Колумб, Валентин Христофорович

Валентин Колумб (Валентин Христофорович Колумб) (, РСФСР, Марий автоном область, Морко кундем, Мызэҥер ял – , Йошкар-Ола) – марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъенже (1961), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1968). 
Илыш корныжо.
"В. Колумб."
В. Колумб чодыралан поян, сылне вер-шöран Морко кундемысе Мызэҥер ялеш шочын. 1936-шо ийыште  ончыклык поэтын ешыже Пумыр почингаш илаш куснен. Тунам Валентинлан улыжат идалык веле эрталтен улмаш. Мызеҥер ялеш шочшо ончыклык поэтын пÿрымаш корныжо вес кундемдене ÿмыреш кылдалтеш. Уш-акылым чумырымо да шындарыме пагытым Пумыр ялыште эртарыше  рвезе тиде вер-шöр нерген тыге манеш:
Валентин Колумб ешыште кокымшо йоча лийын. Ачаже – Христофор Степанович Декин волисполком секретарь пашам шуктен шоген, аваже –  Перасковья Николаевна Николаева колхоз пашаште тыршен.
Фамилийже нерген Валентин Колумб 1960 ий  20 декабрьыште руш поэт Н. Старшиновлан возымо серышыштыже тыге умылтара: «Фамилием кушеч лектын? Ала-могай святойлан кöра ачамым Христофор манын лÿмденыт. Тудо сайын тунемын. Нылымше классым моктымо лист дене пытарен. Сайын тунеммыжланак туныктышо Декин олмеш Колумб фамилийым налаш темлен».
1943 ийыште 8 ияш Валентин шке ялысе тӱҥалтыш школыш тунемаш каен. Валентин Колумбын йоча пагытше Кугу Ачамланде сар дене кылдалтын. Шучко тулан жап изи рвезын чонешыже нигунам ÿштылалтдыме палым коден: фронт гыч ачаже, Володя изаже пöртылын огытыл. 
Сар ийласе илыш Колумбын ешыжланат пеш неле да йӧсӧ лийын. Шкет кодшо аважлан шочшыжо-влакым, моло деч ӱлнырак ынышт лий манын, пукшен-йӱкташат, чиктен шогалташат кӱлын. Чияш укелан кӧра Валентинланат кокымшо классыште тунеммыж годым школыш коштмым чарнаш пернен. Варажым тиде классымак «отличий» дене пытарен. 
1948 ийыште Волаксола шымияш школыш кошташ тӱҥалеш, комсомол радамыш пура. Тыштат «отличий» дене тунем лектеш да эше кум ий марте Весшӱргӧ кыдалаш школышто шинчымашыжым нӧлта. Тыштат тыршен тунемеш, но ик туныктышын каура койышыжлан кöра шöртньö олмеш ший медаль гына тудлан логалшаш ыле. Ала-могай амаллан кöра ший медальжат Валентин Колумблан огеш логал.
1954 ий шыжым Валентин Колумб Марий АССР серызе ушемын темлымыже да шке чон йодмо почеш, Москосо А.М. Горький лӱмеш Литератур институтыш тунемаш пура. Тышечын «Колумбын поэзий теҥызше» тӱҥалеш. Тудын мурйогынжо калык коклашке кумдан да кӱкшытын шарлымыже 50-ше ийла кыдал дене кылдалтын. Самырык рвезе Москосо Сылнымут институтышко савыктен лукмо книгаже дене пураш шонен, тидлан пенгыдын ӱшанен да 1954 ийыште тудо ош тӱням ужеш манын, чонжым вучкен, но шке самырык ончалтышыж дене ондалалтын. Туге гынат чонешыже ӱшан тулым ашнен, вуйым сакен огыл. 
Икымше ойпогышкжо 1950–1954 ийласе мурсаскажым поген. Ты паша деч вара тудын поэзий шулдыржо чот лупшалатын, кӱшкӧ да кӱшкӧ нӧлталт шоген. Каласыман, самырык почеламутчо лудаш йӧратен да лудмо книгаште келшыше оҥай верым посна блокнотыш возгален шоген, тыгай блокнотшо икмыняре лийын. 
1958 ий – Литературный институтышто тунемме жапыште Валентин Колумб Моско воктенысе Переделкиныште илыше  Галина лÿман  ÿдыр дене ушнен.
