tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Региональный Классический Вайшнавский Университет

Региональный Классический Вайшнавский Университет - Гаудия-вайшнавизмын (ИСККОН общество) онлайн туныктымоын проект. Проектын автор Омск ола гыч Гопишвара дас уло. Проектышто тӱрлӧ тема (Бхагавад-Гита, Шри Ишопанишад, Шримад Бхагаватам ден моло тема-влак) тунемаш лиеш ден туныктышошке "дакшина" пуаш лиеш.
Кылвер-влак.
Региональный Классический Вайшнавский Университет
Константинова, Валентина Васильевна

Валентина Васильевна Константинова (1963 ий, 21 теле тылзе, Марий АССР, Морко кундем) – марий шанчызе, педагогике шанче кандидат, доцент.
Илыш корныжо.
Константинова Валентина Васильевна 1963 ийыште шочын.
1986 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш институтын историй да филологий факультетшым тунем пытарен, «Национальный школышто руш йылмым да литературым туныктышо» квалификацийым налын.
1986-1991ийлаште Оршанке районысо Марково кандашияш школышто кужемдыме кече группын воспитательже лийын, руш йылмым да литературым туныктен.
1991-1997 ийлаште Йошкар-Оласе 27-ше номеран школышто марий йылмым, калык историй да тӱвырам туныктен.
1997ийыште – «Учитель года - 97» лӱмым налын.
1997 ий гыч 2004 ий марте Марий туныктыш институтышто марий   кугыжаныш йылме методистлан, национально-региональный образований пӧлка вуйлатышылан ыштен.
1999-2003 ийлаште Москвасе Образованийын национальный проблемыже-влак институт пеленсе аспирантурын соискательже лийын. 2003 ий вӱдшор тылзыштыже «Коммуникативно-ориентированный подход к обучению устной речи учащихся 5-7 классов на уроках марийского языка» темылан кандидатлык диссертацийым Москваште арален. 2003 ий шыжа тылзын 17 кечыштыже тудлан «Туныктымо да воспитаний паша шотышто теорий да методике (шочмо йылме)» специальность дене педагогике шанче кандидат степеньым пуэныт.
2011 ийыште доцент ученый званийым налын.
2004 ий гыч Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш институт, варажым Марий кугыжаныш университетыште пашам ышта:
2004 ий гыч – педагогике да тӱҥалтыш образований кафедрын,  марий йылме да литератур кафедрын кугурак туныктышыжо, 2006 ий гыч -  доцентше;
2005-2007 ийлаште - тӱналтыш класс факультетыште деканын воспитательный паша шотышто алмаштышыже;
2006 ий гыч 2007 ий пургыжын 26 кечыже марте - педагогике да тӱҥалтыш образований кафедрын вуйлатышыжын порысшым шуктен;
2007–2012 ийлаште - педагогике да тӱҥалтыш образований кафедрын вуйлатышыже;
2008 ий гыч таче марте педагогике тӱҥалтыш да общий образований кафедрын доцентше, тыгак таче педагогике институтын вуйлатышын алмаштыжын сомылжым шукта;
2017 ий гыч совместитель семын Марий кугыжаныш университетын калыкле тӱвыра да тӱвыра кокласе кыл институтысо финн-угор да таҥастарыме йылме-влак кафедрын туныктышыжо, 2012-2018 ийлаште Марий образований институт пеленсе этнокультурный образований лабораторийын вуйлатышыже семын пашам ышта.
Кылвер.
https://famous-scientists.ru/14853/
https://marsu.ru/university/personalities/personal/detail.php?ELEMENT_ID=18588
Воронина, Елена Васильевна

Елена Васильевна Воронина (Лебедева) (1979, 29 Теле, Марий АССР, Оршанке район) – марий шанчызе, туныктышо, философий шанче доктор PhD.
Илыш корныжо.
Елена Васильевна Воронина 1979 ий теле тылзын 29-ше кечынже Марий АССР Оршанке районышто шочын.
1995 ийыште Оршанке район Тошто Крешын кыдалаш школын индешымше классшым тунем пытарен.
1995– 2000 ийлаште Оршанке педагогике колледжыште тунемын, "Тÿҥалтыш класслаште туныктымаш" специальностьым налын.
2000-2003 ийлаште Марий кугыжаныш университетын дошкольный воспитаний факультетыштыже тунемын, "Дошкольная педагогика и психология" специальностьым налын. 
2009 – 2014 ийлаште Эстонийысе Тарту университетыште, эстон да чумыр йылмышанче институтышто, докторантурышто тунемеш.
2019 ийыште тиде университетыштак "Ихтионимы в марийском языке (историко-этимологический анализ" урал йылме-влак шотышто докторлык диссертацийым арален (шанче вуйлатышыже-влак: профессор А.Н. Куклин, доцент Тыну Сейлентхал).
2020 ий гыч «Финн-угор филологий» программе дене МарКУ-со  магистратурышто тунемеш.
Йошкар-Олаште ила.
Иванов, Виталий Алексеевич

Виталий Алексеевич Иванов (1956 кылме, 6, РСФСР, Марий АССР, Куженер кундем) – шанчызе, туныктышо, юридический шанче доктор, профессор, Марий Эл Республик МВД пеленсе мер советын членже.
Илыш корныжо.
Иванов Виталий Алексеевич 1956 ий кылме тылзын 6-ше кечынже Марий АССР Куженер кундемыште шочын. 1974 ийыште Юледур кыдалаш школым тунем пытарен. 1979 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтым тунем пытарен, историй, обществоведений да англичан йылме туныктышо квалификацийым налын. 1986 ийыште М.В. Ломоносов лӱмеш Москосо кугыжаныш университетын аспирантурыжым тунем пытарен. 1991-1992 ийлаште – М Горький лўмеш Мари политехник институтын доцентше. 1994–2001 ийлаште – Москосо почмо университетын Марий филиалжын проректоржо. 2001 ий гыч Марий кугыжаныш университетыште пашам ышта. Кужу жап университетын икымше проректоржо лийын, кызыт кугыжан да праван теорийже да историйже кафедрым вуйлата. Туныктымо предметше-влак: История и методология юридической науки; Сравнительное правоведение; Теория государства и права; Юридическая педагогика. Шанче темыже-влак: кугыжаныш да правон теорийже да историйже, российысе образований историйын проблемыже-влак.
Кылвер-влак.
Иванов Виталий Алексеевич https://marsu.ru/university/personalities/personal/detail.php?ELEMENT_ID=18912
Негыз.
Кто есть кто в Марий Эл: биограф. справочник / сост. В. А. Мочаев. Йошкар-Ола. Мар. биогр. центр Нац. корпорации "Ресурсы Марий Эл", 2002. 704 с.
Тарасов, Александр Николаевич

Александр Николаевич Тарасов (, Моско) — российысе да советысе социолог, серызе, кусарыше да философ.
Попов, Игорь Геннадьевич

