tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Морко мланде (газет)

«Морко мланде» — Морко кундемысе газет. 1000 экземпляр тираж дене лектеш. Газетлан негызым Кылме тылзын 1 кечынже, 1930 ийыште пыштыме. Морко кундемын шинчымаш, спорт, медицин, тӱвыра шотышто теме-влак нерген воза. 1989 ий гыч арняште 2 гана лектын, 90-ше ийла мучаш гыч — 1 гана.
Ямде лий (газет)

Ямде лий – йоча-влаклан газет, марий йылме дене лектеш. Редакцийже Йошкар-Оласе Амстердам эҥерӱмбал, 1 адрес дене верланен.
Эртымгорно.
1-ше номерже 1 пургыж, 1933 ийыште 500 экземпляр тираж дене лектын. 1983 ийыште 50-ияш юбилеже лӱмеш Почетан чап танык дене палемдалтын. Кугу Ачамланде сар жапыште лекмым чарнен. 
1 шорыкйол 1967 ий гыч газет угыч лектеш да вийым пога.
2012 ий гыч тӱрлӧ чиян савыкталтеш.
Иркабаев, Олег Геннадьевич

Олег Этайн (Олег Геннадьевич Иркабаев) (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Тымбай ял) — марий артист, режиссёр, туныктышо, Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1997), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1999), Россий Федерацийысе сымыктышын сулло пашаеҥже (2005), Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (4 гана).
Паша.
Олег Иркабаевын пашаже Шкетан лӱмеш кугыжаныш театрыште 1979 ийыште тӱҥалын. Артист, вара режиссёр-постановщиклан тыршен. 
Ик ий жапыште Тула да Ставрополь олалаште драме театрлаште ыштен. 
1990-ше ийыште Йошкар-Олаште республикысе руш драме театрышке режиссер-постановщиклан шогалын. 1991 ий гыч Марий Самырык театрыште тӱҥ режиссёр улеш. 
Шындыме спектакль-влак кокла гыч эн кугу пагалымашым тыгай постановко-влак суленыт:
Телеспектакльын постановщикше лийын:
Икымше марий телесериалын постановщикше лийын:
2003 да 2005 ийлаште "Йошкар-Ола театральная" конкурсышто "Эн сай режиссура" номинацийыште сеҥен.
Сивыр

Сивыр; (, ) — кугу географик кундем йӱдвел-эрвел Евразийыште. Сивыр Урал курык-влак гыч Шып таптеҥыз марте верланен. 
Мут шочмаш.
Южо -влак ойлат Сивыр мут тошто тюрк йылме гыч толын да "малыме мландым" ончыктен . Весе версий: Сивыр - тиде акрет годсо угор полкын лӱмжӧ. Вара ассимиляций пелтык тиде калык сивыр татарыш савырнен.
Йӱрнӧ

Йӱрнӧ (, ) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо ола сынан посёлко. Йӱрнӧ кундемын рӱдерже. Калыкчот: 4310 еҥ (2005 ий), 3465 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Йошкар-Ола ола деч 198 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак.
У Роҥго

У Роҥго () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. У Роҥго кундемын рӱдерже. Калыкчот: 10664 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Йошкр-Ола деч 42 километр йӱдвел-эрвел могырно Роҥго эҥерын пурла серыштыже верланен. 
Эртымгорно.
Колымшо курым тӱҥалтышыште тиде верыште чодыра шоген. 1935 ийыште Мароблисполком ты кундемыште машинно-тракт орный станцийым ышташ темлен. 1935 ийыште ӱярня тылзын 5-ше кечынже икымше чоҥышо-влак тышке толыныт да «Здесь строится МТС» манын возеныт. У илымверым Фокино лӱмденыт.
1947 ийыште МТС воктене Фокинский спиртзаводым чоҥашлан чодырам руаш тӱҥалыныт. Тӱҥалтышыште тӱвыра мероприятийыш калыкым Роҥгыш коштыктеныт. 1953 ийыште пургыж тылзын 19-ше кечынже РСФСР Президиум Верховный Советын Указше почеш район рӱдерым Роҥго гыч тиде посёлкыш кусареныт. 
1958 ийыште тиде поселко «Советский» лӱмым налын.
Ӱдырамаш

Ӱдырамаш — пӧръеҥын пелашыже, еҥ тукым нунын когыньышт гыч шога.
Генетике.
Пӧреҥ ден ӱдырамашын хромосом радамже ойыртемалтыт, кажныжын тӱрлӧ.
Ӱдырмаш-влакын Y-хромосомыжо уке, вожгокла хромосомылан X-хромосомын мужыржо шотлалтеш. И X-хромосомым тудо аваж деч налеш, вес X-хромосомым — ачаж деч. 
Анатомий да физиологий ойыртем.
Капкыл дене ӱдырамаш-влак ойыртемалтыт. Эн ончыч вожгокла орган шотышто. Эше мӱшкырышто кийме годымак ӱдыр эрге деч ойыртемалтеш, но тиде ойыртем шукеммаш пашалан кӱйын шуымо годым веле пашам ышташ ямде лиеш (ӱдыр-влакын 12 ийлан, рвезе-влак деч ондакрак).
Вара моло ойыртем-влакат (капкылын моло ужашыштыже) лектыт.
Курск

Курск () — ола Российыште, Курск велын кучем рӱдыжӧ.
Курск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Майкоп

Майкоп ( (мые — олма, къуапэ — ложем, вик мут — олмапу ложем); ) — ола Адыгей Республикын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Пӧръеҥ

Пӧръеҥ — биологий шотышто ӱдырамашын пелашыже, ӱдырамаш ден пырля еҥ-влак тукымыш пурат. 
Пӧръеҥым лӱмдымаш.
13-15 ияш марте — рвезе, эрге, полмезе. Вара каче лӱмдат. Кушкеш, мужыраҥеш гын - тудым пӧръеҥ лӱмдаш тӱҥалыт. Мужыраҥше пӧръеҥым тыгак марий манын лӱмдат. Йочаже-влаклан тудо ача улеш, уныка-влаклан - коча. Шоҥго пӧръеҥым, тыгак, коча лӱмдат.
Диджей

Ди́джей ( але — диск-жокей) — ончылгоч возымо сем-влакым калыкыште йоҥгалтарыше айдеме.
Эртымгорно.
Икымше гана «диск-жокей» мутым () 1935 ийыште американ комментатор Уолтер Уинчелл кучылтын. Тиде мутым Мартин Блок лӱман радиовӱдышӧ шотышто кучылтын. Мартин варажым, икымше диджей лӱмым сулымеке, шӱдыр лийын. Вара «ди-джей» муткылдышым DJ аббревиатур марте кӱчыкемденыт, тышечак диджеинг () мут шочын, диджейын пашажым ончыкта.
Паша.
Диджей сем-влакым ончылгоч воза, диск (але грампластинкым) вара клубышто чӱкта, пашам микшер пульт гоч ышта. Эн чӱчкыдын пультышто кок йоҥгалтарыше аппарат (проигрыватель) уло. Проигрывательын пӧрдмӧ писылыкым вашталташ лиеш. Тыге ритм, такт дене ойыртемалтше кок тӱрлӧ клуб семым диджей-влак иктышке ушат (кажне клуб семын тӱҥалтышыште да мучашыште тӱмыр йӱк гына лийшаш). Тыге ик композиций микс маналтеш, иктаж могай мурын аранжировкым вашталтыме дене ыштыме микс ремикс маналтеш. Ремиксын шке тӱрлыкшӧ уло. Кунам мурымым ик муро гыч налыт, а семым вес муро гыч – тыгай ремикс мэшап лӱмым нумалеш.
Кас мучко диджей сем-влакым чӱктылеш, микшер пультышто нуным пырля уша, икмыняр микс ден ремиксым чӱкта – тыгай кӱрылтдымо «концерт» сет (сэт) лӱмдалтеш. Южгунам сетым кок-кум диджей йоҥгалтарен кертеш. 
Диджей-влакын таҥасымашышт (6 минуташ семйоҥгатарымаш) батл маналтеш.
Сем радиостанцийын йӱк режиссёрым тыгак диджей лӱмдат.
Захаров, Вениамин Александрович