1959 ий кеҥежым, А.М. Горький лÿмеш Литератур институтым тунем пытарымекыже, Валентин Колумб  Йошкар-Олашке  толын. Творческий паша корныш рыҥ шогалеш.
1961-ше ийыште Валентин Колумб писатель ушемын членже лиеш. Тунам тудлан 26 ий лийын.
1963 ийыште В.Колумб Сибирьыш, Абакан-Тайшет кÿртньö корным чоҥымашке миен коштын. Тушто тудо ончыл пашазе-новатор-влак дене мутланен. Коштмыж годым погымо поян фактический материал негызеш «Келшымаш ола» очерк книгам 1964 ийыште луктын.
1958–1972 ийлаште В. Колумб «Тылат, имнем, шÿм-чон  гимнем» почеламут-влак циклым возен.
Колумб тыгак тале шымлызе, шочмо йылмыжын тамжым да ямжым возышо мастар лийын. Тудо марий йылмын сылнылыкшым поснак умылен моштен. Тудо марий мутвундым пойдарымаш верч толкыным тарватен, поэзийже ден илышым вораҥдаш, тӱвырам нӧлташ лым лийде тыршен.
1968 ийыште Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше лийын.
Валентин Колумбын  ÿмыржо 1974 ий, 8 декабрьыште кÿрылтын. Тудо улыжат 39 ийым илен, но ме тачат тиде лӱмым кугешнен ойлена, кумдан да келгын, тыгодымак мунлын возымо мурпашаже-влакым куанен лудына.
Сылнымут корныжо.
Валентин Колумбын сылнымут деке корныжо Волаксола школышто тунеммыж  годым  почылтын. 1950-ше ийыште «Комсомольский билет» лÿман икымше почеламутшо «Марий коммуна» газетеш савыкталт лектын. 15 ияш рвезе  сылнымут корныш шогалеш. 
Варажым, студент пагытыште, 1954-ше  ий гыч 1959 ий марте Валентин Колумбын ятыр сылнымут пашаже калык коклаште шарла. Сылнымут институтыш тунемаш пурымекыже икымше тылзынак «Лышташ велалтме годым»  почеламутым возен. 
Валентин Колумбын творчествыже поснак  кудлымшо ийлаште пеледеш. Мурпаша
вияҥме корныштыжо  икмыняр ужашым ончыкташ лиеш. Икымшыже, мутат уке, школышто тунеммыж годым возымо да «Сборникем ямде!» манын кычкыралме пагытше. Тиде 1950–1954  ийласе мурсаскаже. Кокымшо, студент жапысе 1954–1959-ше ийла. Тиде жапыште  поснак йöратымаш темылан  ятыр почеламут-влак сералтыныт. Мутлан, «Первый йöратымаш», «Йöратымаш шуаралтме жапеш» да тулеч молат. Валентин Колумбын поэзийже литературышто поснак ойыртемалтше. Уло мурпаша корныжым тудо ийгот да шÿм-чон шижмаш шот дене самырыкак эртен, санденак иктаҥаш тукымжо да комсомол нерген йöратен, шÿм шолын возен. Валентин Колумб шкежак комсомол пашаш кушкын, комсомол деч илаш, келгын шонаш тунемын. Арамлан огыл марий комсомолын  Олык Ипай  лÿмеш премийжым эн ончыч Валентин Колумблан пуымо. 
Валентин Колумб поэзий шомакше дене тÿням, шочмо пÿртÿсым  поро кумылын, пагален ончалаш туныктен. Поэт калыкнан йÿлажым, фольклоржым, эртыше илышыжым  ÿмыржö мучко шымлен, тидын
негызеш ятыр произведенийым возен. Эн кугужлан «Порылык» да «Илыше вÿд»  поэме-влак шотлалтыт.
Кÿчык жапыште Валентин Колумб 12 сборникын авторжо лийын. Но уста поэтын пелед шушо илыш корныжо пеш ондак кÿрылтын. Тудын сылнымут вияҥме пашаже, шуко планже, шонымашыже  шукталтде кодын. «Мыйын лу илышем лиеш гын, пöлеклем улыжге тылат», – возен тудо ик почеламутыштыжо.  
Савыктыме сылнымутшо.
Вес йылмышке кусарыме произведенийже-влак.
