tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Кемерово

Кемерово () - ола Российыште, Кемерово велын кучем рӱдыжӧ.
Кемерово — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Новокузнецк

Новокузнецк ("У Апшат ола" гыч) () - ола Российыште, Кемерово велыште эн кугу ола.
Новокузнецк — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
100 тӱжем еҥ деч кугырак калыкчотан российысе олала

По итогам переписи 2010 года cреди 1100 городов России 164 города имеют численность населения более 100 тыс. жителей, входя в категории больших, крупных, крупнейших городов и городов-миллионеров.
При этом ещё 1 Шорыкйол 2007 ий их число составляло 167.
Данные приведены:
Выделены цветом центры субъектов Российской Федерации. Жирным выделены центры федеральных округов Российской Федерации
Примечание. Стоит отметить, что Великие Луки, Тобольск, Парат, Магадан, Серов, Канск, Усть-Илимск, Глазов, Соликамск, Ухта, Киселёвск, Новотроицк, Ногинск, Кинешме и Назрань ("список неполный") на 14 октября 2010 года не являются стотысячниками, но достигали этого уровня в отдельные годы. Великие Луки, Тобольск, Магадан, Канск, Усть-Илимск, Глазов, Соликамск довольно быстро теряют население. Парат да Серов имеют стабильное население, но оно меньше 100 тысяч человек. Железногорск (Курск велыште), Домодедово (Моско велыште), Бердск (Новосибирск велыште) никогда не достигали этого уровня, но постепенно приближаются к нему. Из остальных городов реальные перспективы вернуться в число стотысячников имеют только Назрань, Парат да, возможно, Тобольск. В советский период (по данным переписей 1979 и 1989 годов) ещё четыре города достигали стотысячного населения — Мичуринск, Анжеро-Судженск, Усолье-Сибирское да Воркута ("список неполный"), но уже по переписи 2002 года и далее они испытали сильную депопуляцию, и в настоящее время их население даже не превышает 90 тысяч человек и продолжает снижаться, а Воркута вообще со 115,6 тысяч человек в 1989 году снизила численность населения до 71,4 тысяч человек на начало 2009 года. В связи с этим в таблице они не представлены.
У Шовакшэҥер

У Шовакшэҥер (; ) — ола Чувашийыште.
Шундыр-Ола

Шундыр-Ола (; ; ) — ола Чувашийыште, Шӱндыр кундемын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Шундыр кундем

Шундыр кундем (; ; ) - административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Шундыр-Ола. Калыкчот 26 тӱж. еҥ наре.
Шовакшэҥер кундем

Шовакшэҥер кундем (; ; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Кугеси посёлко. Калыкчот 59,4 тӱж. еҥ наре.
Шовакшэҥер вӱдаралымвер

Шовакшэҥер вӱдаралымвер (; ; ) — вӱдаралымвер Российыште, Юл эҥерын ужашыже.
Ядырна

Ядырна (; ; ) — ола Чувашийыште, Ядырна кундемын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Важ-влак.
&lt;references&gt;
Ядырна кундем

Ядырна кундем (; ; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Ядырна. Калыкчот 30,5 тӱж. еҥ наре.
Каҥаш (ола)

Каҥаш (; ) — ола Чувашийыште.
Важ-влак.
&lt;references&gt;
Каҥаш кундем

Каҥаш кундем (; ) — административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Каҥаш. Калыкчот 26 тӱж. еҥ наре.
Астрахань

Астрахань (, ) — Российысе ола, Астрахань велын да Астрахань оласе йырвелын рӱдолаже, Каспий регионын тӱҥ тӱвыра, туныктыш, торгайымаш да вуйлатымаш рӱдерже. Российысе исторический олан спискышкыже пура.
Географий.
Ола Астрахань велын кечывалвелныже, Юл эҥер дельтын йӱдвел ужашыштыже верланен. Оласе район-влак Юлын кок серыштыжат улыт: Советский, Кировский да Ленинский район шола серыште, Трусовский — пурла серыште. Олан рӱдыжӧ Кировский районыште верланен. 
Астраханьын исторический рӱдыжӧ икмыняр тошто кварталлан шелалтеш: Ош Ола, Суас Слободко, Кугу Исад, Селений, Оржа да тулеч молат. Тыгай районыште революций деч ончычсо архитектур аралалт кодеш.
Калык.
Кызыт олаште 530 тӱжем еҥ ила, нунын коклаштыже руш, суас, казах, ногай, калмык да шуко моло калык.
Транспорт.
Астраханьыште кӱртньыгорно вокзал, автовокзал, аэропорт да эҥер порт уло. Кажне кечын Москош, Санкт-Петербургыш, Казахстаныш рейс-влак ышталтыт.
Ола кӧргӧ транспорт системыш автобус да маршрут такси пурат. Ожно годым Астраханьыште тыгак трамвай да троллейбус улыт, но кызыт нуно огыт кошт.
Ю (ыҥ-влак)

Ю мут ончыктен кертеш:
А (кириллик тиште)

А, а — кириллик тиште. Олыкмарий да курыкмарий тиштерлаште 1-ше тиште.
Ӓ (кириллик тиште)

Ӓ, ӓ — кириллик тиште. Курыкмарий тиштерыште 2-шо тиште.
Б

Б, б — кириллик тиште. 2-шо тиште Олык марий да 3-шо тиште Курык марий тиштерыште.
В (кириллик тиште)

В, в — кириллик тиште. 3-шо тиште Олык марий да 4-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Г (кириллик тиште)

Г, г — кириллик тиште. 4-ше тиште Олык марий да 5-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Д (кириллик тиште)

Д, д — кириллик тиште. 5-ше тиште Олык марий да 6-шо тиште Курык марий тиштерыште.
Е (кириллик тиште)

Е, е — кириллик тиште. 6-шо тиште Олык марий да 7-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Ё (кириллик тиште)

Ё, ё — кириллик тиште. 7-ше тиште Олык марий да 8-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Ж

Ж, ж — кириллик тиште. 8-ше тиште Олык марий да 9-ше тиште Курык марий тиштерыште.
З (кириллик тиште)

З, з — кириллик тиште. 9-ше тиште Олык марий да 10-шо тиште Курык марий тиштерыште.
И (кириллик тиште)

И, и — кириллик тиште. 10-шо тиште Олык марий да 11-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Й

Й, й — кириллик тиште. 11-ше тиште Олык марий да 12-шо тиште Курык марий тиштерыште.
К (кириллик тиште)

К, к — кириллик тиште. 12-шо тиште Олык марий да 13-шо тиште Курык марий тиштерыште.
Л

Л, л — кириллик тиште. 13-шо тиште Олык марий да 14-ше тиште Курык марий тиштерыште.
М (кириллик тиште)

М, м — кириллик тиште. 14-ше тиште Олык марий да 15-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Н (кириллик тиште)

Н, н — кириллик тиште. 15-ше тиште Олык марий да 16-шо тиште Курык марий тиштерыште.
Ҥ

Ҥ, ҥ — кириллик тиште. Олыкмарий тиштерыште 16-шо тиште.
О (кириллик тиште)

О, о — кириллик тиште. 17-ше тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Ӧ (кириллик тиште)

Ӧ, ӧ — кириллик тиште. Олык марий тиштерыште 18-ше тиште да Курык марий тиштерыште 19 тиште. 
Одо тиштерыште 20-ше тиште.
П (кириллик тиште)

П, п — кириллик тиште. 19-ше тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Р (кириллик тиште)

Р, р — кириллик тиште. 20-шо тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
С (кириллик тиште)

С, с — кириллик тиште. 21-ше тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Т (кириллик тиште)

Т, т — кириллик тиште. 22-шо тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
У (кириллик тиште)

У, у — кириллик тиште. 23-шо тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Ӱ (кириллик тиште)

Ӱ, ӱ — кириллик тиште. Олык марий да Курык марий тиштерлаште 24 тиште.
Ф

Ф, ф — кириллик тиште. 25-ше тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Х (кириллик тиште)

Х, х — кириллик тиште. 26-шо тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Ц

Ц, ц — кириллик тиште. 27-ше тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Ч

Ч, ч — кириллик тиште. 28-ше тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Ш

Ш, ш — кириллик тиште. 29-ше тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Щ

Щ, щ — кириллик тиште. 30-шо тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Ъ

