tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Wp/liv/Līvõ kēļ

Līvõ kēļ agā līvõkēļ um Līvõ rov kēļ, mis pigātagā um kaddõn jarā. 20. sadāāigast ežmis pūolsõ līvõkēļ vel vȯļ Kurāmō līvõd rāndalist rõk kēļ. 
Līvõkēļ sai opātõt ka rānda skūolši. 20. sadāāigast tuoiz pūols līvõkīel kȭlbatimi um īend piškimizõks. Kōd mōīlma suoddõ ja okupātsij rezultātõs līvõd kilād vȯļtõ īenõd tijād.
Līvõkīeldõ rõkāndijist jelīstõ kui ikšlimist mingižis kūožis Leţmōs ja uļļis mōs. Seļļist līvõ aimõd, kus vanbist mūoštabõd jemākīeldõ ja siedā opātõbõd eņtš lapstõn, jembit iz ūo. Mäd āigas entš tīe jeddõpēḑõn tīeb organizātsij "Līvõd īt" ja administratīv teritoriāli lūotimi "Līvõd rānda". Ne pilõbõd iļ līvlist ja iļ nänt tagāntuļļijist, kis tīedõbõd eņtš suggimizõ, no jemākīeldõ jembit äb mūoštabõd. Leţmōs āt mingist 200 seļļist rovštõ.
Līvokīels lōlabõd kuolm loul ansamblõd: "Līvlist", "Kāndla" ja "Vīm"; mingizkõrd līvõ lōlõd kilāndõbõd folklor kuop "Skandinieki" ka. Loul võib kīeldõ praţţõ jo kōgiņ kui jegāpǟvaļi jel.
Um nǟdõb, ku 21. sadāāigast īrgandõksõs äb lītõ jembit kui kim rištīngtõ, kīen līvõkēļ um sindikēļ. Lībõd ka seļļist rovst, kis līvõkīeldõ lībõd oppõnõd kui vȭrõz kīeldõ. Līvõkēļ siz līb tieudmīed pierāst.
Vāldamiersūomõ kīeldpūs.
Tiit-Rein Viitso pierrõ "se, ku līvõkēļ um ikš amā vaņīmi īžki vāldamiersūomõ kēļ, um jõvāgid sieldõ".
Võidõbõd siḑmõd vāldamiersūomõ kīeld siegās:
 Vāldamiersūomõ irgkēļ
 / | \
 / | \
 / | \
 / | \
 / | Ņevā
 / | | \
 / | | \
 līvõkēļ jedāl- pūoj- sūomõ
 ēsti ēsti ižor
 (võrõ) vaḑā karēl
 vepsā
Līvõkēļ tämpõ.
Kas sa tīedad, ku, kis opātõb līvõkīeldõ Ēstimōl opātõb mū kīeltieud (gramatik) äbku Leţmōl. Rōntõd Ēstimōld gläbbõbõd vanā kīeltieud, kus Leţmōl tuļ ūž kīeltieud. Ēstli pierāst se um kil vigā. Sa võid luggõ jemīņ iļ sīe, kunā ma kēratõb iļ līvõkīel nõtkiņţõmiz.
Wp/liv/Madālizmōd

Madālizmōd (holandkīelkõks: "Nederland") agā Holand um mō Ȭdõg-Eirōpõs. Kilgs āt Beļgij ja Saksāmō. Sīe pǟjālgab ja amā sūŗim jālgab um Amsterdam bet vōļikštõks pāika um Haag. Ma nim tǟntõb, ku sūr jag (26% um mier pīndast jo madāli ja võib īedõ vied alā viedpaizimiz āigal. Sūŗit pūolstõ tuoi jālgab Rotterdam um mōīlma amā sūŗimõd sadāmōd siegās
Wp/liv/Irē

Irē ( – 'Piški Īra') ja saksākīelkõks "Kleinirbe") um kilā Pūojkurāmōl, Līvõd Rāndas. 
Se um amā tǟdzi līvõd kilā, sǟl um līvõd rovkuodā. Jegā (bet iz 2010 āigastõs) ougusta ežmi pivāpǟvas Irēl um Līvõd pivād.
Wp/liv/Eḑḑilēḑ

__NOEDITSECTION__
Wp/liv/Ēstimō

Ēstimō Vabāmō um mō Eirōpõs, Vālda mier jūs. Täm pǟjālgab um Tallinn. Kilgs um Krīevõmō ja Leţmō. Ēstimōn um mierrubīž Sūomõmō ja Rūotšmōkõks.
Täm teritōrij um 45 228 kvadrātkilomettõrt ja rovdlug – immõr 1,34 miljōnõ.
Kuodāndimi.
Ēstimō sūŗimizt bānkõd āt Swedbank, SEB, Danske Bank ja Nordea. 
Ēstimōl um kȭlbatõmõzt euro.
Kultūr.
Ēsti kultūrsõ um tundtõb sōna.
Ēstli kompozitõr Veljo Tormis um kēratõn muzīktīe «Līvlizt pierāndõks», missõs lōlabõd līvõkīelkõks. Nägţõbõks um ta sǟl kȭlbatõn loul «Lōliz iza, lōliz pūoga».
Wp/liv/Īrõmō

Īrõmō (īr. "Éire") āga Irōņmō um mō Eirōp vežgõrs kōla pǟl. Sin pǟjālgab um Dublin. Sīe īž nimkõks um ka kōla Atlāntij okeōņ pūoj jags, Sūr-Britānijst vežgõrs. Kōla pǟl ātõ īž-pīliji Īrõmō Republik ja Pūoj-Īrõmō, mis um jag Sūr-Britānijst. 
Istōrij.
Kōla pǟlõ vȯltõ tund jellõm keļtõd immõr 500 jkr, kis võtīztõ vastõ rištusk rištusk Pivā Patrick pūolst vīdõzõ āigastsadās. Īrõmō sadīz Englišmō vōļikšimiz alā 17 āigastsadās ja vȯļ ūnijs Sūr-Britānijõks āigastõst 1801. Pierrõ Lejāvõtāmõd Ilzõnūzimizt āigasts 1916 ja Brīvim-suodā (1919-1921) kōla jagīztõ īž-pīlijiz Īrõmō Republik ja Sūr-Britānij um Pūoj-Īrõmō vail.
Jelānikād.
Īrõmō jelānikād um pǟažāliztõks keļtõd tagāntuļļijizt, bet nänt ežvaņbizt siegās um ka skandināvij vikīngd, engõļmaņņõd ja šoţlizt. Vanā īrõmō kīel azmõl rõkāndõbõd pǟažāliztõks engliškīeldõ. 
Lūodõks ilā.
Sūŗimi jag Īrõmōdõ um tazzizt, bet rāndas āt mägūd. Amā kuordimi kūož (1041 metrõ kuordit) um Kerry mägši. Amā pitkīmi joug Īrõmōl um Shannon, mis jūokšõb lougõ immõr 260 km.
Mōarīņtimi.
Īrõmōl mōarīņtimiz amā.tǟdzi jag um nīemõd ja lambõd kazātimi. Sūrim jag mōarīņtimiz mōstõ um kōŗa-mō. Nūrmõd pǟl āt tǟdzizt vīļad vȯddõrz, nizzõz ja tsukkõr-bīet.
Wp/liv/Līvõd rānda

Līvõd rānda () um teritōrij Pūojkurāmōl 12 līvõd kilāks. Amād kilād pīliztõ immõr 60 kilomētõrt pitkās ja seisõ kilomētõrt laigās rāndavīrkizõs.
Kilād:
Wp/liv/Vāldakrīevõmō

Vāldakrīevõmō um mō bäz mier-rubīžḑi Ūomõg-Eirōpõs. Täm pǟjālgab ja amā sūŗimi jālgab um Minsk. Kilgs um Krīevõmō, Ukraina, Pūoļmō, Leišmō ja Leţmō.
Vāldakrīevõmō pīnda um 207 600 kvadrāţ-kilomētõrt ja rov-lug: 9,109,280 (2025). Sīe kīeld ātõ vāldakrīevõ ja krīevõ kēļ. Usk um rištusk, pǟažāliztõks krīevõ-usk, ka katōļusk betimmõr pūold rištīngd āt mittõ-usklizt. Vāldakrīevõmō pūoj jags jūokšõb Vēna agā Dzvina joug; Mōgõr-Vāldakrīevõmōl jūokšõb Dniepr jedāl-pēḑõn ja Pripet joug iļīz-jūokš pǟl ātõ laigād sūod. Neman joug jūokšõb vežgõr-pēḑõn. Sūrimõd jālgabõd ātõ Minsk, Homeļ, Mahiļov ja Vitsebsk. Vīļa kazātimi um tǟdzi jag Vāldakrīevõmō kuodāndimizõs bet mittõ nei tǟdzi až jedmõl.
Vāldakrīevõmō valst-jūodiji um prezident. Kuigid vāldakrīevõdõn um eņtšvīţi kēļ ja identitāte, äb ūo ne vȯnnõd īž-pīlõbõd jedmõl āigastõ 1991 až mittõ luggõ lītizt aigõ āigasts 1918. 
Siedā mōjiztõ mōgõr-slāvlizt, kis pūojtiztõ sǟl 10 āigastsadās Polotsk first-vald.
Polatsk firstõn maksīztõ maksīz maksõ ka Vēna līvlizt. 
Vidū-āigal Leišmō ja obbõm Pūoļmō vōlikšiztõ iļ Vāldakrīevõmō. 18 āigastsadā lopāndõksõs ei ta Krīevõmōlõ pierrõ kuolmõndtõ Pūoļmō jaggimizt. Pierrõ I mōīlmasuodā Vāldakrīevõmō vežgõr-jag ei Pūoļmōlõ ja mōgõr-jagstõ sai Nõvkub Īt teritōrij — Vāldakrīevõmō Nõvkub Sotsialistli Republik. Pierrõ Tuoizta mōīlmasuodā jūrõ-paņtõ sīenkõks ka Vāldakrīevõmō vežgõr-jag. Vāldakrīevõmō sai kajjõ pierrõ Tšernobõļ tierā-elektõr-statsij nälāimõ āigasts 1986 mis ajīz vegliz pǟgiņd rištīngd urgõm kuodist. Āigastõst 1991 sōņõ um Vāldakrīevõmō īž-pīliji valst. Prezident Lukašenka tōž ležglizt ītõ Krīevõmōkõks bet se äb vȯņštõn.
Wp/liv/Laimdota Straujuma

