tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Шорин, Порфирий Спиридонович

Шорин Порфирий Спиридонович (19 Пургыж 1895 — 4 Ӱярня 1969) — марий инженер-, архитектор. Чаломкино ялыште Курыкмарий кундемышто йорло кресаньык ешыште шочын. Всеволодын изаже.
Бухгалтер курсым Озаҥыште пытарымеш вара 1913 ий гычын Чыкмаште счетовод пашам ыштен. 1915 ий гычын армийыште писарь. 1918 ийыште Озаҥ олаште .
1927 ийыште Ленингадысо политехнический институтым пытарен.
1928 ий гычын тӱҥ инженер чонымаш-конторыште.
1932-1938 ийлаште Совет пӧрт (таче Марий Кугыжаныш Университетын Тӱҥ палатше) чонымашын тӱҥ инженер да вуйлатыже. Тугодым Йошкар-Олаште тиде пӧрт эҥ кугу ыле.
Кумалтыш

Кума́лтыш — Юмылан кумалме сомыл.
Термин

Те́рмин ( гыч — чек, пысман) — шанчын, техникын, сымыктышын, тӱшка илышын ала-могай аланыштыже улшо умылым раш ончыктышо мут але муткылдыш. Тугак термин лӱмын налме аланыште умылын моло умыл дене кылжым раш ончыкта. Налме аланыште термин-влак насталан, койышлан, нунын палык-влакыштлан да нунын коклаште кыл-влаклан серлагыше ыҥ семын суаплат. Моло мутвундо деч ойыртемышын термин-влак шукыж годым ик ыҥан улыт да нимогай чоншижмыкым огыт кондо.
Шуко ончыктымашан термин-влак.
Тыгодым тыгак шуко ыҥан термин-влак улыт. Мутлан, шинча (илтарман) — шинча (памаш тӱҥалтыш), да т.м.
Тугак аббревиатур шуко ыҥан термин лийын кертеш.
Умыл

У‘мыл -- настам тӱрлӧ почеш ойырен лукшо але иктешлыше шонымаш але шонымаш радамлык.
Этимологий.
«Умыл» мут «умылаш» мут гыч шочеш.
Мут

Мут але "шома‘к" -- йылмын тӱҥ иктыкше.
Мыняр йылмым муеш мут ден тудым шымлымаш ик лингвистике веле огыл, мутымат але тудын шымлымашыже тунемеш, мутланат да моло наукымат ок шыгыремде: чыла тӱрлӧ наукым шӱведыме шот дене ойыртем сферыште, мут-влак шкештат да айдемын системыже семын шымлалтыт; келшен толшын, мут философий, психологий, логике да шанче шымлымаш кугыт дене ончалтеш.
Муткылдыш

Муткы‘лдыш -- йылмылончыш да шонымаш почеш кылдалтше кок але икмыняр мут гыч ушем.
Йылмылончыш

Йылмыло‘нчыш -- мутышталтмашым, мутлончышым, муткылдышым да ойлончым тунемше йылмышанчын ужашыже.
Мутвундо

Мутву‘ндо -- мутын ончыктымашыжым шымлыше йылмышанчын ужашыже.
Высоцкий, Владимир Семёнович

Владимир Семёнович Высоцкий (25 Шорыкйол 1938, Моско — 25 Сӱрем 1980, Моско) — руш актёр да семмастар.
Илышыш корно

Илышыш корно () — ССРУ-што икымше йӱкан кинофильм. Тиде фильмыште тӱҥ рольым Йыван Кырла модын. Режиссер – Николай Экк (чын лӱмжо – Николай Ивакин).
1931 ийын 1 Пеледыш тылзыште фильмым икымше гана ончыктымо. Икымше ончыктымаш "Колосс" кинотеатырыште эртен.
Тиде фильмым тыгак Европышто, Латин Америкыште, Японийыште, Индийыште да моло элыште ончыктеныт.
1932 ийыште Венецийысе тӱнямбал кинофестивальыште премийым налын.
1957 "Путёвка в жизнь" фильмын йӱкшым у аппарат дене уэш возымо да кинотеатрыш лукмо. Йыван Кырлан ойлымыжым шанчыеҥ, йылмызе Н. И. Исанбаев уэмдаш полшен.
Тептеҥыз

Тептеҥыз — тӱҥ шинчалан вӱд ужаш. 71 наре процент мландеӱмбач тӱнямбалсе тептеҥыз дене леведалтын.
Тӱнямбалсе тептеҥыз визыт тептеҥызыш шеледалтеш:
Вара Тыныс да Атлантик тептеҥызым Экватор дене Йӱдвел да Кечывалвел ужашыш шеледаш лиеш.
Совет жапыште чыла школышто туныктеныт, нылыт тептеҥыз веле уло (Кечывалвел тептеҥыз деч посна). Тудым 2000 ийыште шотыш налаш рашемден.
Йылмышанче

Йылмыша́нче -- йылме-влакым шымлыше шанче.
Мутлончыш

Мутло́нчыш -- йылмышанчын ужашыже. Мут да мут ужаш-влакым шымла.
Мутын.
Мут тыгай ужаш-влакыш шеледалтеш:
Мутышталтмаш

Мутышта‘лтмаш - йылмыште мут ыштыме йӧн-влакым шымлыше йылмышанчын ужашыже.
Ойлончо

Ойло‘нчо -- рашлык, йылмылончыш да ойсем шотышто тичмаш мут ушем, айдеме ойлымышыжын иктыкше.
Йӱклончыш

Йӱкло́нчыш — () ойлымаш йӱк-влакым да йылмын йӱк радамлыкым шымлыше йылмышанчын ужашыже.
Ойлымаш йӱк

Ойлымаш йӱк -- йылме кылым кучымаш шумлык айдемын оҥарыме аппарат дене ыштыме йӱк.
Ши (кол)

Ши () — лосось сынан кол.
Биологий классификаций

Биологий классификаций але "Шанче классификаций биологийыште" — кузе биологий шанчызе-влак организм-влак коклаште тӱрлык-влакым ойырат. Тиде классификаций Карл Линнейын пашаште негызым налеш. Ондакше Линней тӱрлык-влакым тӱшкаш погымыж годым тудын кап-кыл ойыртемжым шотыш налын. Варажым Дарвин тиде тӱшка-влакым уэмден. Кызытсе жапыште Молекуляр филогенетика ДНКам тунеммаште, классификацийыш шкенжын тӧрлатымашыжым пурта.
Периодик тӧртык

Менделеевын периодик тӧртыкшӧ — атом том кугеммаш дене кылдатше химик тӱҥлыкын койыш-влакын вашталтмашым ончыктышо негыз тӧртык. Тудым Д.И. Менделеев 1869 ийыште Ӱярня тылзыште почын. «Периодик тӧртык» терминым икымше гана 1870 ийыште Кылме тылзыште кучылтмо. 1871 ийыште Менделеев Периодик тӧртыклан пытартыш раш палемдымашым пуэн: «свойства простых тел, а также формы и свойства соединений элементов, а потому и свойства образуемых ими простых и сложных тел, стоят в периодической зависимости от их атомного веса». Тӱҥлык-влакын периодик радамлыкше периодик тӧртыклан сӱретлыме (четлыкан) ончыктымашыже улеш.
Химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкше

Хи‘мий тӱ‘ҥлык-влакын перио‘дик рада‘млыкше ("Менделе́ев че‘тлык") — атом том кугеммаш дене кылдатше химик тӱҥлык-влакын классификацийже. Тиде радамлык 1869 ийыште Менделеев дене почмо периодик тӧртыкын сӱретлыме ончыктымашыже улеш.
Атом том

Атом том — атомын рӱдӧ ужашыже. Томышто атомын тӱҥ висыкше верлана, томын структуржо химий тӱҥлыкым палемда.
Атом

А́том ( — шелалтдыме) — микроскопик электронейтрал пырчыже, химий тӱҥлыкын койышыжым кондышо тудын эн изи ужашыже.
Майдар

Майда́р — Д. И. Менделеевын химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкшын кудымшо периодын, кокымшо тӱшкажын ӧрдыж ӱлылтӱшкажын 80 атом номеран тӱҥлыкше. Hg () семын возалтеш. Майдар -- тыглай эмен (CAS-номер: 7439-97-6)
Тыглай эмен

Тыгла́й эмен́ — ик веле химий тӱҥлыкын атом-влакше гыч шогышо эмен.
Монако (ола)

Мона́ко, "Мона́ко-Вилль" () — Монако онлыкын кечывалвел ужашыште Мландепокшел теҥыз серыште верланыше элын ончычсо рӱдолаже. Калыкчот— 1 034 еҥ (2000). Кумдык — 184750 м².
Монако онлык

