tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Wp/krl/Ahvenanmaa

Ahvenanmaa (ruočikši "Åland") on Šuomen muakunta. Še on ainuo Šuomen muakunnista, kumpasella on ičehallinto: vuotena 1920 še tahto liittyö Ruoččih, ka 
Kanšojenliitto piätti, jotta aloveh kuuluu Šuomella. Šiitä šuaten šillä on ollun ičehallinto. Ahvenanmuan nimi voi liittyö ahveneh, ka ei välttämättä.
Ahvenanmaalla on 30 055 eläjyä, kumpasista 88 prosenttie pakajau muamonkielenä ruoččie ta vain vajua 5 prosenttie šuomie. Muakunnan muapinta-ala on 1 582,71 nelijökilometrie, joten še on pinta-alaltah Šuomen pienin muakunta.
Ahvenanmaan maisemah kuulutah pienet šuaret, meri ta korot (luuvvot). Kašvillisuš on röhäkkyä. Muakunnan 15 kuntua ollah Finström, Geta, Hammarland, Jomala, Saltvik, Sund, Eckerö, Lemland, Lumparland, Brändö, Föglö, Kumlinge, Kökar, Sottunga ta Vårdö, ta šen piälinna i ainuo linna on Maarianhamina.
Wp/krl/Ilveš

Ilveš ("Lynx lynx") on Pohjas-Europan ainuo luonnonvarani kiššaeläin. Šen piirteitä ollah muštakarvaset korvat, pakšu ta kirjava turkki a šuuret käpälät. Ilveš liikkuu hämärällä ta öisin, joten šitä on vaikie nähä. Ilvekšen ruumihin pituhuš on noin 70–140 senttimetrie ta hännän 15–25 senttimetrie.
Wp/krl/Portugali

Portugalin tašavalta (port. "República Portuguesa") ili Portugali on valtijo lounaisešša Europašša, Iberijan niemimualla. Muan pinta-ala on 92 090 nelijökilometrie ta väkiluku 10 309 573 eläjyä. Šen piälinna on Lissabon ta virallini kieli portugali. Muan ainuo rajasussieta on Ispanija, ta portugalin ta ispanijan kielet ollahki lähistä šukuo toisillah.
Ammuin Portugalin aloveh oli osa suurta Rooman valtakuntua, ta šen nimiki tulou latinan šanašta "Portus Cale". Onnakko Rooman valtakunnan aikah alovehen nimi oli Lusitania.
Wp/krl/Latvajärvi

Latvajärvi on kylä Latvajärven itäisellä rannalla, Vienan Karjalašša noin viijen kilometrin piäššä Šuomen rajašta. Latvajärvi on tärkein Vienan runokylistä: šielä elettih mm. kuulusat runonlaulajat Arhippa ta Miihkali Perttunen.
Nykyjäh Latvajärvellä on vejetty šähöt Šuomen puolelta, ka turismia haittuau šijainti čerialovehella.
Wp/krl/Maarianhamina

Maarianhamina (ruočikši "Mariehamn") on linna Šuomešša Ahvenanmaan ičehallinnollisešša muakunnašša. Linnašša on noin 11 746 eläjyä (vuotena 2020), kumpasista suurin osa on ruočinkielisie.
Čuari Aleksander II perušti Maarianhaminan vuotena 1861.
Wp/krl/Kainuu

Kainuu on muakunta Šuomešša. Šen piälinna on Kajaani. Muakunnan pinta-ala on 22 687,35 nelijökilometrie, ta šielä on 71 839 eläjyä. Pohjosešša ta länneššä Kainuu rajottuu Pohjois-Pohjanmaah, šuvešša Pohjois-Savoh ta Pohjois-Karjalah a ijäššä Vienah.
Istoriallisešti Kainuu kuuluu Pohjanmaah, ta ennein alovehella on paistu karjalan kieltä. Nykyjäh karjalua paissah vain muakunnan itäošissa Hietajärven ta Kuivajärven kylissä.
Kainuun maisemah kuulutah järvet, vuarat ta šuuret erämuat. 80 prosenttie muakunnan muapinta-alasta on meččyä, ta šuurin järvi on Oulujärvi ili "Kainuun meri". Kainuulaini kulturi kuuluu suurempah itäšuomelais-karjalaiseh kulturiperintöh ta Kainuun murre pohjautuu Savon ta Karjalan murtehih. Kainuuta on kučuttu niise "nälkämuakši", ta šen muakuntalaulu on nimeltäh "Nälkämaan laulu".
Wp/krl/Kajaani

Kajaani on linna Šuomešša ta Kainuun muakunnan piälinna. Šielä eläy noin 36 597 ristikanšua (30.6.2020).
Wp/krl/Yhyšvallat