Ъ, ъ — кириллик тиште. 31-ше тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Ы

Ы, ы — кириллик тиште. 32-шо тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Ӹ

Ӹ, ӹ — кириллик тиште. Курыкмарий тиштерыште 33-шо тиште.
Ь

Ь, ь — кириллик тиште. 33-шо тиште Олык марий да 34-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Э (кириллик тиште)

Э, э — кириллик тиште. 34-ше тиште Олык марий да 35-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Ю (кириллик тиште)

Ю, ю — кириллик тиште. 35-ше тиште Олык марий да 36-шо тиште Курык марий тиштерыште.
Я (кириллик тиште)

Я, я — кириллик тиште. 36-шо тиште Олык марий да 37-ше тиште Курык марий тиштерыште.
ВАЗ-2109

Ваз-2109 Спутник/Samara ( официальный огыл лӱмжӧ- Девятка)- легковой ончыл приводан,хэтчбек кузован автомашина. ВОлжский автомобильный заводышто 1987-2004 ийлаште серий дене лектын шоген. Кызыт Украиныште "Богдан" марке дене (двигатель 1600 куб.см) серийно лектын шога. Тужвал тӱс дене Ваз-2108 автомобильын вич омсан версийжым ончыкта. 
Эртымгорно.
Автомобильым 1987 ийыште серийно лукташ тӱҥалыныт. Ондак тудым ныл цилиндр 8 клапан карбюратор бензин двигатель дене луктыныт. Двигательын куатше 1100, 1300 ден 1500 куб.см. лийын. 
1991 ийыште автомашинан ончылжын у дизайн лектын. У тӱжвал ончыл сынан автомашинам седан Ваз-21099 автомобиль дене пырля луткаш тӱҥалыныт. 1994 ийыште автомашинаш 4 цилиндран 8 клапанан 1500 куб.см. куатан, инжектор Ваз-21111 двигательым шынденыт. 
Модификаций-влак.
Ваз-2109 автомашинам луктын шогымо жапыште тудын икмыняр модификаций лектын:
Ӟ

Ӟ, ӟ — кириллик тиште. Одо тиштерыште 11-ше тиште .
Ӝ

Ӝ, ӝ — кириллик тиште. Одо тиштерыште 8-ше тиште.
Харьков

Харьков () — ола Украиныште, Харьков велын да Харьков кундемын рӱдолаже. Калыкчот: 1 421 125 еҥ (2021 ий).
Эртымгорно.
1630 — негызленыт.
Верланыме вер.
Киев деч 479 километр эрвел могырно верланен.
Ола Харьков, Уда, Лопань серыштыже верланен.
Вознесений урем (Йошкар-Ола)

Вознесений урем () — эн тошто урем Йошкар-Олаште. Вознесений урем революций деч ончычсо Чарлаште тӱҥ уремлан шотлалтын. Карл Марксын лӱмжым тудлан 1918 ийыште пуымо. А тошто лӱмжӧ (2008 угыч, Лев Толстой урем гыч Ленин кугурем деке) черке лӱм дене кылдалтын. Тудыжо дач ты уремыште верланен ыле. Ты черке XVIII курымысо архитектуро шарныктышлан шотлалтеш.
Йошкар-Ола (станций)

Йошкар-Ола (; ) — кӱртньыгорно станций РКК-ын Горькийысе кӱртньӧ корнышто. Йошкар-Олаште верланен.
Икымше поезд Йошкар-Олашке 1928 ийыште толын. А таче тышеч кече еда икмыняр поезд мундыр кундемлаш каяш тарвана. «Марий Эл» фирма поезд Российын рӱдолашкыже писын намиен шукта.
Roman Rain

Roman Rain — российысе darkwave тӱшка Санкт-Петербург ола гыч.
Эртымгорно.
"Roman Rain" тӱшка Мӱндырэрвелыште ыштыме лийын, кушто кок икымше альбомым луктын. 
2007 ийыште Роман Рэин шкетын Владивосток гыч Санкт-Петербургыш илашлан кая, кушто кокымшо альбомым «31,0345 Years of Dread» Dizzaster лейблыште луктеш.
2008 ийыште «Рождённая Реять Бесплотность» альбом лӱмеш гастроль-турым ышта. Тиде тур годым Das Ich да Gothika тӱшка-влак дене пырля мура.
2009 ийыште Слот тӱшкан муролан ремикс-влакым воза. CrazY JulieT тӱшкалан дебют альбомым возаш полша, да тун ден пырля Россиыште, Украиныште да Молдавийыште концерт-влакым пуат.
2010 ийыште тӱшка Wave-Gotik-Treffen-2010 готик мурын фестивалиште мура.
2010 ийыште «СОЮЗ» леблыште «Роман Рэйн» альбом лектеш. Тунамак «Королева» муролан режиссёр Ярослав Денисов видеоклипым ышта.
CrazY JulieT

CrazY JulieT — украинысе рок-тӱшка, кудо шке стильым ыштеныт, кудым Fairy Wave лӱмдат. Тиде стилийыште gothic rock, industrial, darkwave, synthpop и да классик жанр-влакым шижаш лиеш. 
Состав.
Evadam (Роман Грабар) — мурызо, текст-влак, сем, Fairy Wave стильын авторже да тӱшкан вуйлатыже.
2002-2007 ийыте тӱшкан составже эре вашталтен . Тӱшкалан Mytho5 и Green Cat музыкант-шамыч полшеныт.
2007 ий:
2008 ий:
"тиде ийыштак":
2009 ий:
2010 ий "(кызытсе состав)":
Худжанд

Худжанд (, , , ) — ола Таджикистаныште Согд велын рӱдолаже.
Яраҥ (станций)

Яраҥ () — кӱртньыгорно станций РКК-ын Горькийысе кӱртньӧ корнышто. Яраҥыште верланен.
Душанбе

Душанбе (, ) — ола, Таджикистанын рӱдолаже.
1 Шорыкйол 2012 ийыште чот почеш олаште 747,6 тӱжем еҥ илен, всей ола воктен верланыше кишлакым шотыш налаш гын — 1,012 млн. Ола гоч Душанбинка эҥер йога. Олаште чӱчкыдын мланде чытырналтмаш шижалтеш. Мланде чытырналтмым Душанбесе сейсмологий станций эскера.
Эртымгорно.
Мемнан курым деч кум-ныл шӱдӧ ий ончыч Душанбинка эҥерын серыштыже кугу акрет ола шоген. Ола йыр изи ял, сола-влак шочеденыт. Икымше гана Душанбе лӱман кишлак нерген 1676 ийыште кагазыште серыме. Душанбе кишлак корнывожышто негызлалтын, кажне шочмын ты верыште кугу пазар эртен, тышечак кишлакын лӱмжӧ (душанбе таджикла - шочмо). 1826 ийыште Таджикистанын кызытсе рӱдолаже Душанбе-Курган лӱмдалтын. 1917 ий марте олан кумдыкшо Эрвел Бухара элыш пурен, 1921 ийыште олашке Йошкар Армий пурен. Вес ийын олам басмач-влак сеҥеныт, но 14 Сӱрем 1922 ийыште большевик-влак адакат толыныт. Ты жап гыч Душанбе Таджик АССРын рӱдолаже статусым налын. 1929 ийыште элым Таджик ССРыш савыреныт. 1924-1929 ийлаште олам рушла Дюшамбе лӱмденыт, 16 Шыжа 1929 ийыште И.В.Сталин лӱмеш Дюшамбе Сталинабад лийын. 1961 ийыште угыч Душанбе лӱмым налын.
Пургыж тылын 1990 ийыште Душанбеште сар кредалмаш-влак эртеныт.
Калыкчот.
Душанбеште илыше калык-влак
Бишкек