Игорь Геннадьевич Попов (1990 ий вӱдшор тылзе, 16-шо кечын, РСФСР, Марий АССР, У Торъял район Човыксола ял).
Илыш корныжо.
Игорь Геннадьевич Попов 1990 ий вӱдшор тылзын 16-шо кечынже Марий АССР У Торъял район Човыксола ялыште шочын.
2008 ийыште Немда кыдалаш школым тунем лектын.
2013 ийыште Марий кугыжаныш университетыште «Журналист» специальность дене кӱшыл шинчымашым налын.
2011-2013 ийлаште «Кугарня» газетыште обозревательлан пашам ыштен.
2014 ий гыч - «Ончыко» журналын ответственный секретарьже.
2017 ий гыч – «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжо.
Ешан, пелашыже Татьяна Попова дене ик ӱдырым куштат.
2020 ий шыжа тылзын 2-шо кечынже «Россий писатель-влак ушемын» Марий Эл регионысо пӧлкаже И. Поповын кандидатурыжым  2019-2020 ийлан   «Литератур, сымыктыш да архитектур»  аланыште Олык Ипай лӱмеш Самырык-влаклан Кугыжаныш премийлан темлен.
Игорь Поповын пытартыш жапыште усталык пашаже сайынак воранен толеш. Сылнымут корнылаже тӱрлӧ образлан, таҥастарымашлан поян. Тудо таче эн ойыртемалтше да ӱшаным сулышо самырык автор гыч иктыже. Игорь Попов чон шижмашыжым почаш кӱлеш мутым муэш, лудшын чонышкыжо намиен шукта. Шочмо вер, пӱртӱс, ача-авам, ешым йӧратымаш, шӱм шижмашым тыматлын ончыктымаш да илыш нерген келгын умылымаш творчествыжым сӧрастарат.
Игорь Попов 2020 ийыште  «Поч омсатым» сборникшылан Олык Ипай лӱмеш премий дене палемдалтын.
Любимов, Николай Иванович

Николай Иванович Любимов (1996 пеледыш 16, Марий Эл Республик, У Торъял кундем, Элеволко ял) — журналист да мер пашаеҥ. Олык Ипай лӱмеш сылнымут, тӱвыра да сымыктыш пашаште Марий Эл Республикысе самырык-влаклан Кугыжаныш премийын лауреатше (2022).
Илыш корно.
1996 ий пеледыш тылзын 16-шо кечынже У Торъял район Элеволко ялеш шочын-кушкын. 9-ше класс марте верысе Токтарсола школышто тунемын, вара У Роҥго кунем Ӱшнӱр кыдалаш школышто шинчымашым поген. 
2013 ий теле тылзын 15 кечынже йылмызе Андрей Чемышев дене «Кидшер» интернет-журналым негызленыт. 
Марий кугыжаныш университетыште Калыкле тӱвыра да тӱвыра кокласе кыл шотышто интститутышто «Педагогическое образование» направлений дене кӱшыл шинчымашым налын (2014-2018). 
Марий Эл Республикысе тӱвыра да келшымаш кыл шотышто регионысо «ВийАр» мер ушемын председательже лийын (2016-2018) .
2018 ий гыч марий телевиденийыште пашам ыштен. «Марий Эл увер» программын корреспонденте, «Марий Эл увер» эр программын вӱдышыжӧ лийын. 
2020 ийыште Марий кугыжаныш университетыште «Финно-угорская филология» программе дене магистр пашам арален. 20 утла шанче публикацийын авторжо. 
2020 ий шорыкйол тылзын 10 кечыже гыч Марий Эл Республикын Тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министрын пресс-секретарьже. 
2022 ий гыч Россий Федерацийын федеральный управленческий кадр резервыштыже шога.
Свечников, Сергей Константинович

Сергей Константинович Свечников (1973 ий 21 вӱдшор, МАССР, Курыкмарий район Микрäк села) – марий шымлызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат, доцент.  
Илыш корныжо.
Сергей Константинович Свечников 1973 ий 21 вӱдшор тылзын Марий АССР Курыкмарий район Микрäк селаште шочын.
1980-1990 ийлаште Кужэҥер район Коҥганур школышто тунемын.
1995 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтым «История и обществоведение» специальность дене пытарен.
1995-1997 ийлаште  Кужэҥер район Руш Шой школышто историй да обществознаний туныктышо лийын.
1997-2000 ийлаште Марий кугыжаныш университетыште аспирантурышто шинчымашым поген. Диссертацийжын темыже: «Присоединение Марийского края к Русскому государству» (шанче вуйлатышыже – профессор К.Н. Сануков).
2002 ий 31 январьыште Озаҥ оласе кугыжаныш университетын диссертаций ушемжын пунчалже почеш Сергей Константиновичлан историй шанче кандидат лӱмым пуэныт.
2000-2008 ийла – Марий образований институтын социал да экономике шанче кафедрын доцентше.
2004-2005 ийла – В.М. Васильев лӱмеш йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтысо историй пӧлкан кугурак пашаеҥже.
2008-2009 ийла – МарКУ-со тӱвыра да сымыктыш факультетын деканын алмаштышыже.
2009-2013 ийла – МарКУ-со социально-культурный технологий кафедрын  доцентше, 2011 ий гыч – тиде кафедрын вуйлатышыже.
2013-2015 ийла – Т. Евсеев лӱмеш национал тоштерын историй пӧлкажын кугурак шанче пашаеҥже.
2015-2019 ийла – Марий Эл Республикысе образований да шанче министерствын общий да дошкольный образований управленийын вӱдышӧ специалистше, 2016 ий гыч – тӱҥ специлист-экспертше.
2019-2020 ийла  – Т. Евсеев лӱмеш национал тоштерын историй пӧлкажын кугурак шанче пашаеҥже.
2021 ий гыч В.М. Васильев лӱмеш йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтышто «Этнологий» направлений дене вӱдышӧ шанче пашаеҥ.
Чап.
·      Марий Эл Республикысе «Книга года Марий Эл – 2016» конкурсын лауреатше (6 класслан савыктыме «История и культура народов Марий Эл» тунемме пособий – «Лучшее учебное издание» номинаций).
·      Марий Эллан 100 ий темме да Петров Иван Петрович (1893-1938) лӱмеш «Служение народу» медаль (2020).
Кылвер.
·      https://vk.com/svechnikovsk
Кулалаева, Нина Алексеевна

Нина Алексеевна Кулалаева (Бабина) (1964, 16 Теле, Марий АССР, Маска район, Шеклянур ял) – марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат.
Илыш корныжо.
Нина Алексеевна Кулалаева 1964 ийыште Шеклянур ялеш шочын.  
1972–1980 ийлаште Маска районысо Шеклянур тӱҥ школышто, 1980–1982 ийлаште Руэм кыдалаш школышто тунемын.
1987 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш институтын историй да филологий факультетшым «Национальный школышто руш йылме да литератур» специальность дене тунем пытарен.  
Распределений почеш Пижме тӱҥ (вараже – кыдалаш) школышто руш йылмым да литературым туныкта. Йоча-влакын да нунын ача-аваштын кутырымо йылмышт тудлан оҥай лийын да шанче интересшым шочыктен. Кугырак ийготан марий-влак тиде кундемыште шке коклаштышт марла кутырен кертыныт гын, самырык-влак руш йылмым кучылтыныт, но марла шукышт сайын умыленыт, кудо-иктыже кугырак-шамычлан марла вашештенат моштен. Йоча-влак рушла гына кутыреныт, тыгодым ача-аваштын марла мутланымыштым умылен кертыныт.
Школышто краеведений кружокым вӱден, йоча-влаклан шочмо кундемын историйже, фольклоржо негызеш марий калыкын шкешотан улмыжым ончыкташ тыршен. 
Школышто пашам ыштымыж годымак марий йылмым кугыжаныш йылме семын тунеммме аспект-влакым шымлаш тӱҥалеш.
Тиде пашам умбыкыже Россий образований министерстве пеленсе образованийын национал проблемыже-влакым шымлыше институтын марий филиалыште пашам ыштымыж годым шуя.
1994 ийыште тиде институтын аспирантурышкыжо очный формо дене тунемаш пура да 1998 ийыште Москваште "Методика обучения марийском языку учащихся начальных классов (словообразовательный аспект)" темылан кандидатлык диссертацийым арала. Шанче вуйлатышыже – Л.В. Смирнова (Москва).
Аспирантур деч вара институтын марий филиалышкыже пӧртылеш да шанче пашажым умбаке шуя. Автор коллективлаште марий йылмылан палыдыме-влакым туныктымо  шотышто коммуникативный методике негызеш концепцийым да программым ямдыла, марий кугыжаныш йылмым туныктышо-влак дене Марий образований институтын курслаштыже пашам ышта, лекций-влакым лудеш.
2005 ий гыч Москваште ила.
Барабинск