Мона́ко О‘нлык але Мона́ко () — Европо кечывалвелне Мландепокшел теҥыз серыште верланыше карлик кугыжаныш. Франций дене йыгыре улеш.
Калыкчот.
2006 ийыште Монакын калыкчотшо 35 656 еҥ.
Монакыште илыше калык-влак:
Мландыпокшел теҥыз

Мландыпокше́л те́ҥыз () — материк-влак кокласе теҥыз, Атлантик тептеҥыз дене Гибралтар вӱдушык гоч ушалтеш. 
Тыгай лӱмым (, ) икымше гана акрет серызе Гай Юлий Солин пуртен. Тудо жаплан тиде лӱм лач келшен толын, молан манаш гын европысо да йӱдвел африкысе цивилизаций-влак тиде теҥызын серлаштыже тӱзланеныт. Тиде теҥыз гоч верысе калык-влак вашкылым ыштеныт.
Хургада

Хурга́да (, ) — ола Египетыште да турист рӱдыжӧ Йошкар теҥызыште.
Йошкар теҥызын касвел серыштыже верланен, 500 км Каир деч кечывалвел-эрвелрак. 26 египет провинций гыч икте улеш - Йошкар теҥыз провинций. Олан калыкчотшо 89.791 еҥ (2006).
Кусто Жак-Ив

Жак-Ив Кусто́ (; (11 Пеледыш 1910 — 25 Пеледыш 1997) — Тӱнямбал тептеҥызын лӱмлӧ франций шымлызыже, фотограф, режисьор, шуко кнага да филм-влакын авторжо. Франций академийын йыжъеҥже улеш. Чап легионын орденжын командоржо. Капитан Кусто семын палыме.
1943 ийыште Ганйан Эмил дене пырля аквалаҥгым ыштен да терген.
Ганьян, Эмиль

Эми́ль Ганья́н (, Кылме1900—1979) — Франций инженер.
Ӧшлӧк

Ӧшлӧк — вуйым аралыше ӱзгар.
Шопештыш

Шопе́штыш (тугак "Шопужаш") -- Д. И. Менделеевын химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкшын кокымшо периодын, кудымшо тӱшкажын рӱдӧ ӱлылтӱшкажын 8 атом номеран тӱҥлыкшӧ. О () семын возалтеш. Шопештыш -- тыглай эмен (CAS-номер: 7782-44-7), тыглай келшык дене тӱсдымӧ, тамдыме да пушдымо . Вишкыде шопештыш пелганде тӱсан.
Курув

Курув () – посёлко Польшаште. Тудо Курувка-эҥер воктене, Пулавы да Люблин коклаште верлана. Илыше чот 2800 наре.
Курув 1442 ийын 6 январь гыч 1870 ий марте ола лийын.
1923 ийын генерал Войцех Ярузельский Курувыште шочын.
Алжир

Алжи́р ( "аль-Джаза́ир"), официал лӱмжӧ — Алжи́р Ка‘лык Демокра́тий Респу́блик ( "аль-Джумхури́я аль-Джазаири́я ад-Димукрати́я аш-Шааби́я") — кугыжаныш Йӱдвел Африкыште, Мландепокшел теҥызын касвел ужашыштыже. Алжир касвелыште Марокко, кечывалвел-касвелыште Мавританий да Мали, кечывалвел-эрвелыште Нигер да эрвелыште Ливий ден Тунис йыгыре улеш. Рӱдолаже — Алжир ола.
Илыш-касыш

Илыш-касыш () -- айдеме илышын ужашыже.
Шӱйдӱҥ

Шӱйдӱ́ҥ (тыгак "Шӱйтык", ) — Д. И. Менделеевын химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкшын кокымшо периодын, нылымше тӱшкажын рӱдӧ ӱлылтӱшкажын 6 атом номеран тӱҥлыкшӧ.
С () семын возалтеш, латин мутын ыҥже - «шӱй».
Химий тӱҥлык

Хи‘мий тӱ‘ҥлык — Д. И. Менделеевын четлыкыште икоян томын дене, протонын мынярлык дене атом шукылык. Кажне химий тӱҥлыкын Тӱҥлык-влакын периодик радамлыкыште шке лӱмжӧ да символжо уло.
Протон

Прото́н ( гыч — икымше, тӱҥ) — , барион-влак дене кылдалтын шога, спинже 1/2, тулэҥер татылже +1.
Пермион

Пермио́н (Энрике Перми физик тукымлӱм гыч) — кызытсе шанче почеш: чоҥышо тӱҥлык пырче-влак. Кварке, электрон, нейтрон, протон, нейтрино пермион-влак улыт.
Тӱҥлык пырче физике

Тӱҥлык пырче физике ( --
Суаппез-влак

Суаппе‘з-влак — суапле , VIII тӱшкан рӱдӧ ӱлылтӱшкажын тичмашнек темше s- да p- шӱман химий тӱҥлык-влак. Нуно дек ушнат:
Суаппез-влак тӱсдымӧ да пушдымо улыт. Изиш южышто да икмыняр курык роклаште улыт.
Суаппез-влак аяр огытыл. Такшым, ару суаппез йырюжышто шопештыш укелыклан кӧра айдеме илен ок керт.
Эмен улмылык

Эме́н у́лмылык () -- тӱрлӧ койыш-влакше. Кузе эмен шке да аралыме кертмыжым ончыкта.
Вӱдеж

Вӱде́ж — Д. И. Менделеевын химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкшын икымше химий тӱҥлыкшӧ. Кумдан шарлыме пӱртӱсыштӧ. 
Тыглай эмен вӱдеж — H2 — куштылго тӱсдымӧ пез. Юж але шопештыш дене варышыште йӱлышан да пудешталтше. Аяр огыл.
Лавуазье вӱдежлан hydrogène лӱмым пуыш ( — «вӱд» да — «шочыктам» гыч) — «вӱдым шочыктышо». Руш лӱм «водород» 1824 ийыште М. Ф. Соловьев темлыш. Марий лӱм икымше гана 1928 ийыште савыктыме Ӱпымарийын мутерыште вашлиялтеш.
Водород

 &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2010-02-08T08:50:13Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Azimbaj&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Перенаправление на Вӱдеж&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;21986&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Ньютон Исаак

Ньютон Исаак (, – ) — англичан физик, математик, астроном. Классический физикын икыт негызлыше лийын. «Тыглай философийын математикыл тӱҥалтше», кушто тудо кум механик да «тӱнямбалсе шупшвий» возен, кудо классический механикын негызле лийын. Дифференциальный да интегральный исчисленийым, тӱсын теорийым, да шуко моло физик да математик шонымашым пуэн.
Илыш корно.
Изи годым.
Исаак Ньютон фермерын эрге же лийын. Вулторп ялыште шочын Г.Галилеон колмо да гражданский сар годым. Ачаже шочмо годым марте илен шыч шу. Рвезе черланыше шочын. Тудлан ачан лӱмым пуэныт. Шочмашже рошто кечылан логалын, тидым Исаак пиалын знаклан шонен. Черланыше лийын гынат, тудо 84 ий марте илен.
Ньютон шонен урлыкжын шотландысо дворян вож уло, кеч кузе гынат эртымгорно шанчызе-влак шонат пуйто тудын вожжо 1524 ийыште нужна кресаньык лийыныт. XVI курым мучашлан поян лийыныт, мландеозаеҥ разрядыш пуреныт.
1646 ийыште шорыкйолын аваже Анна Эскау адакат марлан лектын. У мари деч 63 ий илышо ватыколышо деч кум йоча лийын, тудлан Исааклан шагал жап пӧлеклен. Ончен куштышо рвезын чучу же лийын. Йочажапым Ньютон шыпкоштшо лийын. Лудаш да технический модышым ышташ йоратен: кече шагат, вӱд шагат, вакш да моло. Чыла илыш Ньютон шкенемын шкетын чучен.
Отчим 1653 ийыште Ньютоным лишке шогышо Грентемысо школыш тунемаш пуэныт, кушто тудо аптекарь Кларк пӧртышто илен. Шукерте огыл рвезе пеш кугу ончыктен, кеч кузе гынат 1659 ийыште аваже тудым мӧҥгеш налын, да озанлык пашам пуйнеже лие, кеч кузе гынат тидым аваже сеҥен огыл. Исаак чыла деятельность деч йоратен кнагам лудмаш, да тӱрлӧ механизмым ыштымашым. Тиде жапыште Анналан тольо Ньютонын туныктышоже Стокс, да туннемашым шуяш тудлан ӱедаш тӱҥале. Тиде йодмылан чучу Уильям да аптекарьын родоже кембриджкысо университетын член ушнен. Пытартышлан шке шонымашышкышт нуно тӱшка вий дене шуэныт. 1661 ийыште Ньютон школым сай тунем пытарен, шинчымашым умбакыже шуяш кембридж университетыш каен.
Тринити колледж.
1661 ийыште Пеледыш тылзыште 19 ийысо Ньютон кембриджыш тольо. Тӧртык почеш тудлан экзаменым латин йылмелан ыштеныт, вара тудын тринити колледжыш кембриджский университетын пурымыжлан каласеныт. Тиде колледж ден 30 наре ий илышын кыл куча.
Колледж, чыла университет гай йосо жапым тунам илен. Тунам (1660 ийыште) Английышто кугыжаэлым тӧрлатеныт, Карл II чӱчкыдын университетлан тулымашым кучен шоген, шуко туныктышым Тринити-колледжыште чылажге 400 еҥ илен. Ты тӱшкашке студент-шамыч, тарзе-влак да 20 кӱчызӧ нунылан колледж тӧртык почеш подаянийым пуышаш ыле пуреныт. Тунемме процесс шӱкшӱ лийын.
Ньютоным студент сайзер разрядыш шынденыт, нунын туннемашлан тӱлымашым нален огытыл. Кагазпогык-влак да шарналтымаштиде жап нерген шагал коден.
Тиде жапыште койышыжо пытартышлан пеҥгыдемден шанче кумыл.
Пӧрт