Бишкек () — ола, Кыргызстанын рӱдолаже.
Алматы

Алматы (, ) — ола, Казахстаныште эн кугу ола. кугу ола да ял шотан илем-влакын Казахстаныште, казахстанын рӱдолаже пырля (1997 ий марте), казах сср-ын (совет ушемын составышкыже; 1991 ий марте), - ата (рсфср-ын составше; 1936 ий марте), ончычсо надыр административ рӱдӧ веллаште (2001 ий марте).
1867 ий гыч Верысе ола — рӱдын кӱкшытшӧ Туркестанысе генерал-губернаторство Россий империй. Октябрь революций деч вара, с. р. 1922 ий — джетысуйский административ рӱдӧ веллаште, РСФСР составыш пура асср 1924 ий марте туркестанысе (1921 ийыште олашке парк лиеш алматы). 1924 ий гыч — джетысуйский ассрын рӱдолаже тиште губерний (1925 ий гыч — ата), рсфср-ын составыштыже.
1929 ий гыч 1936 дене алматы-ата рсфср-ын составыштыже лийын; 1936 гыч 1991 ий гыч — рӱдӧ казах сср-ын; 1991 гыч 1997 ий — икымше, казахстанын рӱдолаже. Рӱдӧ кусарен акмола 1997 ийлаште (1998 ий гыч — Астана, 2019 ий гыч — Нур-Султан), а Алматы-Ата у статус пеҥгыде — «Кечывалвел казахстанын рӱдолаже».
Йомдарыме гынат политико-руш функций алматы кодымо шуеш тӱвыра да финанс-экономике элын рӱдолаже. Тидын деч моло, 2017 ий марте Алматы-казахстан лийше ик Ата ола-миллионерла; кокымшо ола Астана тыгай лийын.
Алматы-аташте, тӱрын верланымыжым, кечывалвел-эрвелне-Казахстан, шкешотан улмыжым да курык Алатаушто Заилийский, экологический ситуаций режимым дене пеш пушкыдо климат куштылго огыл.
Вариант-влак ВРП 2017 ийыште-калык чонышто аташте 7 % кӱшкырак олашке уло.
Кугу транспорт: кӱртньӧ корно да шоссе, аэропорт. Увер Агентстве дене ВВП-Н статистике почеш 2008 ийыште Казахстан Алматы-Ата шу триллион тенге 2,9 (19,9 млрд доллар), калык чонышто пытарышым — 2,2 тенге млн (14,8 тӱжем доллар). 1990 тӱҥалтыш марте-олан экономикыже кочкыш ийыште негызлалтын, куштылго да неле промышленность. Эн тӱҥ продукцийым олаште шукталтеш масса (1981 ийыште тудо калыкын илен эртыме миллион), пазарыште казах сср-ын, тыгак республикын моло СССР.
СССР шаланыме деч вара, йӧнозанлык да экономике кылым межреспубликанский пудештме мӧҥгештме, кумдан шарлен олаште (поснак 1991-1996 ийлаште лийыныт) китай гыч барахолка ширпотреб нал манын, пазар, сатулымо челночный тыге вияҥыт манын. Тиде жапыште экономикыште китай гыч шулдакан пурташ прекрасно ориентируется ола кучылташ тӱҥалыныт. Калык тӱшка илышын кӱкшыт тӱҥ кенета волен кая. 1997 ийыште гына деч вара алматы жапыштак кынелаш тӱҥалыда экономике, тиде инвестиций буш ола авалтен, писе чоҥаш ипотечный пагыт тӱҥалын. Алматы верланыме штаб-пачерыштыже Калык банк, Казкоммерцбанк, казахстан вапка kaspi кугу банк да молат. Кондитер фабрике уло «Рахат», коньякым арака завод «Бахус», форелевый озанлык, ферма страусым. Алматы верланыме штаб-пачерыштыже банк вияҥдыме Евразийысе
Rammstein

Rammstein — немыч индастриал рок-тӱшка, кудым 1994 ийыште Берлин олаште ыштыме лийын.
Днепр (ола)

Днепр () — ола Украиныште, Днепропетровск велын да Днепр кундемын рӱдолаже. Калыкчот: 984 423 еҥ (2021 ий).
Эртымгорно.
1776 — негызленыт. 1778 ий гыч ола.
Верланыме вер.
Киев деч 503 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ола Днепр серыштыже верланен.
Донецк

Донецк () — ола Украиныште, Донецк велын рӱдолаже.
Львов

Львов (, , , , — "Лемберик") — ола Украиныште, Львов велын да Львов кундемын рӱдолаже. Калыкчот: 717 273 еҥ (2021 ий).
Верланыме вер.
Киев деч 537 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
A (латин тиште)

А, а — латин тиште. 1-ше тиште тиштер-влакыште.
B (латин тиште)

B, b — латин тиште. 2-шо тиште тиштер-влакыште.
C (латин тиште)

C, c — латин тиште. 3-шо тиште тиштер-влакыште.
D (латин тиште)

D, d — латин тиште. 4-ше тиште тиштер-влакыште.
E (латин тиште)

E, e — латин тиште. 5-ше тиште тиштер-влакыште.
F (латин тиште)

F, f — латин тиште. 6-шо тиште тиштер-влакыште.
G (латин тиште)

G, g — латин тиште. 7-ше тиште тиштер-влакыште.
H (латин тиште)

H, h — латин тиште. 8-ше тиште тиштер-влакыште.
I (латин тиште)

I, i — латин тиште. 9-ше тиште тиштер-влакыште.
J (латин тиште)

J, j — латин тиште. 10-шо тиште тиштер-влакыште.
K (латин тиште)

K, k — латин тиште. 11-ше тиште тиштер-влакыште.
L (латин тиште)

L, l — латин тиште. 12-шо тиште тиштер-влакыште.
M (латин тиште)

M, m — латин тиште. 13-шо тиште тиштер-влакыште.
N (латин тиште)

N, n — латин тиште. 14-ше тиште тиштер-влакыште.
O (латин тиште)

O, o — латин тиште. 15-ше тиште тиштер-влакыште.
P (латин тиште)

P, p — латин тиште. 16-шо тиште тиштер-влакыште.
R (латин тиште)

R, r — латин тиште. 18-ше тиште тиштер-влакыште.
S (латин тиште)

S, s — латин тиште. 19-ше тиште тиштер-влакыште.
T (латин тиште)

T, t — латин тиште. 20-шо тиште тиштер-влакыште.
U (латин тиште)

U, u — латин тиште. 21-ше тиште тиштер-влакыште.
V (латин тиште)

V, v — латин тиште. 22-шо тиште тиштер-влакыште.
W (латин тиште)

W, w — латин тиште. 23-шо тиште тиштер-влакыште.
X (латин тиште)

X, x — латин тиште. 24-ше тиште тиштер-влакыште.
Y (латин тиште)

Y, y — латин тиште. 25-ше тиште тиштер-влакыште.
Z (латин тиште)

Z, z — латин тиште. 26-шо тиште тиштер-влакыште.
Ловозеро

Ловозеро (, килдин-саамла "Луяввьр", ) - ял Российыште, Мурманск велыште.
Theatres des Vampires

Theatres des Vampires () — итальян vampiric gothic-metal тӱшка.
Тулэҥер татыл

Тулэҥер татыл () -
Мордовий

Мордовий Республик, Мордов Эл (; ; ) — Россий Федерацийын ужашыже, Тудо Юлсер федерал йырвелыш пура. 
Рӱдола — Саранск.
Угарман вел, Сембер вел, Пенза вел, Рязань вел да Чуваший дене йыгыре улеш.
Das Ich

Das Ich — немыч тӱшка кудо Neue Deutsche Todeskunst, industrial да darkwave жанрыште модыт. "Das Ich" лӱм Зигмунд Фрейдын паша гыч налме (мутлан: "Freud, Sigmund (1923), Das Ich und das Es"), да тудын Эго термин дене чык кылым куча. Тӱшкан лейтмотивже - электрон семышке пыштыме экспрессионистский почеламут-влак. Концертыште шоктызо-влак гримым, декораций-влакым да театр шоуым кучылтыт.
Состав.
Весе шоктызо-влак:
Wave-Gotik-Treffen

Wave-Gotik-Treffen, WGT ( «"вашлиймаш"» мутым палемда) — тӱнямбал, эн кугу, кажне ийысе 1992 ий гыч, готик муро да усталык фестиваль.
Вер-влак.
Клуб-влак да концерт площадке-влак:
Лейпцигын тӱҥ клубже.
Туат площадке паркын территорийыште.
M'era Luna Festival