Барабинск — ола Российыште, Новосибирск велыште. Кум эн кугу ола велыште. Калыкчот 28 тӱж. еҥ наре.
Ермишь

Е́рмишь - ола сынан поселко, Рязань велын Ермишинский кундемын административный рӱдыжӧ.
Поселко Ермишь эҥер воктене шога, тудын деч шке лӱмжӧ налын.
Уло шымлыше, нуно шоналтат эҥерын лӱмжӧ финно-угор мут деч лектын марий йылмыште "ер" семын йоҥгалтше манын
Тыгеже, эҥерын лӱмжӧ "ерысе" ончыкта.
Ермишь эҥер ер гоч йоген, тышечын тыге маналташ тӱҥалын.
&lt;br&gt;
18 курым покшелне чойн велыше заводым чоҥымаш годым эҥерыште плотиным шогалтеныт, садлан ерже алте пӱяш савырнен.
Тиде пӱя тачат уло. 1974 ийыште тудо "пӱртӱсын шарныктышыже" манын увертаралтын
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
Заза

заза,(шкелӱм ) Төркиядә яшәүче заза телендә сөйләшүче этник төркем.
Комсомольский кундем (Чуваший)

Комсомольский кундем (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Комсомольский. Калыкчот 23,9 тӱж. еҥ наре.
Янтиково кундем

Янтиково кундем (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Янтиково. Калыкчот 13,3 тӱж. еҥ наре.
Красноармейский кундем (Чуваший)

Красноармейский кундем (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Красноармейское. Калыкчот 13,5 тӱж. еҥ наре.
Йошкар Четай кундем

Йошкар Четай кундем (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Йошкар Четай. Калыкчот 12,8 тӱж. еҥ наре.
Алатырь кундем

Алатырь кундем (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Алатырь. Калыкчот 13,5 тӱж. еҥ наре.
Патыръял кундем

Патыръял кундем (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Патыръял. Калыкчот 32,4 тӱж. еҥ наре.
Шумерля кундем

Шумерля кундем (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Шумерля. Калыкчот 8033 тӱж. еҥ наре.
Ибреси кундем

Ибреси кундем (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Ибреси. Калыкчот 22,4 тӱж. еҥ наре.
Урмар кундем

Урмар кундем (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Урмар. Калыкчот 21,3 тӱж. еҥ наре.
Аликово кундем

Аликово кундем (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Аликово. Калыкчот 14,5 тӱж. еҥ наре.
Вурнар кундем

Вурнар кундем (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Вурнар. Калыкчот 30,0 тӱж. еҥ наре.
Козловка кундем

Козловка кундем (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Козловка. Калыкчот 17,7 тӱж. еҥ наре.
Порецкий кундем

Порецкий кундем (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Порецкий. Калыкчот 11,4 тӱж. еҥ наре.
Спасское кундем (Угарман вел)

Спасское кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Спасское.
Кстово кундем

Кстово кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Кстово.
Починки кундем (Угарман вел)

Починки кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Починки.
Перевоз оласе йырвел

Перевоз оласе йырвел () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Перевоз.
Володарск кундем (Угарман вел)

Володарск кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Володарск.
Шатки кундем

Шатки кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Шатки.
Мӱндыр Константиново кундем

Мӱндыр Константиново кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Мӱндыр Константиново.
Ардатов кундем (Угарман вел)

Ардатов кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Ардатов.
Гагино кундем

Гагино кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Гагино.
Сосновское кундем (Угарман вел)

Сосновское кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Сосновское.
Бутурлино кундем

Бутурлино кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Бутурлино.
Дивеево кундем

Дивеево кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Дивеево.
Городец кундем

Городец кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Городец.
Лукоянов кундем

Лукоянов кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Лукоянов.
Княгинино кундем

Княгинино кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Княгинино.
Балахна кундем

Балахна кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Балахна.
Сеченово кундем

Сеченово кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Сеченово.
Ковернино кундем

Ковернино кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Ковернино.
Вача кундем

Вача кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Вача.
Пильна кундем

Пильна кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Пильна.
Вад кундем

Вад кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Вад.
Кугу Мурашкино кундем

Кугу Мурашкино кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Кугу Мурашкино.
Йошкар Баки кундем

Йошкар Баки кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Йошкар Баки.
Тонкино кундем

Тонкино кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Тонкино.
Воротынск кундем

Воротынск кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Воротынец.
Навашино оласе йырвел

Навашино оласе йырвел () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Навашино.
Кугу Болдино кундем

Кугу Болдино кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Кугу Болдино.
Сергач кундем

Сергач кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Сергач.
Варнавино кундем

Варнавино кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Варнавино.
Богородск кундем (Угарман вел)

Богородск кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Богородск.
Йошкар Октябрь кундем (Угарман вел)

Йошкар Октябрь кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Уразовка.
Павлово кундем (Угарман вел)

Павлово кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Павлово.
Воскресенское кундем (Угарман вел)

Воскресенское кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Воскресенское.
Чкаловск оласе йырвел

Чкаловск оласе йырвел () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Чкаловск.
Арзамас кундем

Арзамас кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Арзамас.
Кулебаки оласе йырвел

Кулебаки оласе йырвел () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Кулебаки.
Вознесенское кундем (Угарман вел)

Вознесенское кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Вознесенское.
Сокольское кундем (Угарман вел)

Сокольское кундем () — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Сокольское.
Кӱшыл Чолман кундем

Кӱшыл Чолман кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Кирс.
Тужа кундем

Тужа кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Тужа.
Ош Холунице кундем

Ош Холунице кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Ош Холунице.
Нагорск кундем

Нагорск кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Нагорск.
Кирово-Чепецк кундем

Кирово-Чепецк кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Кирово-Чепецк.
Свече кундем

Свече кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Свече.
Оричи кундем

Оричи кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Оричи.
Верхошижемье кундем

Верхошижемье кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Верхошижемье.
Подосиновец кундем

Подосиновец кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Подосиновец.
Фалёнки кундем

Фалёнки кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Фалёнки.
Омутнинск кундем

Омутнинск кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Омутнинск.
Юръя кундем

Юръя кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Мурыгино.
Лузо кундем

Лузо кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Лузо.
Слободской кундем