Пӧрт — керек-могай сооружений, кушто айдеме ила.
Пӧрт тӱрлык-влак.
Тыгодсо тыгай кум пӧрт тӱрлык-влакым ойыртемат:
Кугыжаныш (биологий)

Кугыжаныш — биологий классификацийыште ик тӱҥ ранг. Ончыч тиде эн кӱшыл ранг ыле. Линне Карыл кок кугыжанышым ойыртемен: "янлыкым" да "кушкылым". Кызыт биологий классификаций чучкыдын вашталтеш. Тӱрлӧ негызыште тӱрлӧ классификаций кучалтеш. Мутлан, 2007 ийыште Фабиен Бурки шке пашам савыктен, кушто тудо 4 тӱҥ эукариот тӱрлык-влакым ойыртема:
Тиде ныл таксон-влаклан эше кок таксон-влакым ешараш кӱлеш:
 Бактерий-влак
 Архей-влак
Пытартыш филогенетик шымлымаш-влак тиде классификацийым эше вашталташ кертыт, 18 гыч 30 марте кугыжаныше-влакым ыштен.
Моцарт, Вольфганг Амадей

Вольфганг Амадей Моцарт (; 27 Шорыкйол 1756 — 5 Теле 1791) — австрийысе семлызе, дирижер.
Илышйогын.
Моцарт Зальцбург олаште мурызо ешыште шочын. Шочмыж деч вара, кокымшо кечынак Шнуй Рупертын Черкыштыже тынеш пуртымашым эрта. Крешын кнагаште тудым лӱмжым Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus (Gottlieb) Mozart семын возат. Ончылно шогышо кок мутшо шнуй Иоанн Златоустын лӱмжӧ, илышыште Моцартым лӱмдымӧ годым тиде мут-влакым кучылтын огытыл. А нылымше мутшо (Theophilus) жап дене вашталтын. Латин ылме дене Amadeus, немычла Gottlieb, итальянла Amadeo семын возалтеш, "Юмын йӧратымыже" семын тиде лӱм кусаралтеш.
Изигодсек ачаже , клавесин да орган дене шокташ туныктен. 1762 ийыште ешыж ден Веныш, Мӱнхеныш каят. Тушто Моцарт Анна шӱжарже дене концертым пуат. Калык нуным сайын вашлийын. Икымше сочинений же Парижыште лектеш.
Сымыктыш

Сымыктыш — процесс кунам тӱҥлык-влакым ик радамлыкыш уста ушнат, але тиде процессын лектыш. Тыгай паша айдемын шижмашым, шонымашым але чоншижмашым луктын ончыкта. Сымыктыш тӱрлӧ айдемын ойыртемалтше пашам, ыштымашым да ончыктымашым ушнеш: мурым, семым, сылнымутым, фильмым, скульптурым да сӱретым. Сымыктышын ыҥжым философийын эстетик ужаш шымла.
Тугак эше сымыктыш да шанче - тӱням шымлымашлан кок йон-влак улыт маныт..
Линне Карыл

Линне Карыл () ( — ) — швед ботаник, , зоолог, кызытсе биномиал номенклатур да биологий классификацийлан негызым пыштыше шанчызе. Тыгак экологий шанчылан негызым пыштен.
Илышыже.
Линне Карыл Кечывалвел Швецийыште, Смоланд кундемыште верланыше Росхульт ялыште 1707 ийыште, ага тылзын 23 кечынже шочын. Ачаже — Нильс Ингемарссон Линне (швед. Nicolaus (Nils) Ingemarsson Linnæus, 1674-1748), ялысе юмынеҥ (священник); аваже - Кристина Линне (Бродерсония) (швед. Christina Linnæa (Brodersonia), 1688-1733), ялысе юмынеҥын (священникын) ӱдыржӧ.
1709 ийыште еш Стенбронхульт олашке илаш куснен. Тушто Нильс Линне пӧрт воктеныже изи садым ончаш туҥалын. Йоча жап годсекак Карыл пӱртӱс кушкылым ончаш тунемын.
1716-1727 ийлаште Линне Карыл Векшӧ олаште школышто, вара гимназийыште тунемын. Кугу шинчымашым поген огыл, молан манаш гын, ачаж ден аваж тудым юмынеҥлан туныктынешт ыле, но эрге ботанике да математике деке гына шӱмаҥын. Южо занятийыш кайыме олмеш Карыл кушкыл-шамычым ончаш пӱртӱс лоҥгаш каен.
Юхан Ротман лӱман эмлызе (1684-1763), школышто Карылым логикылан да медицинылан туныктен. Тудак Нильс Линне Карыл эргыжым эмлызылан туныкташ колташ таратен. Шкеак рвезым медицине, физиологий да ботаникылан туныкташ тӱҥалын.
Важ-влак.
Чынвозыш

Чынвозыш -- йылмышанчын ужашыже. Чын возымашлан виктарчык-влакым палемда. Кунам шуко улыт чынвозыш айдеметукымлан ваш-ваш умылаш полша. Садлан чынвозыш - тиде мер кӱлешлык.
Марий чынвозыш

Марий чынвозышто икмыняр виктарчык-влак улыт. Чылам тудым марий йылме кнагаште ончалаш лиеш. Тыште икмыняр виктарчык-влак ӱлнӧ возымо.
Мутышто пытартыш возен моштымаш.
1. Пералтыш "о, у, ё, ю" йоҥйӱк ӱмбалан возеш гын, мут мучаште "о" возалтеш. Мутлан: "шо́кшо", "о́жно", "во́лгыдо", "ю́жышто".
2. Пералтыш "ӧ, ӱ" йоҥйӱк ӱмбалан возеш гын, мут мучаште "ӧ" йӱкпале возалтеш. Мутлан: "шӧ́ртньӧ", "мӱ́ндырнӧ", "кӱ́ртньӧ".
3. Пералтыш "а, я, э, е, и, ы" йоҥйӱк ӱмбалан возеш гын, мут мучаште "е" йӱкпале возалтеш. Мутлан: "ка́нде", "я́лже", "э́лыште", "е́че", "пи́сте", "ты́ште".
Мутышто ъ ден ь йӱкпале-влакым возымаш.
Ъ ден ь йӱкпале-влак нимогай йӱкым огыт ончыкто.
Ъ йӱкпале возалтеш:
Ь йӱкпале возалтеш:
Шкеыҥжым муашлан Йакобин алгоритмже

Шкеыҥжым муашлан Йакобин алгоритмже — вещественле симметрий матрицын чыла шке ыҥжым да чыла шке вектор-влакым муашлан шотпал йӧн. Тиде йӧным Карл Густав Йакоб Йакоби икымше гана 1846 ийыште темлен.
Алгоритм нерген.
Шонкалена, "A" - тиде симметрий матрице да "G" = "G"("i","j","θ") - тиде Гивенсын савыралмашын матрицыже. Тунам:
formula_1
симметрий улеш да "A" матрицелан келшыше улеш.
Тылеч гоч, "A′" матрицыште тыгай тӱҥлык-влак улыт:
formula_2
кушто "s" = sin("θ") да "c" = cos("θ").
Нуно келшыше улыт, садлан "A" да "A"′ икгай Фробениусын нормыжым кучат ||·||F , туге гынат ме "θ" тыгайым ойырен кертына: "A"′"ij" = 0, туге гын "A"′ матрицыште диагональыште шогышо тӱҥлык-влакын квадратын чумыржо утларак лиеш:
formula_3
Тидым укелыкыш савырена, да тидым луктын налына:
formula_4
Лектышыже сайрак лийже манын, "A""ij" - эн кугу диагональыште огыл шогышо тӱҥлык лийшаш, тидым "pivot" лӱмдат.
Шкеыҥжым муашлан Йакобин йӧнже тыгай савырымашым ала-мыняр пачаш ышта, тумарте матрице симметрий наре лиеш. Тунам диагональыште шогышо тӱҥлык-влак "A" матрицын чын шкеыҥже-влак наре лийыт.
Алгоритм.
Ӱлно возымо алгоритм Якобин йӧнжым ончыкта. Тудо C++ йылме дене возымо. Тиде алгоритм шкеыҥжым гына муэш. Шкевекторжым муашлат керек-могай СЛАУ рашемдашлан алгоритмым кучаш лиеш. Мутлан, ик эн изи алгоритм - Гаус йӧн. Тиде йӧн почеш матрицым кумлукан сыныш савыраш кӱлеш, варажым шкевекторым муаш неле огыл.
Англичан википедийыште эше вес алгоритм уло. Тудо математик семын возымо, шкеыҥжым да шкевекторжым муэш, но тудо шкеыҥже-влакым южгунам муын ок керт, алгоритм деч вара тӱткынрак умылтарымашым лудса.
Укелыкыш савырыме тӱҥлыкым кузе ойырен налаш лиеш.
Чылаже тудым кум йӧн дене ойырен налаш лиеш:
Теле Олимпий модмаш - Милан-Кортина-д’Ампеццо 2026