Вениамин Захаров (, Морко кундем, Казанский почиҥга) — марий семлызе, шуко мурылан семым возышо, Россий семлызе ушемын еҥже (1979 ий гыч), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1986), Марий Эл республикын кугыжаныш премийын лауреатше (1991), Марий Эл сымыктышын сулло пашаеҥже (1996), Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (2005).
Ӱмыргорно.
Вениамин Захаров Марий Эл республикын Морко кундем Казанский почиҥгаште шочын. Тӱҥалтыш сем шинчымашым 1-ше № музыкально-художественный школ-интернатыште (Йошкар-Ола) налын, тудым 1969 ийыште скрипке класс дене мучашлен. Вара И.С. Ключников-Палантай лӱмеш училищыш теорий пӧлкашке тунемаш пурен. Икымше композиций-влакым школышто тунеммыж годым возен, тунам тудым П.М.Двойрин туныктен. Училищыште И.Н.Молотов ден А.Б.Лупповын туныкытмо почеш шке мастарлыкшым пойдара, вара Озаҥысе кугыжаныш консерваторийыш тунемаш пура (1973-1978).
Совет Армийыште службым эрытмеке Республикысе кугыжаныш руш драмтеатрыште ыштен (1982-1987). 1987 ий гыч Республикысе курчак театрыште сем пӧлкалан вуйын шога.
1991 ийыште йоча хорлан «Чавайнлан семаршаш» кантатым возымыжлан Марий Эл Республикын кугыжаныш премийым пӧлекленыт.
Усталык паша.
Семлызе тӱрлӧ жанрыште тырша. Тӱҥалтышыште камерный семлан тӱткылыкым ойырен: "Соната для скрипки соло", "Партита для флейты, кларнета, фагота" да т.м.
Вара муро жанр деке толеш, театр спектакль-влаклан муро семым возгала, йоча тематикым тӱҥлан ойыра.
Банкомат

Банкомат — оксам пуымо-налмылан, тӱлымашым эртарымылан келаштарыме аппарат. Тӱлымаш (пластик) карте дене да тудын дечын поснаат эртен кертеш. 
Кызыт ик банкомат аппаратын акше 15 гыч 50 тӱжем доллар марте. Тиде 450 тӱжем гыч 1,5 миллион теҥге марте.
Кузе пашам ышта.
Тиде статьяште банк карте дене пашам ыштыме нерген возымо. 
Кунам айдеме шке пластик картычкыжым банкоматын карт-ридерышкыже пурта, шолыпмутым темдалеш, банкоматын программыже чыла терга да вара йодмым шукта. 
Кунам айдеме оксам йодеш – банкомат чот мӱграш тӱҥалеш. Кӧргыштыжӧ окса купюр-влак посна калташте кият. Мыняр оксам йодын – чыла шотлен лукман. Йоҥылыш лийын ок керт, чыла компьютер терга. Кунам окса купюрын кӱжгытшӧ але нелытше стандарт деч ойыртемалтеш, банкомат шке кӧргыштыжӧ тиде оксам шӱкшӧ окса калташке пышта. Тыгай годым аппарат мӱграш тӱҥалеш, чарна да угыч кугу йӱк дене пашам ышта – оксам пуа. 
Банкоматым шукын шойышташ тыршеныт, но тачысе кечын – нимом ыштен от керт. Тиде валчынде гына пластик, а кӧргыштыжӧ кӱртньӧ. Сварочный аппарат, кӱртньӧ писке (пила) дене пӱчкаш тӱҥалат гын ты жап марте милиций, а ынде полиций толын шуеш. 
Пӱчкын шуктет гынат, кӧргышкӧ сравоч деч посна пурымеке чия дене баллон-влак пудештыт да чыла оксам чиялтат. 
шке аппаратым шолышташ - шотлан ок тол, молан манаш гын кажне банкоматын кӧргыштыжӧ GPS-навигатор уло.
Ноготков, Иван Андреевич

Иван Ноготков, тыгак князь Оболенский-Ноготков (???? – 1585) – Царевококшайск олан икымше воеводаже. 1584 ийыште воеводалан шогалын, но манеш-манеш почеш ола марте шуынат огыл. 
Шуаралтмаш.
Марий мландыш карательный экспедиций-влакым вуйлатен (1582–1584). Тиде айдеме нерген шуко пале огыл, ойлат, пуйто олык марий-влак дене кредалме годым вуйжым пыштен.
Шарнымаш.
Йошкар-Олаште Кугыжаныш погын пӧрт ваштареш Оболенский-Ноготков лӱмеш площадь уло, тиде площадьыштак Оболенский-Ноготковлан памятникым шогалтыме. Памятникын возымашыштыже икмыняр йоҥлышым палемдаш лиеш:
Оболенский-Ноготков Йошкар-Олалан негызым пыштыше семын возалтын. (Тудо жапыште Йошкар-Ола лӱм лийынат огыл, да негызым тиде олалан Дмитрий Елецкий пыштен.)
Кастрен, Матиас Александр

Матиас Александр Кастре́н () (2 Теле 1813, Тервола, Финляндий — 7 Ага 1852, Хельсинки) — финн йылмызе, этнограф. Тудо неле туберкулез черлан кӧра колен. Тудын илышыже кӱчык ыле, илыш пашаже – моло ойыртемалт шогышо.
Кастренын заслугыжо: ме палена финн улмынам, тӱҥямбалне ме шкетын огынал, мемнан родо-тукымна-влак улыт. Тудын шымлымыж почеш, финн-влакын родо-тукым калыкышт улыт: самоед, хант, манси, тунгуз, суас, тюрк-влак да мучашлан монгол-влак. Тудо шуко книгам возен Лапландийыште, Карелийыште, да Сибирьыште путешествоватлымыж нерген (Лапландийыште – 1838, Российысе Карелийыште – 1839, Лапландийыште, Российыште да Сибирьыште – 1841–1844, Сибирьыште – 1845–1849). Нине пашалаште тудо шагал огыл йӱлам, верам, мут-влакым, муро еҥ модмаш-влакым келгын ончыкта, нуным ме тудын пашаж деч посна ала нигунамат огына пале ыле.
Кастренын возымо кугу пашаже-влаклан шотлыман самоед йылме дене грамматикым да Калевалан швед йылмышке кусарымым, нуно коктынат чыла могырымат кугу культурлык паша-влак лийыныт. 1850 ийыште Хельсинкисе университетыште финн йылме дене икымше профессорым сайлыме годым М. А. Кастреным тиде должностьышко ойыреныт. Хельсинкисе университетын профессоржо 1851. Тудын финн мифологийым кучылтман лекцийлаште Алексис Киви "Куллерво" пьесыжлан поян материалым муын. 
Шке современник-влакшылан Кастренын влиянийже кугу лийын, но кодшо поколенийланат тиде влияний изи лийын огыл. Арам огыл Сакари Топелиус "Элна" книгаштыже Кастрен нерген чот пагален воза: "Но тудо (Кастрен) пашам арам ыштен огыл: тудо шындыме цельын ужашышкыже шуын да корныжым весышке виктарен. Мӱндыр Эрвелыште да Тора Йӱдвелыште мондалтше калык-влак кызыт тӱнян шинчаончыкыжо лектыныт, нунын йылмышт рашемыныт, нунын акрет годсо памятникышт-влак аралалт кодыныт да волгалтарат финн тукым калык-влакым. – Кастрен гай еҥ-влак калыкын шамжым (сознанийжым) нӧлтат, кумылаҥдат, нунын шинчымашыштым да калык тӱнян историйыштыже нунылан чап страницым ыштат".
Колымекыже шымлымашыжым 12 том дене лукмо. Марий-влакын йылме, тӱвыра нерген шуко шанче пашам возен, марий грамматикымат возен. 
1991 ийыште Хельсинки олаште тудын лӱмым нумалше обществе почылтын; тӱвырам вияҥдымашыште, книга, тунемме пособийым лукмо шотышто уралысе изи калык-влаклан (марий-влакланат) полша.
Литератур.
Нойонен, Уолеви 2005: Корно йолташ-влак (М. А. Кастренын путешествийлаштыже) (И. С. Галкин кусарен).
Тобольск