Слободской кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Слободской.
Лебяжье кундем

Лебяжье кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Лебяжье.
Зуевка кундем

Зуевка кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Зуевка.
Суна кундем

Суна кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Суна.
Неме кундем

Неме кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Неме.
Богородское кундем (Киров вел)

Богородское кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Богородское.
Мураши кундем

Мураши кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Мураши.
Орлов кундем (Киров вел)

Орлов кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Орлов.
Уни кундем

Уни кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Уни.
Афанасьево кундем

Афанасьево кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Афанасьево.
Опарино кундем

Опарино кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Опарино.
Даровской кундем

Даровской кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Даровской.
Шабалино кундем

Шабалино кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Ленинское.
Кумёны кундем

Кумёны кундем () — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Кумёны.
Благовещенск кундем (Пошкырт Эл)

Благовещенск кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Благовещенск.
Ӱпӧ кундем

Ӱпӧ кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Ӱпӧ.
2021

2021 (кок тӱжем коло икымше) ий — 365-кечаш ий, григориан кечышот почеш кугарнян тӱҥалын.
Актёр

Актёр — спектакльыште але киношто модшо еҥ.
Литературовед

Литературовед - литературым шымлыше еҥ.
Абзелилово кундем

Абзелилово кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Аскарово.
Янаул кундем

Янаул кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Янаул.
Кушнаренково кундем

Кушнаренково кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Кушнаренково.
Стерлитамак кундем

Стерлитамак кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Стерлитамак.
Бурзян кундем

Бурзян кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Старосубхангулово.
Балтач кундем

Балтач кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Старобалтачево.
Белокатай кундем

Белокатай кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Новобелокатай.
Чекмагуш кундем

Чекмагуш кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Чекмагуш.
Иглино кундем

Иглино кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Иглино.
Кармаскалы кундем

Кармаскалы кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Кармаскалы.
Аскино кундем

Аскино кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Аскино.
Туймазы кундем

Туймазы кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Туймазы.
Давлеканово кундем

Давлеканово кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Давлеканово.
Бижбуляк кундем

Бижбуляк кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Бижбуляк.
Мелеуз кундем

Мелеуз кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Мелеуз.
Зианчура кундем

Зианчура кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Исянгулово.
Баймак кундем

Баймак кундем () — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Баймак.
Козырев, Василий Сергеевич

Василий Элмар (Василий Сергеевич Козырев), , Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кожласола (кызыт Кожласола) ял — , Смоленск вел, Спас-Демьянский кундем, Алфёрово ял) — серызе, почеламутчо, кусарыше, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжеҥже (1941), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Василий Элмар 1910 ийын шорыкйол тылзын 22-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Кожласола (кызыт Кожласола) ялеш йорло кресаньык ешеш шочын. Тунемаш латик ияш тӱналын. Ялысе школым пытарымекеже, Казанский госрабфакыште ныл ий да Казанский авиационный институтышто идалык наре тунемеш, вара 1932 ий гыч Йошкар-Олаште средний школышто туныкташ тӱналеш. 1933-1935 ийлаште В. Элмар Советский Армий радамыште служитла. 1935 ийыште В. Элмарым «Марий коммуна» газет редакцийыш паша ышташ налыт. Тыште тудо шым ий мучко литературный сотрудник, отдел вуйлатыше, ответственный секретарь да редакторын заместительже лийын пашам ышта.
1935 ийыште Советский марий серызе-шамычын оргкомитетше ышталтеш да «Пиалан илыш» альманах лекташ тӱналеш. Серызе организацийыште да альманах лукмаште паша вияндаш В. Элмар кугун полша. Тудо марий литературышто ончыч озаланыше буржуазно-националистический серызе-шамычым кырен шалатымаште активно участвоватла, серызе погынымаште марий литература ден поэзий нерген доклад-шамыч дене выступатла, тыгак газетлаште чӱчкыдын очерклам, у почеламутлам печатла.
1939 ий гыч 1941 ий марте «Пиалан илыш» альманахым редактироватла, рвезе почеламутчо-серызе-шамычлан возашышт, кушкашышт кӱлеш полышым пуен шога. 1939 ийыште Василий Элмар Коммунистический партий радамыш пура.
1942 ий тӱналтышыште Отечественный войнан фронтышкыжо каен, командир-шамычым ямдылымеке кок тылзаш кусым эртен. Тиде ийыште сусырген пöртылеш, Шадт Булатат толеш, коктынат «Марий коммуна» газет редакцыйыште пашам ыштат.
Тиде жапыште В. Элмар «Ончыко» почеламут сборникым ямдыла. Тыште война деч ончычсо ийласе да войнан тӱналтыш жапыште возымо почеламутшо-шамыч пурталтаныт. В. Элмар йоратымаш, армийыш ужатыме, элым аралаш шогалме тема-шамычым устан сӱретла.
1942 ийыштак В. Элмар уэш фронтышко шочмо элнам аралаш кая. Младший лейтенант Василий Сергеевич Козырев Юго-Западный фронтышто немецкий фашист-шамыч ваштареш креталеш. Тудо взвод дене командоватлен. 1943 ийыште 22 сорлаште немецко-фашисткий захватчик-шамыч ваштареш талын кредалмаште кугу геройствым ончыктен колен. Тудын капшым Смоленский область, Спас-Демьянский район, Алферово ял воктен боевой йолташыже-шамыч тоеныт.
Марий почеламутчо-патриот В. Элмар Кугу Авамланде сарын фронтешыже йöратыме чын эргыже поэт-воин Василий Элмар (Василий Сергеевич Козырев) шӱмыштына ик эн сай почеламутчо-патриот семын илаш тӱналеш.
Бурановысо кувамыт

«Бурановысо кувамыт» (, ) — лӱмлӧ одо ӱдырамаш семлык тӱшка, Одо Эл гыч, Россий.
Ататюрк, Мустафа Кемаль

Ататюрк, Мустафа Кемаль (, * 1881 - 10. 11. 1938) - Турцийын президентше да премьер-министрже.
Аристэ, Пауль Александрович

Пауль Александрович Аристэ (, 1905–1990) – йылмызе-шанчызе, талантан туныктышо, Эстон Республикысе шанче академийын академикше, Тарту университетын профессоржо, Америкысе лингвист ассоциацийын еҥжылан шотлалтын, ятыр йот университетын почётан профессоржо. Этнографийым, археологийым, фольклорым келгын шымлен, пашаштыже кумдан кучылтын. Марий калыкын тӱвыражым вияҥдымаште келге кышам коден.
Шанче паша.
Пауль Аристэ лу йылме наре пален, кутырен моштен, шке шанче пашажым эстон йылме деч посна немыч, англичан, руш, финн, швед, латыш, лив йылмыла дене возен. Эрзя-мордва, венгр йылмыла денат начар огыл ойлен. Пауль Аристэ шымлыме пашаже-влак тӱҥ шотышто Балтик теҥыз воктенсе финн-угор-влаклан пӧлеклалтыныт, поснак эстон ден водь йылме-влак дене кугу специалист лийын. Тудын тӱҥ корныжо экспериментальный да сравнительно-исторический фонетика, но этимолог да грамматист семынат кугу чапым налын. Ученыйын возымыж гыч тыгай шымлымаш-влакым ончыкташ лиеш: “Водь йылме грамматика”, “Эстон йылмын фонетикыже”, “Некоторые заметки по фонетике коми языка”. Пытартыш жапыште водь йылме мутерым ыштымаште чот тыршен. “Советское финно-угроведение” журналын икымше номерже гычак Пауль Аристэ тӱҥ редактор лийын.
Палыме тунемшыже-влак.
Марий кундем гычын икымше аспирант-влак Лидия Петровна Васикова да Иван Степанович Галкин лийыныт. Тидын дечын вара Аристэн школжым Иван Иванов, Георгий Валитов, Валентин Васильев да шуко молат эртеныт.
Донгхой (аэропорт)