M’era Luna Festival — муро фестиваль Хильдесхаймыште,Немыч Элыште. Фестивальыште gothic rock, symphonic metal, industrial да darkwave жанр-влакыште муро-влак йоҥа. Фестивальыш кажне ийын 20 000 — 25 000 еҥ-влак (21 000 еҥ 2005 ийыште) толыт.
Участник-влак.
DJs: Peddy, Steve Weeks (Slimelight) UK, Mike (The Matrix, Bochum).
Agonoize

Agonoize — аggrotech-тӱшка Немыч Эл гыч. Тӱшкам 2002 ийыште Mike Johnson, Oliver Senger да Chris L. Берлин олаште погеныт.
Lacrimosa

Lacrimosa — рок-тӱшка Швейцарий гыч.
Будапешт

Будапешт () — ола, Венгрийын рӱдолаже.
Сомбатхей

Собатхей (, , , , ) — ола, Ваш медьын рӱдолаже.
Карачи

Карачи (, , ) — Кечывалвел Пакистаныште ола да Синдын чыла кундемже. Пакистаныште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 13.205.339 еҥ (2010).
Сан-Паулу

Сан-Паулу () — Бразилийын кечывалвел-эрвел ужашыштыже кугу ола, Сан-Паулу штатын рӱдӧ олаже. 
Тудо Тиете эҥер серыште, Атлантик тептеҥыз деч 70 км тораште верланен.
Сан-Паулу Бразилийын да чумыр кечывалвел пелшарын эн кугу олаже. Олан калыкчотшо — 13.651.000 еҥ (2011).
Джакарта

Джакарта (, ) — кок эн кугу ола Индонезийыште.
Юридический лица

Юридический лица- тортык почеш шочшо да кугыжаныш регистрацийым эртыше организаций. Шке собственность, озанлыкыште, оперативный вуйлатымаште имуществым куча, тиде имуществылан закон ончылно вуйын шога, шке лум дене имуществе да имуществе огыл правам налын сена, судышто истец ден ответчик лийын кертеш. Юридический лица-влак шке окса балансым да сметым кучышаш улыт. 
Эл коргысо ушем влак дене танастарымаште , транснациональный компаний влак шке шонымашыштым шукташлан Россий Федераций кугыжагныш кргышто юридический лица семын шке предприятийыштым регистрироватлат. 
Юридический консультацийым — образований практика ик формо гыч российыште, юриспруденций, америкыште дачыш рекомендаций. 
Тыгай пашам тӱҥ шотышто российыште формо адвокат шарен. Юридический йот элысе фирме коклаште, правил семын, консультацийым эре уке. Лӱм-влак ыштат тиде пӧлка фирмын полышым, консультацийым могай суд лӱмын подразделенийым дене пырля улеш. Консультаций — консультироватлаш, контрактым воза, правовой аспектышт коммерческий паша лончылаш, кузе судыш тунам пуэн суд клиентна интересым, суд вашешта документаций почеш, йодыш да ӱшандарыше базыжым йӧн тыгай.
Юридический лицан ойыртемже.
Юридический лица- тиде:
предприятий але ушем.
Сочи (станций)

Сочи — кӱртньыгорно станций РКК-ын Йӱдвел Кавказ кӱртньӧ корнышто. Сочиште верланен.
Икымше поезд Сочишке 1918 ийыште толын.
Адлер (станций)

Адлер — кӱртньыгорно станций РКК-ын Йӱдвел Кавказ кӱртньӧ корнышто. Сочиште верланен.
Нью-Йорк

Нью-Йорк ("У Йорк"; ) — УАШ-ыште ола. УАШ-ыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 8.363.710 еҥ (2010).
Мехико

Мехико () — ола, Мексикын рӱдыжӧ.
Ӑ (кириллик тиште)

Ӑ, ӑ — кириллик тиште. Чуваш тиштерыште 2-шо тиште .
Ҫ (кириллик тиште)

Ҫ, ҫ — кириллик тиште. 22-шо тиште чуваш да 25-ше тиште пошкырт тиштер-влакыште.
Ӵ

Ӵ, ӵ — кириллик тиште. Одо тиштерыште 30-шо тиште.
Ӳ

Ӳ, ӳ — кириллик тиште. 25-ше тиште Чуваш тиштерыште.
Вьетнам

Вьетнам () — эл Азийыште. Пошкудо эл-влак: йӱдвел-касвелыште Лаос да Китай, кечывалвелыште Камбоджо.
Рӱдолаже Хaнoй.
Хошимин

Хошимин () — Вьетнам ола. Вьетнам эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 7.123.340 еҥ (2009).
Киншаса

Киншасе () — ола, Демократикле Коҥго Республикын рӱдыжӧ.
Лагос

Лагос (, ) — Нигерийыште ола. Нигерийыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 7 937 932 еҥ (2006).
Шӧртньӧ тӱкӧ

Шӧртньӧ тӱкӧ:
Лима

Лима () — ола, Перун рӱдыжӧ.
Богота

Богота () — ола, Колумбийын рӱдыжӧ.
Петропавловск-Камчатский

Петропавловск-Камчатский ("Камчаткысе Петропавловск"; ) — ола Российыште, Камчатке мландын кучем рӱдыжӧ.
Петропавловск-Камчатский — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Гонконг

Гонконг (, ) — специал административ кундем Китайыште, ола-кугыжаныш.
Чунцин

Чунцин () — ола Китайыште.
Лахор

Лахор (, , ) — Йӱдвел Пакистаныште ола да Пенджабын чыла кундемже. Пакистаныште эн кугу кокымше ола. Олан калыкчотшо 7 129 629 еҥ (2010).
Рио-де-Жанейро

Рио-де-Жанейро (, "шорыкйол эҥер" гыч) — Бразилийыште ола. Бразилийыште эн кугу кокымшо ола. Олан калыкчотшо 6 136 652 еҥ (2006).
Ханой

Ханой () — Вьетнамын рӱдолаже. Вьетнам эн кугу кокымшо ола. Олан калыкчотшо 6 448 837 еҥ (2009).
Каир

Каир (, "al-Qāhira" — «сеҥымашлык») — Египетын рӱдолаже.
Дакка

Дакке () — эн кугу ола Бангладешыште, Бангладешын рӱдолаже.
Бангкок

Бангкок () — Таиландын рӱдолаже.
Мадрид

Мадрид () — Испанийын рӱдолаже. Эл (комарка) Ареа-Метрополитан. Кугу экономике, политике да тӱвыра рӱдыжӧ. Олан калыкчотшо — 3,266 млн. еҥ (2019).
Пелотро пиренейский олан рӱдӧ ужашыштыже верланен. Мадрид уш2 агломераций 1200 кугу кумдыкым ончыкта. 607 уш2 ола округын административ 21 чӱктӧ да шке территорийыштыже верланыше кумдык. Кугу транспорт (кӱртньӧ, храм шоссе корным, тӱняште ик эн кугу аэропорт).
Мадрид — культурный рӱдер сеҥышоян, шуко тоштерыште тӱнямбал верланеныт, кудышт кокла прадо тоштер, сымыктыш рӱдер Сапья королеве, тиссен тоштер-форум да Мадрид Борнемис, уло тӱняште шудо дене эн тоштерыш миен коштыт.
Калык, йылме, кылвер-влак.
Калыкчот дене эл рӱдолаштыже икымше верым налын шога, тудын образшым аргентине кугемдыме кӱшеш тунемын. 3,2 млн. утла еҥ кызыт олаште илем. Испан йылме кугыжаныш йылмылан шотлалтеш, тудын деч посна, ола калык каталанский кучылташ, галисийский, баск, тыгак мигрант йылме — калыкын кугу ужашыже да араб пр — католик.
Экономике.
Мадрид ВВП-Н — ола гыч кугу испан уло, евро 124,9 млрд тудо 2011 ийыште возен. Идалыкаш бюджетше 2014 ий евро 14,45 млрд Мадрид. Индустриал йӧнозанлык рӱдер-влак кусарыме гынат тенденций паркыште, ола деч ӧрдыжтӧ верланыше ия, йӧнозанлык рӱдерын кӱлешлыкше шотышто кокымшо мадрид барселоно испаний деч вара кодшо. Пытартыш жапыште кушко да финанс пашашке кугу надырым рушла аэропорт барахас да тудын значенийже. Пытартыш ийлаште чоҥымо кӱртньыгорно транспорт да корным кумдаҥдаш палынак кушкеш. Но Мадрид, Испаний да чыла гаяк, европын у технологий вияҥме дене моло деч почеш кодеш. Мече — автомобильный заводышто икмыняр.
Тидын деч моло, испаний кугу кӱкшытыш инфляций среднеевропейский. 1998 ий илыме верын акше кушкаш тӱҥалме гыч 150 %, евро пуртымо полшен мо. Тӱҥ йолташым йомдарыме дене ужалем, регистрацийлаш лийын. Мадрид турист-влакым пашажым вияҥдаш, турист-влакым коштынна йот элыш эн кугу олалан шотлалтеш. Мадрид увертарымаш 1992 ийыште «тӱвыра европысо олаште» процесс вияҥмаште тиде кӱлешан ошкыл улеш.
Багдад