Yhyšvallat, virallisesti Amerikan yhistynyöt valtivot ili Amerikka () on valtivo Pohjois-Amerikašša. Muan pinta-ala on 9 826 630 nelijökilometrie ta väkiluku 328 miljounua eläjyä. Yhyšvallat on liittovaltivo ta šiinä on 50 ošavaltivota. Yhyšvaltojen sussietoja ollah pohjoisešša Kanada, šuvešša Meksiko, länneššä Tyynimeri ta ijäššä Atlantti.
Yhysvaltain piälinna on Washington (DC) ta šuurin linna New York. Yhyšvallat on talouvveltah muajilman šuurin, väkiluvultah kolmannekši ta muapinta-alaltah nellännekši šuurin mua. Yhyšvalloissa paistava kieli, englanti, on tärkein muajilmankieli ta šitä pakajau yli miljardi ristikanšua.
Yhyšvaltojen presidentti on Donald Trump.
Wp/krl/Šuojärven piiri

Šuojärven piiri on piiri Karjalan tašavallan länšiošašša. Piirin rajoina ollah pohjasešša Mujehjärven piiri, koillisešša Karhumäjen piiri, ijäššä Kontupohjan piiri, kuakošša Priäšän kanšallini piiri, šuvešša Pitkärannan piiri, lounahašša Sortavalan piiri ta länneššä Šuomi. Piälinna on Šuojärvi. Piirin pinta-ala on 13 731 nelijökilometrie ta väkiluku 18 814 eläjyä (vuotena 2010). 
Osa Šuojärven piirin alovehesta on kuulun aijemmin Šuomella. Nykyni piiri on muuvvoššettu 9. heinäkuuta 1940.
Kunnat.
Šuojärven piirissä on viisi kuntua:
Wp/krl/Pyhä riimalaini imperija

Pyhä riimalaini imperija ili Šakšan enšimmäini valtakunta oli valtijo Keški-Europašša keškiajalla. Še oli väl'l'äh yhteh liittyn feodal'noi valtijo, kumpasen šisällä oli äijän pienie valtijoita.
Pyhän riimalaisen imperijan perušti Karl Šuuri vuotena 800, ka enšimmäini keisariksi kruunattu oli Otto Šuuri vuotena 962. Napoleon hajotti imperijan vuotena 1806. Nykyaikana Šakša, Ranška ta Italija pietäh imperijua niijen ieltäjävaltijona.
Wp/krl/Šanki

Šanki (livviksi "šipainiekku", ) on perintehellini šuomelaini ta karjalaini ruoka. Še on levinnyn Šuomeh karjalaisien evakkojen mukana toisen muajilmanšovan jälkeh. Šanki on luajittu riissušta, potakašta ta vehnäštä.
Wp/krl/Šuomelais-ugrilaiset kielet

Šuomelais-ugrilaiset kielet on toini uralilaisien kielien alaryhmä samojedikielien ohella. Šiih kuulujie kielie ollah mm. šuomi, karjala, hanti, viro, unkari ta saamelaiskielet. Šuomelais-ugrilaisissa kielissä on äijä šijamuotoja ta monie yhtehisie piirtehie, kuten vokališointu. Šuomelais-ugrilaisie kielie pakajau 26 miljounua ristikanšua.
Monet unkarilaiset šanotah, jotta heijän kieli ei olis' šuomelais-ugrilaini vuan turkkilaini. Onnakko unkarin kielen šuomelais-ugrilaisuš on tiijollisešti tovissettu ašie.
Wp/krl/Žirahvi

Žirahvi ("Giraffa camelopardalis") on eläin, kumpani eläy luonnonvarasena Afrikašša. Šillä on pitkä kakla ta še on muajilman korkein muaimettäjä.
Žirahvilla on pitkä kakla, koška šen pitäy šuaha ruokapuušta lehet.
Wp/krl/Vienankarjala (murreh)

Vienankarjala on yksi karjalan kielen piämurtehista, kumpasta voijah pityä niise eri kielenä. Vienakši pakajau 35 000 ihmistä piäšiešša Vienašša.
Vienankarjalan puhuma-aloveheh on ammuin kuulun koko Karjalan tašavallan pohjasošan šekä Šuomešta Šuomuššalmen Hietajärven ta Kuivajärven kylät i Kuhmon Rimmin kylän. Šuomešša vienankarjalan kieli on korvautun šuomen kielellä ta šamoin Karjalašša šen on ušeičči korvannun venäjä. Nykyjäh vienankarjalua paissah piäšiešša Kalevalan kanšallisen piirin, Louhen piirin a Koštamukšen linnapiirin alovehilla.
Vienan karjalan murtehešša on enämpi š [šee] kirjainta kuin muissa karjalan murtehissa ta še on lähimpänä šuomie karjalan kielen murtehista. Šuomelaini malttau äijän enämpi vienan murrehta kuin muita karjalan murtehie ta šuattau tyyten paissa vienalaisen kera.
Wp/krl/Viron kieli