Донгхой (, ) — Донгхойн калык-влак кокласе аэропортше, толшо-кайышысе чот почеш ныл аэропорт Вьетнамыште.
Донгхой

Донгхой () — ола Вьетнамыште. Олан калыкчотшо 118.340 еҥ (2010).
Ключников-Палантай, Иван Степанович

Иван Степанович Ключников-Палантай, марла — Палантай Сапан Йыван (24 Вӱдшор 1886, Провой кундем Какшамарий ял — 11 Пеледыш 1926, Моско) — марий семлызе, профессионал марий музыклан негызым пыштыше еҥ.
Илышкорно.
Иван Палантай 1886 ий 24 Вӱдшорышто Провой кундемысе Какшамарий ялеш шочын. 
Озаҥ оласе сылнысем училище пеленсе регент-влакым ямдылыше курсым 1909 ийыште да Петербургысо Придворный капелла пеленсе дирижор-влак курсым 1915 ийыште тунем пытарен. Тыгак Моско консерваторийыште тунемын.
1909-1915 Палантай Пермь губернийысе Усолье да Лысва олалаште ила да пашам ышта. 
1918 ийыште Чарлаш (Краснококшайскыш) пӧртылеш, учитель семинарийыште мурымашым да музыкым туныкта.
Палантайын Краснококшайск педтехникум пелен чумырымо хоржо 1923 ийыште Совет Российысе хор Олимпиадыште лийын да кӱкшӧ мастарлыкым ончыктен: Пятницкийын хоржо деч вара кокымшо верым сеҥен налын.
1925 ийыште Марий автоном велын 5-ияш лӱмгечыжым пайремлаш чот ямдылалтыныт. Палантай 180 еҥан хорым пайремыште мураш ямдылен. 
Пытартыш концерт 1926 ийын 1 ӱярняште эртен, тушто Палантайын пайремлан лӱмын возымо "Йывырте" мурыжо йоҥген.
Палантай шуко оҥай хор произведенийым возен да ятыр марий калык мурым хорлан келыштарен: "Йывырте", "Мурызылан","Куаныме муро", "Кӱсле" да молат. 
Чот нелын черланымыжлан кӧра Палантай 11 Пеледыш 1926 ийыште Москошто колен. Иван Степановичым Ваганьковский шӱгарыште тоеныт. 1972 ийыште колоткажым Йошкар-Олаш конденыт да Туруновский шӱгарште угыч тоен пыштеныт.
Алмашлӱм нерген.
Шымлызе-влак кок умылтарымашым пуат. Иван Степановичын йӧратыме туныктышыжо Бобров лийын. А тудын кочаже Палантай лӱман лийын. Иван Степанович шке туныктышыжым пагален, шарнен. Сандене тудын тукымлӱмжым налын манын иктышт ойлат. А весышт — Палантай псевдонимым кугезе тукымжо дене умылтарат.
Ханде Енер

Ханде Енер (Чын лӱмжо: Макбуле Ханде Oзйенер, ) (12 Шорыкйол, 1973, Стамбул, Турций) — туреч мурызо.
Турко йылме

Турко йылме (туркыла: "Türkçe, Türk dili") — тюрк йылме.
Тошто Чечкаб

Тошто Чечкаб (,) — Суас Элын Кайбицы кундемыштыже верланыше суас ял.
Калыкчот.
Ялыште чылан суас улыт. 
Игече.
Климат континентальне улеш. Кӧппен-Гейгер климат классификаций почеш климатын кодшо: Dfb. Ий кокла температур: 3.9 °C.
Ядыксола (Морко кундем)

Ядыксола (Яксола) () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Семисола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 142 еҥ (1989 ий), 127 еҥ (2010 ий). 
Верланыме вер.
Семисола ял деч 2 километр касвел могырно верланен.
Нурумбал (Морко кундем)

Нурӱмбал () — Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше марий ял, Нурумбал сельский поселенийыш пура. 
Эртык.
Яллан негызым XVII курымыште пыштыме. Негызым пыштыме нерген ик легенде уло. Ойлат,пуйто тиде верышке эн ондак Матвуй лӱман пӧръен Маршан могыр гыч толын. Вер-шӧр тыште тудлан вигак келшен. А ондакшым тыште эшеат мотор лийын. Чодыра покшечын яндар вӱд йоген,тушто поян саскам кушкын,турло кайык ден янлык-влак лийыныт. Мландыжат поян лийын. Матвуйын тукымжо шарлен. Ял воктечын йоген кайыше эҥержат ала-куш йомын. Ял кугемын. Вот ондакше тудо пел уреман веле лийын. Кызыт гын тыште кок урем уло: "Келшыме" да "Школ". Тунамсе Нурумбалым кызытсе дене от танастаре.
1929 ийыште мемнан ялыште "Бригадир" лӱман колхозым ыштеныт. Икымше председательжылан Казаков Юрий петровичым шогалтеныт. 1930 ийыште имне вӱтам ыштеныт ( тудыжо 1931 ий марте лийын,вараже имне-влакым Шоръял фермыш нынгаеныт). Тунам колхозын 220 га мландыже лийын. Тыгак правлений пӧрт,подвал,склад,идым,кок агун шогеныт. 1937 ийыште тиде колхозыш тракторым конденыт. Икымше тракторст-влак: Васильев Алексей Васильевич, Данилов Петр Николаевич.
1937 ийыште мемнан ялыште шуко еҥым репрессироватленыт. Тиде спискыш колхозын председательже Афанасьев Иван Афанасьевич,фермын вуйлатыше Илларионов Николай, Нурумбал школын туныктышыжо Яковлев василий Яковлевич,Казаков Григорий логаланыт. 
1961 ийыште "Бригадир" колхоз Шоръял ялын "Большевик" колхозшо деке ушна. 
Нурумбал ял шке ӱмырыштыжӧ илышын улшо шокшо-йӱштыжым,тӧрсыржым шукак ужын. Туге гынат тудо садак тыгаяк мотор,сылне,йоратыме кодын. 
1994,2005,2010 ийлаште ялын пайремжым эртарыме. Пайремышке пеш шуко калык погынен,уна-влакат тиде пайремым сӧрастараш полшеныт: Зоя Берникова,Светлана Дмитриева,Влад Николаев, "Морко кундем" ансамбль. Тышечын коеш,чыланат тиде ялым йоратат,пагалат,чылалан тыште келша,тораште илат гынат,толашак тыршат. 
Инфраструктур.
Ялыште 2 кок школ уло.Иктыже тошто пу школ. Весыже кӱ школ. Тыгак ялыште ик кевыт уло.
Уремла.
Ялыште кок урем уло. 
Почеламут
Кокымшо корно
Мондаш лиеш мо шочмо-кушмо верым
Садер лонгаш верланыше ялем,
Кумда пасум,яндар вӱд серым?
Мондаш огеш лий-мый эре шарнем.
Адак мый толын лектым шочмо ялыш,
Ялт теныз серысе пуш гай суртем...
Тыге каласен марий калыкын лӱмлӧ поэтше Валентин Колумб. Чынак,айдемылан куан годымат,ойгыжым луштарашат эҥертыш кулеш. Тиде эҥертышыже-шке шочмо сурт,ешет,ялет огыл мо? Кугу теҥезыште,кунам тетла нигуш эҥерташ,изи пушыжат могай кӱлешан лийылда. Садлан,очыни,поэтын тыгай образ шочын. Мыйынат илыш теҥызыште уло эҥертышем-тиде Нурумбал ялем,тушто верланыше шочмо суртем,ача-авам,школем. Туныктышем да йолташем-влак.
Кугу Лаждӱр

