эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 20 километр.
Коло (ола)

Коло (, ; ) - ола Российыште, Мурманск велыште.
Херсон

Херсон () — ола Украиныште, Херсон велын рӱдыжӧ.
Тернополь

Тернополь (, ) — ола Украиныште, Тернополь велын рӱдыжӧ.
Чай

Чай ( - «ча») — чай кушкылын лышташ-влакым пыштен ыштыме ароматан йӱыш.
Лиссабон

Лиссабон () — Португалийын рӱдолаже.
Полиций

Полиций (, гыч — кугыжаныш, ола) — южо эллаште кугыжаныш стройын безопасностьшым да еҥын праважым оролышо куралан арвыле.
Донецк Калык Республик

Донецк Калык Республик (ДКР) (, ) — Украиныште шкелӱмлымӧ посна кундем.
Кечышогымаш

Кечышогымаш () — астрономический событий, Кечын рӱдыжӧ кава сферын эн тораште лийын шогышо эклиптикын точкыжо-влак гоч эртыме жапше.
Идалык мучко кок кечышогымаш лиеш — кеҥежымсе да телымсе. Тӱнямбалсе жап дене (моло шагат ӱштылаште тиде кече-влак ик суткалан ойыртемалтын кертыт) Йӱдвел полушарийыште "телымсе" кечышогымаш 21 але 22 Телыште лиеш, а "кеҥежымсе" кечышогымаш — 22 Пеледышыште (високосный ийлаште 20 але 21 Пеледышыште). Кечывалвел полушарийыште — мӧҥгешла, Теле тылзысе кечышогымаш "кеҥежымсе" лиеш, а Пеледыш тылзысе — "телымсе".
Келшен толшо полушарийыште телымсе кечышогымаш кече эн кӱчык (эн кужу йӱдан) кече лиеш (полюс-влакын районлаже деч посна, куштыжо идалык мучкылан шкет лийын шогышо йӱдын кужытшо пел ий шуйналтеш (Полярный йӱд) да телымсе кечышогымаш — тиде Полярный йӱдын покшелже). Вес келшен толшо полушарийыште кеҥежымсе кечышогымаш кече эн кужу (эн кӱчык йӱдан) кече лиеш (полюс-влакын районлаже деч посна, куштыжо идалык мучкылан шкет лийын шогышо кечын кужытшо пел ий шуйналтеш (Полярный кече) да кеҥежымсе кечышогымаш — тиде Полярный кечын покшелже).
Армянск

Армянск (, , ) — ола Крымыште.
Каменское

Камянске ()— ола Украиныште Днепропетровск велыште. Каменское кундемын рӱдерже. Калыкчот: 226 845 еҥ (2021 ий).
Эртымгорно.
1923 ий гыч ола.
Верланыме вер.
Киев деч 412 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ола Днепр серыштыже верланен.
Кеҥежымсе кечышогымаш

Кеҥежымсе кечышогымаш тунам лиеш, кунам Мландын пӧрдмӧ рӱдыжын Кече могырыш тайналтмыже эн шагал значенийыш шуэш (23°26′).
Йӱдвел полушарийыште кеҥежымсе кечышогымаш Пеледыш тылзын 20-шо але 21-ше кечынже, а Кечывалвел полушарийыште — Теле тылзын 21-ше але 22-шо кечынже лиеш, календарь деч висешта.
Усола (Усола ял шотан илем)

Усола (; ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола. Усола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 265 еҥ (2001 ий), 250 еҥ (2010 ий), 275 еҥ (2015 ий).
Верланыме вер.
Чыкма ола деч 14 километр кечывалвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «у» + «сола» = «усола».
Кугусола (Кугусола ял шотан илем)

Кугусола (, ) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола. Кугусола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 634 еҥ (2001 ий), 550 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер.
Чыкма ола деч 9 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Сола лӱм.
Солан лӱмжӧ ушымо кок мут гыч лектын. «Кого» + «сола» = «Когосола». Олык марий йылме дене «Кугусола» лийын лектеш.
Памар