Viron kieli on itämerenšuomelaisih kielih kuuluja šuomelais-ugrilaini kieli. Šitä pakajau 1,1 miljounua henkie ta še on Viron tašavallan virallini kieli. Viron kieli on toisekši šuurin itämerenšuomelaini kieli šuomen jälkeh. Viro on ollun šatoja vuosie Šakšan vallan alla, ta šentäh viron kieleššä on äijä šanoja šakšan kieleštä.
Virošša ei ole vokaliharmonua.
Wp/krl/Savo

Savo on aloveh (istorijallini muakunta) Šuomešša. Šielä paissah šuomen itämurtehie, kut ollah länšimurtehie lähehisempyä šukuo karjalalla. Nykyjäh Savo juatah Šuvi- ta Pohjois-Savoh, ta šen eläjie kuččutah savolaisiksi.
Wp/krl/Tverin karjalaiset

Tverin karjalaiset on karjalazien joukko, kumbane eläy Tverin Karjalašša Venäjän Tverin alovehella, muantiijollizešti erilläh muista karjalazista. Hyö paissah karjalan kielen tverinkarjalan murrehta. Tverinkarjalazet peräyvytäh niistä karjalazista, kumbazet puattih Kägišalmen liänistä 1600-luvulla Šizä-Venäjällä, konža heijän alguperäne kodimua liitettih Ruoččih.
Tverinkarjalazien subetnossan eländäpaikan erillizyön tagie tverinkarjalan murdehešša on vähembi laihinašanua muista baltikkamerenšuomelaizista kielistä gu toizissa murdehissa. Kogo Veniähen rahvahanluvun vuuvven 2010 tiedoloin mugah tverinkarjalazien lugumiärä oli 7394 hengie - heistä vain 25 šano, jotta maltau vain muamonkieldä.
Istorija da alguperä.
Erähät tutkijat monien yhtehizien merkilöin da eroloin peruštehella lizätäh tverinkarjalazien joukkoh vähäluguzet Tihvinän da Valdain karjalazien subetnizet joukot, kumbazet rodiuvuttih yhellä aigua da šamanmoizissa ololoissa.
XIX vuozišualla karjalazet jo elettih Tverin da Jaroslavl'an gubernijoin rajaujestoissa, ga Veniähen valdakunnan vuuvven 1897 rahvahanluvun kirjoilla ei ollun rahvašta, kumbazet oldais pietty karjalua muamonkielenä.
Vuuvven 1926 rahvahanluvun tiedoloin mugah Tverin gubernijašša tverinkarjalazie oli 140 567 hengie, kumbazista enämbi 95 prosentie maltettih karjalua.
Vuozina 1937—1939 šillozella Kalininan alovehella oli peruššettu Karjalan kanžalline piiri, kumbazen keškukšena oli Lihoslavl'an linna. Vuuvvešta 1997 algo tverinkarjalazien kanžallis-kulturalline autonomija.
Tverinkarjalazien lugumiärän ylen näbie vähenemine, kumbane on merkitty virallizešša statistikašša, šellitetäh kylien rahvahan (enimäldä ruadajien nuorien) muutannalla linnoih da tevollizuškeškukših 1950-luvulla. Šuurin vuitti tverinkarjalazista sen periä veniähläistygi.
Genetikka.
Tverinkarjalazilla ollah enämmistönä Y-hromosoman gaplojoukot N1a1 (Y-DNA)|N1a1a1a1a2-Z1936 (31 %) da R1a (Y-DNA)|R1a-М198 (xM458) (30 %). Kolmannella šijalla ollah N1a1 (Y-DNA)|Y-hromosoman gaplojoukko N1a1a1a1a1a-VL29 (18 %), nellännellä I1 (Y-DNA)|Y-hromosoman gaplojoukko I1-M253 (7 %).
Lugumiärä.
Karjalazien lugumiärä Tverin alovehella (vuodena 2010)[4]
Kieli.
Tverinkarjalazilla on ollun enžin kirillizeh, šen jälgeh latinalazeh, šen jälgeh tuaš kirillizeh kirjaimikkoh pohjautuja kirjakieli. Nygyjäh kehitetäh uutta kirjakieldä, kumbaista kirjutetah latinalazella kirjaimikolla.
Wp/krl/Pohjas-Koreja