Теле Олимпий модыш - Милан-Кортина-д’Ампеццо 2026 (,) —.
Hobo

Hobo — шрифт. Поддерживает англичан йылме.
Чили

Чили () — эл Кечывалвел Америкыште.
Нӧлпӧ

Нӧлпӧ () — кумдан палыме пушеҥгын урлыкшо. Чылажге 30 наре тӱрлык уло.
Сур нӧлпӧ – 15–20 м кӱкшытан лышташан пушеҥге але йыргешке парчан кугу вондо. Вожшо келгышкак ок кай, мланде ӱмбал деке лишке лиеш. Лышташыже 10 см кужытан, 7 см лопкытан, чуяка але муно гай форман, мучашыже пӱсӧ, тӱржӧ кокытлан пӱчкылтшӧ пӱян, вудака-ужар тӱсан, йымалже кандалгырак-сур мамыкан.
Нӧлпӧ лышташ лекме деч ончыч, мартыште-апрельыште пеледеш. Шем-кӱрен тӱсан пӱгыльмыжӧ кӱчык йолан, сандене кашташте 3–8-ын шинчыме гай койыт. Кичкыже – аҥысыр шулдыран лапташке пӱкш, шыжым шуэш.
Нӧлпӧ Российын Европейский ужашыштыже, чодыран кундемысе вӱдыжгӧ, купаҥше мландыште кушкеш. Йӱдйымаке, Петрозаводск – Пермь линий деке, кӱза. Касвел Сибирьыште Иртыш марте шуэш. Кечывалвелне, Крымыште да Кавказыште, вашлиялтеш.
Марий Элыште нӧлпӧ чодыра дене айлалтше вӱдыжгӧ верлаште, эҥер да ер серлаште, коремлаште да куплаште кушкеш.
Лӱмдымӧ ойыртем.
Марий йылмын диалектлаште нӧлпым лӱмдышӧ мутын икмыняр параллельный формыжо уло. Нунышт икте-весышт деч ончыч радаман гласный да сонорный согласный дене ойыртемалтыт:
 олык, эрвел наречийлаште "нӧлпӧ"
 морко подговорышто "нӧрпӧ"
 тоншай говорышто "нӱлпӧ"
 йошкар-ола, красноуфимск говорлаште "лӧлпӧ"
 курык марий наречийыште "лӱлпӹ"
 яраҥ говорышто "лӱлпӧ"
 малмыж говорышто "лӧрпӧ"
Биологий сӱрет.
Нӧлпӧн однодомный пеледышыже йолваш погынымо. Йолва шыже пагытлан шуэн шуктеш, теле годым пушеҥгыште кодеш, а эр шошым пеледеш. А варажым лышташ-влак лектыт. Пӧръеҥ пеледыш-влак кумытан шинчат (южгунам, икте), ӱдырамаш пеледыш-влак кокытан шинчат. Ӱдырамаш пеледыш пӱгылмӧ семын коеш.
Пайдалымаш.
Нӧлпӧн пушеҥге йошкар тӱсан да пеҥгыде огыл. Садылан тудым сувенир-влаклан веле кучылталтеш. Утларакше тудо пулан кая (10-30% куэ пу гыч шулдерак).
Нӧлпӧ пу вӱд йымалне сайын арален кодеш, садлан вӱд йымалне куштылго чоҥымашлан келша.
Война увер

Война увер (оригинал лӱм – Война увэр) – икымше марий йылме дене возымо газет. 1915 ийын пургыж тылзын 4 кечынже Вяткыште икымше номерже савыкталтын. Тидлан негызым Павел Петрович Глезденев пыштен. Икымше Тӱнямбал сар нерген уверым умылтарен. Павел Глезденёв тиде газетым кум йылме дене возен: марла "Война Увер", суасла "Сугыш хабарляре", одо йылме дене "Войнаысь ивор".
Тылзыште кок гана савыкталтын, ик номерлан возалтмаш ак 1 теҥгеат 20 ыр палемдалтын. Тӱжвач ончымаште тунемшын тетрадьшыла койын. Материал-влак кандаш страницеш кок радам (колонко) дене вераҥдалтыныт. Газетын икымше кок номерже аралалт кодын огыл, 30 номерже мемнан жап марте шуын.
1915 ийыште лу номер лектын. Талук мучаште губернийын земствыже инородческий газет редакцийлан оксам ойырымым чарнен, тунам П. Глезденев шке оксаж кӱшеш савыкташ тӱҥалеш, икмыняр спонсор ден лудшо-влак изирак окса дене полшеныт. Тунам газетлан 212 марий, 300 одо, 222 суас возалтыныт. Тыгак 60 книгапӧрт ден 60 школ налын шогеныт.
Чумыр тираж 1300 экземплярыш шуын.
1916 ий мучашлан газетлан возалтше-влак коклаште 412 марий, 222 суас, 360 одо лийыныт. А талук гыч газетым 1680 марий еҥ лудын.
1917 ий ага тылзыште "Война Уверым" Озаҥыште савыкташ тӱҥалыме. Пытартыш номерже 1917 ий 15 идым тылзыште лектын.
Ӱжара (газет)

«Ӱжара» — марий йылме дене возымо газет. Озаҥыште савыкталтын. Икымше номер 1917 ийыште Сорла тылзын 25-ше кечынже лектын. Тиде газетлан Павел Петрович Глезденев да Валериан Михайлович Васильев негызым пыштеныт. Глезденев тиде газетын икымше номерже-влакым лукташ шке оксажым пуэн. Васильев икымше номерлан ончылмутым серен.
Газетын шочмыжо нерген Глезденев Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погын годым увертарен. Газет арнялан кок гана лектын, ик ийлан подписке 6 теҥге шоген. Газет олык марий йылме дене савыкталтын. Руш да суас мут-влакым газетыште кучылталтын огытыл, да "варваризм" олмеш марий мут-влак дене возышо-влак пайдаланаш тыршеныт. Икымше Марий Погынымашын пунчалже почеш, «Ӱжара» газет партийдыме-прогрессивный лийшаш.
«Ӱжарам» лукташ тӱҥалме жапыште сомылым иканаште кумытын шуктеныт: В.М. Васильев, Д.И. Адаев да С.Г. Гаврилов (Эпин).
«Ӱжара» газет шуко жап лектын огыл, вашке петыралтын. 1918 ийыште революций лийын. Озаҥыш большевик-влак толыныт, ошо-влак каеныт, садлан газетыште возымо келшен огыл. «Йошкар кече» лӱман у газет лекташ тӱҥалын. «Ӱжара» газет марий калыкын илышыже нерген гына возен, а «Йошкар Кече» газет коммунистический лийын.
Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погын

Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погын (Марий Калыкын Икымше Всероссийский Съездше, але Икымше Марий Погынымаш) — Пӱрӧ олаште эртаралтын. 15 Сӱрем - 25 Сӱрем 1917 ий. Чылажге 178 делегат-влак толын.Эн палыме: Павел Петрович Глезденев, Валериан Михайлович Васильев, Леонид Яковлевич Мендияров.
Делегат-влак шуко йодыш-влак нерген каҥашеныт:
Марий калыкым аралашлан, шочмо марий йылме вияҥмашлан уло вий дене полшаш кӱлеш. Кӱлдымаш "варваризм"-влакым луктын кудалташ, да чыла ер-влакын да эҥер-влакын да ял-влакын марий лӱмым да айдемын лӱмым да саемдаш да арален кодаш.
Ялыште марий калыкын нӧлталаш пеш тыршеныт. Арака нерген посна каласышт. Могай тудо осалым мер илышлан да айдемылан пуа. Тыгодым уло аракам тӱҥге-вожге пытараш тыршеныт.
Марий Талешке кече