Памар () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше сола. Памар ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 2014 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Юлсер-Ола деч 13 километр йӱдвел могырно верланен.
Эртымгорно.
1868 ийын архивысе документлаште Черкесола (Черкасола) «околоток Церковный» манын палемдалтын. Ондакрак чылт марий-влакын гына илыме Памар илемыштышт Косма ден Дамиан лӱмеш Сиза эҥер воктене черкым чоҥеныт. Тунам шуко еҥ тынеш пурен огытыл. Чимарий-влак илаш эҥерын вес могыркыжо кусненыт, посна шогышо марий илемым негызленыт. Черке воктене руш-влак кодыныт. Памар солам условно кок ужашлан пайлаш тӱҥалыныт: руш ужашлан — Руш Памар але «село Космодамианское» да марий ужашлан — Марий Памар але «Черкасола». Но официальный документлаште нуно ик Памар сола але «село Космодамианское» манын ончыкталтыныт. 
1874 ийыште священник Александр Шабановын вуйлатымыже дене у верыште марий ужаш деке куснен шогышо у черкым чоҥенын. Черке марий да пырляштарыме руш-марий ужашым пырдыж семын пайлаш тӱҥалын. Тунам Черкесола (Черкасола) ялын ял лийын шичме сӱретше лекташ тӱҥалын. Памар сола кок ужаш гыч лийын шогаш тӱҥалын: руш да марий. Тыге калык коклаште Марий Памар да Руш Памар лӱм-влак лектыныт. Тиде лӱм-влакым марий-влак гына кучылтыныт, руш-влак коклаште тыгай пайлымаш-влак лийын огытыл, нуно шагал лийыныт, черкыште да волостной правленийыште гына ыштеныт. 
XX-шо курымын тӱҥалтышыштыже Памар сола кум ужаш гыч лийын шогаш тӱҥалын: 
Тыгай пайлымаш кызытат вияҥын шога. Памар сола калык коклаште кызытат шонен лукмо илыше-влак деч посна лийын шогышо солан деловой ужашыжылан шотлалтеш.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште Курыктӱр, Кырмегесола, Лапкасола, Черкесола (Марий Памаш) ялла да Памар сола ик илыме верыш ушненыт — Памар солаш.
Терек

Терек эҥер (тошто рушла "Терка"; "Тэрги", , , , ) — Йӱдвел Кавказыште кужу эҥер. Эҥерын кужытшо – 623 километр.
Мичиган

Мичиган () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 250,493 тӱж. км².
Калык чот - 9 876 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Лансинг ола.
Монтана

Монтана () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 381,154 тӱж. км².
Калык чот - 1 005 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер — Хелена ола.
Мэн (штат)

Мэн () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 91 646 тӱж. км².
Калык чот - 1 329 тӱж. еҥ (2012).
Административ рӱдер — Огасте ола.
Мэриленд

Мэриленд () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 32,133 тӱж. км².
Калык чот - 5 828 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Аннаполис ола.
Небраска

Небраска () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 200,520 тӱж. км².
Калык чот - 1 843 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Линкольн ола.
Невада

Невада () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 286,367 тӱж. км².
Калык чот - 2 723 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Карсон-Сити ола.
Нью-Гэмпшир

Нью-Гэмпшир () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык — 24,217 тӱж. км².
Калык чот — 1 318 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Конкорд ола.
Нью-Джерси

Нью-Джерси () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 22,608 тӱж. км².
Калык чот - 8 821 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Трентон ола.
Нью-Йорк (штат)

Нью-Йорк () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык — 141,300 тӱж. км².
Калык чот — 19 465 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Олбани ола.
Тошто Крешын

Тошто Крешын () — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше ял. Тошто Крешын ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 436 еҥ (2003 ий), 433 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Оршанке ола сынан посёлко деч 16 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Телымсе кечышогымаш