Тобольск () - ола Российыште, Тюмень велыште.
Тобольск — Сивырын тошто рӱдола.
Стамбул

Стамбул але Истанбул () — Йӱдвел-касвел Турцийыште ола да Стамбул ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 12.782.960 еҥ (2009). 
Стамбул олаште Стамбул ильын рӱдӧ кундем-влак : Авджылар, Багджылар, Бахчелиэвлер, Бакыркӧй, Байрампаша, Бешикташ, Бейоглу, Фатих, Газиосманпаша, Гӱнгӧрен, Кадыкӧй, Кягытхане, Кӱчӱкчекмедже, Шишли, Ӱскӱдар, Зейтинбурну.
ASCII

ASCII () – информацийым ваш-ваш вашталтыме шотышто америкысе стандартле код.
Луан цифрым, латин да вес алфавит-влакым, чарналтыш ден виктарыше палым кончыкташлан стандартле кодировко. Эн ондак тудым 7-битаным ыштыме, вара 8-битан байт шарлымеке, 7-битан ASCII-м 8-битанын пелыжлан шотлаш тӱҥалыныт.
COM1 да СОМ2

COM1 да СОМ2, Почела порт (), ) — Почела порт-влак, ыҥпале битым икте почеш весым почела колтылыт, технике явалаште 25 да 9 контактан кылушык полшымо дене шыҥдаралтыт.
Dpi

Dpi ("ди-пи-ай" семын лудалтеш) () – ик дюймлан точко.
1 дюйм кужытан ойып корнышто точко чот (1 дюйм = 2,54 см); савыктыш, экран, сканлымаш да т.м. ойып-влакын нугыдылыкым висымкугыт.
Софий

Софий (, — «усталык», «ушлык» гыч) — ола, Болгарийын рӱдолаже.
Александрий

Александрий ( — "al-’Iskandariya", масри اسكندريه — "Eskendereyya", , — "Rakotə") — ола Египетыште.
Александрий (ыҥ-влак)

Александрий мут ончыктен кертеш:
Кечытӧр

Кечытӧр () — кунам Кечын рудыжӧ эклиптикыште пӧрдмыж годым кава экваторым эрта.
Шошымсо кечытӧр 20 Ӱярня але 21 Ӱярняште толеш, кунам Кече Кечывалвел полушарий гыч Йӱдвел полушарийыш кусна, а шыжымсе 22 Идым але 23 Идымыште толеш, кунам тудо Йӱдвел полушарий гыч Кечывалвел полушарийыш кусна. Тиде кечылаште уло Мландыште (полюс-влакым шотлыде) кечын кужытшо йӱд кужыт дене иктак. Шошымсо да шыжымсе кечытӧр годым Кече лач эрвелне лектеш да касвелне шинчеш. Шошымсо кечышогымаш деч вара (Йӱдвел полушарийыште) эрвел деч йӱдвелнырак лектеш, а шыжымсе деч вара — эрвел деч кечывалвелнырак.
Шошымсо да шыжымсе кечытӧр астрономийысе жапым шотлаш полша. Мутлан, кок шошымсо кечытӧр кокласе жап "тропик идалык" семын лӱмдалтеш, астрономийыште тудым жапым шотлымашыште кучылтыт. Тропик идалык 365, 2422 сутка шуйна. Юлиан кечышот 365¼ сутка шуйна. Кужемдыме ий кечышотым шке верышкыже шында ыле, а григориан кечышотышто 400 ий жапыште 3 кечылан гына йоҥылыш лиеш.
Анатомий

Анатомий ( — кӱшно да — «пӱчкаш», «руаш») — организм-влакын капым да тудын пай-шамычым шымлыше биологийын ужашыже.
Литератур.
Привес М. Г., Лысенков Н. К. Анатомия человека. — 11-е переработанное и дополненное. — Гиппократ. — 704 с. — 5000 экз. — ISBN 5-8232-0192-3
Шолем

Шолем () — йырйьюжын осадке; ияҥше южвӱд. Кугытшо тӱрлӧ лийын кертеш: изи пурса пырче кугыт гыч чыве муно кугыт марте. 130 мм диаметран да 1 кг нелытан шолем падыраш-влакат вашлиялтыныт.
Эн чӱчкыдын шокшо игечыште, кӱдырчан йӱр годым велеш.
Кузе шочеш.
Шокшо юж кӱшкӧ кӱза, пылыште вӱдпырче шамыч кылмат да ияҥыт. Икмыняр вӱдпырче ушнен кертеш, тыге кугу шолем падыраш шочеш. Кугу ий падыраш каваште чӱчкыдын ок шоч: кугу шолем мландышке вигак ынже камвоч манын ӱлычын виян мардеж пуышаш.
Азап.
Шолем кугу эҥгекым калык, кушкыл, автотранспорт, электровоштыр, пӧрт-влаклан конден кертеш. 20 мм диаметран шолем падыраш-влак Марий Элыште кок идалыкыште ик гана лиеш. Эн чӱчкыдын - Пеледыш да Сӱрем тылзылаште. 
2006 ий Пеледыш тылзын Курыкмарий кундем Виловат да Кузнецово селалаште кугу шолем (диаметрже 20 мм деч кугурак) да кугу йӱр ялозанлык мландын 3,5 тӱж. гектарыште кушкылым кырен.
Опера (ыҥ-влак)

Сем шотышто:
Технологийыште:
Кочкышышто:
Йошкар-Олаште:
‬‬
Я. Эшпай лӱмеш тӱвыра полат

Я. Эшпай лӱмеш тӱвыра полат () — Чыкма оласе муниципал тӱвыра тӧнеж. Негызым 1980-ше ийыште пыштеныт. Шинчыме вер - 700 еҥ. Чылажге 36 формирований, 14 - йоча-влаклан. 31 художественный самодеятельность кружок уло. «Калык» лӱмым 4 коллектив сулен. Нунын кокла гыч Марий Элыште сайын палыме «Аяр» группо улеш.
Сеҥымашын XXX-шо идалыкше лӱмеш тӱвыра полат (Йошкар-Ола)

Сеҥымашын XXX-шо идалыкше лӱмеш тӱвыра полат () — Йошкар-Оласе тӱвыра тӧнеж. Негызым 1975-ше ийыште пыштыме.
Шинчыме вер - 1200 еҥлан.
2006-шо ийыште 45 формирований лийын, нунын коклаште 27 кружок да художественный самодеятельность коллектив, нунын кокла гыч 8 - «калык» лӱмым суленыт: 
Тиде тӱвыра полатышке Йошкар-Оласе полат-влак дене таҥастарымашыште эн шуко еҥ пура, сандене эн кугу мероприятий, концерт-влак лач тыштак эртат.
В.И. Ленин лӱмеш тӱвыра полат (Йошкар-Ола)

В.И. Ленин лӱмеш тӱвыра полат - Йошкар-Оласе муниципал тӱвыра тӧнеж. 17 Пеледышыште 1977-ше ийын Марий машина чоҥышо завод пелен почылтын. 2006-шо ий гыч муниципал кидыш кусна.
Шинчыме вер - 700 наре.
Кугыт дене Йошкар-Олаште тиде кокымшо тӱвыра полат. Тыште концерт, конкурс, фестиваль, семинар, конференций, форум, слёт, дискотеке-влак эртат. Тыште коллектив ден клуб-влак пашам ыштат.
Радиостанций

Радиоста́нций — радиотолкын-влакым кучаш да/але колтылашлан аппаратур, аппаратур комплекс, радиоэлектрон прибор системе. 
Радиоприёмник-влак радиостанций-влак радамышке пурышаш улыт гынат, чынжым илышыште, сылнымутышто, документ кагазлаште радиостанций шотышто колтылшо да налме-колтылшо техник аппаратурым умылат.
Тыгак тиде радиоста́нций мут денак радиовещаний пашам шуктышо СМИ тӧнежым лӱмдат. СМИ радамыште улшо "Радиостанций" чӱчкыдын шке радиостанцийжым ок кучо, весе-влакын эфир жапым айла але интернетышке шке эфиржым колта.
Суас йылме