Марий Талешке кече — Марий Талешке-влакым пагалымаш, патыр-влакым шарнымаш кечыже. Пайрем кажне ийын 26 Вӱдшорышто эртаралтеш. Тиде кечын 1556 ийыште кугыжан сарзыже-влак дене кредалмаште Малмыж орым аралыме годым марий талешке Полтыш колен. 
Эртыме радам.
Пайремым эртарыме йӱла, радам але пеҥгыдемын шуын огытыл. Школлаште, книгагудылаште тачысе чолга еҥ дене вашлиймаш, лудмаш, вуй савымаш-влак эртаралтыт гынат, уло калыкнам иктеш ушышо паша таче але уке. Ты шотышто мер ушем-влак мучаш мартеак шке йöныштым кучылтыт манаш огеш лий. Мер Каҥаш Йошкар-Оласе чапкӱ-влак воктеке пеледыш аршашым, вуй савыме йӱлам шуктымо радамым мер ушем-влаклан шукташ темлен ыле. Туге гынат Йошкар-Олаште, В.Мосоловым, И.Палантайым, С.Чавайным да молымат шарналтен, чапкӱышт, шарныме оҥашт ончыко калыкым чумырымо огыл. Районлаште да яллаште улшо чапкӱ, кугезына-влакын шӱгарлашт нергенат ты кечын шагал еҥ шарналтен. Икмыняр ий ончыч ты кече вашеш кугезына-влакын шӱгарыштым тöрлымö пашам тӱҥалме ыле.
Талешке кечын Йошкар-Оласе самырык-влак Марий паркым почмо йӱлам илышыш пуртеныт ыле. Кызыт Марий парк уке. Садлан марий ӱдыр-рвезе-влак утларак куатле йöным кычалыт. Тидын нергенак ойла тений нунын «Тый марла кутырет?» акцийлан ямдылалтмышт. Ты кечын студент-влак Йошкар-Оласе уремлаште шке таҥашышт деке ик йодыш дене лектыт: тый марла кутырет? Вашештыше кажне еҥым öрыктарыше пöлек вуча.
Марий-влак Кукаркакугызан, Чумбылатын да Акпатырын шӱгарлашкышт кумалаш да надыр пуаш коштыт. Нунын поро илышым конден кертмыштлан ӱшанат.
Эртымгорно.
Марий Талешке кечым икымше гана 1917 ий гыч палемдаш тӱҥалме. Тунам, Пӱрӧ олаште эртыше Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погыныштышт тиде пайрем нерген марий интеллигенций кумдан увертарен. Тыге марий ончылъеҥ-влак XX курымышто шке эртымгорныжым кумдан да кӱкшын аклен ончалыныт.
Варажым Шыжа революций тургым, , шужен ий, у экономик политике, коллективизаций, шучко 30-шо ийла, Кугу Авамланде Сар, а умбакыжым совет идеологий тиде шонымашым ӱмылтеныт, атыланышыже пуэн огытыл.
1991 ийыште икымше гана Марий Талешке кечым угыч пайремдыме. Тидын деч вара кажне ийыште тиде пайрем эртаралтеш.
Шарлыме кумдыкшо.
Марий Элыште да вес кундем-влаште илыше марий-влак пайремлат. 1993 ий гыч Марий Талешке кечым Эстонийыште пайремлат.
Онар

Онар — марий-влакын ик эн шарныме да пагалыме патырже. 
Онар нерген марий сылнымут произведений-влак:
Унчо ял воктене Онарлан чапкӱ шога.
Акпатыр

Акпатыр — Марий Талешке. Акпатырым таче С. Г. Чавайн «Акпатыр» драмыж да Э.Н. Сапаевын «Акпатыр» оперыж гыч палена. Тиде тоштыой да сылнымутан произведений гыч толшо образ. А тоштыеҥ ойысо Акпатыр - йӧршын весе. Тудын шӱгарже Киров вел, Малмыж кундем, Кугу Кетек села воктенсе курыкйолышто.
Верысе В. С. Соловьевын тыршымыж почеш 1998 ийыште тушан чапкӱм шогалтыме. Чапкӱэш тыге возымо: «Марийлан вий-куатым пуэн шого».
Акпатыр чочой марий-влак кнызьышт гай лийын. Пеш таза, виян марий улмаш. Суас-влак тудым «Ак батыр» манын лӱмденыт.
Чурийым палымаш

Чурийым палымаш — фотосӱрет але видео-йогынын кадрже гыч автоматик семын айдемын идентификацийым але верифицийым ышташлан компьютер программе. Тидым ышташ тыгай йӧн уло - фотосӱретысе чурийын ойыртемжым базыште улшо чурий-влак дене таҥастараш.
Чӱчкыдын лӱдыкшыдымылык радамлыклаште кучылталтеш. Вес биометрий дене таҥастараш лиеш: парняпале але .
Йӧн-влак.
Эреак ышталтше.
Южо алгоритм-влак чурийым палымашлан айдемын чурийын фотосӱретше гыч палем, але палдыртымашым налыт. Мутлан, алгоритм шинчан, нерын але оҥылашлун ваш верланымашым, кугытшым але сыным муын кертеш. Вара тиде палдыртымаш-влак почеш вес фотосӱрет-влакым кычалат. Вес алгоритм-влак чурий дене фотосӱрет погыным нормализироватлат, чурийын палым ишат, чурийым палымашлан кӱлешан палым гына кодат. Вара фотосӱрет-влак тиде ишыме пале-влак дене таҥастаралтыт.
Эн чӱчкыдын кучылтмо алгоритм-влак: PCA (Principal Component Analysis), шкечурий (eigenface), LDA (Linear Discriminant Analysis), Elastic Bunch Graph Matching, шылтыме Марковын модельже да Dynamic Link Matching.
3-В.
Кум-вел кугытлыкан чурийым палымашлан кум-вел кугытлыкан сенсор-влак кӱлыт. Тунам чурийын сын палым пален налаш лиеш. Тиде пале варажым чурий ӱмбалсе ойыртемым кычал муашлан кучылталтеш, мутлан шинчан чек, нер але оҥылашлу.
3-Вел кугытлыкын чурийым палымашлан тӱл вашталтымаш-влак але вуй савырымаш-влак чаракым огыт пу. Вуй тореш шогышо гынат, тыгай алгоритм чурийым пален налын кертеш.
Ик чарак гына уло - чурийын . Чурийын чоншижмашыже изометрий семын лийже манын, метрик геометрийын йӧн-влакым кучылташ лиеш.
Таҥастарыме шонкалымаш.
Тӱрлӧ биометрийысе йӧн-влак коклаште чурийым палымаш эн ӱшанле да пайдале огыл. Но тудо "йывыштык" лийын кертеш, айдемылан чурийым палымашлан нимогай сомылым эртараш огеш кӱл. Аэропортышто але вес шуко еҥан верыште сай ыштыме радамлык калык лоҥгаште айдемым муын кертеш. Вес биометрий радамлык-влак, мутлан парняпале але йӱк гыч палымаш тигай калык ораште сканированийым ыштен огыт керт.
Венгр йылме

Венгр йылме () — финн-угор йылме. Венгрийыште кугыжаныш йылме улеш. 
Венгр йылме - урал йылме, угор тӱшка гыч, финн, эстон да икмыняр Российысе улшо миноритор йылме гай улеш.
Слалом

Модмаш нерген.
Курык вуй гыч ӱлыкӧ, лум валчын спортсмен ече дене вола. Корнын кужытшо – 500 метр марте. Корно мучаш марте кок тоя дене капкам ыштен шогалтыме. Спортсмен ече дене корно почеш мунчалтышаш, да лач тиде капка гоч эртышаш. Иктаж могай капкам кода гын – таҥасымаш гыч тудым кораҥдат. Волымо годым спортсмен шагатыште 40 меҥге марте писылыкым поген кертеш.
Эртымгорно.
1767 ийыште Норвегийыште оҥай таҥасымаш эртен. Ечызе-влак курыкышто погыненыт. А курык йыр, курык вуйыштыжат, пушеҥге шогеныт. А могай еҥ чак шогышо пушеҥге кокла гоч курык гыч мунчалтен волен кертеш, да эше ты годым ечыжым ок шалате, да ок сусырго гын – тудо призым налеш. Тудо жапыште, ече-шамыч курык да тыглай ечылан шелалтын огытыл. Да курык гыч мунчалтымашыжат тудо жапыштак веле шыҥдаралташ тӱҥалын, Норвегийын кечывалвелыныже, Телемарк манме верыште. Иктаж шӱдӧ ий эртымеке, тушто икмыше курык-ече клубым чоҥеныт. Христиания олаште (кызыт Осло ола). Тудо жапым мыланна аралалтше термин-влак шарныктат: мутлан савырнымаш-влакым «телемарк» да «Христиания» лӱмдат.
Такшым южо специалист-влак тиде ойлымаш дене огыт келше. Молан манаш гын курыкече дене таҥасымаш Альп курыклаште эрташ тӱҥалыныт. Туге гынат 1905 ий гыч гына. А эртыше курымын 30-шо ийлаштыже тиде спорт тӱрлык дене тӱнямбалсе таҥасымаш-влак эртат.
Тӱрлык-влак.
Слаломын икмыняр тӱрлыкшӧ уло:
Купсола (ыҥ-влак)