Телымсе кечышогымаш тунам лиеш, кунам Мландын пӧрдмӧ рӱдыжын Кече могырыш тайналтмыже эн кугу значенийыш шуэш.
Телымсе кечышогымаш кечын кече кӱчыкеммыжым чарна. Кечын савырнымыже деч вара кечын кужытшо шукемаш тӱҥалеш. Календарь деч зависитлен, Йӱдвел полушарийыште телымсе кечышогымаш Теле тылзын 21-ше але 22-шо кечынже, а Кечывалвел полушарийыште — Пеледыш тылзын 20-шо але 21-ше кечынже лиеш.
Олык (Пермь мланде)

Олык () — Российыште Пермь мландын Суксо кундемыштыже верланыше Поедуги ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 121 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Суксо ола сынан посёлко деч 39 километр эрвелне лийын шога.
Йылме.
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Тукман

Тукман () — Российыште Пермь мландын Суксо кундемыштыже верланыше Поедуги ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 37 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Суксо ола сынан посёлко деч 35 километр кечывалвел-эрвелне лийын шога.
Йылме.
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Эҥермучаш (Пермь мланде)

Эҥермучаш () — Российыште Пермь мландын Суксо кундемыштыже верланыше Поедуги ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 284 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Суксо ола сынан посёлко деч 28 километр кечывалвел-эрвелне лийын шога.
Йылме.
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Эҥертӱҥ

Эҥертӱҥ () — Российыште Пермь мландын Суксо кундемыштыже верланыше Поедуги ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 146 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Суксо ола сынан посёлко деч 28 километр кечывалвел-эрвелне лийын шога.
Йылме.
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Сулий (Пермь мланде)

Сулий () — Российыште Пермь мландын Суксо кундемыштыже верланыше Поедуги ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 279 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Суксо ола сынан посёлко деч 33 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Йылме.
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Сулий (ыҥ-влак)

Сулий мут ончыктен кертеш:
Калмашэҥер

Калмашэҥер () — Российыште Пермь мландын Суксо кундемыштыже верланыше Поедуги ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 188 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Суксо ола сынан посёлко деч 31 километр эрвелне лийын шога.
Йылме.
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Бостон

Бостон () — ола УАШыште, Массачусетсын рӱдолаже. Калыкчот 625 тӱж. еҥ наре.
Федотово

Федотово мут ончыктен кертеш:
Сретенка

Сретенка мут ончыктен кертеш:
Пахомово

Пахомово мут ончыктен кертеш:
Благовещенск (ыҥ-влак)

Благовещенск мут ончыктен кертеш:
Спартак (ыҥ-влак)

Спартак мут ончыктен кертеш:
Сӱзлэҥер (ыҥ-влак)

Сӱзлэҥер мут ончыктен кертеш:
Агрыз

Агрыз (Агырзе) (; ) — Российыште Суас Элын Агрыз кундемыштыже верланыше ола. Агрыз кундемын рӱдерже. Калыкчот: 19700 еҥ (1989 ий), 19739 еҥ (2016 ий).
Пӧлер

Пӧлер (; ) — сола да акрет ола Суас Элыште, Россий. Алексеевский кундемыште.
Чалле

Чалле (; ) — ола Суас Элыште, Россий.
Арваж кундем

Арваж кундем () - административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Арваж. Калыкчот 6,2 тӱж. еҥ наре.
Географий.
Кикнур кундем Киров велын кечывалвел-касвелныже верланен. Виче, Пижме, Боковой да Шуван эҥерла йогат.
Арваж

Арваж () – ола сынан посёлко Киров велыште, Российыште. Арваж кундемын рӱдыжӧ. Калыкчот 3,5 тӱж. еҥ наре.
Кельмаксола

Кужер мут ончыктен кертеш:
Марий Эл Республик Вуйлатыше

Марий Эл Республик Вуйлатыше () – Марий Эл Республикын эн кӱшыл должностян еҥже, Марий Эл Республик Виктерын Председательже.
Статусшо да полномочийже-влак.
Марий Эл Республик Вуйлатыше:
Транскрипций (лингвистика)