Laimdota Straujuma (sindõn 1951. āigast kīņḑõļkū 24. pǟval, Mežvidu pagast, Leţmō) um paldīž Leţmō pǟminīstõr, 2014. āigast sōņ.
Jedmõl tǟnda vȯļ pǟminīstõr Valdis Dombrovskis.
Wp/liv/Bōik

Bōik um toŗņ vīți bõuv rāndas agā madālizõs vieds. Bōikidi ētiz laz kuondõg kuoigīdi puŗtimizt kibīļțõbõd ūņḑigõd, nägțõbõks rovād agā madālizt jedstõ. Bōikõd äbțõbõd ka sadāmōzõ joudõ. Bōikidi ētiz jubā muiniz-āigal. Kītõb Pharos bōik Ēgiptmōl ētiz 279 jedmõl Krõstõ. Vāldamier amā vaņīm vel strōdõb bōik um Kõpu bōik Dāge kōla pǟl Ēstimōl, mis ētiz 1531. Līvõd rāndas pīlõbõd Kūolka bōik, Pizā bōik ja Šlītõr bōik Sīkrõg ja Dūoņig vail 
Sinīžis mägši
Wp/liv/Sīlda

Sīlda um bõuv, mis ētiztõ transport pierāst iļ joug, mierōdõm, lop, agā iļ tõv luoik. 20 āigastsadāst sōņõst ētiztõ mōriek, rōdariek agā kēmiz sīldidi ka iļ tuoizt riekūd rištiriek azmõl. Mōīlma amā pitkīm sīlda um Kīnõmōl um 164 kilomētõrt pitkā sīlda Nanjingi ja Shanghai vail, mis pǟl um kierdi rōdariek. Ežmizt sīldad teitõ kivīst ja baļkist iļ piškizt ūrgad ja jougūd. Kīnõmōl ētiz kieužist tänkõbidi sīldidi jubā tūontõ āigastõ jedmõl Kristõzt. Rōmlizt eitiztõ joudziži kōr sīldidi kivīst, tsementõst ja tēgaļist. 1702 āigasts Rūotšõ kēņig Kōrli XII käskīz eitõ sīlda iļ Vēna joug, laz täm suodāvägūd sōgõd kierdõ likkõ Pūoj-suodā āigal. Dēņmō ja Rūotšõ vaizõ iļ Vāldamier ētiztõ 8 kilomētõrt pitkit Öresund sīlda mis sai vaļmõks 2000 āigasts.
Wp/liv/Rōdariek

Rōdariek um šīnõdõks riek, mis pǟl broutšõbõd rāņgõd. Ežmizt šīnõdõks riekūd teitõ pūstõ ja nēḑi vȯļ ibīzõks viedāmõst. Ku Englišmōl ulz-kovāltiz our mašīn, siz īrgiztõ riekīdi eitõm our rāņgõd pierāst. Lețmōl ētiz ežmi rōdariek Pitalov ja Vēna-Nīn vaizõ 1860 āigasts. Se vȯļ jag Pettõrborg - Varsav rōdariekstõ. Kurāmōl ētiztõ 1901 āigasts rōdariek Vǟnta ja Rīgõ vaizõ, mis strōdõb ka paldīņ. Sūrd rōdariekūd Lețmōl āt 1524 millimetrõ laigit. Rōdariek Līepõ ja Vǟnta vail võtīz mōzõ 2009 1918 ja 1960 vail broutšiz ka Līvõd mōl raņg Vǟnta ja Irē vail kitsõd šīnõdõks (600 mm laigit) rōdariek pǟl. Jālgabīs broutšõbõd šīnõdõks riek pǟl tramvajd.
Wp/liv/Raņg

Raņg um rōdariek pǟl broutšimiz vaindõks, missõs vagōnõd āt ikš tuoizõks kubbõ pandõd. Pasažīer-rāņgõd vībõd rovst ja kōp-rāņgõd kōpõ. Jelājḑi um viedāmõst jelāj-vagōnõdõks. Ku matkā um pitkā, rištīngõd maggõbõd magdõb-vagōnis. Jālgabõd vailizt rāņgõd broutšõbõd juo kierdistiz äbku kūožpēļizt rāņgõd. Vanāst rāņgõd broutšiztõ our motōrõks, paldīņ dīsõl agā elektõr motōrõks.
Wp/liv/Tūl-sudmaļ

 
Tūl-sudmaļ um vanā-āigali motōr. Ta kȭlbatõb tūldõ energij tīemizõks. Ta um irdistiz sūr toŗņ vīțli bõuv. Tūl-sudmaļt sōb kȭlbatõ viļļõ jovātimizõks, vied puņpimizõks või pū zōigimizõks. Paldīņ tūl-sudmaļi agā turbīnidi kȭlbatõbõd elektõr tūotimizõks. Viļļõ jovātimizõks kīerõb tūl-sudmaļ sūŗt jovātimiz kivvõ. Tūl-sudmaļ ummiznikkõ sōb nuttõd mēldar.
Wp/liv/Mašīn

Mašīn um tehnolōgij, mis mȭitiztõb energij likkimizõks, mis sōb kȭlbatõ tīe tīemizõks. Irdzizt mašīnõd kȭlbatõbõd kittõb kittimizt, paldīņ ka elektõrt. Our mašīnõd ulz-kovāltiz Englišmōl 18. āigastsadās. Siz nēḑi īrgiztõ tīem rāņgõd autod ja fabrikõd pierāst.
Wp/liv/Läb

 Läb um ouk sāina või katūks sizāl, missõst sōb leb vaņțlõ. Läbdi võib vȱlda ka broutštõbõdõn nemē outōdõn ja bussõdõn. Jemmit läbdi um glōzõst ja rūt mūoḑkõks. Glōzõd vizāstõbõd läb-rōm jūrõ. Läbdi sōb saggõld ka vāldiņ tīedõ ja kȭlbatõ tubā ȭgt lebbõ laskimizõks ja jōtimizõks. Jedmõl glōz ulz-kovāltimizt kȭlbatiztõ Kīnõmōl läbūd pǟl papierõ. Läbūd pǟlõ um saggõld läbōrõnd, ku pǟvaļikki pa jennõks siļmiz äb pāistaks ja nābõrgõd läbstõ sizzõl äb sōks tsīļõ.
Wp/liv/Ukš

 Ukš um vizās ja vāldiņ kǟb ažā, mis kȭlbatõbõd kuodīs ja mūši bõuvis. Rištīngõd sōbõd uks leb sizzõl ja ulzõ astõ. Ukš vȱidab tubā pa tuļīz või kīlmõ ȭgt jedstõ. Ukstā sōb saggõld pānda šlūikõks vizzõ, siz ta kāitsõb salājd, lōpijizt ja uņțapājd jedstõ. Uks kilgsõ um saggõld globātiji või uks kīela, missõks kilālizt sōbõd perīmīen ja perīnaizõn sõnā vīdõ, ku ne um uks tagā. Ukš āndab ka privātõmt, nābõrgõd äb vā äbkā kūl mis sin kuodās sugūb. Ukst um ka outōdõn ja lūoimõd ja līndõd krǭtiņis. Autos ukš äb lask rištīngdõn mõtmõt ulzõ saddõ. Krǭtiņd ukš äb lask lūomõn jarā jūokšõ äbkā lindõn jarā lindõ. Jemmit ukši kǟb vizās ja vāldiņ ēngõdõks . Mingizt ukst, nägțõbõks garāžõs kǟbõd ilzõ-alā. Tarād ja aplōkad ukši sōb nuttõd vǟrõd. Vaņšti rov uskīz ku ku uks pǟlõ salli merk tīedõ, siz kuŗē ja äbjõvād jēngõd äb päz kuoddõ sizzõl.
Wp/liv/Pǟ

Pǟ um rištīng kejā jag, kus um tigmõd. Sǟl um ka palg. Pǟ immõr või pǟl sōb kandõ mingiži ōriņi, nägțõbõks mitšidi, kibāŗi või krīzdagidi . Mingizt tebīd āigal um rištīngdõn pǟ-pȯdūd. Sõnā pǟ kȭlbatõbõd ka mingiz tǟdziz või või ežmiz ažžõ iļ, nägțõbõks iļ eḑḑilēḑ vikipēdijs. Pǟ kilgsõ vȯlbizt kōridi sōb nuttõd ibūkst. Pǟ ja abūd vailõ pīlõb rištingõn kaggõl. Pǟ um amā tǟdzim kejā jag. Ku pǟ jarā iedõb siz rištīng kūolõb jarā. Mingižis mōši kȭlbatõbõd pǟ mōzõ radļimizt slikțõ-tējizt loptimizõks.
Wp/liv/Kōrad

 
Kōrad (ikšlug Kōra) āt nōgõ kaitsõd, mis kazābõd kazāb rištīngdõn ja lūomõdõn nōgõ sizāld. Lūoimõd nōgõ kōradõks sōb nuttõd kōskõ-nōgõ. Lūomõdõn nemē lambõd ja tikād ātõ kǟranizt kōrad, mis sōb nuttõd vīla. Mingizt lūomõd, nemē elefanțõd ja vālkalād ātõ ilmõ kōridi. Rištīng um kōtõnd sūr jag eņtš kōrist. Kōrad kaitsõbõd UV svīpšimiz, kūmõm ja kīlmõ vastõ. Mingizt mōd rištīngdõn um eņtš-vīți pǟgiņõm kōridi. Eirop rovdõn um jemīņ kōridi ku Āzij või Amērik rovdõn.
Wp/liv/Ibūkst