Купсола мут ончыктен кертеш:
Матрице

Матрице — прямоугольник семын шогышо formula_1 тӱҥлык-влакын радамлыкше. Мутлан, ӱлнӧ матрице возымо:
formula_2
Матрице-влак дене алгеброический операций-влакым ышташ лиеш. Иктӱрлӧ кугытан матрице-влакым да лиеш. Йӧршышӧ кугытан матрице-влакым лиеш.
Лӱдыкшыдымылык

Лӱдыкшыдымылык — лӱдыкшӧ, осалчык але йомдарымаш деч аралалтмын кӱкшытшӧ.
Парняпале

Парняпале — чыла вере парняште йыгалтмашын рӱдӧ крачже-влак. Йыгалтмашын рӱдӧ крачже-влак - тиде але кӱшкӧ нӧлталтше эпидермисын ужашыже-влак. Южгунам тидым эпидермисын крачже-влак лӱмдат. Козыра ӱмбач парням ниялтымаш годым тиде эпидермис крачже-влак чытырыкташым кугемдат. Садлан сигнал-влак сенсорный нерв-влак марте сайрак шуат. Тиде крачже-влак коштыра да йывыжа настам кидыш налаш.
Эпидермис крачыште пӱжвӱд ту-влак верланат. Нунын лектыш гыч парняпалым ышташ лиеш. Але эше чернила дене парняпалым ышташ лиеш. Чернила дене парням лавырандат, вара парням тӧр йывыжа ӱмбаллыкыш пыштат. Парнян крачын чоҥгаже гочын чернила ӱмбаллыкыш пижын кодеш. Тыглай парняпале пытартыш парня йыжыҥ гоч парня мучаш марте шаралтеш. Молгунамсе, ӱлыл парня ужашым пален налат (Тудо тыгак идентификацийыште кучалтеш).
Йошкар кече

Йошкар кече — марий йылме дене возымо газет. Тудо икымше кече гычак большевик газет ыле. Революций годым большевик-влак Озаҥыш толымо деч вара Наркомнац пеленсе Рӱдӧ марий пӧлкан пуымо оксаж дене газетым савыкташ тӱҥалыме. Редакторже - Сави В. А., пашаеҥже-влак: Сави ден Соколов лийыныт. Нуно кокытан ошын тюрьмашкыже гыч лекше, газетын икымше номерешыжык ошо ваштареш чот шогаш ӱжмашым савыктеныт.
1920 ий Ӱярня тылзе гыч тӱҥалын 1921 ий Пеледыш тылзе марте Сергей Чавайн редакцийын пашаеҥжылан шоген. Вара 1921 ий мучаш гыч тӱҥалын, 1922 ий 15 Пеледыш марте ондак обработчиклан, вара шоген.
Кеч "Йошкар кече" Чарлашке куснымо, тудо кӱрылтде лектын шогыш. Тушто у почылтмо.
Интернет

Интернет (марла тыгак Интервот , альтернатив марий лӱм - Вапштӱня) — компьютер вапш-влакым ваш-ваш ушнышо тӱнямбал радамлык. Тӱнямбалне камысыр пайдаланыше-влакым иктӱрлӧ протоколым кучалтеш - TCP/IP. Тиде вапш коклаште верланыше вапш. Интернетыште шуко увераҥар ресурс да сервис-влак улыт, мутлан, тӱнямбал эҥыремышвотын ваш-кылдалтын гипертекст документ-влак, але электрон почтылан кӱлешан инфраструктур.
Вапштӱняшке лекмаш.
Вапштӱняште эн пайдаланыме да чӱчкыдын кучылтмо йылме - тиде Аҥгличан. Ондак компучыр-влакыште Увераҥарым ваш-ваш вашталтыме шотышто америкысе стандартле код (ASCII) кучыталтын.
Аҥгличан йылме (27%) деч посна, Тӱнямбал эҥыремышвотышто эн пайдаланыме йылме-влак тыгай улыт: китай йылме (23%), испан йылме (8%), япон йылме (5%), португал да немыч йылме (4% кажне), араб, француз да руш йылме (3% кажне) да корей йылме (2%). Регион почеш, 42% вапштӱня пайдаланыше Азийыште верланен, 24% Европышто, 14% Йӱдвел Америкыште, 10% Латин Америкыште да Каррибыште, 6% Африкыште, 3% Покшел Эрвелыште да 1% Австралий да Океанийыште. Пытартыш ийлаште Вапштӱня технологий ончыко каен, поснак Юникодым кучылтмаште. Юникод чыла тӱня йылме дене коммуникацийлан да программе ышталтмыжлан полша.
Мӧнгыштӧ тыглай вапштӱняшке лекмаш метод-влак улыт: dial-up, broadband (коаксиал кабель, оптик кабель, вӱргене кабель гоч), Wi-Fi, спутник да 3G/4G кӱсен кутырчык гоч. Мер верыштат вапштӱняшке лекташ лиеш, мутлан, кнагапӧртышто але вапштӱня-кафеште. Аэропонтышто, кафеште да моло верыштат кызыт вапштӱняшке лекташ лиеш.
Вапштӱняшке лекмаш айдемын праваже.
Кызыт Ушнышо Наций-влак организаций вапштӱняшке лекмашым айдемын права семын ыштынеже.
Южо эллаште вапштӱняшке лекмаш тугат айдемын праваже улеш, мутлан, Эстонийыште але Грецийыште. Да тиде айдемын праважым ойырен налаш (тӱкаш) ок лий. Чыла айдемылан вапштӱняшке лекмашым пуаш - тиде вапштӱня провайдер-влакын порысше улеш.
Лексикографий

Лексикографий (, "lexikon" — мутер + γραφο, "grapho" — возем) — йылмышанчын ужашыже, мутерым ыштыме пашам, мутерым шымлызе шанче.
Марий лексикографийын вияҥден колтымаште кугу суапле пашам кумдан палыме шанче пашаеҥ Валериан Михайлович Васильев - Ӱпымарий ыштен. В.Васильев шуко вере лийын, калыкын тӱрлӧ ойыртемжым, диалектшым шымлен. 1928 ийыште Москваште «Марий мутерже» лектын.
Емельянов Петр Емельянович

Емельянов Петр Иванович (23 Шорыкйол 1935 — ?) — марий туныктышо. Калмаш ялыште, Калтаса кундемыште, Пошкырт Элыште шочын. Эльян педучилищым пытарен. 1963 ий гыч Ӧрша туныктышым ямдылыше училищыште туныктен.
1972 ийыште РСФСРын сулло туныктышыжо лӱм дене палемдалтын, 1980 ийыште ССРУ калык туныктышо лӱмым налын.
Тӱнямбал эҥыремышвот

Тӱнямбал эҥыремышвот але тыглайрак вот () — интернетыште ваш-кылдалтше гипер-лаштыкын радамлыкше. Вот-браузер полшымо дене кажне вотлаштык-влакым ончен кертеш. Вотлаштыкыште текст, сӱрет, видео да вес мультимедиа лийын кертеш. Ик вотлаштык гыч весыш гиперкылвер гоч куснаш лиеш. 1989 ийын Ага тылзыште англичан энжинер да компуче шанчызе Тим Бернерс-Ли () темлымашым возен. Тиде темлымаш кызытсе Тӱҥямбал эҥыремышвотлан негызым пыштен, а Тим Бернерс-Ли кызыт Тӱҥямбал эҥыремышвот консорциумын () директоржо улеш.
Кумлукан матрице

Кумлукан матрице — линейне алгебраште матрицын тӱрлыкшӧ, тӱҥ диагональ кӱшнӧ але тӱҥ диагональ ӱлнӧ шогышо чыла тӱҥлык-влак укелык ыҥжым нумалат.
Кумлукан матрице дене матрице операций-влакым каньыле ышташ, садлан тыгай сынан матрице-влак пеш кӱлешан.
Келшыше матрице

Линейный алгебраште кок "n"-x-"n" матрице-влак келшыше маналтыт, кунам:
formula_1
P - тиде ала-могай "n"-x-"n" вырожденный огыл матрице. Келшыше матрице-влак кок тӱрлӧ базисыште иктӱрлӧ линейне трансформаций-влакым ончыктат, P - тиде куснымо-матрице, ик базис гочын весыш куснымо годым.
Вӱдорва

Вӱдорва — вӱд волымашын энергийжым таза вийыш савырыме машина. Кокла Курымлаште тӱрлӧ эллаште вӱдорва тӱрлӧ фабрикыште кучылтын. Южгунам вӱдорва олмеш мардеж вакшым кученыт, айдемын але янлыкын энергийыжым пайдалененыт.
Калькулятор