Багдад () — Иракын рӱдолаже.
Колката

Колката (, , ; 2001 ий марте ола лӱмжӧ Калькутто ("Kolkata") лийын) — эн кугу кокымшо ола Индийыште, Касвел Бенгалийын рӱдолаже.
Кутаиси

Кутаиси () — ола Грузийыште, Имеретийын рӱдолаже.
Комсомольск (Иваново вел)

Комсомольск () - ола Иваново велыште, Российыште. Калыкчот 8,7 тӱж. еҥ наре.
Мурманск

Мурманск (, ) — ола Российыште, Мурманск велын кучем рӱдыжӧ.
Мурманск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Ужар тӱс

Ужар тӱс — кум тӱҥ тӱс гыч иктым. Зелёным считают диапазон цветов спектра с длиной волны приблизительно 500—565 нанометров.
Финн-угор йылме-влак

Финн-угор йылме-влак — урал йылме ешыште йылме тӱшка, финн-юлысо да угор тӱшкемыш шеледалтеш.
Финн-угор йылме-влак пушеҥгын кок тӱшкемжын (Финн-юлысо да Угор) чумыр йылмышанче вож-влак пеш ойыртымалтыт. Йылмышанчызе-влак тӱҥ финн-угор йылме-влак коклаште чумыр вож дене 200 наре мутым муыныт, 55 кол кучымаш нерген, 15 йӱдвел пучӧ нерген; да 3 нерген. Молл Хэлам () йылмышанчызе почеш ик чумыр ойлончо веле уло: “илыше кол вӱдыштӧ иеш.” (), (), ().
Заповедник

Заповедник — шагал кодшо янлык ден кушкылым аралаш да шукемдаш ойырымо территорий.
Теҥге (ыҥ-влак)

Теҥге мут ончыктен кертеш:
Ӱлыл Тагил

Ӱлыл Тагил () - ола Российыште, Свердловск велыште.
Ӱлыл Тагил - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Дӱртӱлӧ

Дӱртӱлӧ (, , ) — ола Пошкырт Элыште.
Нефтекамск

Нефтекамск (, ) — ола Пошкырт Элыште.
Мишкан

Мишкан (, ) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше сола. Мишкан кундемын рӱдерже. Калыкчот – 6046 еҥ (2009), 7591 еҥ (2010).
Верланыме вер.
Ӱпӧ ола деч 140 километр йӱдвел могырно верланен.
Йылме.
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Калтаса

Калтаса () () – Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше сола. Эльян ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 4445 еҥ (2002 ий), 4599 еҥ (2009 ий), 4418 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Ӱпӧ ола деч 190 километр йӱдвел-касвел могырно верланен..
Йылме.
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Калтаса кундем

Калтаса кундем — Российыште Пошкырт Элын йӱдвел-касвелыштыже верланыше кундем. 
Калтаса кундемыште 28 200 наре еҥ ила.
Рӱдӧ: Калтаса.
Мишкан кундем

Мишкан кундем — Пошкырт Элын йӱдвелыште верланен.
Мишкан кундемыште 26 200 наре еҥ ила.
Рӱдӧ: Мишкан.
Пӱрӧ кундем

Пӱрӧ кундем — Пошкырт Элын йӱдвел-касвелыште верланен.
Пӱрӧ кундемыште 18 000 наре еҥ ила.
Рӱдӧ: Пӱрӧ.
Дӱртӱлӧ кундем

Дӱртӱлӧ кундем — Пошкырт Элын йӱдвел-касвелыште верланен.
Дӱртӱлӧ кундемыште 33 200 наре еҥ ила.
Рӱдӧ: Дӱртӱлӧ.
Краснокам кундем (Пошкырт Эл)

Краснокам кундем — Пошкырт Элын йӱдвел-касвелыште верланен.
Краснокам кундемыште 28 200 наре еҥ ила.
Рӱдӧ: Эльян.
Улан-Удэ

Улан-Удэ (; ) — ола, Бурятийын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Краснодар вӱдаралымвер

Краснодар вӱдаралымвер () — вӱдаралымвер Российыште, Кубань эҥерын ужашыже.
Новороссийск

Новороссийск (; ) — ола Краснодар мландыште, Российыште. Кугу теҥыз порт. Пурла Шем теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 245,3 тӱж. еҥ наре.
Кугыжаныш Думышко сайлымаш (2011)

Россий Федерацийысе Федерал Погынын VI-ымшо Кугыжаныш Думышкыжо сайлымаш — пӱтынь российысе сайлымаш 4 Теле 2011 эртаралтын.
Парламент кандидат-влак.
Шем шрифт дене возымо парламент сайлымашын сеҥышыже палемдалтын.
Архыз

Архыз () — посёлко Карачай-Черкесийыште.
Кугыжаныш Думышко сайлымаш (2007)

Россий Федерацийысе Федерал Погынын V-ымше Кугыжаныш Думышкыжо сайлымаш — пӱтынь российысе сайлымаш 2 Теле 2007 эртаралтын.
Парламент кандидат-влак.
Шем шрифт дене возымо парламент сайлымашын сеҥышыже палемдалтын.
Ӊ

Ӊ, ӊ — кириллик тиште. 21-ше тиште Кильдин саам йылме тиштерыште.
Ӥ

Ӥ, ӥ — кириллик тиште. Одо тиштерыште 13-ше тиште.
Кабул

Кабул (, ) — Афганистанын рӱдолаже да эн кугу олаже. Ты годым кугыжанышын политик, экономик, транспорт, финанс да тӱвыра рӱдер.
Калининград

Калининград (; , ) — ола Российыште, Калининград велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Липецк

Липецк () — ола, Липецк велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Тула

Тула () — ола, Тула велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Брянск

Брянск () — ола, Брянск велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Иваново

Иваново () — ола, Иваново велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Тверь

Тверь () — ола, Тверь велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Белгород

Белгород (, «ош ола» гыч) — ола, Белгород велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Некролог

 
Некролог ( — колышо, "λόγος" — мут) — колышо еҥын илышыж ден пашаж нерген возымо статья.
Пенсильваний

Пенсильваний () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 119,283 тӱж. км².
Калык чот - 12 281 тӱж. еҥ (2010).
Административ рӱдер — Гаррисберг ола.
Калифорний

Калифорний () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 423,970 тӱж. км².
Калык чот - 37 254 тӱж. еҥ (2010).
Административ рӱдер — Сакраменто ола.
Сочи (аэропорт)

Сочи () — калык-влак кокласе аэропорт Сочиште, Россий.
Йошкар-Ола (аэропорт)

Йошкар-Ола (, ) — аэропорт Йошкар-Олаште, Россий.
Эртымгорно.
Ола тӱрыштӧ граждан авиацийын самолётшо икымше гана 1926 ийыште волен шинчын. Кызыт аэропортышто чоҥештен нӧлталтме да шичме чапле, мемнан жаплан келшыше вер уло. Тышеч самолёт-влакым элысе да республикысе кеч-могай кундемым ужатен колташ да тӱрлӧ вер гыч вашлияш лиеш. 
Аэропорт «Йошкар-Ола — Моско — Йошкар-Ола» маршрут дене самолёт-влакым вашлиеш. 
Самолёт-влакым вашлиеш.
Ан-24, Ан-26, Ан-30, Ан-32, Ан-72, Ан-74, Ил-114, Ту-134, Як-40, Як-42, ATR 42, ATR 72, Bombardier CRJ 100/200, Embraer EMB 120 Brasilia да чыла куштылго самолёт ден вертолёт-влак .
Киров вел

Киров вел але южгунам Виче вел () — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура.
Мланде кумдык - 120,4 тӱж. меҥ².
Калык чот - 1396,8 тӱж. еҥ (2009).
Административ рӱдер — Киров ола.
Киров область Киров край гыч 1936 ийыште Теле тылзын 5 кечынже чоҥалтын. Ты годым Виче мланде гыч Одо АССР-ым лукмо.
Алексей Бирь

 &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;92264&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2013-05-14T16:10:04Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Санюн Вадик&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Изибаев-Бирь, Алексей Русаевич лаштыкыш колтымаш&lt;/comment&gt;
 &lt;origin&gt;117668&lt;/origin&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Домодедово (аэропорт)

Домодедово () — Москон калык-влак кокласе аэропортше, эн кугу аэропорт Российыште.
Шереметьево

Тӱнямбалсе аэропорт Шереметьево () — Москон калык-влак кокласе аэропортше, толшо-кайышысе чот почеш кок аэропорт Российыште.
Ҿ

Ҿ, ҿ — кириллик тиште. 14-ше тиште Абхаз тиштерыште.
Ҽ

Ҽ, ҽ — кириллик тиште. 13-шо тиште Абхаз тиштерыште.
Ҟ

Ҟ, ҟ — кириллик тиште. 26-шо тиште Абхаз тиштерыште.
Ҩ

Ҩ, ҩ — кириллик тиште. 32-шо тиште Абхаз тиштерыште.
Ҧ

Ҧ, ҧ — кириллик тиште. 34-ше тиште Абхаз тиштерыште.
Ҵ

Ҵ, ҵ — кириллик тиште. 49-ше тиште Абхаз тиштерыште.
Ҭ

Ҭ, ҭ — кириллик тиште. 39-ше тиште Абхаз тиштерыште.
Ӡ

Ӡ, ӡ — кириллик тиште. 19-ше тиште Абхаз тиштерыште.
Ҋ

Ҋ, ҋ — кириллик тиште. 14-ше тиште Кильдин саам тиштерыште.
Шем Виче

Шем Виче эҥер ("Ӱпӧ, Ипон"; , ) — Ош Вичын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 918 уштыш.
Пермь мландысе марий илымверла

Пермь мландысе марий илымверла:
Чылаже Перм мландыште 4121 еҥ (2010) ила.
Свердловск велысе марий илымверла

Свердловск велысе марий илымверла:
Флоренций

Флоренций (, ) — ола Италийыште, Тосканын рӱдолаже.
Эрвелмарий кундемой

Эрвелмарий кундемой – Одо, Пошкырт, Суас Эллаште, Свердловск велыште да Пермь мландыште шарлыше марий кундемой.
Донья-Стубица

Донья-Стубица ()- Хорватий кугыжанышын олада муниципалитетше, Загреб ола дечын йӱдвел-эрвел могырышто 40 километр тораште верланен. Калык чот- муниципалитетын 10 округышто 5 930 еҥ , олаштыже 2524 еҥ.( 2001 ийысе данный почеш). 
Эртымгорно.
Донья-Стубица 1209 ий венгр король Андраш II корольын кӱштымыж почеш чоҥалтын. 1573 ийыште тыште хорватско-словенский пуламыр эртен. Тудым Матий Губец вуйлатен. 
Тиде регионышто шуко тувыра да реллигий пашаеҥ-влак шочыныт, тыгак тыште 4 археологий памятникым муыныт. Кугу исторический значенийлан кӧра 1997 ийыште Донья-Стубицалан ола статусым пуеныт.
Субару R2

Субару R2- "Субару" автомобиль компанийын лукмо модельже. Японийыште 2003 ий кылме гычын 2010 ий ӱярня марте лектын шоген. Тиде модель дене "Субару" ужалыме рынкыш микролитражный автомашинам пӧртылташ шонен. R2 лӱм ондакат кучылталтын: 1969-1972 ийлаште. Тужвал тӱс дене R2 "Субару Плео" модельым ушештара. Но "Плео" дечын йытыраракын коеш. Российыште тиде модель официально ужалалтын огыл, но южо вере Японий гычын кондымо пурла руль дене икмыняр R2 вашлиялтыт.
Армян апостол черке

Армян апостол черке (ААЧ, "Армян Григорий черке") () — эрвел христиан черке Арменийыште.
Bauhaus

Bauhaus («Баухаус») — кугубританийысе рок-тӱшка, кудым 1978 ийыште Нортгемптон олаште Питер Мерфи, Даниэль Эш, Кевин Хаскинс да Дэвид Джей погеныт.
Oomph!

Oomph! — немыч рок-тӱшка Вольфсбург ола гыч. Тӱшка Neue Deutsche Härte, Industrial metal да EBM жанр-влакыште модеш.
Памашэҥер (Камша кундем)

Памашэҥе́р (Паҥшеме́р, Памшеме́р) () – Российыште Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше Манашъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 171 еҥ (1989 ий), 180 еҥ (2010 ий). 
Ял кутыртыш.
Ялыште илыше марий-влак олык марий да эрвел марий-влак коклаште улыт. Саламлымаш олык марий дечат да эрвел марий дечат ойртемалтеш. Вашлиялтме годым тыге пелештат:
– Сай! (Сай гына!)
– Пеш сай!
Тугат южо ойыртемалтыш уло. Мутлан, "заман" – писын, вашкен. Але эше суас-влакым "сӱас" маныт. Ялыште "кызыт" олмеш "казыр" маныт.
Географий да пӱртӱс.
Ялыште Вожай эҥер йога, телым ок кылме. Эҥерыште ялысе пӱя уло, тыдым 90 ийлаште ыштеныт. Ялым эҥер кок ужашыш шеледеш: пурла серже лапка, шола серыште – изи курык. Ял воктен мланде гыч иктаж-мыняр памаш лектеш. Нуно чыла еҥерыш волат, садлан ялым тыге лӱмденыт. Кӱшыл ялыште Ош Поро Кугу Юмолан кумалаш кӱсото уло.
Асфальт корно вес велне пел километр гыч ялысе шӱгарла верланен да эше пел километр гыч ялысе чодыра. Чодыра кӧргысо олыкышто Пеледыш пайрем эртаралтеш. Тиде чодыраште иктаж-мыняр тошто кӱнчем верланен, ончыч тушто рудам луктедылыт, кызыт нуным кудалтыме.
Инфраструктур.
Ялыште клуб, тӱҥалтыш школ да уло. Асфальт корно да пӱя воктен сӧсна ферме уло. Тугат ялыште электричестве, газ да телефон уло. Ял марте асфальт корно кая. Ялыште Вожай эҥер гоч кӱртньӧ-бетон кӱвар шога. Ялыште асфальт уке, тӱҥ уремлаште корно кӱ гычын ыштыме, кӱшкӧ курыкыш кӱзаш кок ку корно, изи уремлаште мланде корно веле. Кӱшнӧ корнышто ик кугу корем уло, но тудым машина дене эрташ лиеш.
 гычын Билайн чыла вере сайын ышта, кӱшнӧ Мегафоным кучаш лиеш. Караш вышке Камиял ялыште шога, тиде вышкым 2000 ийлаште чоҥеныт.
Камша ола гычын ял марте автобус кажне кечын 4 гана коштеш. Ял марте 30 минут наре кая. Кызыт автобус йырын коштеш: Камша () – Камиял () – Памашэҥер — Манашъял () – Элнет() – Йыгра () – Камша, южгунам мӧҥгешла. Асфальт корнышто ял воктен леведышан остановко уло.
Камша марте торалык – 15 км., Элнет марте – 5 км., Варале марте – 6 км. Элнетыш асфальт корно дене шуаш лиеш, Варалейышке мланде корно дене веле.
Калыкчот.
Ялыште чылан марий улыт.
Игече.
Климат континентальне улеш. Кӧппен-Гейгер климат классификаций почеш климатын кодшо: Dfb. Ий кокла температур: 3.9 °C.
Уремла.
Ялыште иктаж-мыняр урем уло, нунын чылашт марий лӱм уло:
Рушла кок официал урем веле уло:
Тӱвыра.
Ялыште ансамбль «Памаш» ышта, клубышто чӱчкыдын концерт-влакым шындат.
Шарныктыш.
Школ ден эмлыме пункт воктен ялысе шарныктыш верланен. Паҥшемер ял гыч лекше Кугу Авамланде Сарыште колышо-влак лӱмеш. Шарныктышыште рушла тыге возымо: «Павшим односельчанам в годы войны». Тудым 1994 ийыште шындыме. Кугу Авамланде Сарыште 75 ялысе еҥ кредалын:
Кугу Йырсе

Кугу́ Йы́рсе () – Российыште Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше Новогорский ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 155 еҥ (2015 ий).
Верланыме вер.
Грак сола деч 18 километр эрвел могырно верланен. Ижевск марте – 150 километр. Воктенсе ялла: эрвелне – Элнет, касвелне – Крешын Туловай, йӱдвелне – Кокшан-завод.
Эртымгорно.
Яллан негызым XVI курымыште пыштыме. Негызым пыштыме нерген ик легенде уло. Тӱтан Йыван Озаҥым 1552 ийыште налын, руш кугыжанышыш деке ушен. Озаҥыште шуко марий калык илен, Тӱтан Йыван чылам танле тыныш савырнеже ыле, марий-влаклан пеш йӧсӧ илыш толын. Кум эн тале чимарий иза-шольо тидым чытен шыш керт, ешыштым погеныт да корныш тарваненыт. Кужун каеныт, да вара сай верым муыныт, тиде верыште кумда олыкла лийыныт, чодыра да еҥер. Тыште кум яллан негызым пыштеныт: Кугу Йырселан, Элнетлан да Вожайлан.
Географий да пӱртӱс.
Ял воктен Йырсе эҥер йога. Тиде эҥергыште пӱям ыштыме. Ял воктенсе олыкыште йоча-влак футболла модыт. Тиде олык "Йырсе йымал" маналтеш. Тыште 2000 ийыште Пеледыш пайрем эртаралтын. Тиде олык вуйышто 2000 ийын пеледыш тылзын 17-ше кечыже чапкӱм шындыме. XVI–XVII курымлаште марий-влак Виче-Чолманысе кундемыш илаш курсеныт. Тиде куснымаш лӱмеш чапкӱ шындалтын. Тушто рушла тыге возымо: «Этот памятный камень установлен в честь 400 летия расселения марийцев в Вятско-Камском регионе в конце XVI начале XVII веков. 17 июня 2000 г.» Йырсе воктене пӱнчер верланен.
Пӱя гоч вес могырышто Изи Йырсе ял верланен. Ял воктен, тумерыш кайме корнышто ял шӱгарла верланен. Пӱя гоч умбакырак ялысе тошто марий шӱгарла верланен.
Ял воктен кугу корем уло."Шна корем" маналтеш. Тиде коремыште мӧрым погат. Кечывалвелне олык-влак верланеныт. Нуным "Балабой" маныт. Тушто эше ик изи корем уло. Тиде коремыште иктаж-мыняр памаш лектеш.
Инфраструктур.
Ялыште тӱҥалтыш школ, эмлыме пункт, йоча сад да ялысе клуб уло. Тошто клуб пу гычын ышталтын ыле, 2000 ийыште ялыште у кермыч клубым почмо. Тугат ялыште кок кевыт уло: ик кугыжаныш, весыже верысе .
Грак гыч Крешын Туловай марте асфальт корно кая, Крешын Туловай гыч ял марте кӱ корно, тугат ялыште тӱҥ уремлаште кӱым пыштыме. Новогорскийыш Крешын Туловай гыч кайман. Элнет марте мланде корно кая.
Уремла.
Ялыште кум урем уло. Кажне уремын марий калык да официал руш лӱмжо уло:
Камша кундем

Камша кундем (, ) — Суас Элыште ик кундем. Рӱдола: Камша.
Камша

Камша (, ) — Российыште Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше ола. Камша кундемын рӱдерже. Калыкчот: 22103 еҥ (2012 ий), 22183 еҥ (2016 ий). 
Верланыме вер.
Озаҥ ола деч 230 километр эрвел могырно верланен.
Грак кундем

Грак кундем (, ) — Одо Элыште ик кундем. Рӱдола: Грак.
Грак

Грак (, ) — Российыште Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше сола. Грак кундемын рӱдерже. Калыкчот: 3207 еҥ (2012 ий), 3177 еҥ (2016 ий).
Верланыме вер.
Ижевск деч 140 километр кечывалвел-касвелне лийын шога.
Элнет (Камша кундем)

Элнет () () — Российыште Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше Манашъял ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 362 еҥ (1989 ий), 399 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Камша ола деч 16 километр йӱдвел могырно верланен.
Йылме.
Чылт марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Крешын Туловай

Кре́шын Тулова́й () — Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше Новогорский ял шотан илемыш пурышо ял.
Кокшан-завод (Суас Эл)

Кокша́н-заво́д () — Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше ял.
Новогорский (Одо Эл)

Новогорский (южгунам, Го́рски; ) — Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше сола, Новогорский ял шотан илемын рӱдерже.
Изи Йырсе

Изи́ Йы́рсе () — Российыште Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше Новогорский ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 38 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер.
Грак сола деч 18 километр эрвелне лийын шога. Ижевск марте — 156 километр.
Йылме.
Чылт марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Йырсе (эҥер)

Йырсе () — Одо Эл да Суас Эл кокласе чекыште верланыше эҥер, Вожай эҥерын пурла эҥерйолжо улеш. Вожай Мучаш ял воктен коремыште тӱҥалеш.
Эҥерйолжо-влак: Кокшан, Туловай
Эҥерыште верланыше илем-влак: Вожай Мучаш, Одо Вожай, Вожай, Изи Йырсе, Кугу Йырсе, Элнет, Сӱас Кокшан.
Вожай Мучаш

Вожа́й Муча́ш () — Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше пытыше села. 280 кудывече лийын. Ял воктен коремыште Йырсе эҥер тӱҥалеш.
Йырсе

Йырсе мут ончыктен кертеш:
Вожай (ял)

Вожа́й (Марий Вожай) () – Российыште Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше Новогорский ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 376 еҥ (2010 ий), 478 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер.
Грак кундемын эрвелныже лийын шога. Грак марте – 11 километр, Ижевск марте – 150 километр. Ял гоч Йырсе эҥер йоген эрта.
Йылме.
Марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Одо Вожай

О́до Вожа́й ( але "Удмурт-Возжай") — Одо Элын Грак кундемыштыже Йырсе эҥер воктен верланыше пытыше ял. 30 кудывече лийын, 1986 ийыште ял пытен.
Сӱас Кокшан (Суас Эл)

Сӱас Кокшан але Тат-Кокшан () — Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше ял, Манашйал сельский поселенийыш пура. Ялыште Йырсе эҥер йога.
Элнет (ыҥ-влак)

Элнет мут ончыктен кертеш:
Вожай (эҥер)

Вожа́й (Вожай вӱд) () — Одо да Суас Элла кокласе чекыште верланыше эҥер, Туймо эҥерын пурла эҥерйолжо. Вожаял ял воктен коремыште тӱҥалеш.
Эҥерйолжо-влак: Сайке, Йырсе
Эҥерыште верланыше илем-влак: Вожаял, Одо Маскиял, Маскиял, Варале, Манашъял, Паҥшемер, Камиял.
Маскиял

Маскиял (Марий Маскиял) () — Российыште Одо Элын Алнаш кундемыштыже Вожай эҥерын шола серыштыже верланыше Утчан ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 122 еҥ (2008 ий), 102 еҥ (2010 ий), 103 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер.
Алнаш кундемын кечывалвел-касвелныже лийын шога. Алнаш марте — 19 километр, Ижевск марте — 142 километр.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ , мут гыч лектын, тывеч — «Маскиял»ыш савырнен. Ялыште чылт марий-влак гына илат, сандене южгунам «Марий Маскиял» манын лӱмдат.
Йылме.
Чылт марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Манашъял

Манашъял (, ) — Суас Элын Камша кундемыштыже Вожай эҥерын шола серыштыже верланыше одо ял, Манашъял ял шотан илемын рӱдерже лиеш.
Камиял

Камиял (эрвел марла: "Камийал"; "Камай ял", ) — Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше суас ял. Ял гоч Вожай эҥер йоген эрта.
Одо Маскиял

Одо Маскиял (; ) — Российыште Одо Элын Алнаш кундемыштыже Вожай эҥерын шола серыштыже верланыше Утчан ял шотан илемыш пурышо одо ял. Калыкчот: 276 еҥ (2008 ий), 254 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер.
Алнаш кундемын кечывалвел-касвелыштыже лийын шога. Алнаш марте — 17 километр, Ижевск марте — 140 километр.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ мут гыч лектын, тывеч — «Маскиял»ыш савырнен. Ялыште чылт одо-влак гына илат, сандене «Одо Маскиял» манын лӱмдалтын.
Вожаял

Вожаял (эрвел марий: Вожаял) () — Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше пытыше ял. Ял воктен коремыште Вожай эҥер тӱҥалеш.
Вожай (ыҥ-влак)

Вожай мут ончыктен кертеш:
Магнитогорск

Магнитогорск () - ола Российыште, Челябинск велыште.
Магнитогорск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Ставрополь

Ставрополь ( — «ырес», — «ола» гыч) — ола Российыште, Ставрополь мландын рӱдыжӧ. Калыкчот 402,7 тӱж. еҥ наре.
Озаҥ (аэропорт)

Озаҥ (, ) — Озаҥыcе тӱнямбалсе аэропорт, Суас Эл, Россий.
Внуково (аэропорт)

Внуково () — Москон калык-влак кокласе аэропортше, толшо-кайышысе чот почеш ныл аэропорт Российыште.
Йоханнесбург

Йоханнесбург (, , , , ) — эн кугу ола КАРыште, Гаутенгын рӱдолаже.
Лос-Анджелес

Лос-Анджелес (Лос-Анжелос, Лос-Анжелес, Лос-Анхелес) (, , также известен как L.A. и City of Angels — "Суксо-влакын олашт") — эн кугу ола Калифорнийыште.
Курган (ола)

Курган () — ола Российыште, Курган велын рӱдыжӧ.
Ӱпӧ (аэропорт)

Ӱпӧ (, ) — калык-влак кокласе аэропорт Ӱпӧштӧ, Пошкырт Эл, Россий.
Озаҥ (ыҥ-влак)

Озаҥ мут ончыктен кертеш:
Шёлтозеро

Шёлтозеро (, , ) — посёлко Карелийыште, Вепс тӱвыра рӱдӧ.
Анастейша

Анастейша (, Chicago, 17 settembre 1968) — америкысе мурызо, муро возышо да стилист.
Пулково (аэропорт)

Пулково () — калык-влак кокласе аэропорт Санкт-Петербургышто, Россий.
Дамаск

Дамаск ( "Димашк") — ола, Сирийын рӱдолаже.
Кудымкар

Кудымкар (, ) — ола Российыште, Пермь мландыште, Пермь Коми автоном йырвелын рӱдыжӧ.
Айдахо

Айдахо () — УАШ-ысе регион, штат.
Мланде кумдык - 216,632 тӱж. км².
Калык чот - 1 567 тӱж. еҥ (2011).
Административ рӱдер — Бойсе ола.
Онеге (ер)

Онеге (Онего, , , ) — Карелийыште, Ленинград да Вологда велыште ер.
Ладого (ер)

Ладого (Нево, , , ) — Карелийыште да Ленинград велыште ер.
Президент сайлымаш Российыште (2012)

Россий Федерацийысе Президент сайлымаш — пӱтынь российысе сайлымаш 4 Ӱярня 2012 эртаралтын.
Президент кандидат-влак.
Шем шрифт дене возымо эн шуко йӱк дене президентын сеҥышыже.
Нарьян-Мар

Нарьян-Мар (, - «йошкар ола» гыч) - ола Российыште, Архангельск велыште, Ненец автоном йырвелын кучем рӱдыжӧ.
Частице

Частице - мутын але предложенийын значенийжым рашемдыше да грамматически рашемдыше да грамматический формым ыштыше служебный ойлымаш ужаш.
Частицын ойлымаш ужаш ойыртемже.
Таза енын илышыже весела, паша лектышыже кушно. Тиде предложенийымак изиш весемда: Вет таза енын илышыжат весела, паша лектышыжат кушно. Танастарен, ойыртемым муза. Шонымаш путынек аралалт кодеш. Но вет шомак тудым виянденрак каласаш полша. Кок мутышто -ат уло. Тудат нине шомак-влакым ойыренрак ойлаш йöным пуа. Вет ден – ат частице улыт. Нуно предложений ден посна мутлан ешартыш вийым пуат. «Тунемде, чылажымат умылен налде , у илышым ышташ огеш лий улмаш», - шонен, Сану ошкылеш. (М. Шкетан.) Улмаш частице составной эртыше жап формым ышта.
Частицын ойлымаш ужаш ойыртемже.
 Таза енын илышыже весела, паша лектышыже кушно. Тиде предложенийымак изиш весемда: Вет таза енын илышыжат весела, паша лектышыжат кушно. Танастарен, ойыртемым муза. Шонымаш путынек аралалт кодеш. Но вет шомак тудым виянденрак каласаш полша. Кок мутышто -ат уло. Тудат нине шомак-влакым ойыренрак ойлаш йöным пуа. Вет ден – ат частице улыт. Нуно предложений ден посна мутлан ешартыш вийым пуат.
 «Тунемде, чылажымат умылен налде , у илышым ышташ огеш лий улмаш», - шонен, Сану ошкылеш. (М. Шкетан.) Улмаш частице составной эртыше жап формым ышта.
Частицын значенийже.
Значенийышт да кучылталтме ойыртемышт ден частице - влак кок тÿшкалан шелалтыт :
"Рашемдыше частице – влак шуко тÿрлö улыт."
 Палемдымаш.
Лончылымо годым чылаштымат « рашемдыше частице» манмат сита, тыгыде тÿшкажым ойлыдеат кодаш лиеш.
 Мутын, мут сочетанийын але предложенийын значенийжым рашемдыше : мо, а, вара, мо вара, чай, дыр, докан, веле, гына, эсогыл, але, лач, чылт, чын, шол, -я, -ян, -с, -ыс, -ат, -ак, лай, теве, вот, уна.
Грамматический формым ыштыше : ом, от, ок, огеш, она, ода, огыт, шым, шыч, ыш, ышна, ышда, ышт, ит, ида, ынже, ынем, ынет, ынеже, ынена, ынеда, ынешт да молат.
 нине частице – влак глаголын могай наклонений ден жап формыжым ыштат? Могай шöрымö частице – влакым тыште каласыме огыл?
 Единственный числаште
 Множественный числаште
 Частицым возен моштымаш
 Лончылымо радам
 б) вашталтдыме мут, в) шöрымö частицын наклоненийже, жапше, числаже ден лицаже.
Тыге лончылыман 
Порым палыметым ит шылте. (Калыкмут.)
Прохоров, Михаил Дмитриевич

Прохоров Михаил Дмитриевич (,*3 Ага 1965, Моско) — российысе бизнесмен да политик.
Зюганов, Геннадий Андреевич

Зюганов Геннадий Андреевич (,*26 Пеледыш 1944) - российысе политик. Россий Федерацийын Коммунист партийжеысе Рӱдӧ комитетын председательже (с 1995).
Тосурт

Тосурт (Элеволко, Камедъял) () — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 77 еҥ (2002 ий), 68 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Токтарсола ял деч 1 километр касвел могырно верланен. Тосурт ял воктен верланыше моло ялла: Токтарсола, Макмат, Алеево, Пактек, Изи Кемсола, Кугу Кемсола, Кугунур, Нурмучаш, Шӱргыял, Шуйдӱр.
Мосул

Мосул (, "Эль-Мавсил"; ) — ола Иракыште, Найнава мухафазын рӱдолаже.
Монреаль

Монреаль () — Канадысе ола. Канадыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 1.620.693 еҥ (2006).
Вашкӱзӧ

Вашкӱзӧ — пӱчмаш верч ӱзгар.
Кӱзӧ

Кӱзӧ — пӱчмаш верч ӱзгар.
Сочи (эҥер)

Сочи (, , , ) — Российын Краснодар мландыштыже, Сочи ола гоч йогышо эҥер. Тудын кужытшо – 45 уштыш.
Кугу Шале

Кугу Шале () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше сола. Шале ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 584 еҥ (2004 ий), 546 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Морко ола сынан посёлко деч 11 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.