Суа́с йылме (суасла "татар теле", ) — суас калыкын йылмыже. Россий Федерацийыште тиде йылме дене кутырышо-влакын чотышт кумшо верым айла (руш да англичан йылме деч вара), Суас Элын (Татарстан Республикын) кугыжаныш йылмыже. Лексике шотышто пошкырт йылме деке эн лишыл улеш, вара ногай, каракалпак, казах, карачаево-балкар, кумык, крым-татар да узбек йылме деке. Палыме татар почеламутчо-влак: Кол Гали (1183-1236÷1241), Сеиф Сараи (1321-1396), Мухаммедьяр (1496-1549) ден Габдулла Тукай (1886-1913).
Йылме код-влак:
Кириллице дене татар йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе татар тиштер 1939 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 6 ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене ончыктымо тиште-влак тиштерыш пурташ темлалтыт да тидын нерген каҥашымаш кая. 
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Ыҥ

Ыҥ () — пале да тиде палым умылымаш кокласе кыл. Ик мутын икмыняр ыҥже лийын кертеш.
В.М. Васильевын, З.В. Учаевын мутерышт тиде мутым руш йылмыш эше "внимание" семын кусара.
Герц (шотлымаш)

Герц (возымашыште: Гц, Hz) — процесс-влакын (колебанийын, мутлан) шотлымаш единице.
1 Гц тиде процессын 1 секундышто ыштен шукталтымжым ончыкта: 1 Гц = 1/с.
10 Гц — ик секундышто 10 гана тыгай процесс ышталтеш. 
Эртымгорно.
XIX курымышто электродинамикым кӱшкӧ нолтымашыште кугу надырым Немыч Эл гыч шанчызе-физик Генрих Герц пыштен. Пашажым аклен Калык-влак кокласе электротехник комиссий 1930-шо ийыште шанчыеҥын тукымлӱмжым шотлымаш радамыш пуртен.
Герц единицын шеледымашыже да шукемдымашыже.
Кугурак але изирак кугытым стандарт почеш СИ префикс дене чоҥаш лиеш.
&lt;noinclude&gt;
Вӱд спорт тӱрлык полат (Йошкар-Ола)

Вӱд спорт тӱрлык полат (, (марла але эше официал лӱмым пуымо огыл)) — тӱнямбал стандарт почеш ыштыме бассейнан полат. 
Тиде пӧртыштак изи бассейын уло. 6-7 ий марте йоча-влаклан келыштарыме.
Вӱд спорт тӱрлык полат Йошкар-Олаште Савык пӧрт да "Марий Эл" Ий полат коклаште верланен.
Бассейн.
Йымаш бассейнын кужутшо 50 метр, тушто 10 корно уло.
Бассейнын коркажым монолит железобетон гыч ыштыме. Проектым "Марийскгражданпроект" проект институт ыштен.
Йошкар-Ола (вӱд полат)

«Йошкар-Ола» Вӱд полат () — Йошкар-Оласе спорт сооружений, калыклан вӱд спорт дене пайдаланашлан ыштыме спорт полат. 2010 ийыште Сӱрем тылзыште почылтын.
Кок ийымаш корка уло; кугу (кужутшо 50 метр, лопкытшо 25 метр) бассейныш 160 еҥ пурен кертеш, изи бассейным оча-влакым ияш туныкташлан келыштарыме. 
Тиде Вӱд полатыштак тренажер-влак улыт, "Спорт" кафе да ӱптӱредмывер.
Чоҥымаш.
Чоҥымаш 2007 ийыште Сорла тылзын тӱҥалын. 
Пашам ыштыме жап.
Вӱд полат кажне кечын 08:00 гыч 20:00 шагат марте пашам ышта. Каныш 13:00 гыч 14:00 марте.
Марий Эл (ий полат)

«Марий Эл» ий полат () — Йошкар-Оласе спорт полат, моткоч писын ышталтын, 2006 ийыште почылтын. Тыште Марий Элысе, Россий кӱкшытысӧ да калык-влак кокласе спорт таҥасымаш-влак (тӱрлӧ спорт тӱрлык дене) эртат, тыглай кечын калык коньки дене мунчалташ тыш коштеш.
Кӧргӧ.
Каток икымше пачашыште верланен; кокымшо пачашыште пресс-конференций, тӱрлӧ каҥашымашлан келыштарыме зал уло. 
Ийполатыш 2500 еҥ ончаш пурен кертеш, кумдыкшо 10,7 тӱж. м2. Полатым чоҥымо годым пытартыш технологий дене пайдаланыме, у архитектур шинчымашым кучылтмо. Ийполатыште спортсмен-влакат ямдылалт кертыт, тыглай еҥ-влакат яра жапым эратараш коштын кертыт. 
Полат кӧргыштӧ 120 наре пӧлем уло. 
Мероприятий.
Хоккей да фигур мунчалтымаш дене тӱрлӧ кӱкшытан таҥасымаш-влак деч посна тиде ийполатыште фехтований дене Россий кӱкшытысӧ чемпионат эртен, шорт-трек дене россий первенстве, "Лёд и пламень" шоу лийыныт. Марий Эл Радио тыште концертым ик гана эртарен.
Кылвер-влак.
Афиша сайтыште «Марий Эл» Ий полатын пашаж нерген
Озаҥысе кугыжаныш консерваторий

Озаҥысе кугыжаныш консерваторий () — Озаҥ оласе кӱшыл семлык тунемме тӧнеж. 1945 ийыште почылтын.
Озаҥысе консерваторийым кӱшыл квалификациян музыканче-влакым (туныктышо, йоҥгалтарыше, семлызе) ямдылыме рӱдер семын ышталтын. Суас Эл, Пошкырт Эл, Чуваший, Одо Эл, Мордовий, Марий Эл гыч эн шукын тыште тунемыныт.
Икымше ректорлан семлызе, суас тӱвыралан шуко ыштыше еҥ Назиб Жигановым сайлыме.
Головин, Николай Васильевич

Николай Головин (5 Пургыж 1979, У Роҥго кундем, Васлисола ял (Кадам с/с)) — марий мурызо да мыскараче.
Географик координат-влак

Тый кылвер почеш уке улшо лаштыкыш кусненат
Ермаков, Анатолий Леонидович

Анатолий Ермаков (У Роҥго кундем Кельмаксола ял) — марий гармоньчо, тӱвыра да сымыктыш колледжын туныктышыжо.
Шкежат тӱвыра да сымыктыш колледжым тунем пытарен, кӱшыл шинчымашым Петрозаводскысо консерваторийыште поген.
Сеҥымаш Кече

Сеҥымаш Кече () — фашист Германийым шалатыме лӱмеш пайрем. Пайремлан негызым Совет Ушемын Кӱшыл Каҥашын Президиумжо 1945 ий 8 Агаште пыштен. Тиде кечын Совет Ушем фашист Германийын войскажым шалатен да Кугу Авамланде Сар (1941-1945) мучашлалтын.
1941-1945-ше ийлаште, Кугу Ачамланде Сарыште совет калык Фашист Германий ваштареш кучедалын. Тушман шижтарыде керылт пурен, вийжат кугу лийын. Йошкар Армийын вийже дене таҥастарымаште тиде ала-кунар пачаш шукырак. Но туге гынат, мемнан-влак тиде шучко сарыште фашист – влакым кырен шалатеныт. Да Ага тылзын индешымше кечынже кажне ийын Сеҥымаш да сарыште вуйым пыштыше-влакым шарныме кече семын палемдалтеш. 1965-ше ий гыч тиде каныш кече.
Тыгакак тиде кечын Абхазийыште, Азербайджаныште, Арменийыште, Белоруссийыште, Грузийыште, Казахстаныште, Киргизийыште, Молдовышто, Приднестровьеште, Таджикистаныште, Туркменистаныште, Узбекистаныште, Украиныште да Кечывалвел Осетийыште калык кана.
Пайремын эртымгорныжо.
1945 ийыште негызлалтын, 1948 ий гыч паша кечылан шотлалтын. Тидын олмеш каныш кечылан 1 Шорыкйолым ойырымо.
Туге гынат пайрем шке кӱлешлыкшым йомдарен огыл, открытке-влак пайрем лӱмеш ышталтыныт, фронтовик-влаклан саламмут ойлалтын.
Икымше гана Совет Ушемыште 20 ий гыч гына кумдан пайремлалтын. Брежнев годым 1965 ийыште Сеҥымаш кечын юбилейже пайремлалтын, да 9 Агам каныш кече семын палемдыме.
Индонезий