Тачысе калькулятор — куштылго арифметическе операций-влакым шотлашлан электронне изи (кусеныш пура) шотпал, шулдо устройстве. Тыглай калькулятор-влак посна шанче калькулятор-влак улыт. Шанче калькулятор-влак ешартыш операццийым шотлаш кертат, мутлан, тринометрическе але иктешлымаш (статистическе) операций-влакым шотлаш лиеш.
Бэббидж, Чарлз

Чарлз Бэббидж (26 Теле 1791 – 18 Шыжа 1871) — аҥгличан математик, философ, , механике инженер. Программирований кертмаш дене компьютерын шонен луктын. Лондон Шанче Тоштерыште тудын ыштен пытарыдыме механизм-влакын ужашыжым ужаш лиеш.
Палымут

Йылмылончыш шанчыште палыму́т — лӱммутын але олмештышмутын палыжым (могай улмыжым) ончыктышо ойлымаш ужаш. Палымут "могай?", "кусо?" да "кунамсе?" йодышлан вашмутым пуа.
Южо палымут кужун да кӱчыкын каласалтеш: "ошо" - "ош", "шеме" - "шем", "йошкарге" - "йошкар", "ужарге" - "ужар", "кошарге" - "кошар", "ныжылге" - "ныжыл". Лӱммут ончылно рашемдык семын кӱчык формо кучылталтеш, мутлан: "ош куэ", "ужар лышташ", "шем чодыра", "кошар тоя". Лӱммут почеш але шкетшым каласыме годым тыгай палымут кугу сынан лиеш, мутлан: "куэ ошо", "лышташ ужарге".
Таҥастарымаш.
Наста-влакын икгай палышт тӱрлӧ ойыртеман — изи але кугу — лийын кертыт. Тидым каласен пуаш йылмын посна йӧнжӧ уло. Тудым "таҥастарымаш таҥдыш" маныт. Тыгай таҥдышыже кокыт уло: таҥастарыме да "превосходный".
Танастарыме таҥдыш.
"Таҥастарыме таҥдыш" ик настан палыже вес настан деч утларак але шагалрак улмым ончыкта. Таҥастарыме таҥдышын кок сынже уло: тыглай да йыжыҥан. Тыглай сынжым "-рак" супикс ышта, мутлан: "Памаш яндар, мо яндар — яндаррак мемнан шӱмна. Мардеж писе, мо писе — писырак ме улына." (Б. Данилов) Таҥастарыме таҥдышын йыжыҥан сынже "утларак" шомак полшымо дене ышталтеш, мутлан: "Вес пӧлемже утларак кугу да волгыдо." (А. Юзыкайн)
Таҥастарыме таҥдышан палымут ойлончышто рашемдык але предикат лиеш.
"Превосходный" таҥдыш.
Палымутын "превосходный таҥдышыже" марий йылмыште ушныман сынжан гына. Тудо моло настан качествыж дене таҥастарымаште эн кугу качествым ончыкта.
Превосходный таҥдыш кок семын ышталтеш:
Палымутын ышталтмыже.
Ышталтме ойыртемышт дене палымут-влак кок кугу тӱшкалан шелалтыт:
Палымут-влак вес шомак гыч кум йӧн дене ышталтыт:
Южо палымут лӱммутыш вончен, тыгай улыт, мутлан: рвезе, шоҥго, поян, нужна, йорло, икмарда. Нуно палымут семынат, лӱммут семынат кучылталтыт: "Ужар шӱман рвезырак олмапу тӱҥыш мераҥ нултымо деч кож лӱсым шондаш гай пидме. Шкеже Иван Васильевич вич кугурак рвезым пеленже налешат, руэн, кылме олмапу пундышым куклаш тӱҥалеш." (Шабдар Осып)
палымут-влак.
Йыгыр палымут-влак кок йӧн дене ышталтыт:
Ушалтме йӧн дене лийше йыгыр палымут-влак пырля возалтыт, мужыран йыгыр палымут-влак — кореш гоч.
Палымутым лӱммут семын кучылтмаш.
Лӱммутан йыгыре кучылталтмыштым алмаштен, палымут ойлончышто лӱммут семын шкетынак кучылталтеш да , , лица дене вашталт кертеш, ойлончын тӱрлӧ йыжыҥже лиеш, мутлан: 1. "Юл гыч Чарлашке йошкарге-влак толыт." (С. Чавайн) 2. "Ожно изи ешанынат мландыже кугу лийын, кугу ешанже изи мланде дене илен." (Д. Орай) 3. "Эр марте йошкаргылан полыш толын шуын." (С. Чавайн)
Jikharev

Jikharev — шрифт. Поддерживает руш йылме.
Вес-вереш колтымаш

Вес-верек колтымаш але колтымаш командле интерпретаторын кертмашыже, стандартле йогын-влакым пайдаланышылан кӱлшӧ верыш колтымаш.
Unix-гай операций радамлыклаште программе вес-верек колтымашым dup2(2) каласымаш дене але freopen(3) да popen(3) кӱшылрак stdio-гай каласымаш дене ыштен кертеш.
Стандартле пурымаш да лектымаш йогыным колтымаш.
Шукыж годым, колтымашым специальле ушнымаш дене ыштат. Синтаксис тыгай:
команде1 командым ыштен шукта, лектыш файл1 файлыш кая. Тиде команде file1 файлыште уло палым пӱчкедеш. Файл мучашке лектышым ешарашлан » операторым кучалташ кӱлеш.
команде1 командым ыштен шукта, файл1 файл гыч пуртымашым нала (клавиатуро олмеш).
кок кертмым ушна: команде1 пуртфайл гыч лудеш да лектфайл-ыш воза.
Пучалымаш (piping).
Программе-влакым пырля тӱҥалын ышташ лиеш, ик программе вес программын лектышым лудеш, тудын коклаште нимогай файл огеш кӱл:
команде1 командыш ыштен шукта, тудын лектышыже кокымшо command2 коммандылан пуртен пурымаш гай улеш (Пучалымаш лӱм дене кумдан палыме, "|" ожнысек "пуч", аҥгл. "pipe" маналтеш). 
Тиде ӱлнӧ возымо кок колтымаш команде да жаплан ыштыме файллан келша:
Интерактивдымо командле интерпретаторышто изиш интерактивлыкым налашлан codice_1 (йӱксавыш) командым чӱчкыдын кучыт. Тиде командле пучалымашым сай кучылтмаш улеш, мутлан: 
Тиде FTP клиентым тӱҥалеш, пайдаланыше пуртымашым пышта, return-ым (\n) темдала, вара шолыпмут-ым пуртен пышта.
Архипова, Элина Анатольевна

Архипова Элина Анатольевна (5 Ӱярня 1960) — марий семлызе. Элина Анатольевна Ӱярня тылзын 5 кечынже 1960 ийыште Маскасола кундемын Кугу Шаплак ялыште шочын. Изинекак сем деке шӱманын. Йошкар-Оласе 1 номеран школ-интернатыште тунемын.
«Алдиар» оперым возен. Пургыж тылзыште 4 кечынже 2001 ийыште «Алдиар» оперын премьерыже лийын. «Алдиар» оперылан семлызелан кугыжаныш премийым пуэныт.
Кужэҥер кундем

Кужэҥе́р кундем, Кужэҥер район () — Марий Эл Республикысе район. Административ рӱдер — Кужэҥер ола сынан посёлко.
Географий.
Кужэҥер кундем Марий Эл покшелне верланен. Йӱдвел-эрвелне — Шернур кундем дене, эрвелне — Поранча кундем дене, кечывалвелне — Морко кундем дене, касвелне — У Роҥго кундем, да йӱдвелне У Торъял кундем дене .
Кумдык 852 км² (але 85 283 га) наре лиеш.
Эртымгорно.
Кужэҥер кундем 25 Шорыкйол 1935 ийыште ВЦИКын Президиумжын кӱштыкшӧ почеш негызлалтын. Марий автономий областьым негызлыме деч ончыч Кужэҥер кундемын мландыже Вятский губернийын Уржум уездын Кораксоласе, Ирмучашысе, Коҥганур да Шернур волостьлаште лийын.
11 Ӱярня 1959 ийыште РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш Кужэҥер кундемым пытареныт, кундемын ик пелыжым Шернур кундемыш пуртеныт, весым — Морко кундемыш. 
12 Шорыкйол 1965 ийыште РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш Кужэҥер кундемым ончычсо кумдыкышто илаҥдареныт.
Калык.
Тӱҥ шотышто кундемыште марий-влак илат. Тыгак, руш, суас-влакат улыт. 
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемыште 16 200 еҥ ила.
Административ шеледымаш.
Кундемыште , , 90 уло, нунын кокла гыч икте – ола сынан посёлко — Кужэҥер.
Ӱлнӧ кӱжгӧ шрифт дене административ рӱдер-влак палемдалтыныт.
Кужэҥер ола шотан илем:
Иштымбалысе ял шотан илем:
Руш Шойысо ял шотан илем:
Салтакъял ял шотан илем:
Токтайбелякысе ял шотан илем:
Тумньымучаш ял шотан илем:
Шорсоласе ял шотан илем:
Шӱдымарий ял шотан илем:
Юледӱрысе ял шотан илем:
Экономика.
Промышленность.
Муниципальное образование «Куженерский муниципальный район»
Вӱдым, газым, шокшым, электричествым кундемыш тыгай компаний-влак пуат:
Тыгак «Куженерских хлебобулочный комбинат ышта
Килемар кундем