Кугу Лаждӱр () — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Йӱледӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 368 еҥ (2005 ий), 269 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 28 километр касвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ Лаж эҥер деч шочын, молан манаш гын, кок серже могырым урем-шамыч верланеныт.
Эртымгорно.
Ялын шочмыж деч ончыч олмыштыжо чодыра да куп веле лийын. Эн ончыч тышке Яндыган толын, а тудын деч вара Эшпай ден Очий. Садлнак кызытат тыгай лӱм-влак кодыныт: "Яндыган кӱвар", "Эшпай корем", "Очий аҥа". Икымше илаш толшо-шамыч Морко да Шой могырым толыныт. Нуно вольыкым онченыт, сонарыш коштыныт, колым кученыт, чодыра мӱйым погеныт. Жап эртымек мланде пашамат тӱҥалыныт. Тыгак смола шолтымо заводым почыныт.
Географий да пӱртӱс.
Ялын пӱртӱсшӧ моткоч сылне: йырымваш тӱрлӧ пушеҥге кушкеш, йӱдшӧ-кечыже кайык-влак мурат, Лаж эҥер ший]] гай яндар вӱдшӧ дене кажнын чонжым куандара.
Инфраструктур.
Ялыште тӱҥалтыш школ, эмлыме пункт, йоча сад да ялысе клуб уло. Вашке сауным чоҥымым пытарат. Мотор корным ыштыме, ныл кевыт пашам ышта.
Уремла.
Ялыште шым урем уло. Арам огыл мурымат мурат: "Шым уреман мотор ялем..."
Тапшер (У Роҥго кундем)

Тапшер () — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Ӱшнӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 192 еҥ (2002 ий), 153 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Ӱшнӱр сола деч 4 километр йӱдвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Яллан лӱмым Тапшер эҥер пуэн.
Кузнеч

Кузнеч () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 394 еҥ (2002 ий), 327 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
У Торъял ола сынан посёлко деч 15 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Эртымгорно.
Кузнеч ял гыч Марий Элыште кумдан палыме «Весела кова-влак» мурышо ансамбль да мурызо, семмастар Анатолий Куклин.
Ял воктен Лемде вӱд йоген эрта. Ондак Ленин лӱмеш колхоз пашам ыштен. Кызыт колхоз йӧршеш пытен. Ялыште шуко урем уло. Кажне уремын шкенжын лумжо уло. Мутлан: Якшов урем, Изи урем, Колхоз урем, Кугу урем да т.м.
Тӱвыра паша да туныктыш.
Ялыште тыгак клуб пашам ышта, школ уло. Тунемше-влак индешымше класс марте ушакылым пойдарат. Но кызыт, шагал тунемшылан кӧра, школым петыраш шонат. Клубышто кажне шуматкечын самырык-влаклан «Марий party» каныш кас эртаралтеш.
Кугу Моламас

Кугу Моламас () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 367 еҥ (2004 ий), 349 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Чакмарий сола деч 1 километр касвел могырно верланен.
Эртымгорно.
Ялыште 1 кугу пӱя уло. Ожно Кугу Моламас ялыште кугу Мичурин-Азмекей лӱмеш колхоз лийын, вара тиде колхоз пытен. Ялыште 200 шӱдӧ наре пӧрт уло. Ял шеҥгелне Юл эҥер йоген эрта. Кажне кеҥежым ялысе калык Юлышко йӱштылаш коштеш. Ялыште шуко мотор пушеҥге кушкеш.
Ялыште шуко калык ила. Йоча-влак Чакмарий школыш тунемаш коштыт, кугурак еҥ-влак Провойышто, Чакмарий солаште пашам ыштат. Паша вер чылалан сита. Ялыште газ, вӱд уло. Ялыште кугу кевыт уло, тушто мо айдемылан кӱлеш чыла уло.
Ожно ялыште лийын, вара тудо пытен. Тиде имньыывечын председательже Иван Данилов лийын.
Куритиба

Куритиба () — Бразилий ола. Кечывалвел Бразилий эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 1.828.092 еҥ (2008).
Абрамов, Павел Егорович

Павел Абрамов (Павел Егорович Абрамов) ( Суас Эл, Камша кундем, Ямаслоҥго ял) — марий семлызе, мурызо.
Павел Егоровын аваж ден ачажат, Егор Егорович ден Фекла Николаевна, моткоч мураш йӧратеныт. Кажне кастене Абрамовмытын тӧрза гычынже ял мучко сылне марий сем йоҥген. Изи Павыл изи годсекак гармоньын куатшым шижын. Павел Егорович Абрамов Элнет школышто тунемын. Школышто тунеммыж годымак хорын ик эн чолга солистше лийын, тудын ойыртымалтше мотор йӱкшӧ кажным кумылаҥден, сымыстарен. 
Школым тунем пытарымеке Павел Егорович Пошкырт Элысе Краснокам педучилищыш тунемаш пура. Тушто тудо скрипке дене шоктышо ансамбльым чумыра. Вара тӱҥалтыш школышто пашам ышташ тӱҥалеш, тыштат ансамбль шочеш. Павел Егоровын шочмо Элнет школышко пӧртылеш. Тыште талантан айдеме драм кружокым почеш. Павел Егорович Палантай лӱмеш училищыш, дирижерско-хоровой пӧлкашкыже, тунемаш пура. 
Тудо пӱтынек сем аланышке кусна, марий композитор-влак дене пеҥгыде кылым кучаш тӱҥалеш да икымше марий "Акпатыр" оперым шындымаште шке мастарлыкшым терга. Тудын произведенийже коллективный сборникыште савыкталт лектеш. Вара тудын погымо мур сборникше лектеш, мурыжо республик кӱкшытан газетлаште савыкталтыт. Павел Егорович Абрамов шуко хор дене пашам ыштен, мутлан Озаҥ оласе Никольский кафедрал соборышто. 25 ий жапыште черке хорлан семым возен шоген да шке надыржым пыштен, да ола гыч олашке коштын. Могай гына олаште лийын огыл: Ялтыште, Керчьыште, Евпаторийыште, Саранскыште, Пензыште да тулеч моло.
Кажне олаште тудым поро кумыл дене вашлийыныт, тыгак Граховыште, кушко тудо Суас Эл Камша кундем Элнет ял гыч, А. И. Искаков ӱжмӧ дене, йолын толеш. Грак Христорождественский черке пелен духовный муро ансамбльым чумырен. Да тыгак марий калык "Пеледыш" ансамбльым чумыраш шке надыржым пыштен. 
Йошкар-Олалан 420 ий темме лӱмеш пӧлеклалтше книгаште Павел Егоровичлан Марий Эл республикын Кугыжаныш Собраний таумутым возен. Тиде книгаште "Поро эр, Йошкар-Ола" мурыжо савыкталтын. Павел Егорович талантан музыкант, тале хормейстр да тыгак сай да поро еҥ, кудо эртык марий йӱлаште шке кышажым коден.
П. Е. Абрамовын кок мурыжо.
Марий калыкем йӧратем
 Эртен коштым тӱрлӧ верым,
 Ужын коштымӧ кеч-куштат.
 Шочмо эл деч эн сай верым 
Шым уж мые нигуштат.
 Припев: Шерге марий калыкемжым
 Шокшын-шокшын йӧратем.
 Сай пашамым, шӱм-чонемым
 Мый тудлан эре пуэм.
 Теҥыз гае пасунаже.
 Поян шурно сай шочеш.
 Кумда, ужар олыкнаже
 Посто гае пеледеш.
 Припев: Шерге марий калыкемжым
 Шокшын-шокшын йӧратем.
 Сай пашамым, шӱм-чонемым
 Мый тудлан эре пуэм.
 Уста рвезе калыкнаже
 Паша чон ден кушкалеш
 Иза-шольо ик еш гае
 Марий калык илалеш
 Припев: Шерге марий калыкемжым
 Шокшын-шокшын йӧратем.
 Сай пашамым, шӱм-чонемым
 Мый тудлан эре пуэм.
Изи йоча улына
 Изи йоча улына
 Садикыш ме коштына.
 Тря-ля-ля, тра-ля-ля,
 Садикыш ме коштына
 Муренат ме моштена,
 Куштенат ме моштена.
 Тря-ля-ля, тра-ля-ля,
 Куштенат ме моштена.
 Мурена да куштена,
 Весела ме улына.
 Тря-ля-ля, тра-ля-ля,
 Весела ме улына.
Туркменбаши (аэропорт)