Индоне́зий () — Азийысе кугыжаныш. Рӱдолаже Джакарте. Официал лӱм — Индонезий Республик. Кечывалвел-Эрвел Азийыште тиде эн кугу кугыжаныш, кумдык дене тӱнямбалне 16-шо верым айла. Отросо кугыжаныш-влак коклаште эн кугу улеш. Калыкчот — 230 млн. еҥ, тӱнямбалне 4-ше вер (ККР, Индий да УАШ деч вара). Индонезийысе калык кӱчык жапыште шуко тыным (верам) вашталтен. Эн шукынжо ислам йӱла почеш илат, но южо отролаште еҥ-влак вес религийыште улыт.
Армений

Арме́ний Респу́блик ( , "айастани́ анрапетутю́н") — эрыкан, унитар кугыжаныш. Азербайджан, Иран, Нахичеван Автоном Республик, Турций да Грузийлан пошкудо улеш. Теҥыз деке лектыш уке.
Калык.
2001 ийлан Арменийын калыкчотшо:
Иран

Иран (,  — "Джомхури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н", тыгак Пе́рсий кучылталтеш) — Азийын кечывалвел-касвелныже верланыше кугыжаныш. Рӱдола — Тегеран.
Азербайджан, Армений, Турций, Афганистан да Пакистан дене чек уло. Ираныште нефть да газ тӱҥ ископаемыйлан шотлалтыт. США ден дипломатий келшымаш 1979 ийыште пудырген, алят илаҥдарен огытыл. Интернет домен: ".ir"
Виктем.
Кӱшыл вуйлатыше (рахбар, факих) - Кугыжаныш вуй, Иранысе Сарзе Вийын Тӱҥ Вуйлатышыже кеч могай кугыжаныш структурын иктешлымашыжым пызырал кертеш. 3 Пеледыш 1989 ий гыч тиде пашаште Али Хосейни Хаменеи шога.
Иран президент - кокымшо айдеме элыште, исполнительный властьым вуйлата. Министр Каҥашыш еҥ-влакым ойыра, виктемын пашажым эскера. 
Законодательный власть парламентын кидыштыже. Иранысе парламент Меджлис маналтеш.
Россий Федерацийын сулло эмлызыже

«Россий Федерацийын сулло эмлызыже» () — Россий Федерацийысе кугыжаныш чап лӱм. 1995 ий Теле тылзын 30 кечынже чап лӱм нерген кӱштык лектын. 1996 ийыште чап лӱмым икымше айдемылан пуымо.
Чап лӱмым пуымо амал.
«Россий Федерацийын сулло эмлызыже» чап лӱмым кӱкшӧ профессионализмым ончыктышо пашам ыштыше эмлызе-влаклан тыгай годым пуалтеш:
«Россий Федерацийын сулло эмлызыже» чап лӱмым посна радам дене пуат. Эмлыме але диагностик пашам тӱҥалме деч вара 20 ий эртымеке (рентген лабораторий да кабинетлаште - 15 ий эртымеке). Ты годым эмлызын кугыжаныш кучемын федерал орган деч награде (поощрений-влак) лийшаш улыт.
Скрипке

Скри́пке (, , или "Geige") — кӱкшӧ регистран смычокан семӱзгар. Кызытсе сыным да тӱсым XVI курымышто налын, XVII курымышто чот шарлен. Ныл струнаже уло.
Йошкар-Олан почётан гражданинже

Йошкар-Олан почетан гражданинже () - чап лӱм.
2010-шо ий гыч ок пуалт.
Чогашыл

Чогашыл () — Айдемын але янлыкын кап органже, чогашыл ткань гыч шога, нерв ипуль дене тудо туртын але шарлен кертеш. Тӱрлӧ пашам шуктымылан кӱлеш: тарваныме, коштмо, ойлымо, шӱлымылан. 86,3 %-лан чогашыл вӱд гыч шога.
Капым тарватылаш, тӱрлӧ пашам шукташ, ончыкташлан чогашыл-влак кӱлыт. Шинчам кумаш, шыргыжалаш, куржаш, шӱлаш - тиде чыла чогашыл-влакын туртымыж дене ышталтеш. Каплан тарванылаш полшат гына огыл, тыгак чогашыл-влак деч мемнан капнан физиологий паша шога. А чыла чогашыл-влакын пашаштым нерв системе виктара, химий энергийым механик энергийыш савыра.
Айдемын капыштыже 640 чогашыл наре уло. Эн изи - пылыш кӧргысӧ изи лу дене кушшо чогашыл. Эн кугу - кутан чогашыл-влак нуно мыланна кошташ полшат. Эн виян - пурмо чогашыл (жевательные).
1940 ийла

1940-ше ийла — XX курымын V луийже (десятилетие) м. к., 1941 ий гыч тӱҥалеш 1950 ийыште мучашлалтеш.
40-ше ийлан икымше пелыже Кокымшо тӱнямбал сар дене палемдалтын.
Палыме еҥ-влак.
Политик
CMYK-тӱсмодель

CMYK-тӱсмодель (, ) — ныл тӱҥ тӱсым (Cyan – пелганде, симсе, Magenta – куксин, Yellow – нарынче, blacK – шеме) кораҥдыме дене у тӱс мумым йӧнештарыше тӱсмодель.
FAT

FAT (, ) — файлсистемын классике .
FAT-ын кум версийже уло — FAT12, FAT16 да FAT32.
Flash-шарныш

Флеш-шарныш (, ) — пелпроводникан таҥга энергийэрыкан, шуко пачаш возаш лийме шарныш погымо явала.
FTP

FTP (, ) — файлым вер гыч верышке йӧнештарыше протокол.
FTP протокол 1971 ийыште ышталтын. Ftp протокол ӱмбач янлык ncp пашам ыштыме, да тачысе кечылан кумдан кучылталтше торасе хост деке пураш мучко шарлен. TFTP дене таҥастарымаште, яра пуымаш (але йоҥылыш пуа) ойвозыш-влакым кучылтын кӱшеш квотироватлыме.
Протоколым ышташ архитектурышто «клиент-сервер» вот ушымашым да тӱрлӧ увер кокла сервер-влак клиентна да кучылташ командым пуаш. Ftp чылык эртен кертат пайдаланен, текст дене логин пароль пуа да, але, тиде сервер лиеш гын, ме тушто нуно ушнынеже керт. - Лан ойвозыш-влакым кучылтын колташ ssh лӱдыкшыдымӧ лийшаш, шифроватлаш (шылтыме) логин пароль да, тыгак а содержимое файлым.
Икымше клиентский FTP-ан приложений ӱзгар командысе корно интерактивный лияш, коман да синтаксис стандартым илышыш пурташ. Тиде кече шотышто операцийым ышташ кучылтыт пайдаланышын график системым ямдылашлан тӱжвал тудын жапше шуко лийын. Кузе тиде программе тӱшка коклаште интерфейс компонент веб-expression web browser дизайн коеш, тугак лӱмын FTP-клиент (мутлан, FileZilla).
Историй.
Икымше протокол шукташ (г. 1971) да клиент-влак коклаште серверым палемдыме вашталтыде каласымаш, вуймут гыч шога (72 бит) кутышым да вашталтшан увер. Увертарымаш вуймут шкеж деке пурташ йодын FTP-але сервер деч вашмутым тудо, кужытым да тӱрлӧ уверым пуаш. Увер йодеш шотеш ойыркалыме йӧн пуалтын (мутлан, лӱм да корно файлым), сервер деч информацийым (мутлан, файлын каталог спискыште) шке файлым. Тыге, ик командыште каналым да данный пуалтеш.
Тӱрыс протокол лийшаш гын, 1972 ийыште налыныт да тӱсышт вашталт, кызытсе деке лишыл. Параметр да клиент-влак дене команда сервер деч вашмутым TELNET дене пуалтеш-ушымаш (каналыште управлений), увер деч посна ышталте ушен колташ (каналлан увер).
Вара редакцийыште пашам режим ешарен кертме пассивный лийын, кокла файлым колташ FTP-сервер, команде налын увераҥарым пурто, смена кызытсе каталог, каталог да ыштышыжымат кораҥдат, шкешотан файлым йымалне лум аралыме. Ftp электрон почто гоч колташ икмыняр жап командына уло, но нунын кокла гычат вара протокол кораҥдаш лиеш.
1980 ийыште FTP-tcp протокол кучылташ тӱҥалыныт. 1985 ий редакцийлан ешартыш протокол протокол 1997-ше ийыште тӱҥалын лукташ пытартыш лектат, кидшым пыштыш да информаций управленийжын увер да шифроватлаш канал канал лиеш. Ешартыш 1999 ийыште луктын колто, протоколым интернационализация пӧлеклалтын, тудо кодировкым кучылтеш темлена UTF-8 команде ужын да пален да википедий командым серверлан вашмут, вашмут йылме палемдыме.
HTML