Килемар кундем (, ) — кундем Марий Элыште.
Рӱдӧ: Килемар ола сынан посёлко.
Оршанке кундем

Оршанке кундем (Оршанке район) () — Марий Эл Республикысе муниципал район. 
Кундем рӱдӧ — Оршанке () ола сынан посёлко.
Географий.
Оршанке кундем Марий Элын йӱдвелныже верланен. Кечывалвелне – Маскасола кундем, кечывалвел-эрвелне – У Роҥго кундем, эрвелне – У Торъял кундем дене, йӱдвелне – Киров вел дене чек уло.
Кумдык: 880 км² але (88 000 га).
Калык.
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш, кундемыште 15 700 еҥ ила.
Экономике.
Промышленность.
Оршанке кундемыште Марий нефтеперегонный завод шога. Заводын нефтьым перерабатыватлыме артамже идалыклан 1 250 тӱж. (???) тонныш шуеш.
Транспорт.
Марий Эл да Киров вел коклаште Оршанке верланен. Посёлко гоч чӱчкыдын регион-влак кокласе автобус-влак коштыт.
Тӱвыра паша.
Оршанке Тӱвыра полат пашам ышта.
Поранча кундем

Поранча кундем, Параньга район (, ) — Марий Эл республикын районжо.
Административ рӱдер — Поранча .
Географий.
Поранча кундем йӱдвелне — Шернур кундем дене, эрвелне — Марий Тӱрек кундем дене, кечывалвелне — Морко кундем дене, касвелне — Кужэҥер кундем дене . Ты мландыштак Элнет эҥер вӱд йогынжым тӱҥалеш.
Поранча кундемын кумдыкшо — 800 км² шуеш.
Вӱд.
Кундемын йӱдвел ужашыштыже йӱдвел-эрвелкыла Буй эҥер (Виче эҥерын пурла притокшо) йога. Буй эҥерыш Сереньга да Ляжмаринка изи эҥер-влак пурат.
Поранча район мучко кечывалвел-эрвелкыла Ноля эҥер (Уржумка эҥерын шола притокшо) йога. Ноля эҥерыш Кочан энер, Йошкарэнер, Ильмовка, Койла, Токсубайка, Кошпайка, Купайка, Верхний Лаж, Ирсолька, Олорка, Ольминка, Тектенер, Тошкемнурка изи эҥер-влак ушнат.
Эн кугу вӱдлан Элнет эҥер шотлалтеш. Юлын шола притокшо кечывалвел-касвелкыла йога.
Эртымгорно.
Озаҥ сеҥалтме деч вара суас-влак шке мланышт гыч куржыныт. Шукын марий мландыш толыныт. Поранча кундемыште илыше калык гыч пелыже – суас-влак лийыныт.
XVIII курымын икымше пелыштыже кызытсе Поранча кундемын кумдыкыштыжо 20 илмывер наре лийын. 1719 ий гыч икмыняр илмывер Уржумский уездыш пурен, молыжо Озаҥ губернийын Озаҥ уездыште лийыныт.
1779—1782 ийлаште кундемысе илмывер-влак Вятский наместничествын Уржумский да Царевосанчурский уездлашке пуреныт. XIX курымышто илмывер-влакым Вятский губернийын Уржумский уездын Ирмучаш, Тӱрек, Мазарский, Косолаповский волостьлашке пуртылыныт.
30 Вӱдшор 1931 ийыште суас калыкын йодмыж почеш ВЦИКын Президиумжо Параньгинский районым негызлаш пунчалым луктын. 8 Сӱрем 1932 ий марте кундемым Татарский район лӱмденыт. Калык-влак кокла гыч суас-влак — 63,3 %, руш-влак — 21,2 %, марий-влак — 15,3 % иленыт.
1962 Теле тылзын Параньгинский районым пытареныт, илмывер-влак Марий Тӱрек кундемыш пуреныт. 1965 ий Шорыкйол тылзын кундемым угыч илаҥдареныт.
Калык.
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемыште 17,6 тӱж. еҥ илен.
1989 ийысе шотлымаш почеш кундемшыте тыгай калык-влак иленыт: суас-влак — 47,6 %, марий-влак — 41,6 %, руш-влак — 10,2 %, моло калык-влак — 0,6 %.
Административ шеледымаш.
Кундемыште 1 да 8 уло.
Экономике.
Портянур ялыште чывефабрике пашам ышта. Парыш кугу лектеш, верысе калыклан пашаверым пуа.
Йӱрнӧ кундем

Йӱрнӧ кундем (, ) — Марий Эл Республикысе кундем. Район рӱдер — Йӱрнӧ (Юрино) ола сынан посёлко.
Географий.
Кундем Юл эҥерын шола серыштыже, Марий Элын касвелныже верланен. Угарман велысе Воскресенский, Воротынский кундемла дене, эрвелне — Килемар кундем, кечывалвелне — Курыкмарий кундем дене . Вӱтла эҥер Йӱрнӧ кундемым кок ужашлан пайла.
Кундемын кумдыкшо 2154 км² (але 215400 га)-ш шуэш. Мландын 75 %-ште чодыра кушкеш. Тӱҥ шотышто мланде тӧр, курык-влак деч посна. Кундем гоч Юл, Вӱтла, Люнда, Дорогуча эҥер-влак йогат, шуко изи эҥер, ер уло.
Мландыште торф, чакарок, ошма ситышын уло.
Эртымгорно.
Кундемлан негызым 28 Сорла 1924 ийыште пуымо.
Калык.
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемыште 10 800 еҥ ила.
Тӱҥ шотышто руш-влак кундемыште илат, марий-влакат улыт.
Экономика.
Промышленность.
Кундемысе промышленный предприятий-влак пу ыштымаш дене илат, оҥам, брусым пӱчкедат, фанерым ыштат, торфым луктыт. Чодрам руышо да пум обрабатыватлыше предприятий-влак кундемын промышленный секторыштыжо 65%-аш ужашым айлат, топливный промышленность — 1,8 %, перерабатыватлыше — 32%.
Ял озанлык.
Ял озанлык гыч лектыш тӱҥ шотышто шӧр да шыл дене.
Соловьяненко, Анатолий Борисович

Анатолий Соловьяненко — мурызо. Совет Ушемын Калык артистше (1975). Ленин лӱмеш премийын (1980).
Эдирне

Эдирне (() (), (), (), (), () (), () (), (), (), (), (), () (), (), ()) - Кечвалвел-ервел Турцийыште ола да Эдирне ильын чыла чыла кундемже. 
Турцийыште эн кугу шымше ола. Олан калыкчотшо 165.979 еҥ (2017).
Эдирне олаште Эдирне ильын сентр кундем-влак: Энез, Хавса, Ипсала, Кешан, Лалапаша, Мериция, Сӱлӧглу, Узункӧпрӱ.
.tr

.tr - тиде top-level domain кодеш Турций Интернет.
.gr

.gr - тиде top-level domain кодеш Греций Интернет.
Егоров, Яков Михайлович

Яков Егоров-Энсул (Яков Михайлович Егоров) (, Марий АССР, Морко кундем, Айбакнур ял) — марий серызе, почеламутчо.
Илыш корныжо.
Яков Егоров-Энсул 1946 ий сӱрем тылзын 2-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Айбакнур ялеш шочын.
Йоча жапше кандаш ияш марте кочажын суртышто эртен,ача-авам пален огыл. Икымше “ Кеҥеж” лӱман почеламутшым 1960 ийыште возен да Кугу Кожлаял кандашияш школын пырдыжгазетешыже луктын. Изинек кӱтӱм кӱтен,чодырам руэн.
1965-1968 ийлаште армийыште лийын. Вара леспромхозышто пашам ыштен, а кастене кыдалаш шинчымашым налын. 1971-1976 ийлаште Н.К.Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш пединститутышто тунемын. 1976-1984 ийлаште Морко районысо Унчо школышто туныктен. Морко селаш илаш куснымеке, сулен налме канышыш лекмеш котельныйыште операторлан пашам ыштен. Пересторойко жапыште 2 книгаже лектын. Кызыт ятыр лудыш да йоча-влаклан поэзий книгам савыктен. Совет писатель ушемыш  пуртеныт. Моркышто ила.