Ibūkst (ikš-lug ibūks) āt kōrad, mis kazābõd pǟ tutkāmõl. Ibūkst verm pierāndõb vanbizt kädst. Vanāks īenõd rištīngdõn lǟbõd saggõld ibūkst ōgiz vermkõks. Rištīngdõn um immõr 100 000 ibūkst karrõ, sadā tulāb jarā igā pǟva bet jemmitõt kazāb ūdstiz tāgiž. Pūoj mōši āt pǟgiņd rištīngõd vālda pǟkõks, jedāl pūol bet mustād ibūkstõks. Āfrik rištīngdõn āt ibūkst väggi kǟranizt, Āzijs bet väggi kuoḑizt. Ku mīed sōbõd vanāks siz ne īebõd saggõld kiļļõks. Pǟgiņd rovd pidābõd ibūkst knaššõmt tǟdzizõks, īžkizt naizt-pūoļizt tīebõd eņtšõn kīeriži frizūridi. Mingizt rovd jūsõ, nägțõbõks Indijs äb või ibūkši mōzõ īedõ.
Wp/liv/Kež

Kež um kejā jag käd-vaŗž lopāndõksõs. Rištingõn um irdistiz kakš kätā, mȯlmõs nēļa suoŗmõ ja pēgal. Käd sizāl pūol um piv. Mingiztõn lūomõdõn nägțõbõks nǟr-kašīdõn āt kädūd, missõks piddõ ažḑi. Käds kāndab kindidi ( piv-kīndaz või suorm-kīndaz) . Muinizt rištīngõd tapliztõ ja jaktīztõ kädūdõks. Käd sōb pānda ruiskõks ja vastūksnikān vastõ lȭgidi pānda. Käddõ sōb võttõ kaikõ ja sīenkõks vastūksnikān vastõ pǟdõ rabbõ, kädkõks sōb ka pīkõ eitõ. Kädkõks teitõ tīeḑi mis paldīņ tīeb mašīndõks, nägțõbõks jovtõb-kiv kīerimi viļļõ jovātimizõks.
Wp/liv/Kittõb

Kittõb um ain, mis sōb kȭlbatõ kūmõm, elektrīb või mū energij tūotimizõks. Sīe sōb jemmitõt kittimiz abkõks, ulzõ arrõs atōm kittõb. Kittõbidi um kōdõ tīpõ : fosīlizt ja munt. Fosīlizt kittõbõd ātõ siž, naft, eļļõ ja ilāli gōz. Pǟgiņdõn rištīngdõn mīeldõb ilā-kaitsimi ja ne äb tō kittõ fosīliži kittõbidi. Nänt kittimiz āigal tīeb sid gōzõ, mis um kajli lem-kuodā efekt pierāst. Munt kittõbõd āt vied-element, kittõb-pūd, bio-kittõbõd, spirkt.
Wp/liv/Piškivīļa

Piškivīļan sōb nimtõd pīemdõvaŗžļiz taimõd midēgõd seļļi jag, mis um parāz rištīng kultimizõn, ja kēksõ se sōb kȭlbatõb kui piškivīļa. Sīeks piškivīļa sõnā um kēktehnikli termin, botānistiz äb ūo īti kategōrij. Piškivīļa um seļļi taimjag, mis äb ūo pūvīļa, tierāvīļa, eļļsīemgõz või maitstaim. Piškivīļad irdistiz at pakāndim sūolizt või spitšīd, äbku magḑizt, ka nänt maitsimi vastātõb sīen. Botānili mõtkõs guŗkõz, kirb, paprik ja tomāt at pūvīļa, agā sēņ um īžki biolōgli sistematik mō, kuņtš ne at piškivīļad kēksõ.
Wp/liv/Viedkūoŗ

Viedkūoŗ agā hidrosfǟr um Mō tuoistizõs vȯlmizõs vȯļļiži, amāḑi ilāliži vežži sizāldiji mōkūorjag; viedkūor jag um atmosfǟr vež, neinuttõd mōīlmamier vež, kūjamō viedūd, neiīž nemē nabāmō ja kuordõmäg jei ja lum. Viedkūor fizikāliz, kēmiliz ja tehnikāliz ummitõks tiegīņțiji tieud um hidrologīj, viedkūor geogrāfiliz ummitõks tiegīņțiji tieud um hidrogeogrāfij.
Viedkūor jagūd.
Atmosfǟr vež.
Atmosfǟrsõ vež võib lieudõ ka gōzõs, vieddõlõs ja vizās vȯlmizõs, Mō viedsižāliz 0,0001% um ȭgts. Vež päzūb atmosfǟrõ ourõimizõks, ku gōzõst vȯlmizõst līb veiddõl, ta ulzõ sadstõb, sīe nim um kondenzatsij, nei kuojābõb pīlad ja udūd. Až atmosfǟr killõld jōdõb, vieddõl vež kīlmab, sadāji sad līb īd vizāst vȯlmizõst, mis pīnda ležgõl või sulūb ja līb vīmõ, või īeb vizā, siz ta tulāb kui lum või kui ragdõ pūois pǟl.
Mōīlmamier.
Neinuttõd mōīlmamier um Mō sidtõd viedkūoŗ, kūjamōdõ immõrtiji sūoli viedmas, ta um mäd planēt pīnda 71%. Mōīlmamier pīlõb okeānis ja mieršti.
Kūjamō viedūd.
Mō kuodpidāmiz 2,5% pīlõb kūjamō pǟl. Kūjamō viedūd jemmitõt imābviedūd, tuoizsõnāks ne sizāldõbõd tūoļizt sūolidi, kui miervež. Kūjamō viedūd võibõd vȱlda pīnda pǟl ja pīnda alā. 
Lum ja jei.
Tämpõ Mō 15 miljon km²-t katāb jei, se um kūjamō 10%. Paldīņ amā sūr kubbõsiedāji jeidek um Antarktiks, jei sidāmi sangdõm um 2200 m, amā sūr sangdõm um 4250 m. Mō imābviedkuodkūož kuolmfermdēļtõ sōb vȯidtõb jeimassõ. Jei īeb sǟl, kus sõvvõ piškīm lum jarā sulūb, ku nei pǟgiņ sadāb tallõ, se laigitgrād ja kuordittazāpīnda jarā merkõb pīldzizt lumežžõ. Prišistiz sadājizist lumstõ līb neinuttõd lūlum sullimiz ja kīlmamiz sagdiz vaidimiz pierāst, mis jeddõpēḑõn presūb jeiõks.
Wp/liv/Madjār forint

Madjār forint agā forint um Ungārmō valst rō 1946 sōnõ. 
Madjār forint lītõltimizt um Ungārmōl: Ft, rovvõdvailistiz: HUF. Kȭlbatõb metālrōd: 5, 10, 20, 50, 100 ja 200 Ft, rōdtēḑõd: 500, 1000, 2000, 5000, 10 000 ja 20 000 Ft. Täm pīentrō, fillér, paldīņ äb ūo kīerlõms.
Wp/liv/Rištīngli sūolsistēm

Sūolsistēm agā kȭrtamorgansistēm um tuoitimliz orgānsistēm, mis ilzandõks um jelāblejādõn vajāglizt ainõd ilzvõtāmi, jarākȭlbatimi ja äbkȭlbatijizt ainõd kaņțšimi. Ristīng kejā um heterotrōf organism, agā orgānližist ainist ta tūotõb energijtūotimizõn ja eņtšeņtšõn ūdstizbõuvijizõn vajāgliži pūojelementidi. Touit ilzvõtāmizt, fizikālizt ja kēmilizt artimizt, ilzimmizt, vȱidamizt ja kaņțšimizt sūolsistēm tuoistizt orgāngruppõd loptābõd:
Eḑḑisūoļ.
Sūȭn ("cavum oris") jag um tuoit rōibimi, maitsimi, mehanili veitõmtimi, sūtäudmǟdlimi ja nīelimi. Kūjamōlizõn organismõdõn, nei ku rištīngõn touit nīstimi um väggi tǟdzi, se äbțõb maitsimi, nīelimi ja kȭrtam, rištīng tundõb īd lovvijizt vȯlmizt maitsõ. Siļg kubbõ līmtõb ja libḑizõks tīeb sūtǟta, ja irgõb artimi. Kēļ vōŗțõb ainnõ sūȭnsõ, ja sīe pǟl at maitskukkõrd.
Sūȭn lopūd nīelõks ("pharynx"), kus kurksuoļm vōŗțõb sūtǟta sīemkurkõ, sīest sīḑõ lǟb ku jengkurk. Nīel kilgsõ pīlõb kōdpūoļizt, nǟnt ilzandõks sūȭn lebbõ päzzijizt tebīd vastõ kaits.
Sīemkurk agā sīedõbkurk ("oesphagus") peristatili likkimi kaņțšõb sūtǟta maggõ.
Mag ("ventriculus") ilzandõks um sīemnāiga vȱidami, mingi tuoit vībtõb 8 stuņḑõ magsõ. Sidāmsūoļ jõbā um steril, sīepierāst maggõn um vajāg nītsiņtõ sizzõlpäzzijizt baktērijḑi, maglīemõd at killõld appõnd. Sīejūs mag līem, pepsīn īd võib mȯjjõ dižānist appõnõs aigīžis. Vied ja sūolõd mingizt jagūd jõbā ilzimūb magsõ.
Sidāmsūoļ.
Pīentõsūol ("intestinum tenue") jagūd at: kōdtuoistõnsuormsūoļ ("duodenum"), nǟlgasūoļ ("jejunum") ja raigāsūoļ ("ilenum"). Pīentõsūol ilzandõks um kȭrtam ja ilzimmi, täm bõuv dēņõb ka sīen, pīentõsūoļ um väggi pitkā (6-7 m), ja väggi pīentõ (3-5 cm), sīestõ sūolsāina pīnda um vajāglistiz sūr. Täm hidrogēneksponent um rōžki libḑi.
Kōdtuoistõnsuormsūolõ gōžõb maksā ("haper") kȭrtamlīem, zäp, mis sōb vȯidtõd zäpkuoțšõ. Zäp vībtõb, ku pīentõsūol likkimiz pierāst laigstõd razāpīskõd tegīž kubbõ sǟdõbõd. Maksā vȱidab tsukkõrt ja ta detoksikātõb.
Magrougõjūondmõz ("pancreas") norātõb magrougõz, ka ta gōžõb Kōdtuoistõnsuormsūolõ. Magrougõz artõb ammõ orgānilizaingruppõ. Kui pīentõsūol sāinas norātiji sūollīem. Ilzimmimizt tīebõd sūolstērbõlõd.
Tagānsūoļ.
Pimdõsūoļ ("coecum") īž um rudīmentli sūoljag, bet tämsõ um neinuttõd pimdõsūolrougõz ("appendix"), täm ilzandõks um seīž, kui kōdpūoļizt, steril pīentõsūol kaitsimi, mõtmõt tagānsūolsõ pǟgiņ mǟrgāntijidi baktērijḑi jelābõd.
Jamdõsūoļ ("colon") tāgiž imūb vietā ja ionidi. Jamdõsūolsõ pǟgiņ baktērijsugīdi jelābõd, nänt ilzandõks um ulzeitmõd lūomi, baktērijd tuoitõbõd äbalāartõd orgānilizainõdõks, sīel āigal ne tūotõbõd vitamīnidi.
Pierāsūoļ ("rectum") äbțõb tijāntimizt.
Wp/liv/Miedtaim

Miedtaim um seļļi taim, mis jarāndõb nektārt. Nektār botānilizõs tǟntõksõs um īdkȭrdaliži tsukkõri sizāldiji vežži lov, mis kukkipõrmstõd taimõd nektārij nimli rougõz jarāndõb ēdrõms või lēḑšõ. Kukkizt: miedlinkizt, siprikizt, kärmizt kubbõbõd tǟnda ku energijovāt ja tuoit, āigal ne sizzõlpõrmstõ ēdrõmidi. Miedtaim võibõd vȱlda pūd, pȭzõd, puțkõd.
Miedlinkizkōŗamō um miedlinkizaim jelāmizõn vajāgli arā, taimsugstõ pīlõb se võib vȱlda 100 või īž 1000 m² sūr arā. Miedlikizkōŗamō võib vȱlda kazātõmõt arā (nt.: mõtsā, mõtsālagdõ, mõtsāpuțklimi nīt) agā kazātõd arā (nt.: kindžmō, kōŗamō) agā neinuttõd miedtarā. Miedtarā um tieudzlistiz miedlinkiztarāli tutkāmõks pistātõd pūizt taimīdit. Miedtarās seļļizt taimõd sōbõd kūožõ, mingizt nänt aktīv periōd jo sūrsõ jagsõ andabõd nektārt ja põrmõ miedlinkizõn.
Wp/liv/Industrijtaim

Industrijtaimõd at seļļizt taimõd, mingizt dēņõbõd ka industrili tūorõain. Näntõn at pǟgiņvīțizt zortīertimizt. Amā tǟdzi grup tokš um sīemnāigaindustrijsõ, āinadindustrijsõ ja jelājpidāmizõs kȭlbatõd taimõd grup, sīḑõ kūlõbõd tsukkõrt āndajizt taimõd (nt.: tsukkõrbīețõz, tsukkõrrūogõz) ja rȭmlizt kōpažād alīzainõd (kaffe, kakao, tabāk, umāl). Sīe pǟlõ mingiz industrijarūd kȭlbatõbõd taimõd līemidi, jengidi ja mūḑi jagḑi.
Eļļtaimõd.
Eļļtaimõd at seļļizt taimõd, mingiz vīļa või sīemgõz sizāldõb taimeļļõ sūrsõ tõuksõ. Eļļõ um neutrāl, tubātemperatūrõs jūokšõb ja libḑi, likūb vietā, agā siegūb mū eļļõks, eļļõ sizāldõb pǟgiņ sižži ja hidrogēnidi, sīepierāst ta um tulkārtabi. Eļļõ āndajizt taimõd at väggi tuoistizt, sīepierāst ka nänt eļļõd ja nänt kȭlbatimizt at tuoistizt.Eļļtaimõd ellõd pǟažālistõz sōbõd kȭlbatõbõd sīemnāigaindustrijsõ, bet eļļõd nänt ummit pierāst at tǟdzizt ka mūši industrijararši. Ne at smērainõd mašīnindustrijsõ; zēpõd, krēmõd, kejākrēmõd alīzainõd kozmētikindustrijsõ; mōļõd, tintõd ja āinadainõd kāndajizt ja lajāstijizt kēmijindustrijsõ. Eļļõd amā ūž kȭlbatimi um biodīselkittõb, mis um kittõb dīzelmotōrõdõn, ja mis um naftakȭlbatimiz pierāst, na taimõd sōbõd nimtõd ka energijtaimõdõks. Amā tǟdzizt eļļtaimõd at pǟvapusk, soja, raps, mōpēgõz, palm ja kukurūz.
Jengõtaimõd.
Jengõtaimõd agā tekstiltaimõd at seļļizt taimõd, mingižist sōbõd ummistõd industrilistiz kȭlbatijizt jengõd. Jo jurgist jengist sōbõd kȭlbatõd kīedõd, võrgõd ja kuoțīd, agā jo pīemdist jurgist ōrõnd ja kleittekstilõd. Jengõtaimõd: linā, kaņīp ja būomvīla.
Kautšuktaimõd.
Kautšuktaimõd at seļļizt taimõd, mingizt nänt tatekssižāliz pierāst at parāzt iļ kautšukõ tūotimiz. Kaučuk um gummõtūotimiz alīzain. Kautšuktaimõd at gummõpū ("Ficus elastica") ja kautšukpū ("Hevea brasiliensis").
Wp/liv/Theresa May

Theresa May (sindõn 1956. āigast vīmõkū 1. pǟval) um paldīž Sūr Britānij pǟminīstõr, 2016. āigast sōņ.
Jedmõl tǟnda vȯļ pǟminīstõr David Cameron.
Wp/liv/David Cameron

David Cameron (sindõn 1966. āigast vīmõkū 9. pǟval) vȯļ Sūr Britānij pǟminīstõr 2010.–2016. āigasts.
Jedmõl tǟnda vȯļ pǟminīstõr Gordon Brown ja pierrõ tǟnda um pǟminīstõr paldīž Theresa May.
Wp/liv/Gordon Brown

Gordon Brown (sindõn 1951. āigast kīņḑõļkū 20. pǟval) vȯļ Sūr Britānij pǟminīstõr 2007.–2010. āigasts.
Jedmõl tǟnda vȯļ pǟminīstõr Tony Blair ja pierrõ tǟnda David Cameron.
Wp/liv/Tony Blair

Tony Blair (sindõn 1953. āigast līedõdkū 6. pǟval) vȯļ Sūr Britānij pǟminīstõr 1997.–2007. āigasts.
Jedmõl tǟnda vȯļ pǟminīstõr John Major ja pierrõ tǟnda Gordon Brown.
Wp/liv/John Major

John Major (sindõn 1943. āigast kievādkū 29. pǟval) vȯļ Sūr Britānij pǟminīstõr 1990.–1997. āigasts.
Jedmõl tǟnda vȯļ pǟminīstõr Margaret Thatcher ja pierrõ tǟnda Tony Blair.
Wp/liv/Vatikan

Vatikan um ikš piški valst Ȭdõg-Eirōpõs. Vatikan rov-lug um 836 (2012).
Wp/liv/Rōma pōpstõd

Rōma pōpstõd:
Wp/liv/Pūoj-Īrõmō

Pūoj-Īrõmō (eng.: "Northern Ireland", īr.: "Tuaisceart Éireann") um mō Eirōp vežgõrs Sūr-Britānij kōla pǟl. Sin pǟjālgab um Belfast.
Kõmrimō, Engõlmō (Englišmō), Šoţmō ja Pūoj-Īrõmō attõ ūnijs Sūr-Britānij valst.
Wp/liv/Tabāndõks

Tabāndõks um rovkultūrs seļļi kizāndõks, missõn vastūks um tieudtõmõzt. 
Rištīngõd umātõ arrõn tabāndõksīḑi nägţõbõks talžpivād āigal.
Wp/liv/Literatūr

Literatūr umātõ kēratõkst, midā kēratõbõd kēranikād agā lūoltijizt.
Wp/liv/Kēranikā

Kēranikā um seļļi rištīng, kis um kēratõn romāniḑi aga munt kēratõksīḑi, mis āt idskubs literatūr.
Wp/liv/Engõlmō kēranikād

Engõlmō kēranikād āt kēranikād, kis umātõ jellõn Engõlmōl, nägţõbõks:
Wp/liv/Slovākij kēļ

Slovākij kēļ agā slovākkēļ (slov. "slovenský jazyk" agā "slovenčina") um slovāk rov keļ.
Um Slovākij valst kēļ.
Wp/liv/AĪV kēranikād

AĪV kēranikād āt kēranikād, kis umātõ jellõn AĪV-s, nägţõbõks:
Wp/liv/Krušõnka

Krušõnka (ukr. ja krīev. "Крушинка") um ikš kilā Ukrainal.
Wp/liv/Francis

Francis (sindõn Jorge Mario Bergoglio) um 266. Rōma pōpst. Ta um sōnd pōpstõks 2013. āigasts.
Jedmõl tǟnda vȯļ pōpst Benedictus XVI.
Wp/liv/Sustõr

Sustõr ("Ribes nigrum") um mōŗa. Um ikš kultūr-stōdõz.
Wp/liv/Mōŗa

Mōŗa (lat.: "bacca", "uva") um ikš tuoi stōdõd vīļa.
Wp/liv/Muškõz

Muškõz ("Vaccinium myrtillus") um mōŗa.
Wp/liv/Gārban

Gārban ("Oxycoccus") um mōŗa.
Wp/liv/Tūoimki

Tūoimki ("Prunus padus") um kultūr-stōdõz.
Wp/liv/Stockholm

Stockholm um Rūotšmō pǟjālgab ja amā sūrim jālgab. Stockholmis um jelāmõzt 2012 āigast 31. detsembris 864 324 rištingt.
Wp/liv/Varsav

Varsav um Pūoļmō pǟjālgab. Varsavõs um jelāmõzt 2012 1,715,517 rištingt.
Wp/liv/New York City

New York City um AĪV amā sūŗimi jālgab. 
Jālgabsõ jelāb jemin ku 8 miljōn rištīngtõ ja jālgab immõr jemin ku 22 miljōn rištīngtõ.
Wp/liv/Wilhelm von Hohenzollern

Wilhelm von Hohenzollern (tundtõb ka nemē Wilhelm von Brandenburg agā Wilhelm von Brandenburg-Ansbach) vȯļ Rīgõ pǟbīskop āigasts 1539–1563.
Ta vȯļ vīmi Rīgõ pǟbīskop 16. āigastsadās, pierrõ tǟnda um Rōma pōpst nuttõn Rīgõ pǟbīskop āigasts 1923.
Jedmõl tǟnda vȯļ pǟbīskop Thomas Schöning.
Wp/liv/Thomas Schöning

Thomas Schöning (ka Thomas Schoning; kūolõn 11. ougusts 1539) vȯļ Rīgõ pǟbīskop āigasts 1528–1539.
Jedmõl tǟnda vȯļ pǟbīskop Johann VII ja pierrõ tǟnda Wilhelm von Hohenzollern.
Wp/liv/Elizabeth I

Elizabeth I (sindõn 1533. āigast 7. sigžkū pǟval, kūolõn 1603. āigast 24. kievādkū pǟval) vȯļ Engõlmō kēņig jemānd. Ta vȯlikšiz āigasts 1558—1603.
Jedmõl tǟnda vȯļ Engõlmō vȯlikšiji Mary I ja pierrõ tǟnda James I.
Wp/liv/Louis XIV

Louis XIV (sindõn 1638. āigast 5. sigžkū pǟvan, kūolõn 1715. āigast 1. sigžkū pǟvan) vȯļ Prantsūzmō kēņig. Ta vōlikšiz āigasts 1643–1715. Ta vȯļ Louis XIII pūoga. 
Jedmõl tǟnda vȯļ Prantsūzmō kēnig Louis XIII ja pierrõ tǟnda Louis XV.
Wp/liv/Ymaut

Ymaut vȯļ līvõ taplõji Leţmō Indrõk krōnikõs, kis siskīz 1198. āigasts Līvõmō bīskop Berthold. 
Kūoliz Ymaut pierrõ sieda agā mittõ, äb tīem.
Wp/liv/Kēk

Kēk um tubā, kus rištīngõd vaļmõstõbõd sīedõbažā. Sīņõ āt plīţ, padād, koušõd, krūzõd, munt rīstõd ja ažād.
Wp/liv/Franklin Delano Roosevelt

Franklin Delano Roosevelt (sindõn 1882. āigast 22. ūdāigast kū pǟval, kūolõn 1945. āigast 12. kõļimkū pǟval) vȯļ Amērik Ītõnd-Valdõd 32. prezident 1933–1945 āigasts. Jedmõl tǟnda vȯļ prezident Herbert Hoover ja pierrõ tǟnda Harry Truman.
Wp/liv/George W. Bush

George Walker Bush (sindõn 1946. āigast āinakū 6. pǟval) vȯļ 43. Amērik Ītõnd-Valdõd prezident āigasts 2001—2009.
Jedmõl tǟnda vȯļ prezident Bill Clinton ja pierrõ tǟnda Barack Obama.
Wp/liv/Āinakū

Āinakū agā jūlij um ikš sõv kū.
Jūlij um latinkielkõks entš nim ("Iulius") sōnd Gaius Julius Caesar pierrõ kēzar Augustus vōlikšimiz āigal. Jedmõl siedā vȯļ kū nim latinkielkõks "Quintilis".
Wp/liv/Kīlmakū

Kīlmakū (agā kõļimkū, novembõr) um ikš sigž kū.
Wp/liv/Vīļakū

Vīļakū agā ougust um ikš sõv kū.
Wp/liv/Jōņkū

Jōņkū agā jūnij um ikš sõv kū.
Wp/liv/Līedõdkū

Līedõdkū agā maij um ikš kievād kū.
Wp/liv/Kȭļimkū

Kȭļimkū agā april agā jūrikškū um ikš kievād kū.
Wp/liv/Sigžkū

Sigžkū agā september agā mikīļkū um ikš sigž kū.
Wp/liv/Vīmõkū

Vīmõkū agā oktōbõr um ikš sigž kū.
Wp/liv/Kievādkū

Kievādkū (agā pastkū, märts) um ikš kievād kū.
Wp/liv/Rānda (organisātsij)

Rānda ni um organisātsij Vǟntas, mis tōb äbţõ, ku sǟl līvõd kultūr īeb jelsõ.
Wp/liv/Kōbalt

Kōbalt agā kobalt, kēmij simbol Co (latinkīelkõks "Cobaltum", atōm nummõr 27) um ikš kēmli element ja metāl.
Wp/liv/Kaš

Kaš ("Felis catus") um ikš piški kuonnõ-jelāb vȯzā-sīeji jelāj. 
Ta um mõtsā-kašīd sugli, bet tämmõn um mõiti kōrakat ja sūrit. Mingizt zortõd ātõ lītiz kōraks (nägţõbõks Sīam kaš), mingizt pitkā kōraks (Pärsij kaš). Kuod-kašīd ātõ irdistiz vāldad, mustād, vīrizt agā ōgizt ja mingizkõrd um mingi mõitiztõ vermõ, nägţõbõks trīplimizt. 
Izizt võibõd joudõ pitkit 71 cm sōņõ ja jemizt um irdistiz immõr 51 cm pitkād. Svarā um irdistiz 2 4 kilōgrammõ bet mingizt sieg-vierkõks kašīd võibõd vȱlda svarāks 13 kg sōņõ. Kaš vȯļ kuonnõ-jelāb jubā muinizõs Ēgiptmōl 1500 jkr. Rištīngdõn mīeldiz, ku kaš akīz īridi ja suoŗkidi ja äbţiz pästõ tierā-viļa jarā uktimizõst. 
Kuod-kašidi um immõr 40 zortidi. Sūŗimiztõn jagūdõn kuod-kašīdõn um entšvīţli pitkā pīenti tabār ja kuoḑizt kuorrõd. Sīam kaššõn ātõ siņņizt sīlmad, kīerõs tabār ja lītõd valdzlikiz-brūnizt karrõd. Manx kōla pǟl jelāb bäz-tabārt kaš.
Mīeld.
Kašīdõn um väggi jõvā nēmi, īžkistiz pimdõs. Val spiegiļtõb kaššõ sīlma sizzõl setmiņ kõrd ja äbţõb kaššõn parīmstiz nǟdõ. Täm sīlma-tierād lǟbõd jo sūrimizõks ämārs valõs. Vermidi kašīd jõvīst äb nǟ. Me tīebõd vaitõ setku siņīzt ja ōļazt. Punīzt ja ōļazt vermõ ne äb tīe vaitõ. 
Kašīdõn um ka jõvā kūlimi. Ne võibõd kūlō väggi kuordidi īeļi (79 kHz sōņõ) mis um pǟgiņ jemīņ äbku võibõd kūldõ rištīngd (31 kHz sōņõ) agā piņīd (44 kHz sōņõ). Kaššõ uļļiz kuorrõ mūoḑ äbţõb īeldõ spīegiļtõ ja parāntõb täm kūlimizt.
Ilz-vīmi.
Kuod-kašīd kȭlbatõbõd mingiži īeļi nemē näugõmi, ņuŗŗā-ņuŗŗā tīemi ja tšiššiņtõmi. Ulkõbõd kašīd āt irdistiz vagād. Kaš-pūogadõn mīeldõb mängõ, nägţõbõks lānga-kierāks. Kašīd jelamiz igā um 12-14 āigastõ bet mingizt āt jellõnd ka 30 āigastõ sōņõ. 
Suglizt.
Kašīd suglizt ātõ mõtsā-kašīd, īlbõkst, tīgerd ja louvõd.
Wp/liv/Sipriki

Sipriki um ikš piški kukki, kis jelāb väggi sūris barīs, aimši agā kolōnijši. Īds siprikizt kolōnijs võib vȱlda miljūonidi siprikiži. Kolōnijs um jemmi sipriki, midā nutābõd kēņig-jemānd, kis kāndab munād. Munt jemizt siprikizt um "strōdnikād" agā suodā-mīed. Aimši um ka mingizt izizt siprikizt. Sipriki jelābõd pigātagā amā mōkierā pǟl, bäs luggõmõt Antarktīk ja mingizt kōlad. Sūŗimi jag siprikiži tīeb piezā mō mūlda sīezõ. Leţmōl tarīs, nītõd pǟl ja nūrmõd pǟl līedõb saggõld piškizt mustād mūlda-siprikizt piezidi. Leţmō amā sūrimõd siprikizt um ibīz-siprikizt, kis eitõbõd eņtš midžidi kūolõn pūd tõvūd sīezõ. Mõtsõ-siprikizt ("Dormica") eitõbõd nõglist sūŗi siprikizt-pōdidi. Mingizt siprikizt um parasītõd ja jelābõd tuoizt siprikizt piezīs. Rištīngd kuodīs kuodā jelābõd piškizt vīrizt vȱroū-siprikizt. Pūojlimi jag aimstõ um strōdnikād. Irdistiz strōdnikād kāndabõd tuoitõgt piezzõ kus tuoizt siprikizt ja kēņig-jemānd sōbõd siedā sīedõ. Strōdnikād, kaitsõbõd ka piezā kȭlbatõs joudziži lȭgidi ja siprikiz-vijjõ. 
Pǟgiņtõmi.
Jemāndidi um aimsõ ikš kuņtš setmiņ saddõ, ne jelābõd ja kāndabõd muņḑi tõvāl piezās. Amā veitõ umīţõgid ikškõrd āigasts kazāb ūž generātsij tībõdõks iziži ja jemiži. Pierrõ kōznigiz-lindõmizt izizt kūolõbõd, jemizt mūrdabõd eņtš tībõd ja lǟbõd piezzõ tāgiž agā pūojtõbõd ūdtõ aimõ. Siprikiz appõm kūjastõb jarā nei kukkizt ku ka stōdõd ja, siz ne mõitiņtõbõd jo kievāmõks ja ne võibõd nēḑi kāndõ. Siedāviţõ võibõd siprikizt eņtš viššõd lȭgadõks kāndõ ka eņtšõst sūŗimiži ažḑi, Siprikizt piezīs jelāb ka pǟgiņ mūḑi kukīži. Mingizt siprikizt kȭlbatõbõd mūḑi kukīži nemē "vǟrgidi", kis nänt jedstõ tīe jarā tīebõd agā näntõn tuoitõgt tīebõd. Mōīlmas um immõr 7600 zortõ siprikiži, Leţmōl nei 50 zortõ.
Wp/liv/Gadāg

Gadāg (latīņkīelkõks: "Juniperus") um ikš kipressõd sugli pū, mis um laigāld lagtõnd amā pūoj-pūol-kierā pǟl Pūoj-Amērikõs, Eirōpõs ja Āzijs. 
Irdistiz gadāgõd ātõ madālizt pȭzõd bet mingizkõrd ne võibõd kazzõ 10 m kuordõks. Gadāg mōŗad ātõ õigistiz käbīd, ne um kierā-pūormlizt, 4-12 mm diamētõrõks, mis sizzõl um 3-6 sīemgidi. Izizt käbīd um vīrizt 2-3 mm pitkit ja kaddõbõd sigžõ pigā pierrõ ēdrõmõ põrmõ viskimizt. 
Gadāgõd ātõ laigāld lagtõnd tarīs nemē dekoratīvlizt pȭzõd, bet ne ātõ amā saggõld pa-jennõks piškizt, laz täm pūd kȭlbatõ. Ēstimōl tīebõd nēšti kōjḑi ja veisidi ja sīemiz-rīstidi. Gadāg siņlikiz-mustād sīemgõdõks käbīd, nei nimtõd gadāg-mōŗad ātõ pa-jennõks kōrazt, laz nēḑi tūorõztiz sīedõ. Nēḑi mībõd kūjastõd ja kȭlbatõbõd nemē maitsõmiz-ažā. 
Mitmõd jūomnāigad nemē "gin" ja sūomlizt "sahti" sōbõd makkõ gadāg-mōŗad kädst. Mitmõd rovd um kȭlbatõn gadāg-mōŗidi nemē lǟlamd-jālgad pǟlõ īemiz vastizt äbţõks-ažžõ. Dioscorides "De materia medica" panāb jeddõl pānda kaţki tīedõd gadāg-mōŗad tītõr agā puţš pǟlõ jedmõl nuššõmizt. Ka Amērik indiānlizt kȭlbatiztõ gadāg-mōŗidi lǟlamd-jālgad pǟlõ īemiz ulzõ-pidāmizõks. 
Tal-mīed palātiztõ gadāg pūd nei pǟgiņ, ku nänt ōrõnd jūs vȯļ gadāg kard. Sīepierāst tal-mīeztõ kis tōž vȱlda saksā sōb nuttõd gadāg-saksāks - ta rõkandiz kil saksā kīeldõ bet täm jūs vȯļ umitõgid gadāg kard. Sīe pierrõ ka līvlizt kis tōb vȱlda leţli sōb nuttõd gadāg-leţlizõks.
Wp/liv/Amērik Īdskubs Valstõd

Amērik Īdkubs Valstõd (engliškīelkõks: "United States of America") um ikš valst Pūoj-Amērikõs, Atlāntij ja Vagā okeōņ vail. 
Sīņõ mōdõb ja eņtšvīţõ pīldzizt Aļaska ja Havaj kōlad ja munt piškimizt kōlad Karībij miersõ ja Vagā okeōņs. 
Amērik Īdkubs Valstõd pǟjālgab um Washington, ja amā sūrim jālgab um New York City. 
Amērik rov-lug um immõr 347 miljon. 
Istōrij.
Kontinent pūojlimiz teritōrijs ātõ 48 jag-valstõ, mis vȯļtõ īrgandõksõs pǟgiņ indiāņ rovvõ mōj pūolst ja kolonizīeriztõ 16. ā.s. sōņõ Spāņmō, Prantsūzmō, Olānd ja Englišmō pūolst. Sūr-Britānij perīzõks ais-sai vōļikšimiz iļ Atlāntij okeōņ rānda ja pierrõ Prantsūz ja Indij suodidi āigastis 1754-1763, ka iļ Luntš teritōrij ja Kanāda. 
Ežmizt kuolmtuoistõn kolōnijõ tītštīztõ eņtš brī-vȯlmiz Sūr-Britānijst āigasts 1776 ja võtīztõ vastõ ūd konstiūtsij 1787. Amērik Īdkubs Valstõd ežmi prezident vȯļ 1789–1797 āigasts George Washington.
19 āigastsadā īrgandõksõs sugīztõ sūrd kīvõd industriālizt pūoj jag-Valstõd ja vǟrgõzt-pidājizt jedāl-jag-Valstõd vail, mis rezultātõs jedāl-jag-Valstõd astīztõ ūnijst ulzõ. Ku Amērik Īdkubs Valstõd prezident vȯļ Abraham Lincoln, īrgiz kuodsuodā (1861—1865), mis rezultātõs vǟrgõzt pidāmi kōtiztõ jarā. 19 āigastsadā lopāndõksõs, sugīz valst jo laigāks tīemi vežgõr-pēḑõn, industrializīerimi ja miljōnd Eirōpõst tund immigrantõd sīezõ-õvātõmi. 
Amērik Īdkubs Valstõd astīztõ Tuoiz mōīlmasuodā sīezõ pierrõ ku Japōņmō vȯļ bumbidi laskõn Pearl Harbor sadām pǟlõ detsembõrs 1941 āigasts. Pierrõ suoddõ sai Amērikõst, sūr-veggi mō, mis sūŗimõks võīkslõjizõks mōīlmas vȯļ kīlmõ suodā āigastis Nõvkub Īt.
Wp/liv/Ounõz

Ounõz (latīņkīelkõks "Perca fluviatilis") um ikš rēviļ-kalā. Ounõz um laigāld lagtõnd amā Eirōpõs un Pūoj-Āzijs. Ta jelāb pǟgiņds saldižis ja veitõ sūoližis viedkubīs. Leţmōl um ounõz irdi kalā, midā akkõbõd ka profesionālizt kalāmīed. Ounõz um knaš ja valtõb vermkõks kalā. Täm sǟlga um dumā-ōļaz, kīlgõd aļļiz-vīrizt, 5—9 dumā rištõ pīldziz krīpšõks. Tabār- ja pierz-spur un mag-spurūd ātõ valtõb-punizt, rīnda-spurūd vīrizt. Eḑḑi sǟlgaspur um siņliki-ōgi, sūr mustā plȯikõks taggijags, taggi sǟlgaspur aļļivīri. Sīlmad um vīrlikiz-punizt. Ounõ verm palāidõb ka jelkūožõst, nägţõbõks dūrbal-jōris um ta täudlistiz dumā. Ounõz mūoḑõstõb sūris viedkubīs irdistiz kakš viţõ: āina-ounõz, kis jelāb kūolta aigās, ja sūr tõv-vied ounõz. Āina-ounõz kazāb jo lougõ ja um jo piškimi. Pūojlimiz jag täm tūoitõgst ātõ zōplanktōņ ja kukkizt larvād. Tõv-vied ounõz kazāb jo pakānd ja jo sūrõks, īžkistiz jo jamdimizõks. Ounõz võib kazzõ iļ 4 kg svarāks ja 50 cm pitkāks ja jellõ 20–25 āigastõ vanāks. Ounõ akkimiz pierāst amā piškimi at-vēļot pitkit um 16 cm tabār-spur sōņõ. 
Pǟgiņtimi.
Izizt ounõd sōbõd sug-vaļmõks varāld: 1—2 āigastõ vannit. Jemizt sōbõd sug-vaļmõks 3-4 āigastõ vannit. Jemmi ounõz kudāb 12—200 tūontõ kuddõmiz tierā. Kuddõmiz pāika pierāst ounõz äb ūo vēļõb, kuddõ kȭlbõb ikštäuž mis ažžõ pǟlõ. Kud um limmi torī pūormli līnta, mis 12—40 cm pitkit, Kuddõmiz tierād ātõ immõr 3-5 mm diamētõrõks, ja nänt immõr um limā kȭrda, mis merk um kilāb kaitsõ muņḑi aļtõks-sīend ja mingiz vastūkšnikā jedstõ. Rēviļ-tūoitõg pǟlõ võibõd nūord kalād iļ lǟdõ jubā 4 cm pitkāks, bet irdistiz sugūb se 10 cm pitkāks.
Wp/liv/Nīerõz

Nīerõz um ikš rištīngd ja lūoimõd orgȱņ, mis ilzandõks um iz-glȱibõ vied tazzizt-svarrõ ja jarā vieddõ matērij-vaidimiz īedõkši. Rištingõn um kakš pubā pūormlizt, immõr 10 cm pitkõ nīerõzt. Ne sõglõbõd immõr 5 lītõrt vīerda jegā 45 minūtkõks. Glikōz, minerāld ja vajāg-vȯlbi vež lǟbõd tāgiž vier sīezõ. Munt viedlimi ja äbpūdõzt īedõkst jūokšõbõḑ lebbõ kuž-torī ja kuoŗŗõbõd kubbõ kuž pūššõl sīezõ nemē kuiž. Nīerõd sizzõl um iļ miljūon kabāld nefrōņďi, mis sõglõbõd vīerda. Nīerõd tīebõd ka ensīmõ nimkõks renīn mis äbţõb regulīerõ vier-pīkstõmizt. Nīerõd jarā-rikkõmizt ja tebīd ātõ nīerõ-vigā, nīerõ-kivīd ja nefrīţ.
Wp/liv/Mõtsā-Pūol mō

Mõtsā-Pūol mō agā Metsepole um Vidumō līvlizt mōjõd sūrd mõtsādõks mōgõnd Piškīz-Mier mōgõr rāndas. Mõtsā-pūol mōstõ lekš lebbõ ikš tǟdzi mōriek jedālstõ pūoj-pēďõn. Mõtsā-pūol mōstõ jedāls vȯltõ Lēdurga livlizt mōd. Vel jeddõpēḑõn vȯltõ Turaida mō. Sīestõ mōgõr pūol vȯltõ Idumej, Immõr joug mō ja Tālava leţgāld mōd. Pūojs pīliz ēstlizt mōgõnd Sakala. Mõtsā-Pūol mō pūojlimiz nīn (1226 nimtõd "Castrum Mezepol") pāika äb ūo tieudtõb, kilāb Skulte, Liepupe agā Limbaž ležgõl. Paldīž um Mõtsā-pūol jag Limbaž mōgõndõst. Sūŗimi jag sīe mōšti pīlõb tämpizpǟvan Leţmō teritōrijs Āinaž, Kuiviž ja Salāts joug-sū ležgõl. Sīe pūoj-tutkām Treimani ja Ikla ležgõl mōdõb Ēstimōlõ, kus Mõtsā-Pūol mōgõnd ovkõks um nimtõd ka "Metsapoole" kilā.
Wp/liv/Saksāmō

Saksāmō um ikš valst Pūoj-Sidām-Eirōpõs.
Mōjõd immõr 500 jKr germānõd rovd pūolst, 6 āigastsadās sai Saksāmōstõ Frankõd impērij jag. Obbõm Saksāmōl vōlikšiztõ piškizt first-valdõd, mis ītiztõ ja āigasts 962 krūoniztõ Otto I nemē kēzar. Luoitõ Pivā Rōmõ kēzar-vald, mis dūriz kuņtš Napoleon sīe loptīz 1806. Saksāmōstõ sai pierrõ 1815 konfederātsij ja impērij amā tǟdzi jag vȯļ Prūšmō.
Pierrõ kōtimizt Ežmiz mōīlmasuodā pǟl Saksāmōstõ sai Weimar brī-vald, mis sadīz, ku Adolf Hitler nūziz vōlikšõm ja luoi Kuolmõnd Valst. Pierrõ Saksāmō kōtimizt 1945 āigast lopāndõksõs Tūoizõs Mōīlmasuodās ta jagīztõ neļļõ okupātsij-tsūoņõ. Amērik Ītõnd-valdõd, Prantsūzmō ja Britānij okupātsij tsōnõd pǟlõ pūojtiztõ āigasts 1949 Vežgõr-Saksāmō. Sīel īž āigal Nõvkub tsōnõs pūojtiztõ kommunistli Mōgõr-Saksāmō. Kakš Saksāmōdõ ītiztõ ūtstõ 1990 pierrõ Mōgõr-Saksā kommunistliz vōļikš sadāmizt. 
Saksāmō um 1949 konstiūtsij pierrõ parlamentārli demokrātij. Tämpizpǟvan um Saksāmō Eirōp amā sūrimiz kuodāndimizõks ja rov-lug pierrõ tuoi valst pierrõ Krīevõmōdõ. Ta um Eirōp Īt ja NATO nõtkõm. Saksāmō pǟjālgab ja amā sūrim jālgab um Berlīņ. Saksāmō rov-lug um 82400000. 
Kultūr.
Albrecht Dürer vȯļ Saksāmō kūņšttāļiji 15.—16. sadāāigasts.
Wp/liv/Norvēgij

Norvēgij agā Norvēgijmō um ikš valst Pūoj-Eirōpõs Skandināvij pūol-kōla vežgõr-pūolsõ. Norvēgmō ummizt ātõ ka Svalbard ja Jan Mayen kōlad Atlāntij okeōņ pūoj jags, ka Bouvet ja Pētõr I kōla Jedāl-Atlāntij okeōņs. Sūŗimi jag rovst um norvēglizt bet sǟl jelābõd ka immõr 30 tūontõ sāmlizt. 
Norvēgmō iļ vōlikšiztõ īdõksmõs āigastsadās mitmõd piškizt kēņig-valdõd, Kēņig Harald I vīndiz mūḑi kēņigḑi immõr āigasts 900 pKr ja pōr-võtīz Shetland ja Orkney kōlad, bet ta äb sȭitõn mōdõ kubbõ vieddõ. Norvēgmō miermīed ja mierlōpijizt jōdiztõ Īsland, Grēnmō, Šoţmō ja Īrõmō rāndad sōņõ ja keitõ īžkist Amērikõs. Neiīž broutšiztõ ne Frantsijõ, kus ne pūojtiztõ Normāndij sūr-ärtsog-vald. Norvēgmō vikīngd matkād lopīztõ pierrõ siedā, až kēņig Olav Tryggvasson võtiz vastõ rištusk āigasts 994. Nēļatuoistõnõs āigastsadās Norvēgmō kēņig pūoga Magnus ja Dēņmō printses Margarethe lōlatiztõ ja īrgiz Norvēgmō kēņig-vald īt Dēņmōkõks, mis dūriz āigast 1814 sōņõ. Āigasts 1814 Norvēgmō jūrõ-paņtõ Rūotšmōlõ bet Norvēgmōlõ laskīztõ sōdõ eņtš konstiūtsij. 
Īdõkstuoistõnõs āigastsadās nūziz rovli likkimi ja sīe rezultātõs sǟdliztõ 1905 āigasts referendõm, mis äbţõks Norvēgmōstõ sai īž-pīliji kēņig-vald. Ežmiz mōīlmasuodā pǟl Norvēgmō vȯļ neutrāli, bet täm kuoigīd saitõ sūŗt kajjõ. Tūoiz mōīlmasuodā pǟl okupīeriz Saksāmō Norvēgmōdõ āigastis 1940-1945 Āigasts 1949 Norvēgmō kītiz jarā neutrāluzõst ja tämstõ sai NATO nõtkõm. 1960 āigastis Norvēgmōl lieudtõd naft ja mō-gais ja munt mō-rikūzõd sūriņţiztõ Norvēgmō rikūzt. Referendõmd pǟl āigastis 1972 ja 1994 Norvēgmō kīeldiz ītõmizõst Eirōp Ītkõks.
Wp/liv/Mierlōpijizt

Mierlōpijizt ātõ slikţõ-tējizt, kis võtābõd vegliz jarā jarā vȭridi kuoigīdi ja salāndõbõd nänt pǟl vȯlbizt rikūzõd. Mierlōpijiži um vȯnnõd istōrijs pǟgiņ. Siedā teitõ fojnīklizt, grīeklizt ja rōmlizt. 
Vāldamiersõ vȯltõ mierlōpijizt vikīngd, bet ka sōrlizt, kurālizt ja kilāb ka līvlizt. 13. āigastsadās mierlōpijizt kadīztõ Vāldamierst ja Hansā kōpmīed saitõ Vāldamier entš väg alā.
Englišmō ja Spāņmō vailizt suodād āigal 16. āigastsadā lopāndõksõs engliš mierlōpijizt akīztõ pǟlõ Amērikõst tulbiži spāņlizt kuoigīdi. Pūoj-Āfrik Berber mierlōpijizt äddõ-sōtiztõ Mōd-vail-mier kōpļimizt 19. āigastsadā īrgandõks sōņõ. 19 āigastsadā lopāndõksõs mierlōpijizt lug ei piškīmõks, bet tämpizpǟvan um nēḑi pǟgiņ Somālij rāndas Āfrikõs. 
Rov kultūrs.
Mierlōpijizt ātõ populārizt rov kultūrs pierrõ siedā, ku 1881 Louis Stevenson ulz-āndiz rōntõ "Varāndõkst kōla". Mierlōpijiz stereotīp jūrõ mōdõb pū-jālga, rõkandõb būţšõz, kekš käd azmõl, kūolõn pǟlū plagā, sīlma siḑmõz, salliz jarā pistõt varāndõkst jm.
Wp/liv/Umārpū

Umārpū ("Malus domestica") um itt jõvāgit madāli, 5–12 metrõ kuordit vīļa-pū slakā, mis vīļa um umār. Tarā-umārpūd īrgiztõ kazātõm Sidām-Āzijs immõr 20 tūontõ āigastõ tāgiž ja sīenkõks võib ta vȱlda ežmi rištīngd kazātõt stōdõz. Täm ilāli jeds-kēji um mäg-umārpū ("Malus sieversii", mis kazāb Sidām-Āzijs, nägţõbõks Kasakstans mis pǟjālgab Almatõ tǟntõb umārd tarrõ. Umārd ispidābõd setmidi kūḑi, ja ka nänt tuoitõmiz vǟrt ispidāb jõvīst. Sigžõ kuoŗdõd ja vilšõ ispidtõt tōla-umārd um vȯnnõd āigast-tūontidi tǟdzi sīedõbažā. Mäg-umārpūd ātõ jo joudzimizt tebīd vastõ ja nēḑi sōb kȭlbatõ ūd zortõd kazātimizõks. Vidū-āigal kazātiztõ umārpūḑi Leţmōl pǟažāliztõks klūstõrd jūs. Sǟld īrgiztõ umārpū zortõd laigāld-lagtõm ka mȯizõ- ja kōrand- tarīs ja 17. āigastsadāst um tieudtõb jubā immõr 60 zortõ. Tämpizpǟvan um tieudtõb jemīņ až 30 000 umārt zortõ, bet pǟgiņd nēšti ātõ äddõ īenõd, sīestõ ku pǟgiņ kazātõbõd setku amā jemīņ ie-tūojiži umārt zortidi. 
Laigāld-lagtimi.
Umārpū um Leţmōl amā lieudtõb ja amā jo kīlmõ-kāndatõb vīļa-pū. Amā sūrimõd umārt vaļmõstijizt um Kīnamō, Amērik Ītõnd-Valdõd, Pūoļmō, Prantsūzmō, Irōņmō, Itāļmō ja Tirkmō. Mōīlma amā tikkiž produkt um iļ 50 miljūon tonnõ umāŗi āigasts. Leţmō āigastli umārt sōdõks um iļ 10 tūontõ tonnõ. 
Ēdrikšõmi ja vīļa-kāndajizõks-tīemi.
Tarā-umārpū ēdrikšõb Leţmōl maijs agā jūnij īrgandõksõs. Ēdrõmõd āt vāldad agā rōzād. Vīļa-kāndajizõks-tīemi sugūb jūnijs ja jūlijs.
Wp/liv/Maksā

Maksā um amā sūrim ja amā sūrim svarāks orgȱņ rištīng ja munt sǟlganugār-jelāid kejās. Neiīž um tämmõn amā jemīņ ilzandõkši. Maksā pīlõb iļīz-mags pīemdõ-maksā tagān ja nägţõb nemē dumā punlikiz-brūni lejā palā, mis sizzõl um viersūord ja zäp torīd. Maksā um kejā pūojlimi laboratōrij, mis pūdstõb vīerda vijīst, sōtõb laigāl tuoitõmiz matērijõ ja äbţõb vȯidõ kejā lemḑõmt. Maksā vaļmõstõb zäppõ ja viedāb jarā äbpūdõzt īedõkst vierst. Maksā sizzõl um viersūord ja zäp torīd. 
Sīemnāiga.
Maksān um sūr tuoitõmiz vǟrt, bet maksā võib ka kuoŗŗõ kuoŗŗõ kēmiliži ažḑi ja vijidi midā lūom um sīenõd. Vanādõn lūomõdõn um kaijiži ažḑi jemīņ sīepierāst pǟgiņd jemīņ pidābõd vāški maksā jemīņ až nīemõ maksā. Sīebõd ka līndõd maksõ, īžkistiz gūogõ maksõ. Maksā um rikāz rōda ja vitamīņ A pūolstõ.
Wp/liv/Tūrgõz

Tūrgõz um līndõd tībõd kattõmiz jag. Ne um amādõn līndõdõn ja vȯltõ kunāgid ka mingiztõn dinozaurõztõn. Ne um tīedõd nei-īž ažāst ku karrõd. Ne äbţõbõd līndõdõn lindõ ja iz-glȱibõ kejā lemḑõmt. Turgõd kaitsõbõd līndidi vīm, kīlmõ ja palāz jedstõ. Kīlmas tallõ turgõd nūzõbõd pīlõs. Se vȱidab lemmõ gaiššõ nōgõ ležgõl. Tuļīz āigaks pīkstõb lind turgõd vastõ kejā laiglizõks. Se pidāb tāgiž tuļīz gais sōmizt lind nōgõ pǟlõ. Turgõd um sizāld tijād laz näntõn vȯlkõ jo piškimi svarā. 
Kȭlbatõmi.
Vanāst mingizt līndõd, nägţõbõks gūogõ turgidi kȭlbatiztõ kēratimizõks. Mitmõd rovd, nägţõbõks Amērik indiānlizt kȭlbatiztõ kuodkānõ jm līndõd turgidi nemē knaššõm ažḑi. Turgidi um kȭlbatõd ka lūokõks laskimiz pierāst tīedõd stūopõd gais sizzõl lindõmiz stabilizīerimizõks.
Wp/liv/Mǟr

Mǟr agā Mēr um ikš baktērij jūrõ-tīedõd teb, midā kāndabõd īžkistiz suoŗkõd ja munt purrijizt. Ku baktērij kāndajizt sūorkõzt jāmstõn sīezõr jāmstab rištīngt, siz kāndab ta teb rištīngõn jeddõpēḑõn. Mingizt stūņḑõd agā pǟvad obbõm īeb rištīng rujāks, tämmõn tulāb kīebi jōḑ ja oksnõmi, nōgõ pǟlõ sugõbõd entšvīţlizt kunkiļḑ. Mǟr võib likkõ jeddõpēḑõn pīemdižiz maksīs ja akkõ sǟld tuoizõn rištīngõn sūstõ pūgõt tīlkad abkõks. Bäz antibiōtlizt aŗšt-āinad kȭlbatimizt mǟr tapāb 60-80 protsentõ sīestõ tebstõ aktõd rovžti. Mǟrst kūolõnd rištīngõd kejād īebõd dumāks, sīestõ mǟr sōb nuttõd ka Mustā Nōvõ. 
Nēļatuoistõnõs āigastsadās jōdiz mǟr Āzijst Eirōp mōši ja sugīz vaišti ūtstõ kuņtš 18 āigastsadā īrgandõks sōņõ. Mǟr epidēmijd āigal kūoliz pǟgiņds Eirōp mōši jemīņ ku pūold rovžti. Mǟr lagtīz laigāld īžkistiz jālgabīs, kus jelīz pǟgiņ rovžti ja suoŗkidi ja suodād āigal. Ka pǟgiņ līvliži kūoliz mǟrst, īžkistiz Vidūmōl. Tämpizpǟvan um mǟr ōrali. Pūduz äbţõb teb ulzõ-piddõ, sīestõ ku tebbõn um vajāg suoŗkidi ja sīeziŗi laz jeddõpēḑõn likkõg. Mǟr vastõ sōb bokīdi pānda.
Wp/liv/Līepõ

Līepõ (leţkīelkõks "Liepāja", saksākīelkõks "Libau") um ikš jālgab Vežgõr- Leţmōl. Līepõ um jeij-brī sadām Vāldamiersõ.
Līepõ um tuoi setku Rīgõ tagān Leţmo jālgabõd siegās industriāliz aŗīņţimiz pūolstõ. Metallurgij um jūodiji industrij, tuoizt ātõ kuoigīd eitimi, metāld, tūoitõg ja kalā ja tsukkõr protseššõmi. Līepõ pūojtiztõ Līvõmō Ordo pūolst āigasts 1263 jālgab vȯļ Līvõmō Konfederātsij ummi ja obbõm Kurāmō ärtsog-vald käds. Āigasts 1795 ta ei Krīevõmōlõ. Līepõ vȯļ Krīevõmōl tǟdzi sadām ja sǟld lekštõ jellõm īžkist Amērik sōņõ. Pierrõ Ežmizt Mōīlmasuodā vȯļ Līepõ Leţmō vȯddõltõb vōļikš ku bolševīkõd vägūd sadīztõ Rīgõ pǟlõ āigasts 1918. Līepõ kāndīz sūŗt kaj Tūoiz Mōīlmasuodā pǟl, kus sakslizt okupīeriztõ tǟnda āigastis 1941-1945. Nõvkub āigal vȯļ sǟl sūr suodāväg bās. Jālgabõ vaņtlõmiz-vǟrt kūožõd ātõ Pētõr Sūr kuodā ja 18 āigastsadā Kuolm-īdlimi pivākuodā.
Wp/liv/Līvõ kīel oppimi

Līvõ kēļ äb ūo kūolõn. Bet īrgiņ um lǟlamõst lieudõ rovst, kīenkõks võimõ kȭlbatõ siedā kīeldõ. Siz võimõ kȭlbatõ kīeldõ, až mēg luggõmõ agā kēratõm. Nägţõbõks līvõ vikipēdijs. Mis võimõ tīedõ sīekõks, mis mēg opīzmõ mäd ežmizõs līvõstuņdõs. Kil võimõ siz mēg tēriņtõ ja mēg sōmõ ka arū, kunā mingi tēriņtõb. Siedā võimõ ka (sõvvõ) kȭlbatõ Rīgõ aigās, Jugla jōra jūs Dēliņ kōrands. Ja ka Kurāmō kalāmīe jels Lurķos tūļ vastūks "pǟuva!" līvõkīels. (Nei ma apakīz set obbõ, ku ma iz vȯļ sǟl Dēliņ jūs.) Minnõn mīeldiz, ku vȯnštiz min ežmi rõk. Bet pierrõ ma jou kūliz "nāciet iekšā!". Ma ei uks pǟl, sīepierāst, ku "nāciet iekšā!" iz ūo min līvõ sõnāvīļas. Mis võiks ma kītõ ni? "Ma iz sō arū!", kil. Bet siedā tǟdzist kītõmizt irgijiz pierāst ma iz līeda min optõbrōntõs. Saggõld optõbrōntõd tīejist äb mõttõl iļ sīe. Siz īrdõb äbţõ rõksõnārōntõz. Bet ka min rõksõnārōntõ tīeji iz mõttõl iļ sīe. Sīest minnõn vȯļ sūŗ vȯn, ku ma kūliz bussõs, ku min tagān kakš rõkāndiztõ līvõkīels. Ma kīeriz, ja nämād minnõn nīžiz, ku mäd kēļ um rāndakēļ. Ja vaņim kizīz, kas ma tōks oppõ rōz siedā kīeldõ. Ja siz īrgiz piški kurs, kus ma päzīz ka kizzõ, mis pūtiz rōntis.
Wp/liv/Dūoņig

Duoņig um kūož Līvõd Rānda tagān īd nīnõks. Nīn fotobildõ nägţõb http://www.a4d.lv/_fl/library/image4c283eea86175.gif . Sǟl um mōgõn jūod. Sīes mōgõnõs ātõ ka kōdõks Līvõd Rānda killõ: Mägkilā, Kūolka, Vaid, Sänag, Pitrõg, Kuoštrõg, Irē ja Sīkrõg. Duoņigs jegā kū kakš kõrd tulāb ulzõ Dūoiņikā āigakēra. Sīe tuoim um Duoņig nīms. 2009. āigast sigžkū irgõst võimõ luggõ sǟl ka līvõ kīeldõ. Bet rovdvaidliz līvõ kīel ja kultūr āigast ūdāigastkūs ja kīņḑõļpǟvakūs pūtiztõ līvõkīel tekstõd, neiku portāls livones.lv. Vaņ: http://www.dundaga.lv/avize/ . Sa klikkõd ežmizt PDF-kōntõ ja vȯdlõd lōţimiz lopāndõkst jūrõ.Ni võid sa luggõ tegīž (rōz, rōz) līvõd kīels sǟl 5. līeds. Alā kārta!, ammõ, mis sa lugūd sǟl līvõkīels, um ka Leţmō pǟkīels, až līb problēm sōdõ arū. Tienū!, Līvõd Lind!, ku sa tīed pǟtīedõ sīe "Līvõ āiga" pierāst ja ka sinnõn Ventõ, laz vȯlks matemtīk līvõd pierāst äb set līvõd Vikipēdijs.