HTML (, ) — вотдокументын тӱҥалтыш текстшым гипертекстлын тамгалымаш, вотбраузерлан текст гыч дизайн чоҥымым йӧнештарыше йылме.
HyperText Markup Language – Гипертекстын Тиштыйылмыже, кӱчык.: HTML-йылме.
HTML-йылмым Тим Бернерс-Ли 1989-1991 ийлаште ыштен.
HTTP

HTTP (, ) — гипертекстле документлам йӧнештарыше протокол.
HyperText Transfer Protocol – Гипертекст Трансферлык Протокол.
HTTP тӱҥжылан "клиент-сервер" технологий шотлалтеш.
IP-адрес

IP-адрес (айпи-адрес) (, ) — компьютерын 4(6) байт кужытан вотысо адресше.
IP-адресын форматше-влак: IPv4 да IPv6.
IP-адрес кок ужаш гыч шога: вот номер номер да кылдыш. Лӱмын ыштыме керт лийме годым тудын адресше тыгай адрес дене вапш блок вапш администратор ойыро петыршан исусство костёл-влак (10.0.0.0/8, 172.16.0.0/192.168.0.0 12 але/16). Глобальное вот лекмешкыже кӱл маныныт, весышт блок ip адрес гыч лийшаш, але сервер верысе вапш лийын, кӧргӧ кылдалтше IP-адрес (сур) ялыш тӱжвал IP-адрес (ошет), мутлан: proxy server, NAT. Йыжыҥан улмыжым ужына гын кузе пашам ыште, интернет сетьым, вотым але кылым пеҥгыдемдаш кундемысе ала провайдер интернет-регистратор (Registry Internet Regional, RIR). Сайтыште IANA увер почеш, уло RIR вич: ARIN, Йӱдвел Америкын обслуживатлыше, тыгак Багамы, пуэрто-рико да Ямайка; APNIC, обслуживатлыше эл Кечывалвел, эрвелыште да кечывалвел-эрвел Азийыште, тыгак австралий; AfriNIC, Индийский океан эл Африкыште да обслуживатлыме; LACNIC, обслуживатлыме да бассейнын теҥызше карибский эл кечывалвел америкыште; NCC да RIPE, обслуживатлыше Европышто, азийыште, рӱдӧ, Эрвел Лишыл. Налме региональный системыже кугу блок да регистратор адрес iana автоном у номерым, адресым пуэм да изирак кугытым а вара автоном номер блок системе верысе интернет-регистратор (Registries Internet Local, LIR), провайдер молгунам кугу шотлалтеш.
Пышкемым кылдаш шотышто протокол ip адрес дене верысе номер палемдалтеш. Пурымо шотышто рашемденыт вигак икмыняр вапш Маршрутизатор. Садлан кажне шке пӧртшӧ лийын маршрутизатор IP-адрес. Пышкем мучаш пурен кертыныт, тыгак икмыняр IP-вот. Улмо годым компьютер икмыняр тиде ip-адресет, вот кылым чот шотышто. Тыге ip-адресет компьютер але посна маршрутизатор характеризоватлашлан огыл, а ик вот уша.
LPT

LPT, IEEE 1284 (, ) — порт, иканаште 8 бит ыҥпалым колтылеш, технике явалаште 25-контактан кылушык семын шыҥдаралтеш.
POP3

POP3 (, ) — провайдерын почтысерверже гыч увертышым наледылме протокол.
Post Office Protocol 3 – Почтылык Протокол 3.
SMTP протокол дене пырля кучылтатлтеш.
PS/2

PS/2 () — коляигым да полдышоҥам компьютер деке ушаш кучылталтше вичмучашан йыргешке кылушык.
RGB

RGB (, ) — кум тӱҥ тӱсым (йошкарге – red, ужарге – green, канде – blue) ушымо дене у тӱс мумым йӧнештарыше тӱсмодель.
SMTP

SMTP (, ) — провайдерын почтысерверышкыже увертышым намиен шуктедылме протокол.
Simple Mail Transfer Protocol – Куштылго Серыш Трансферлык Протокол.
Почтым наледаш POP3 але IMAP протокол-влак кучылталтыт.
SQL

SQL (, ) — реляциян ыҥпалыпого-влакым палемдаш да нунын дене пашам ышташлан тӱнямбал стандартле йылме.
Structured query language – Структурлымо Йодмыйылме.
TCP/IP

TCP/IP (, ) — интервотлан ямдылыме да тудын негызшылан налме протокол тӱшка.
Transmission Control Protocol/Internet Protocol – Колтылмым Тергыше Протокол/Интервот Протокол.
Unicode

Unicode (, ) — текстысе тиштым кодлымаш тӱнямбал стандарт, кажне тиштылан 2 гыч 6 марте байт пуалтеш.
Стандартым 1991 ийыште «Юникод Консорциум» коммерцдыме организаций темлен. Тиде стандартым кучылтмаш шуко тӱрлӧ тиштым (китай иероглиф, математик тиштым, грек, латинице, кириллице йӱкпале-влакым) йӧным пуа.
Юникод стандартыште код-влакым тӱшка дене пайлыме. U+0000 гыч U+007F марте код тӱшка ASCII стандартын тиште-влакым налеш. Умбакыже тӱрлӧ тиште-влак гыч тамга, пунктуаций тамга да техник тиште-влак верланеныт.
Южо код-влак але уке улыт, но шушаш жапыште садыгак нуно шочыт, нунын дене пайдаланаш тӱҥалыт, сандене нунылан Юникод стандартыште ончылгоч яра верым кодымо. Кириллицын тиштыже-влаклан U+0400 гыч U+052F марте, U+2DE0 гыч U+2DFF марте, U+A640 гыч U+A69F марте верым пуымо.
Чӱчкыдын юникодым UTF семын возат, мутлан: UTF-8, UTF-16, UTF-32.
URL