Туркменбаши () — Туркменбашин калык-влак кокласе аэропортше, эн кугу аэропорт Туркменистаныште.
Мышкар

Мышкар Курык «Мӱкшпыжаш Курык» Шернур районышто верланен. (мышкар, таҥастаре удмуртла «муш» - мӱкш, «кар» - пыжаш, ола, карман. Родо-тукым йылмыла гыч кодшо апеллятив-влак. Удмурт (одо) апеллятив). [1, 46] Мышкар Курык дене (кызыт тушто Горняк посёлок верланен) шуко йомак, легенде кылдалтын. Рушлаже тиде верым Марийско-Вятский увал але Нолькин камень маныт. Каласен кодыман, Мышкар Курык гыч Мушко вӱд йоген лектеш. Тиде эҥер мучко Изи Мушко, Кугу Мушко, Мушкыдӱҥ да моло марий ялла верланеныт. Мушко вӱд Лаж эҥерыш йоген мия.
Литератур.
1. Галкин И.С. Марий ономастика: Краеведлан полыш. Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш. 1997. 104 с.
Кугу Нурмо

Кугу Нурмо () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 121 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Тошто Торъял сола деч 6 километр кечывалвел могырно верланен. Ял воктене Нурмо эҥер йоген эрта.
Ял лӱм.
Яллан лӱмым Нурмо эҥер пуэн.
Эртымгорно.
«О,шочмо вер! Улат мылам тый шерге...» Чынак вет, кажне айдемылан шке шочмо кундемже эн шерге, эн кылешан. Мыят шке ялемым моткоч чот йӧратем.
Ялем Йошкар Ола деч 80 км. умбалне верештын. А Торъял деч 10км. деч ӧрдыжтӧ кия. Шочмо пыжашем пӱртӱс дене мыйым куандара: яндар вӱдан кужу памаш йога, кок ялым ушен эҥер кия, салма гай тӧр олык, ужар сывыным чийше чодыра-влак шогат...моткоч тиде сылне! Ялем изижак огыл, витле утла пӧрт уло, кевыт, тӱвыра пӧрт...урем икыт гынат, мый ом вожыл тидым ойлаш, молан манаш гын мыйын ялем эше воктекыже 6 ялым поген. Иктым чаманен каласаш логалеш, колхоз ден школ уке, чыла пытареныт.кызыт ял покшеке миен шогаламат, шинчавӱд толеш. Чыла пытен: паша уке, тидлан верчын ялым кудалтен вес эллашке пашам кычалын каят...калык шагал кодеш.
Ойлыде ом керт, мыйын ялем моткоч легенде ден преданийлан поян. Мутлан, мылам моткоч ик легенде келша. Тыландат лудеш темлем: Шукерте ий ожно, мотор шошо кечын рвезе ден ӱдыр вашлийыныт. Нуно келшаш тӱҥалыныт, кажне кастене пырля лийыныт. Калык тидым ужын, куаненыт...А качын йӧратыме сем ӱзгарже лийын-шӱвыр. Эре тудын дене пырля коштын. А ик гана ӱдыр вашлиймашыш толын огыл, каче вучен. Икана толын огыл, вес гана, кумшо ганат толын огыл...кече почеш кече эртен, арня арням авалтен, а ӱдыр тыгакак толын огыл. Рвезе ойгыраш тӱҥалын, шуко шоныде, каче шке шӱвырым кидыш кучен да тыге ойлен: Мыйын шинчавӱдем гай яндар памаш лекше... Каче тидым гына ойлен шуктен, воктеныже памаш лектын. Кызытат тиде памаш уло «Шӱвырзӧ памаш». Тыгайрак преданий ял нерген.
Пелед, тӱзлане, шочмо ялем!
Овдасола (Морко кундем)

Овдасола () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Кокласола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 284 еҥ (2004 ий), 239 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кокласола деч 5 километр йӱдвел могырно верланен.
Эртык.
Яллан негызым XVI курымыште пыштыме. 
Географий да пӱртӱс.
Ял пелен Карман курык верланен. Ял йыр икмыняр пӱя уло. Ял воктенсе олыкыште йоча-влак футболла модыт.Ял воктен кугу корем уло."Пашкан корем" маналтеш. Тиде коремыште мӧрым погат. Кечывалвелне олык-влак верланеныт.
Инфраструктур.
Тошто клуб пу гычын ышталтын ыле, 2000 ийыште ялыште у кермыч клубым почмо. Тугат ялыште кок кевыт уло: ик кугыжаныш, весыже верысе .
Уремла.
Ялыште кум урем уло. Кажне уремын марий калык да официал руш лӱмжо уло:
Иксанова, Лидия Геннадьевна