Транскрипций (латин "transcription" «"возен налмаш"») — возымо годым йӱкым ончыктымо лӱмын кучылтмо знак-влак. Диалектограф-влак кок тӱрлӧ транскрипций дене пайдаланат: фонетический (йӱк) да фонематический (фонологический).
Фонематический транскрипций.
Тиде транскрипций посна пале (буква-влак) дене шомакын фонемылажым ончыкташ кучылталтеш. Тудо кутырымо йӱкын чыла сем ойыртемжым огыл, а фонематичный улшыжым веле шотыш налеш. Фонематичный пале-влак шомакын мом ончыктымыжым (значенийжым) тӱрлӧ мут да морфема-влакын йӱк сыныштым ойырат. Сандене фонематический транскрипций аллофоным (фонемын вариантшым) ок палемде.
Фонемым йӱкым ончыктышо пале дене огыл, а посна транскрипций знак дене палемдат, угылан скобко дене &lt; &gt;. Руш але иктаж-могай йот йылмын шомаклажым фонематический транскрипций дене возымо годым йоштек пашкарымат кучылтыт: //. Транскрибироватлыме йӱкым, мутым, текстым ойырымо пале: [ ].
Икмыняр шомакын транскибироватлыме сыныштым палемдена:
1) Фонематический транскрипций: &lt;кӱ·шнӧ&gt;, &lt;кид&gt;, &lt;под&gt;;
2) Фонетический транскрипций: [кӱ·шны], [кит], [пот].
Фонетический транскрипций.
Буква ден йӱк пӱтынек икгай огытыл. Сандене тыглай серымаш (орфографий) йӱкын кузе йоҥгалтмыжым, йоҥгалтме ойыртемжым тӱрыснек палемдаш манын, посна йӧн дене серымым – йӱк (фонетический) транскрипцийым ыштыме. Транскрипцийыште ик буква нигунамат кок ойыртемалтше йӱкым ок ончыкто. Тыгайжым серымаште чӱчкыдын ужаш лиеш, мутлан: ял [йал], ер [йэр], эрдене [эрдэ·ны].
Фонетический транскрипций ко тӱрлӧ сынан:
1) латин графика негызеш ышталтше;
2) кириллица негызеш ышталтше.
Латин графика дене ышталтше фонетический транскрипцийым йот эллаште кучылтыт, кириллица дене ышталтмым – мемнан дене.
Олык-эрвел марий литератур йылмын вокализмже 8 гласный фонема гыч шога: &lt;и, ӱ, э, ӧ, ы, а, у, о&gt;.
Негыз.
Куклин А.Н. Олык-эрвел марий фонетика: Тунемме книга / Марий кугыжаныш ун-т; А.Н. Куклин ямдылен. – Йошкар-Ола, 2013. – 196 с.
Транскрипций

Транскрипций мут ончыктен кертеш:
Сэҥер

Сэҥер мут ончыктен кертеш:
Агрыз (ыҥ-влак)

Агрыз мут ончыктен кертеш:
Сармак (ыҥ-влак)

Сармак мут ончыктен кертеш:
Йӱле

Йӱле мут ончыктен кертеш:
Малмыж (ыҥ-влак)

Малмыж мут ончыктен кертеш:
Ямаслоҥго

Ямаслоҥго () — Российыште Суас Элын Камша кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Ял лӱм.
Ял лӱм ялым негызлыше Ямас лӱман марийын лӱмжӧ гыч лектын. 
Эртымгорно.
Элнет сола деке ушалтын. Кызыт Заречный уремже лиеш.
Апшатнур

Апшатнур мут ончыктен кертеш:
Лопсола

Лопсола мут ончыктен кертеш:
Подгорное (Енисейск кундем)

Подгорное () — Российыште Красноярск мландын Енисейск кундемыштыже верланыше Подгорное ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 252 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Красноярск ола деч 320 километр йӱдвелне лийын шога.
Йылме.
Солаште илыше марий-влак олыкмарий йылмым кучылтыт.
Подгорное

Подгорное мут ончыктен кертеш:
Изи Тавра

Изи Тавра (Акадыр) (эрвел марла "Ака Тӓврӓ", ) – Российыште Свердловск велын Арти оласе йырвелыштыже верланыше Изи Тавра ял шотан илымыш пурышо сола. Калыкчот: 627 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Арти ола сынан посёлко деч 50 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Йылме.
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.