URL (, ) — документын интервотышто верланыжым ончыктышо стандартлыме тиштыгорно; URL-шке доменын, файлын да каталогын лӱмышт, машинын вотысо адресше, файл деке шумым йӧнештарыше протокол пурат.
Uniform resource locator – Ресурсын иктӱрлемдыме верончыктышыжо.
URL-ым Тим Бернерс-Ли 1990 ийыште ыштен.
PURL инициативе.
Сутка мучко, тиде URL-ад адресом, но нужно ресурсын конкретле верышкыже огыл, а PURL базыште возалтмашке, кушто черет дене возен шындыме ресурс.
URL кӗскетни.
URL — ИНТЕРНЕТРА тата тӗрлӗ компанисемпе усӑ куракан сервиспа усӑ курмалли МАЙ. СЛУЖБА (сервис) ВЕБ-страницӑна кӗмелли хушма (АЛЬТЕРНАТИВЛӐ)-URL-адреспа усӑ кураҫҫӗ.
Усӑ курни.
Пӗлтерӳ вӑрӑмӑшне перекетлени.
URL кӗскетни кӗске адрессем тума пулӑшать. Twitter е IM-программӑсенче 60-символьлӗ URL та ытла вӑрӑм пулма пултарать (сӑмахран, Twitterра пӗлтерӳ виҫине малтанах 140 символпа пӳлнӗ).
URL-РА ӐНСӐРТРАН пӑсӑласран сыхлан.
Хальхи вӑхӑтра ВЕБ-промышленниксем даннӑйсене, командӑсене, загрузка ҫулӗсене е сессие пӗлтерекен информацие URL параметрсене ЧАС-часах ПАРАҪҪӖ. ҪАКӐ ӐНА ӐНЛАНМА тата асра тытма кӑткӑслатакан URL ҫине час-часах ӲКЕТ. URL-адрессене, 100 тата ытларах паллӑсене, час-часах ӳкерсе илнӗ чухне тирпейсӗр пулнипе рабочисене ссылкӑна янине пӗтӗмӗшпех ҫырса хуман. E-mail ҫырӑвӗсенче Е форумсенче пӗлтерӳсем тума КӖСКЕ URL меллӗ.
Сасӑпа вула.
URL КӖСКЕТНИ сасӑпах УСӐ кӳме пултарать. Ҫавӑн пекех юлашки вӑхӑтра нумай сервис (рф зонинче) тухнӑ, вӗсем вырӑс саспаллисенчен пӗтӗмӗшпех илнӗ кӗске ссылка параҫҫӗ.
USB

USB (ю-эс-би, , ) — тӱрлӧ сынан тӱжвалявалам ушашлан кучылталтше универсал порт.
Universal Serial Bus – Универсал Почела Шай.
Вот-камер

Вот-камер () — реал жапыште сӱретым да видеом налше, компьютер вапш гоч видеом колтылаш кучылталтше цифркамер.
Web-лаштык

Web-лаштык (, ) — шкешотан (уникал) URL-ан тӱнямбалвотын документше але инфоресуршо.
Web-сервер

Web-сервер () — вотлаштык семын келыштарыме, ыҥпале-влакым арален шогышо да тӱжвал вотыш колтылшо сервер.
Адаптер

Адаптер (, , ) — компьютерын тӱжвалявалаже-влак дене кылым ыштыше явала.
Адрес

Адрес () — объект, документ, файл, лаштык да т.м. декат вӱдышӧ корно.
Адресын шайже

Адресын шайже () — тӱҥ процессор але процессор деч посна рӱдӧ шарныш дене ыҥпале-влакым вашталтылын кертше явала-влак могырым кучылталтше, КОШ мутын физик адресшым ончыктышо шай.
Алгоритм

Алгоритм () — сомылым шукташлан палемдыме ыштык але ошкыл-влакын почелалыкышт.
Антивирус

Антивирус () — компьютервирус деч локтылалтше да тудын эҥгекшым кораҥдыше программе.
Тений йӧн антивирус программе компьютер вирусым сервантес ден деч кораҥдаш, тышечак лӱмжӧ. Туге гынат вес йӧн антивирус программе компьютер компьютервирус дене вес шарлымаш лӱдыкшым деч аралымаш тӱҥалын. В частности, компьютервирус деч пайдаланаш йӧн антивирус программе кызытсе объект-влакым арален кертын-браузер полшымо (BHO), угонщик браузерлан программыште-вымогатель, шпион-влакым клавиатурный, бэкдоров, руткит, имне троянский, шукак, компьютервирусым LSP, дозвонщик, шоялыкшылан инструмент, шпион да рекламе ШОТЫШТО. Тыгак южо моло продуктым лӱдыкшӧ деч арала компьютерым чӱктен, компьютервирусым черландара да кузе тыгай URL-адрес, спам, атакыш шоялыкшылан ифишинговый, онлайн-интервот (конфиденциальность), онлайн-атакыш банкым, социал йӧн инженерия, persistent advanced threat (APT) да DDoS-атакыш ботнетов.
Аппарат вораҥдыш

Аппарат вораҥдыш (, ) — компьютерын электрон да механике ужаш тӱшкалыкше.
Аргумент

Аргумент (информатике, программлымаш) — ӱжшӧ программе гыч процедурыш але функцийыш колтымо ыҥпале-влак.
Архиватор

Архиватор () — тӱжвал шарнышыште иктеш чумырымым сайрак аралашлан келыштарыме файл-влакым архивлыше да нунылан тӱҥалтыш калыпым пӧртылтышӧ программе.
АЦВ

АЦВ, Аналог-Цифр Вестӱрлемдыше () — аналогсигналым цифрсигналышке (дискреткодышко) вестӱрлемдыше явала.
Байт

Байт () — компьютерыште информацийым аралымаште, вончештарылмаште (трансферлымаште) да пашалымаште тӱҥ висымкугыт; байт компьютерын шарнышыштыже ик тичмаш семын возалтеш, лудалтеш да пашалалтеш; тӱҥ шотышто байт 8 бит кугытан улеш.
Баннер

Баннер () — вотлаштыклаште рекламлыме лаштыкыш гиперушык/гиперкылвер дене ушышо изи рекламсӱрет.
Бит

Бит (, ) — 0 але 1 цифрыҥым аралаш кучылталтше, кокытан чотрадам системыште пашам ышташ пуышо компьютершарнышын эн изи элементше.
Блок-схеме

Блок-схеме () — алгоритм але процесс-влакым ончыктышо схеме-шамычын кумдан шарлыше типышт, тушто паша ошкыл-влак умдо дене ушымо тӱрлӧ калыпан блок дене ончыкталтыт.
Браузер

Браузер () — компьютер дене пайдаланышылан вотресурсым ончаш, файл-влакым налын опташ да т.м. сомылым ышташ йӧнештарыше программе. Кызытсе тыгак шуко вашталтыш дене кучылталт кертеш ftp браузерыште серверым файл, файл формат график содержанийже лач тыгак шуко ончышо (gif, jpeg, png, svg), аудио - да видеоформат (mp3, mpeg), текстан формат (pdf, djvu) да моло файлым.
Функциональный да сай йӧнлан кӧра нунын коклаште конкуренцийым вияҥда да шарлыше кугу темп да эре разработчики браузерыште информаций технологийым шыҥдарат. Несмотря на то, что данный тӱрлӧ технологий тӱрлӧ пунчал чыптазе чоҥалтын, да тӱнямбал стандарт браузерыште куча да шуко уверым w3c кызытсе ойыпшо обрабатыватлаш темлат. Мучашлан информаций технологий дене пайдаланаш йӧным пуа предсказуемость стандарт деке шумекына каласе, браузерыште тудо могай ончыктымаште кучылтдымо. Тӱнямбал эҥыремышвот кучылташ тӱҥалыныт жап гыч тӱҥалын браузерыште 1990 ий гыч уверым ончалаш йӧн увераҥарым тыглай арверым кучылташ йӧным савырна да текстысе браузерыште программе да еҥ коклаште интерфейс информационный ресурс комплекса. Разработчики браузерыште шке вийжым чумырен пытартыш ийлаште ятыр браузерын кучылташ йӧнан аппаратный пайдаланышын интерфейсше нунын чоҥалтме, кучылталтме экраныште сенсорный.
Браузерыште шарлен, правил семын, бесплатно. Кӧ шочын формо шкевуя шынден браузерыште лийын кертеш (автоном) комплектан составыш приложений але программе. Мутлан, браузерыште internet explorer составым да системым edge поставляться операцийым факт фактак; Mozilla Firefox — состав але посна кычалмаш дистрибутив (мутлан, Ubuntu); Safari — x mac os-ыште операций системе составше; Google Chrome, браузерыште да моло Opera — ан приложений семын шкевуя ыштыме тӱрлӧ вариант-влак шуко тӱрлыкшӧ.
Вашкылтӧрза