Лидия Иксанова (Лидия Геннадьевна Иксанова) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Пектывайсола ял) — марий серызе, почеламутчо, туныктышо, мер пашаеҥ, Мер Каҥашын йыжъеҥже. 
Илыш корныжо.
Лидия Иксанова 1966 ийын теле тылзын 21-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Пектывайсола ялеш шочын.
1973–1984 ий — Кумужъял кыдалаш школышто тунемеш.
1984–1989 ий — Марий кугыжаныш университетыште тунемеш.
1989–1990 ий — "Периодика" издательствыште пашам ышта.
1990–2000 ий — Шуарсола кыдалаш школышто туныктышылан, вара директорын алмаштышыжлан пашам ышта.
2001–2007 ий — Кельмаксола кыдалаш школышто туныктышылан да директорын алмаштышыжлан ышта.
2007 ий гыч Шуарсола школышто директорлан тырша.
Лидия Иксанова тыгак поэт семын палыме. 1978 ий гычак почеламутым воза. «Ямде лий!» газетын юнкоржо семын тӱҥалын, возымо пашаште шуаралтын, поэзий тӱняште шке вержым кычалеш. Тачысе кечылан шке лӱмжӧ уло. Возымо почеламутшылан шуко муро йоҥга.
Поэтессын кум почеламут сборникше лектын: "Чылажат- шочмо верын", "Йӧратымем, тылат…", "Шыже блюз". Таче автор кум книгам ямдыла: "Снеган вер-шӧр", "Шулдыран шӱм-чонем", "Российын ик моторжо — Марий Эл".
Лидия Иксанова Шуарсолаште ила.
Марий калыкын илыме верже

XVIII курымышто.
Марий-влак, тӱҥ шотышто, Вӱтла ден Виче кундемыште, а Юлын пурла серыштыже Шур ден Кугу Шундыр кокласе верым айленыт. XVIII курымын икымше пелыштыже марий-влак Озаҥ губернийысе Чыкма, Чарла, Шынчара, Яраҥ, Озаҥ (Алат корно), Вӱрзым уездлаште иктеш чумырген иленыт. Виче воктенат, Озаҥ уездын Калса воктенысе Арск да Зюрейский корнылаштат марий-влак лийыныт. Шагал огыл еҥ Урал воктене верланен. Уралын кечывалвелныже, Орынбор губернийын Ӱпӧ уездыштыжат кугезына-влак иленыт. Озаҥ губернийысе Пермь провинцийын Кӧҥгыр уездыштыжат марий-влакын изирак тӱшкашт илен. Тобольск губернийын Верхотурье уездыштыжат икмыняр марий кресаньык озанлык верланен.
1775-ше ийыште губерний нерген реформо лийын. Тидын деч ончыч марий калык кум губернийын 10 уездыштыже илен. Эн кугу тӱшка Озаҥ уездеш верланен. Тунам кызытсе Марий мландын пеле наре кумдыкшо Озаҥ губернийыш пурен.
1779–1781-ше ийласе реформо деч вара марий калык Озаҥ губернийысе Чыкма уездыште да Угарман губернийысе Шурдӱҥ уездыште курык марий-влак иленыт. Олык марий-влак Озаҥ губернийын Чарла, Озаҥ, Шовакшэҥер уездлаште, Виче губернийын Вӱрзым, Яраҥ уездлаштыже мландым айленыт. Эрвел марий-влак Ӱпӧ, Орынбор, Пермь губернийлаште лийыныт. Губерний нерген у реформо марий калыклан тӱшкан чумырген илаш нигунарат йӧным ыштен огыл.
Марий калыкын чотшо

XVIII курымышто.
XVIII курымышто марий-влакын чотыштат вашталтын. Петр I-ын реформыж деч вара, кугу йозакым палемдымеке, неле илыш, кумдан шарлыме чер, шужен ий-влак шуко марий еҥын ӱмыржым лугыч ыштен. Палынак олык марий-влак шагалемыныт, курык марий-влак тӱшкан эрвеке кусненыт, башкир-влакын мландыштышт тыге эрвел марий-влак шукемыныт. Марий калыкын чотшо 1725-ше ий деч вара гына кугемаш тӱҥалын. Марий калыкын чотшо шочшо айдеме колышо деч шукырак лиймылан кӧра ешаралтын.
Юзыкайн, Алексей Михайлович

Алеко Юзыкайн (Алексей Михайлович Юзыкайн) (, Пошкырт Республик Краснокам кундем Чормак ял — , РСФСР, Киров вел, Малмыж кундем, Кугу Кетек ял) — марий серызе, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.
Илыш корныжо.
Алеко Юзыкайн 1941 ийын вӱдшор тылзын 20-шо кечынже Башкир АССР Карснокам кундем Чормак ялеш кресаньык ешеш шочын. 1961 ийыште Арлан кыдалаш школым пытармеке комсомол путевко почеш Стерлитамак олаште химий заводым чоҥымашке каен. Асфальтировщиклан, электриклан ыштен. Кум ий Тыныс тептеҥызысе сарзыфлотышто служитлен. 1965 ийыште Озаҥ кугыжаныш университетышке тунемаш пурен.
Пашагорныжым Морко районысо «Колхозная правда» газетын литератур шотышто пашаеҥже семын тӱҥалын. Кӱшыл туныктыш шотышто дипломым налмеке, 1969 ий гыч «Ямде лий» пионер-влаклан газетыште тӱҥалтышыште вуйыншогышо секретарьлан да вара тӱҥ редакторлан 20 ий наре тыршен. 1930 ийлаште савыкталтше «Пионер йÿк» журналым угыч савыкташ тӱҥалмын инициаторжо лийын (1986 ийыште). Тиде журналын (1996 ий гыч - «Кече») тӱҥ редакторжылан 1998 ий марте пашам ыштен. 1998–2002 ийлаште «Родничок» лӱман рушла йоча газетым шочыктен да савыктен. Алеко Юзыкайнлан кӧра 1992 ийыште «Марла календарь» савыктышым уеш савыкташ тӱҥалме (ончыч 1907–1913 ийлаште савыкталтын). Шкеже тудо Марла календарьын 3 номержым лукто – 1992, 1995 да 1997 ийлаште.
15.05.2004 ийыште каен, Чормак ялысе шӱгаралаште тойымо.
Паша.
Марий калык коклаште талантан уста организатор, мер пашаеҥ, журналист да серызе семын палыме. «Ямде лий» газетыште ыштыме годым регулярлын Марий самырык корреспондент слет-влакым эртарен. Шуко марий юнкорын туныктышыжо лийын. Нунын коклагыч ятыр лӱмлӧ журналист, шанчыеҥ, профессионалле серызе, тӱвыра пашаеҥ лектын: А.Тимиркаев, Г.Сабанцев, В.Абукаев, Г.Шкалина, Р.Бушков, Г.Макарова, Ю.Соловьев, В.Козлов. 
1980-2000 ийлаште активлын марий мер толкыным шуарымаш пашаште тыршен. «У Вий», «Марий ушем», «Мер каҥаш» ушем-влакым (уеш) шочыктымаште изи огыл надырже уло. Тугак «Ошмарий-чимарий» «Марий Юмынйӱла» икымше рӱдерын почмаштыже да чумыр «Марий Юмыйӱлам» угыч калык илышыш пӧртылтымаш да официаллын пеҥгыдемдымаш пашаште надырже поснак кугу.
Сылнымут.
Алеко Юзыкайн тугак сылнымут прозым возен. Тӱҥ шотышто йоча писатель семын палыме. 1978 ийыште самырык лудшо-влаклан "Лудыш аршаш" ойлымаш книгам савыктен. Варарак - эше икмыняр йоча-влаклан ойлымаш, "Пушеҥге пушеҥгылан эҥерта" повестьым лукто. Шуко сылнымут, популяр-шанче, ойпого, марий калык историй да культур нерген книган автор-погышо лийын.
Газет ден журналысе савык-влакшым чӱчкыдын А.Михайлов лӱм дене кидпыштен луктын.