Руш йылме дене лекше сылнымут.
"В. Колумбын руш йылмыш кусарыме сылнымутшым тыгай книгаште муаш лиеш: Колумб В. Ойырен чумырымо ойпого. Т. 3: Тÿнямбал да руш классике, рушлаш кусарыме сборник-влак. Йошкар-Ола,  2007. С. 273-695."
Валентин Колумб – финла.
Леена Лаулайайнен кусарен:
Валентин Колумб – эстонла.
Арво Валтон кусарен:
В. Колумб – кусарыше.
Валентин Христофорович кусарыме пашалан нигунамат жапшым чаманен огыл. Тудо моло иза-шольо автор-влакын творчествышт деке лишкырак лийын, нунын сылнымут саскаштым пален шоген. Поэтын кусарыме произведенийже-влак моткочак шуко. Нунын коклаште куба поэт Николас Гильен, венгр Шандор Петëфи, суас Габдулла Тукай, чуваш Педер Хузангай, пошкырт Мустай Карим, мордва Никул Эркай да молат лийыныт. Руш поэзийым ойлыманат огыл. Валентин Колумб Москваште, Литинститутышто тунеммыж деч ончычат Н. Заболоцкийын, С. Есенинын, В. Маяковскийын, А. Сурковын, Н. Тихоновын, А. Твардовскийын да молынат творчествышт дене сайын палыме лийын.
Поснак йöратен да жаплен тудо Сергей Есенинын почеламут ден поэмылажым.  В. Колумбын творчествыж нерген ойлаш гын, тидланже амал ятырак. Эн ончычак нуно коктынат пӱртӱс лоҥгаште шочын-кушкыныт, ялын икшывыже улыт. Такшым ийгот шот дене ончалаш гын, нунын коклаште ойыртем ятырак. Марий рвезе Сергей Есенин деч 40 ий вара ош тӱням ужын, туге гынат нунын чон шижмашышт, тӱня умылымашышт пешак лишыл. 
Финно-угор сылнымут денат Валентин Колумб мемнам палдара. Мордва поэт Артур Морон, Евгений Пятаевын, венгр Шандор Петëфин, Юхас Ференцын, финн йылме дене возышо инкер-финн Армас Хийрин, эстон Михкель Вескен да молынат почеламут ден поэмылаштым ужына.
Тудо тыгак куштылгын да сотын йоҥгалтарен У. Шекспирын, И. Гётен произведенийлаштым да моло касвел классикымат. Валентин Колумб чыла кусарыме мутпогым пешак тÿткын ончен. Тыгодым марий ылмын чыла йöнжö денат тичмаш да моштен пайдаланен. 
Валентин Колумбын кусарымаш пашаже тудын усталыкыштыже кумда верым налеш. Кÿчык ÿмырым илен гынат, талантан мутмастар  тÿнямбалсе классик гыч тÿҥалын, пырля пашам ыштыме иза-шольо поэт-влакын мурсаскашт йотке эреак марлаҥден шоген.
В. Колумб литератур критик семын.
Творчество корныш чолган тошкалше авторын  мурпашаже критикын
шинчашкыже вашке пернен. Сылнымут тергызе-влак Валентин Колумбын поэзийже  нерген кумыландыше поро шомакым каласеныт. Республикысе писатель – влакын кокымшо съездыштышт шке докладыштыже
писатель ушем правленийын председательже Сергей Николаев  тыге ойлен:
«Палыме лийына» сборниклан рецензийыштыже Геннадий Матюковский возен:
Валентин Колумбын поэзий корныжо эре тура лийын манаш огеш лий. Коклан-коклан поэтын ушыжым неле шонымашат авалтен, поэтический  шомакат куштылгынжак шочын огыл. Поэт лым лийде ончыко ончен, шке почешыже самырык тукымым ÿжын. Моткоч кугу лийын тудын творческий планжат.
Валентин Колумб критик, литературовед семын самырык творческий вийым куштымаште ятыр тыршен, поро кумылан наставник лийын.      
В. Колумб нерген паша-влак.
В. Колумб нерген шарнымаш-влак.
Валентин Колумб. «Ӱмыремым арам шым эртаре»: шарнымаш-влак / Лайд Шемъер чумырен. Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш, 1995. 352 с.
Книгаш тыгай шарнымаш-влак пуреныт: