tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Кожлангер

Кожлангер () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 4 еҥ (2004 ий), 0 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Шолэҥер посёлко деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Лесохимзавод посёлко

Лесохимзавод посёлко () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко. 
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1979 ийыште сӱрем тылзын 2-шо кечынже Шолэҥер посёлко деке ушалтын.
Николаевский (Провой кундем)

Николаевский () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо выселке. Калыкчот: 148 еҥ (2004 ий), 163 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Шолэҥер посёлко деч 2 километр кечывалвел могырно верланен.
Нурда (Провой кундем)

Нурда () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 33 еҥ (2004 ий), 20 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Шолэҥер посёлко деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Нурото

Нурото () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Яктерлӱвал ял деч 2 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1940 ийыште шыжа тылзын 27-ше кечынже Нурото ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Памашсола (Провой кундем)

Памашсола (Помашсола, Кэрэм-влак, Мушмарий) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 189 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Шолэҥер посёлко деч 19 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Лӱмлӧ еҥ-влак.
= Кылвер-влак ==
Нурда (ыҥ-влак)

Нурда мут ончыктен кертеш:
Озисола

Озисола (Онизсола) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «Ози» + «сола» = «Озисола». Яллан негызым «Ози» лӱман еҥ пыштен.
Эртымгорно.
Памашсола сола деке ушалтын.
Памашсола чодырам аралыме пӧрт

Памашсола чодырам аралыме пӧрт () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.
Памаштӱр

Памаштӱр () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 40 еҥ (2004 ий), 44 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Шолэҥер посёлко деч 6 километр эрвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «памаш» + «тӱр» = «памаштӱр».
= Кылвер-влак ==
Поланур (Провой кундем)

Поланур () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо выселке. 
Верланыме вер.
Памашсола сола деч 7 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Поланур ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Патыр сурт

Патыр сурт () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор. 
Хутор лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «патыр» + «сурт» = «патыр сурт».
Спартак (Провой кундем)

Спартак () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 70 еҥ (2004 ий), 69 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Шолэҥер посёлко деч 1 километр касвел могырно верланен.
Сулаево

Сулаево () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Тимофеевский

Тимофеевский () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо выселке. Калыкчот: 9 еҥ (2004 ий), 9 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Шолэҥер посёлко деч 5 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Тюмша чодыра участок

Тюмша чодыра участок () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше участок.
Эртымгорно.
1957 ийыште Тюмша чодыра участкым пытареныт.
Кушнэҥер

Кушнэҥер (Тумерсола) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Памашсола деч 2 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1979 ийыште сӱрем тылзын 2-шо кечынже Кушнэҥер ял Памашсола деке ушалтын.
Кучук Памаш

Кучук Памаш () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Эртымгорно.
Кӱчыкпамаш ял Памашсола деке ушалтын.
Уба чодыра пункт

Уба чодыра пункт () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше чодыра пункт.
Филиппсола МТФ посёлко

Филиппсола МТФ посёлко () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко. 
Верланыме вер.
Памашсола деч 2 километр тораште лийын шоген.
Шигаксола

Шигаксола (Мушмарий) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Филиппсола (Шолэҥер ял шотан илем)

Филиппсола (Вльыпсола, Выльыпсола) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 471 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Памашсола деч 3 километр йӱдвелне лийын шога.
Чингансола

Чингансола () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 47 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Памашсола деч 4 километр йӱдвел могырно верланен.
Шонсола

Шонсола (Ончылсола) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 37 еҥ (2004 ий), 34 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Шолэҥер посёлко деч 3 километр эрвел могырно верланен.
Яктерлӱвал

Яктерлӱвал () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 37 еҥ (2004 ий), 24 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Шолэҥер посёлко деч 4 километр эрвел могырно верланен.
1-ше Эсмекплак выселке

1-ше Эсмекплак выселке (Шӱргӧсола) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Эсмекплак сола деч 2 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1979 ийыште сӱрем тылзын 2-шо кечынже 1-ше Эсмекплак выселке Эсмекплак солан уремышкыже савырнен.
2-шо Эсмекплак выселке

2-шо Эсмекплак выселке () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Эсмекплак сола деч 1 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1979 ийыште сӱрем тылзын 2-шо кечынже 1-ше Эсмекплак выселке Эсмекплак солан уремышкыже савырнен.
Вовашторский МТФ посёлко

Вовашторский МТФ посёлко () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко. 
Верланыме вер.
Эсмекплак сола деч 3 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
1972 ийыште Вовашторский МТФ посёлкым пытареныт.
Марий Отар чодырам аралыме пӧрт

Марий Отар чодырам аралыме пӧрт () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт. 
Верланыме вер.
Эсмекплак сола деч 3 километр тораште лийын шоген.
Навесной чодыра участок

Навесной чодыра участок () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко. 
Верланыме вер.
Эсмекплак сола деч 5 километр касвелне лийын шоген.
Токсэҥер чодырам аралыме пӧрт

Токсэҥер чодырам аралыме пӧрт () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт. 
Верланыме вер.
Эсмекплак сола деч 8 километр тораште лийын шоген.
Южинский чодырам аралыме пӧрт

Южинский чодырам аралыме пӧрт () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт. 
Верланыме вер.
Эсмекплак сола деч 5 километр тораште лийын шоген.
Южное Болото

Южное Болото () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо выселке. 
Верланыме вер.
Эсмекплак сола деч 6 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно.
1955 ийыште Южное Болото выселкым пытареныт.
Кукшэҥер (Провой кундем)

Кукшэҥер () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Эсмекплак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 165 еҥ (2000 ий), 131 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Эсмекплак сола деч 5 километр йӱдвелне лийын шога.
Стапанъял

Стапанъял (Стапан, Элнеттӱр) () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Эсмекплак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 98 еҥ (2000 ий), 80 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Эсмекплак сола деч 6 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Турский

Турский () — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко. 
Верланыме вер.
Эсмекплак сола деч 12 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1980 ийыште теле тылзын 25-ше кечынже Турский посёлко шотлымо данный-влак лукталтын.
Павыл почиҥга

Кукшэҥер мут ончыктен кертеш:
Кожланур

Кожланур мут ончыктен кертеш:
Орловка

Орловка мут ончыктен кертеш:
Бусыгин почиҥга

Бусыгин почиҥга — мут ончыктен кертеш:
Алашайка

Алашайка (Кугунур, Шӱгарсола) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше ял. Алашайка ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 899 еҥ (2003 ий), 904 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Поранча посёлко деч 10 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Элпанур

Элпанур () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше ял. Элпанур ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 698 еҥ (2003 ий), 656 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Поранча посёлко деч 10 километр йӱдвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «Элпа» + «нур» = «Элпанур». Яллан негызым «Элпа» лӱман марий пыштен.
Куракино

Куракино (Матародо) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше сола. Куракино ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 382 еҥ (2003 ий), 372 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Поранча посёлко деч 8 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Лобез

Лобез (, ) () – ола Польшаште. Тудо Рега-эҥер воктене, Шчецин да Старгард-Шчециньски коклаште верлана. Илыше чот 10 000 (2015)&lt;/small&gt; наре.
Пӧртанур (Поранча кундем)

Пӧртанур () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше ял. Пӧртанур ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1067 еҥ (2003 ий), 819 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Поранча посёлко деч 8 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «пӧрт» + «нур» = «пӧрт(а)нур».
Руш Лажмарий

Руш Лажмарий () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше ял. Руш Лажмарий ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 592 еҥ (2002 ий), 469 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Поранча посёлко деч 27 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ляжбердино

Ляжбердино () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Поранча ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 252 еҥ (2003 ий), 242 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Поранча ола сынан посёлко деч 200 метр кечывалвел могырно Поранча эҥерын шола серыштыже верланен.
Купай

Купай (Портянур) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Алашайка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 12 еҥ (2003 ий), 7 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Алашайка ял деч 2 километр йӱдвел могырно верланен.
Бирюки

Бирюки () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элнет ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 39 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Элнет сола деч 1 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ляжинск

Ляжинск () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Элнет сола деч 9 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
2003 ийыште ял пытен.
Данилово (Поранча кундем)

Данилово (Кӱчыкэҥер, Пӱнчӧнур) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элпанур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 11 еҥ (2003 ий), 13 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Элпанур ял деч 7 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Мераҥсола

Мераҥсола (() — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Алашайка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 596 еҥ (2002 ий), 509 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Поранча ола сынан посёлко деч 8 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Пӧртчара

Пӧртчара () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Алашайка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 85 еҥ (2003 ий), 44 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Алашайка ял деч 3,5 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Тоштыял

Тоштыял () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Алашайка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 81 еҥ (2003 ий), 54 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Мераҥсола ял деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Игенчеляр

Игенчеляр () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Алашайка ял деч 6 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1983 ийыште сорла тылзын 16-ше кечынже Игенчеляр ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Изи Олма

Изи Олма () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Мераҥсола ял деч 13 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1980 ийыште теле тылзын 25-ше кечынже Игенчеляр ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Койланур

Койланур () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Алашайка ял деч 6 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Койланур ял Пӧртчара ял деке ушалтын.
Кошпаево почиҥга

Кошпаево почиҥга () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Мераҥсола ял деч 6 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Кошпаево почииҥга Мераҥсола ялын Животноводов уремышкыже савырнен.
Кызыл Яр

Кызыл Яр () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Алашайка ял деч 4 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Кызыл Яр ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Черкысола

Черкысола мут ончыктен кертеш:
Поташ почиҥга

Поташ почиҥга () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше почиҥга. 
Верланыме вер.
Алашайка ял деч 4 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Поташ почиҥга Пӧртчара ял деке ушалтын.
Прикум-фабрике почиҥга

Прикум-фабрике почиҥга () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Мераҥсола ял деч 0,5 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Прикум-фабрике почиҥга Мераҥсола ялын Ужар уремышкыже () савырнен.
Хабибуллино

Хабибуллино () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Алашайка ял деч 12 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1999 ийыште пеледыш тылзын 7-ше кечынже Хабибуллино ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Чекманур почиҥга

Чекманур почиҥга () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Мераҥсола ял деч 4 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Чекманур почиҥга Тоштоял деке ушалтын.
Лягушкино

Лягушкино () — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Приволжский ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 59 еҥ (2003 ий), 42 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Приволжский ола сынан посёлко деч 5 километр эрвел могырно верланен.
Штрамарий почиҥга

Штрамарий почиҥга () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Пумарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 119 еҥ (2002 ий), 132 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кугу Пумарий сола деч 6,5 километр йӱдвел могырно верланен.
Веткан

Веткан () — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Коньга эҥер воктене лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1983 ийыште идым тылзын 16-ше кечынже Веткан ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Николаева, Раиса Ивановна

Мардан Рая (Раиса Ивановна Николаева) (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Чодыраял ял) — марий серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2007), Марий Эл Республикысе тÿвыран сулло пашаеҥже (2006).
Илыш корныжо.
Мардан Рая 1946 ийын вӱдшор тылзын 20-шо кечынже Юлсер кундемысе Чодыраялыште шочын. Сотнур школышто, Марий целлюлоз кагаз техникумышто тунемын. Воронеж кундем Новохоперск олаште пашам ыштен. Москосо чодыра технике институтшто тунемаш тӱҥалын, вара Марий политехник институтыш куснен. Озаҥыште, Йошкар-Олаште "Марбиофарм" заводышто пашам ыштен.
Раиса Николаева сылнымутыш кугу ийготан толын. Тудым усталык сомыл деке серызе Юрий Артамонов кумылаҥден. Ончыч прозым возен. Икымше ойлымашыже - «Юзо вате» - 1990 ийыште «Марий коммуна» газетын кум номерыштыже савыкталтын. «Ончыко» журналышкат возен. 1993 ийыште Маргарита Ушакова дене пырля «Авамын куэже» ойлымаш сборникым луктыныт.
Вара Мардан Рая поэзийыш куснен. Тудын почеламутшылан композитор Иван Егоров чонеш логалше ятыр мурым возен.
«Чолга шÿдыр - 2002» фестивальын дипломантше.
Манкинер

Манкинер () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 9 еҥ (2003 ий), 2 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Усола ял деч 3 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Сабанур

Сабанур () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 5 еҥ (2003 ий), 11 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Усола ял деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок мут гыч лектын: «саба» + «нур» = «сабанур». «Саба» — Савак эҥер лӱм гыч.
Сидыр почиҥга

Сидыр почиҥга () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 40 еҥ (2003 ий), 33 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Олор ял деч 1 километр кечывалвел могырно верланен.
Яндемыр почиҥга

Яндемыр почиҥга (Тошкемнур) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 47 еҥ (2003 ий), 33 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Олор ял деч 3,5 километр кечывалвел- касвел могырно верланен.
Шошма

Шошма () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Усола ял деч 6 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
XX-шо курымын 60-ан ийлаштыже ял пытен.
Ӱлыл Олор

Ӱлыл Олор () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Ӱлыл Олор ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Кӱшыл Олор

Кӱшыл Олор () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Кӱшыл Олор ял Олор ялын ужашышкыже савырнен.
Макар почиҥга

Макар почиҥга () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Макар почиҥга шотлымо данный-влак гыч лукталтын, Олор ялын ужашышкыже савырнен.
Тектэҥер (Поранча кундем)

Тектэҥер () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Олор ял деч 6 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Тектэҥер ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Трудовик

Трудовик () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор. 
Верланыме вер.
Усола ял деч 5 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Тинер-Шинер

Тинер-Шинер () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Усола ял деч 1 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
Поле-Кугунур ял деке ушалтын.
Куфтино (Поранча кундем)

Куфтино () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Олор ял деч 7 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1983 ийыште сорла тылзын 16-шо кечынже Куфтино ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Кугу Олма

Кугу Олма () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Усола ял деч 5 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Кугу Олма ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Кыржавож

Кыржавож () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Усола ял деч 7 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Кыржавож ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Илетский

Илетский () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Усола ял деч 3 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1980 ийыште Илетский ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Гайфулла почиҥга

Гайфулла почиҥга () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Усола ял деч 4 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1999 ийыште пеледыш тылзын 7-ше кечынже Гайфулла почиҥга шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Мокшэҥер

Мокшэҥер () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Эртымгорно.
XX-шо курым тӱҥалтыште Мокшэҥер почиҥга Кыржавож почиҥга дене пырля ик пырляштарыме Кыржавож ялыш савырненыт.
Кыржавож почиҥга

Кыржавож почиҥга () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Эртымгорно.
XX-шо курым тӱҥалтыште Кыржавож почиҥга Мокшэҥер почиҥга дене пырля ик пырляштарыме Кыржавож ялыш савырненыт.
Марий Лажмарий

Марий Лажмарий () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Руш Лажмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 116 еҥ (2003 ий), 85 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Руш Лажмарий ял деч 1 километр кечывалвел могырно верланен.
Скревын

Скревын () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Руш Лажмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 26 еҥ (2003 ий), 20 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Руш Лажмарий ял деч 4 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Халтурин почиҥга

Халтурин почиҥга () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Руш Лажмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 13 еҥ (2003 ий), 9 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Руш Лажмарий ял деч 4 километр кечывалвел могырно верланен.
Хасан почиҥга

Хасан почиҥга () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Руш Лажмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 105 еҥ (2003 ий), 78 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Руш Лажмарий ял деч 4 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Штрамарий

Штрамарий () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Руш Лажмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 283 еҥ (2003 ий), 218 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Руш Лажмарий ял деч 1 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Эшым (Поранча кундем)

Эшым () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Руш Лажмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 7 еҥ (2003 ий), 7 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Руш Лажмарий ял деч 5 километр кечывалвел могырно верланен.
Юлкыш

Юлкыш () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Руш Лажмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 10 еҥ (2003 ий), 3 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Руш Лажмарий ял деч 3,5 километр эрвел могырно верланен.
Шереҥге (Поранча кундем)

Шереҥге () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Руш Лажмарий ял деч 4 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
1960-ан ийлаште ял пытен.
Токсубаев почиҥга

Токсубаев почиҥга () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Эртымгорно.
XIX-ан курымышто Хасан почиҥга ял деке ушалтын.
Колянур

Колянур () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Эртымгорно.
XIX-ан курымышто Хасан почиҥга ял деке ушалтын.
Мокрый

Мокрый () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Руш Лажмарий ял деч 3 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
1960-ан ийлаште ял пытен.
Китни почиҥга

Китни почиҥга () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Руш Лажмарий ял деч 6 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
1984 ийыште ял пытен.
Ернур

Ернур () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Пӧртанур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 607 еҥ (2003 ий), 500 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Поранча посёлко деч 7 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «ер» + «нур» = «ернур».
Чевер Йӱла

Чевер Йӱла () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Куракино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 4 еҥ (2010 ий). 
Верланыме вер.
Куракино сола деч 7 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Фадеево

Фадеево () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Пӧртанур ял деч 8 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1940 ийыште теле тылзын 14-ше кечынже Фадеево почиҥга шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Пӱгыльмаш

Пӱгыльмаш () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Пӧртанур ял деч 9 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1983 ийыште идым тылзын 16-шо кечынже Пӱгыльмаш ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Поланур (Поранча кундем)

Поланур () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Пӧртанур ял деч 10 километр йӱдвелне лийын шоген.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «полан» + «нур» = «пола(н)нур».
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1977 ийыште пургыж тылзын 17-ше кечынже Поланур ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Кызыл Байрак

Кызыл Байрак () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Пӧртанур ял деч 2 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Кызыл Байрак ял Пӧртанур ял деке ушалтын.
Осиял

Осиял () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Куракино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 220 еҥ (2003 ий), 221 еҥ (2010 ий). 
Верланыме вер.
Куракино сола деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Яндемерсола

Яндемерсола (Онтропсола) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Куракино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 490 еҥ (2003 ий), 500 еҥ (2010 ий). 
Верланыме вер.
Куракино сола деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Мурзанаево

Мурзанаево (Яҥгетсола) () – Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Куракино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 296 еҥ (2003 ий), 294 еҥ (2010 ий). 
Верланыме вер.
Куракино ял деч 3 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Марий Левляк

Марий Левляк () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Куракино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 18 еҥ (2003 ий), 21 еҥ (2010 ий). 
Верланыме вер.
Куракино ял деч 6 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ермучаш (Поранча кундем)

Ермучаш () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Куракино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 231 еҥ (2003 ий), 220 еҥ (2010 ий). 
Верланыме вер.
Куракино ял деч 4 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ӱлыл Осиял

Ӱлыл Осиял () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Куракино сола деч 2 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Ӱлыл Осиял ден Кӱшыл Осиял ялла ик пырлыштарыме Осиял ялыш савырненыт.
Кӱшыл Осиял

Кӱшыл Осиял () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Куракино сола деч 3 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Кӱшыл Осиял ден Ӱлыл Осиял ялла ик пырлыштарыме Осиял ялыш савырненыт.
Кожланур (Поранча кундем)

Кожланур () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Куракино сола деч 7 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Кожланур ял Чевер Йӱла ял деке деке ушалтын.
Данилово

Данилово мут ончыктен кертеш:
Руш Лебляк

Руш Лебляк () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элпанур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 36 еҥ (2003 ий), 25 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Элпанур ял деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Шемэҥермучаш

Шемэҥермучаш (Павыл почиҥга) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элпанур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 96 еҥ (2003 ий), 100 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Элпанур ял деч 4 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо марий мут-влак гыч лектын: «шем» + «эҥер» + «мучаш» = «шемэҥермучаш». «Шемэҥермучаш» — шем эҥерын вӱдмучашыштыже верланыше ял.
Онучино

Онучино (Пектемер сурт) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элпанур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 9 еҥ (2003 ий), 3 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Элпанур ял деч 4 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Марий Кошпай

Марий Кошпай () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элпанур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 51 еҥ (2003 ий), 29 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Элпанур ял деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Пектемер сурт

Пектемер сурт () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Элпанур ял деч 5,5 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
1980-ан ийла мучаште ял пытен.
Нолянур

Нолянур (Элпанур почиҥга) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Элпанур ял деч 1 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Нолянур ял Элпанур ял деке ушалтын.
Назарово

Назарово (Иванча сурт) () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Элпанур ял деч 4 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Назарово ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Гужавино

Гужавино () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Элпанур ял деч 4 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Гужавино ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Александровский (Поранча кундем)

Александровский () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Элпанур ял деч 6 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
1959 ий мучаште ял пытен..
Дубровка (Поранча кундем)

Дубровка () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элнет ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 41 еҥ (2003 ий), 21 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Элнет сола деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Элнет почиҥга

Элнет почиҥга () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элнет ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 50 еҥ (2003 ий), 34 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Элнет сола деч 6 километр касвел могырно верланен.
Элнет чодырам аралыме пӧрт

Элнет чодырам аралыме пӧрт () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем. 
Верланыме вер.
Элнет сола деч 6 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
1950-ан ийла мучаште ял пытен.
Элнет лесничество

Элнет лесничество () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем. 
Верланыме вер.
Элнет сола деч 1 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
Элнет сола деке ушалтын.
Унжа

Унжа () — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. 
Верланыме вер.
Элнет сола деч 2,5 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Унжа ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Купсола (Морко кундем)

Купсола () — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шале ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 182еҥ (2004 ий), 149 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер.
Кугу Шале ял деч 0,5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм.
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «куп» + «сола» = «купсола».
Эртымгорно.
Тиде ял XIX-ше курым тӱҥалтышыште шочын. 1925 ийыште Купсола ялыште 25 пӧрт лийын, 74 пӧръеҥ илен. Икмыняр еҥ мӱйым поген коштын да Озаҥ олаш ужалаш наҥгаен. Тиде окса дене калык илен. Купсола ялем яра верыште лийын. Йырым-ваш нимогай вӱд лийын огыл. 1989 ийыште ялыште 179 пӧръеҥ да 170 ӱдырамаш марий-влак лийыныт. А 1924 ийлан Купсолаште 439 калык погынен. Эркын-эркын тӱрлӧ школым, ферме-влакым почаш тӱҥалыныт. 1959 ийыште Купсола ялыште 129 пӧръеҥ да 215 ӱдырамаш илаш тӱҥалеш. 2004 ийлан 53 наре пӧрт чоҥалтеш, 182 калык ила, шукыжо марий-влак улыт. Икмыняр руш ешат коеш. Кызыт Купсола ял пеш мотор, койын-койын уэмеш, сылнештеш. Калык у деч у пӧртым чоҥа да ял уремым сылнештара.
Шопен, Фредерик

Фредерик Франсуа Шопен (, ) — поляк семлызе, пианист, виртуоз, туныктышо. 
Фредерик Шопен пургыж тылзын 1-шо Ӱярня 1810 ийыште Варшава оласе пелен Желязова-Воля ялеш шочын. Шыжа тылзын 11-ше кечыжын 1849 ийыште Парижыште колен.
Кугу Устюг

Кугу Устюг (, ) — ола Вологда велыште, регионын эн кугу илымверже.
Эртымгорно.
Руш лӱм "Устюг" — «Юг эҥер аҥ» гыч.
2014

2014 ий — 365-кечаш ий (високос идалык огыл), григориан кечышот почеш вӱргечын тӱҥалеш.
Моло эллаште:
Российыште «Тӱвыра идалык» семын палемдыме.
Вепсий

Вепсий (, ) — эртымгорно вел Российыште, вепс калыкын аваэлже.
Карелийыште, Ленинград велыште да Вологдо велыште верланен.
Нерчинск

Нерчинск (, , ) — ола Российыште, Байкалшеҥгел мландыште.
Караганда

Караганда (, ) — ола, Казахстаныште ныл эн кугу ола-влак радамышке пура.
Верхотурье

Верхотурье (але "Верхнетурье"; , ) - ола Российыште, Свердловск велыште.
Кожевников, Александр Геннадьевич

Александр Кожевников, Мурызо Эчан (Александр Геннадьевич Кожевников) (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем Тошто Торъял ял) – марий кино да театр артист, радиовӱдышӧ, ди-джей, мурызо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006).
Илыш корно.
Александр Кожевников 1984 ийын шорыкйол тылзын 30-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Тошто Торъял ялеш шочын. Йоча пагытыште театр паша деке шӱмаҥын, школ тӱвыра пашаште шуаралтын. 2004 ийыште И.С. Ключников-Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжым тунем пытарен, Марий самырык театрын труппышкыжо пурен.
Еш.
Екатерина пелашыже уло. Кок йочам (Эльза ден Яндар) ончен куштат.
Сонарзе

Сонарзе () — сонарыш коштшо айдеме. 
Эртымгорно.
Сонарыш айдеме акрет годсек коштын. Ожно сонарзе-влак гына шке тукымыштым шылым пукшеныт, санденак сонарзе-влак эн кугу пагалымашым суленыт. Ты годым, сонарзе-влак шке ешыштым, тукымыштым арален кертыныт. Кызыт сонарзе лияшлан поснак лицензийым налман, а сонар арверым ыштымаш бизнесыш савырнен.
Лӱдыкшыдымылык.
Сонарыш саркурал дене тӱҥ шотышто коштыт. Пычалым мӧҥгыштӧ ашнашлан шуко условийым шуктыман.
Тӱвыраште.
«Сонарзе» — Виктор Комаровын мурымо мыскара мурыжо.
Апакаев, Пётр Андреевич

Пётр Апакаев (Пётр Андреевич Апакаев) (, РСФСР, Башкир АССР, Калтаса кундем, Тошто Оръямучаш ял – , Йошкар-Ола) – марий серызе, туныктышо, кусарыше, шанчызе, педагогике шанче кандидат (1972), профессор (1993), педагогике шанче доктор (1999), Марий АССР-ын сулло туныктышыжо (1963), МССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1991), Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше (2003).
Илыш корныжо.
Пётр Апакаев 1936 ийын сорла тылзын 2-шо кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Тошто Оръямучаш ялеш шочын. 
Паша корныжо областьысе комитетыште тӱҥалын, вара шанче да шымлыше институтышто шуйнен, но 1986-шо ийыште Марий кугыжаныш педагогике институтын тӱҥалтыш шинчымаш педагогик кафедрын вуйлатышыжлан шогалын да 15 ий тиде сомылым шуктен шоген. 20 утла книган авторжо. Йошкар-Олаште ила.
Краснов, Сергей Архипович

Элнет Сергей (С.Эл., С.Элн., С.Красн., К.Э.) (Сергей Архипович Краснов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Азъял ял — , Марий АССР, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, журналист, литератор, мер пашаеҥ.
Илыш корныжо.
Элнет Сергей 1903 ийын сорла тылзын 27-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Азъял ялеш кресаньык ешеш шочын. Революций деч ончыч кокклассан школым тунем пытарен. 1919-ше ийыште комсомолыш пурен. 1925-ше ийыште «Йошкар кече» газет редакцийыште пашам ыштен. 1926-1927-ше ийлаште Москвошто Журналистике кугыжаныш институтыште шинчымашым поген, но тудым тунем пытарен огыл. 1929-ше ийыште шачмо ялыштыже «Патыр» лӱман колхозым ыштен, туднн председательже лийын. 1930-ше ийыште тудын вуйлатымыже дене «Колхоз йӱк» район газет лекташ тӱҥалын, редактор сомылымат шкежак шуктен. 1931-ше ийыште «Марий коммуна» газетыш пӧртылын, 1933-1934-ше ийлаште газетын тӱҥ редакторжо лийын. 1935-ше ийыште Сергей Архиповичым Морко медрабфакым вуйлаташ шогалтеныт, 1936-ше ий гыч Шиньша ялыште «Ушнымаш» колхозым вуйлатен.
Сылнымут пашам 1920-ше ийыште тӱҥалын. «Йошкар кече» газетыш ялысе илыш нерген селькор семын шуко очеркым, статьям возен. «У вий», «Арлан ден Кестен» журналлаште тудын ойлымаш да моло произведенийлажым савыктен шогеныт. 1936-ше ийыште серызын «У вий» журналеш «Илымаш шолеш» повесть гыч ужашыже савыкталт лектын. Но повесть возен пытаралтде кодын. 1937-ше ий декабрь тылзыште серызым контрреволюций пашам вӱда манын кучен наҥгаеныт да вес ий январь тылзыште лӱен пуштыныт.
Краснов С.А. Сергей Элнет псевдонимым 1923-ше ий гыч кучылташ тӱҥалын. Южгунамже тудо кӱчыкын С.Эл., С.Элн., С.Красн, К.Э. веле возен. Морко районысо Азъял кыдалаш школ тудын лӱмжым нумалеш.
Веселов, Пётр Яковлевич

Пётр Веселов-Сталь (Пётр Яковлевич Веселов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Сарансола ял) — курыкмарий серызе, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
1926-ше ийыште Шур Педтехникумым тунем лектын. 1930-ше ийыште Москошто пашам ыштен, курыкмарий йылме дене лекше книга-влакын редакторжо лийын. Литератур пашажым 1927-ше ий гыч тӱҥалын. Социализм шӱлышан произведенийлам возкален, прозышто виян лийын.
1941-ше ийыште шыжым Моско олам калык ополнений дене пырля аралаш каен да йомын.
Борисов, Иосиф Алексеевич

Тыныш Осып (Иосиф Алексеевич Борисов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Куршамбал ял — 
 , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, туныктышо, драматург, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934). 
Илыш корныжо.
Тыныш Осып 1893 ий вӱдшор тылзын 1-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Куршамбал ялыште шочын.
Крылов, Александр Иванович

Александр Ток (Петтоки) (Александр Иванович Крылов), (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Изи Кушна ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1950), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
Илыш корныжо.
Александр Ток 1907 ийын шыжа тылзын 5-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Изи Кушна ялыште кресаньык ешеш шочын.
Поэзийыштыже Владимир Маяковскийын стильжым кучылтын, тудын дене Озаҥ олаште икана вашлийын.
Деревяшкин, Анатолий Карпович

Анатолий Айзенворт (А.Зет, А. К., А. Д.) (Анатолий Карпович Деревяшкин) (, Россий империй, Илна губерний, Яраҥ уезд, Шуарсола ял — , СССР, Сталинград вел, Клычково ял) — марий серызе, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Анатолий Айзенворт 1910 ий ӱярня тылзын 10-шо кечынже Россий империй Илна губерний Яраҥ уезд Шуарсола ялыште шочын. Оршанке кок ступенян школым пытарымек Озаҥ оласе Восточно-педагогический институтыш тунемаш пурен. 1931 ийыште тудым тунем пытарен. МарНИИ-ште тыршен, марий йылмым да сылнымутым шымлен. «Марий коммуна», «Марийская правда» газетла дене кылым кучен шоген. 1937 ий гыч Н.К.Крупская лӱмеш Марпединститутыште марий сылнымут курсым вӱден.
Сылнымут пашажым 1926 ийыште тӱҥалын. Ондак руш йылме дене возкален шоген. 30-ше ийлан марий ял нерген шуко ойлымаш шочын. 1935-1937 ийлаште «Вич лӱддымӧ» («Пятеро смелых») йоча-влаклан повестьым возен. 1942 ий тӱҥалтыште Анатолий Деревяшкиным Йошкар Армийыш налыныт. 1942 ий 25 декабрьыште тудо Сталинград верч кредалмаште колен. Волгоград кундемыште Клычково ял лише тойымо. Повестьшым возен пытарыме огыл.
Кайык

Кайык-влак — тупрӱдан, муным мунчышо-влак радамыш пурышо янлык-влак. Капышт пунан да пыстылан. Кайык-влак шулдыран улыт. Тыгакак кайык-влакын ойыртемыштлан кайык нер шотлалтеш.
Кайык-влакым шымлыше шанче ужаш орнитологий маналтеш.
Лукьянов, Василий Леонтьевич

Василий Лукьянов (Василий Леонтьевич Лукьянов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Атьсола ял — , Марий АССР, Курыкмарий кундем, Йоласъял ял) — серызе, литератор, туныктышо, просветитель.
Илыш корныжо.
Василий Лукьянов 1860 ий пургыж тылзын 20-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Атьсола ялыште кресаньык ешеш шочын.
Соснов, Пётр Тимофеевич

Йӓктӹ Петр (Пётр Тимофеевич Соснов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Шопкер ял — 1944) — курыкмарий серызе, туныктышо, журналист.
Илыш корныжо.
Йӓктӹ Петр 1891 ийын теле тылзын 6-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Шопкер ялеш кресаньык ешеш шочын.
Беляев, Константин Иванович

Константин Беляев (Константин Иванович Беляев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Юнго Кугушӱргӧ ял — , Козьмодемьянск) — курыкмарий серызе, почеламутчо, семлызе, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1960), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Константин Беляев 1910 ий теле тылзын 21-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Юнго Кугушӱргӧ ялыште шочын.
Мурзаев, Арсений Сергеевич

Арсений Мурзай (Арсений Сергеевич Мурзаев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Аксай ял — 1942) — курыкмарий серызе, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Арсений Мурзаев 1914 ий шорыкйол тылзын 19-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Аксай ялыште шочын.
Никифоров, Павел Егорович

Павел Никифоров (Павел Егорович Никифоров) (, РСФСР, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Поленга ял — 1955) — курыкмарий серызе, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
Илыш корныжо.
Павел Никифоров 1920 ийын теле тылзын 23 кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Поленга ялыште кресаньык ешеш шочын.
Ерошкин, Виталий Александрович

Виталий Ерошкин (Виталий Александрович Ерошкин) (, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Ангырвуй ял — , Йошкар-Ола) — курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо, историй шанче доктор, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1966), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже.
Илыш корныжо.
Виталий Ерошкин 1928 ийыште вӱдшор тылзын 18 кечынже Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Ангырвуй ялыште кресаньык ешеш шочын.
Апатеев, Авенир Арсентьевич

Авенир Апатеев (Авенир Арсентьевич Апатеев) (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Тьомисола ял) — курыкмарий серызе, туныктышо, верысе краевед, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (1994).
Илыш корныжо.
Авенир Апатеев 1937 ийын шорыкйол тылзын 1-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Тьомисола ялеш шочын.
Маликеева, Диана Михайловна

Диана Маликеева (Диана Михайловна Маликеева) (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Цигансола ял) — курыкмарий серызе, журналист.
Илыш корныжо.
Диана Маликеева 1955 ийыште сӱрем тылзын 26 кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Цигансола ялыште шочын.
Григорьев, Пётр Григорьевич

П. Эмӓш, Эмяш (Пётр Григорьевич Григорьев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Эмансола ял — , Йошкар-Ола) — курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо, РСФСР Паша Талешке (1923).
Фирсов, Степан Андреевич

Степан Фирсов (Степан Андреевич Фирсов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Кужылиды ял — 06.1941) — курыкмарий серызе, почеламутчо.
Илыш корныжо.
Степан Фирсов 1899 ийын теле тылзын 10-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Кужылиды ялеш кресаньык ешеш шочын.
1941 ийыште пеледыш тылзын уверде йомын.
Тадасеев, Алексей Кузьмич

Тӓдаси (Алексей Кузьмич Тадасеев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Саткансола ял — 1970) — курыкмарий серызе, почеламутчо, кок Йошкар Тисте орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Тӓдаси 1906 ийын ӱярня тылзын 17-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Саткансола ялеш кресаньык ешеш шочын.
1970 ийыште Рязань олаште колен.
Булатов, Шаймурат Минлигалеевич

Шадт Булат (Шаймурат Минлигалеевич Булатов) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Белебей уезд, Янахмат ял — ) — марий серызе, почеламутчо, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1937), Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Шадт Булат 1909 ийын теле тылзын 25-ше кечынже Россий империй Ӱпӧ губерний Белебей уезд Янахмат ялеш кресаньык ешеш шочын.
Сидук, Ферапонт Якимович

Фер-Сидук (Владимир Павлович Семёнов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Кугу Сӧреманэҥер ял — 12.1944) — курыкмарий серызе, почеламутчо.
Илыш корныжо.
Фер-Сидук 1912 ийын шорыкйол тылзын 1-ше кечынже Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Кугу Сӧреманэҥер ялеш кресаньык ешеш шочын.
1944 ийыште теле тылзын черланен колен.
Костатеев, Гурий Васильевич

Гурий Костатеев, Кос-Гур (Гурий Васильевич Костатеев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Йолопкан ял — , Марий Эл, Курыкмарий кундем, Виловат сола) — курыкмарий серызе, журналист, туныктышо, литератор, РСФСР-ын сулло туныктышыжо (1970), Марий АССР-ын сулло туныктышыжо (1963), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Гурий Костатеев 1912 ий идым тылзын 12-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Йолопкан ялыште кресаньык ешеш шочын.
Алёшкин, Андрей Григорьевич

Андрей Пекпатр (Андрей Григорьевич Алёшкин) (1881, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Алдайсола ял - 1939) — курыкмарий серызе.
Илыш корныжо.
Андрей Пекпатр 1881 ийыште Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Алдайсола ялыште шочын. 
1930-ан ийлаште репрессий йымаке логалын.
Симолкин, Василий Яковлевич

Василий Ошкан (Василий Яковлевич Симолкин) (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Выржыкан ял — 01.1941) — курыкмарий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Василий Ошкан 1920 ийын вӱдшор тылзын 4-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Выржыкан ялеш шочын.
1941 ийыште шорыкйол тылзын уверде йомын
Бычков, Владимир Трофимович

Владимир Бычков (Владимир Трофимович Бычков) (1920, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Пӧртнур ял — 1946) — курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Светлов, Иван Иванович

Иван Светлов (Иван Иванович Светлов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Алдайсола ял — 2005) — курыкмарий серызе, почеламутчо, семлызе, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Иван Светлов 1920 ийын шыжа тылзын 10-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Алдайсола ялеш кресаньык ешеш шочын.
Иванов, Никита Петрович

Никита Иванов (Никита Петрович Иванов) (1921, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Аршиксола ял — 1941) — курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо.
Калинов, Леонид Григорьевич

Леонид Калинов (Леонид Григорьевич Калинов) (, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Алдисола ял — , Курыкмарий кундем, Алдисола ял) — курыкмарий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо.
Леонид Калинов 1922 ийын шорыкйол тылзын 4-ше кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Алдисола ялеш шочын.
Канюшков, Аркадий Максимович

Аркадий Канюшков (Аркадий Максимович Канюшков) (, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Шӱргыял ял — , РСФСР, Марий Эл, Чыкма ола) — курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1990), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше. 
Илыш корныжо.
Аркадий Канюшков 1925 ийын ӱярня тылзын 2-шо кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Шӱргыял ялеш кресаньык ешеш шочын.
Першуткин, Евгений Романович

Евгений Першуткин (Евгений Романович Першуткин) (, РСФСР, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Порандай ял — 2008) — курыкмарий серызе, почеламутчо, драматург, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1993).
Илыш корныжо.
Евгений Першуткин 1928 ийын теле тылзын 4-ше кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Порандай ялыште кресаньык ешеш шочын.
Захаров, Иван Владимирович

Иван Захаров (Иван Владимирович Захаров) (, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Шактемваж ял — 1993) — курыкмарий серызе, почеламутчо. 
Илыш корныжо.
Иван Захаров 1931 ийыште идым тылзын 10-шо кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Шактемваж ялыште кресаньык ешеш шочын.
Володькин, Николай Николаевич

Николай Володькин (Николай Николаевич Володькин) (, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Сарапай ял — 1996) — курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо. 
Илыш корныжо.
Николай Володькин 1932 ийын теле тылзын 2-шо кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Сарапай ялеш шочын.