Вашкылтӧрза () — информацийым лукташ да (але) пайдаланыше деч вашмутым налаш кучылталтше интерфейсэлемент, тӧрза.
Вашталтылше

Вашталтылше (программлымаш) () — программын кучылтмо да вашталтыме палемдыме типан ыҥпале-влакым аралашлан ойырымо компьютершарнышын лӱман ужашыже.
Вашталтыш буфер

Вашталтыш буфер () — компьютер программе-влак коклаште графике, текст да т.м. ыҥпалым вашталтылашлан кучылталтше компьютершарнышын посна ужашыже.
Вердыме чотрадам системе

Вердыме (позицийдыме) чотрадам системе () — чотрадам системе, тушто чотым ончыкташлан посна тамга-влак пурталтыт; тамга-влакын чот ыҥышт эре икгай лиеш да чотым возымаште айлыме верышт деч ок шого.
Верысе вапш

Верысе вапш () — цифр ыҥпалым вончештарылше (трансферлыше), ик але икмыняр автономло (шкевуя) кугу писылыкан канал дене ушымо лишне верланыше тӱжвалявала ден компьютер-влакын тӱшкашт.
Адреслымаш.
IPv4 негызлыме верысе вапшыште тыгай ip-адрес-влак кучылтын кертыт (RFC 1918 да RFC 1597):
Видеокарт

Видеокарт () — компьютершарнышыште улшо ойыпым мониторлан келшыше видеосигналышке вестӱрлемдыше явала.
Вирус

Вирус () — компьютер пайдаланыше деч шолып шкеора тӱлаҥын, шарлен да компьютерын пашажым локтыл кертше зиянгондышо компьютер программе.
Кугу Човыксола

Кугу Човыксола () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Овалже ял деч 1 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
1928 ийыште ӱярня тылзын 30-шо кечынже Изи Човыксола ял дене пырля ик пырляштарыме Човыксола ялыш савырненыт.
Кугу Вӱръял

Кугу Вӱръял () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 70 еҥ (2002 ий), 44 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кӱанпамаш ял деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Кугу Вочканур

Кугу Вочканур () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Кугу Лумарий ял деч 7 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1966 ийыште Кугу Вочканур ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Кугу Торъял

Кугу Торъял () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Тошто Торъял сола деч 0,7 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште сорла тылзын 27-ше кечынже Кугу Торъял, Кӱшыл Торъял. Ӱлыл Торъял ялла да Тошто Торъял сола ик пырляштарыме Тошто Торъял солаш савырненыт.
Кӱшыл Торъял

Кӱшыл Торъял () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Тошто Торъял сола деч 0,5 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште сорла тылзын 27-ше кечынже Кӱшыл Торъял, Кугу Торъял. Ӱлыл Торъял ялла да Тошто Торъял сола ик пырляштарыме Тошто Торъял солаш савырненыт.
Ӱлыл Торъял

Ӱлыл Торъял () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Тошто Торъял сола деч 1 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште сорла тылзын 27-ше кечынже Ӱлыл Торъял, Кугу Торъял. Кӱшыл Торъял ялла да Тошто Торъял сола ик пырляштарыме Тошто Торъял солаш савырненыт.
Руш Кугеръял

Руш Кугеръял () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Токтарсола ял деч 5 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1966 ийыште Руш Кугеръял ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Куэр почиҥга (У Торъял кундем)

Куэр почиҥга () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 1 еҥ (2002 ий), 2 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Овалже ял деч 5 километр кечывалвел могырно верланен.
Изи Човыксола

Изи Човыксола () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Овалже ял деч 1 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
1928 ийыште ӱярня тылзын 30-шо кечынже Кугу Човыксола ял дене пырля ик пырляштарыме Човыксола ялыш савырненыт.
Кугэҥер (У Торъял кундем)

Кугэҥер () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Токтарсола ял деч 7 километр йӱдвелне лийын шоген.
Веденкан

Веденкан () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 53 еҥ (2002 ий), 35 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кузнеч ял деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Кӱшыл Маркелово

Кӱшыл Маркелово () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Элембай сола деч 5 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1966 ийыште Кӱшыл Маркелово ден Кугу Маркелово ялла ик пырляштарыме Маркелово ялыш савырненыт.
Макмат

Макмат () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 86 еҥ (2002 ий), 70 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Токтарсола ял деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Яллан негызым «Макмат» лӱман еҥ пыштен.
Какшанмучаш

Какшанмучаш () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше сола. Какшанмучаш ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1210 еҥ (2002 ий), 1314 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
У Торъял ола сынан посёлко деч 24 километр касвел могырно Нурмо эҥерын пурла серыштыже верланен.
Янародо

Янародо () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Какшанмучаш сола деч 1 километр йӱдвелне лийын шоген.
Ял лӱм.
Яллан негызым «Янай» лӱман еҥ пыштен.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште Янародо ял Какшанмучаш сола деке ушалтын. Ял Какшанмучаш солан Советский уремышкыже савырнен.
Кӱшыл Кожлаял

Кӱшыл Кожлаял () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 38 еҥ (2002 ий), 36 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кузнеч ял деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кожла» + «ял» = «кожлаял». «Кӱшыл Кожлаял» — Ӱлыл Кожлаял деч кӱшнырак лийын шогышо кожла воктене верланыше ял.
Ӱлыл Кожлаял

Ӱлыл Кожлаял () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 60 еҥ (2002 ий), 52 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кузнеч ял деч 3 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кожла» + «ял» = «кожлаял». «Ӱлыл Кожлаял» — Кӱшыл Кожлаял деч ӱлнырак лийын шогышо кожла воктене верланыше ял.
Васлисола (У Торъял кундем)

Васлисола () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 72 еҥ (2002 ий), 55 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кӱанпамаш ял деч 0,6 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Овалжымучаш

Овалжымучаш () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 38 еҥ (2002 ий), 24 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Овалже ял деч 6 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «Овалже» + «мучаш» = «Овалж(ы)мучаш». «Овалжымучаш» — Овалже эҥерын вӱдмучашыштыже верланыше ял.
Овалже

Овалже мут ончыктен кертеш:
Татарэҥер

Татарэҥер (Часамласола) () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 108 еҥ (2002 ий), 68 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Овалже ял деч 3 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «татар» + «эҥер» = «татарэҥер». 
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1966 ийыште Ӱлыл Татарэҥер да Кӱшыл Татарэҥер ялла ик пырляштарыме Татарэҥер ялыш савырненыт..
Кӱшыл Татарэҥер

Кӱшыл Татарэҥер (Осман) () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Овалже ял деч 3 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «татар» + «эҥер» = «татарэҥер». «Кӱшыл Татарэҥер» — Ӱлыл Татарэҥер деч кӱшнырак лийын шогышо «Татарэҥер» воктене верланыше ял.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1966 ийыште Ӱлыл Татарэҥер ял дене пырля ик пырляштарыме Татарэҥер ялыш савырненыт.
Ӱлыл Татарэҥер

Ӱлыл Татарэҥер () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Овалже ял деч 3 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «татар» + «эҥер» = «татарэҥер». «Ӱлыл Татарэҥер» — Кӱшыл Татарэҥер деч ӱлнырак лийын шогышо «Татарэҥер» воктене верланыше ял.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1966 ийыште Кӱшыл Татарэҥер ял дене пырля ик пырляштарыме Татарэҥер ялыш савырненыт.
Тушнур

Тушнур мут ончыктен кертеш:
Тушнур (Чӱксола ял шотан илем)

Тушнур () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 269 еҥ (2002 ий), 252 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Чӱксола ял деч 4 километр йӱдвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Илемлан негызым пыштыше еҥын лӱмжӧ «Туш» лийын. Ялын лӱмжӧ ушымо кок мут гыч лектын: «Туш» + «нур» = «Тушнур».
Эртымгорно.
Тушнур ял МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийыште сорла тылзын 19-ше кечынже Купсола ден Кӱшыл Тушнур ялла пырляштарыме Тушнур ялыш савырненыт.