Korejan demokrattini kanšantašavalta ili Pohjas-Koreja on valtivo Itä-Aasijašša Korejan niemimualla. Pohjas-Koreja on šulkeutunut diktatuuri. Pohjas-Korejan virallini ideologija on juče. 
Pohjas-Korejan pinta-ala on 120 538 nelijökilometrie ta väkiluku 24 851 627 eläjyä. Šen piälinna on Pjongjang ta virallini kieli on koreja. Muata halliččou "Šuuri Johtaja" Kim Jong-un.
Istorija.
Ammuin molommat Korejat (Pohjas- ta Šuvi-Koreja) ollah oltu yksi yhtenäini valtivo. Vuotena 1910 Japonija poloni Korejan kuninkaškunnan ta liitti šen iččeh. Toisen muajilmanšovan jälkeh Neuvoštoliitto ta Yhyšvallat juattih Koreja, ta Neuvoštoliiton alovehešta šynty Pohjas-Koreja. Vuosina 1950–1953 kakši Korejua šojittih; šota piätty tašapelih.
Pohjas-Korejan peruštaja ta enšimmäini "Suuri Johtaja" oli Kim Il-sung. Nykyni johtaja on hänen punukka (vunukka) Kim Jong-un.
Wp/krl/Potakka

Potakka ("Solanum tuberosum") on koisokašvien heimoh kuuluja kašvi, kumpasta käytetäh ruokana.
Potakka on yksi muajilman tärkeimmistä ruokakašviloista, onnakko još potakka on vihrie, še on myrkyllini. Kašvin vihriet ošat ollah niise myrkyllisie. Potakka on rotuisin Šuvi-Amerikasta, ta še on läheistä šukuo tomatilla. Espanjalaiset tuotih potakan Europpah 1500-luvulla.
Wp/krl/Rauman murreh

Rauman murreh, eryähičči niise Rauman kieli (Rauman giäl) on šuomen murre, kuta paissah Länši-Šuomešša Rauman linnašša. Murreh eruou kovašti muista šuomen murtehista, ta šentäh šitä eryähičči kuččutah kielekši.
Wp/krl/Kala

Kala on šelkärankani eläin, kumpani eläy veješšä. Kaloilla ollah šuomukšet ta häntä, ta ne henkitetäh šakloilla. Monet kalat ollah ylen hyvie ravintoainekšie. Kalojen pyyvvyštämistä kuččutah kalaššamisekši.
Ennein kaloja on pijetty yhtenä šelkärankasten luokkana ("Pisces"), ka nykyjäh niitä pijetäh ušiena luokkana eikä niitä voija pityä taksonomisena ryhmänä.
Wp/krl/Kaššemato

Kaššemato ("Lumbricus terrestris") on mato, kumpani šyöy multua ta luatiu šiitä paremman luatusta. Šanalla šuatetah tarkottua niise muita šaman lierojen heimon (Lumbricidae) lajeja. Kaššemato on väriltäh ruškie ta šuurehko: še voi kašvua jopa 30 senttimetrie pitäkši.
Kaššemavot eletäh tavallisešti mullan alla, ka ne tullah šatiella muan pinnalla. Ne ollah kakšineuvosia, ili niillä on šekä isäčyn jotta emäčyn šukupuolielimet.
Kaššematoja voijah pityä onkešša šättänä. Niise monet linnut šyyvväh kaššematoloita.
Wp/krl/Kirgizija

Kirgizijan tašavalta (kirg. "Кыргыз Республикасы"; ven. Кыргы́зская Респу́блика) ili Kirgizija on valtivo Keški-Aasijašša. Muan pinta-ala on 199 951 nelijökilometrie ta väkiluku 6 019 500 eläjyä. Šen piälinna on Biškek.
Kirgizijašša paissah kirgiisin kieltä, ta toini virallini kieli on venäjä. Muan sussietat ollah Kazakstan, Uzbekistan, Kiina ta Tadžikistan.
Wp/krl/Lappi

Lappi on Šuomen pohjasin muakunta. Lapissa paissah šuomekši ta saamekši, kumpani on muakunnan alkuperäni kieli. Onnakko nykyjäh šaamie pakajau vain pieni vähemmistö. Muakunnan maisemah kuulutah erämuat, šuot ta tunturit. 
Lapissa eläy 176 716 ristikanšua. Muakunnan pinta-ala on 98 986,55 nelijökilometrie, mi teköy šiitä Šuomen šuurimman muakunnan. Muakunnan kešuš on Rovaniemen linna, ta toini šuuri kaupunki on Kemi.
Wp/krl/Lyydin kieli

Lyydi on šuomelais-ugrilaisih kielih kuuluja itämerenšuomelaini kieli tahi karjalan murreh, kumpani kuuluu uralilaiseh kielikuntah. Šuomelaisešša kielitiijjošša lyydie pijetäh perinteisešti omana kielenäh. Še on hyvin varavonalani, a šitä pakajau muamonkielenä vain noin 300 ristikanšua ta vähän enämpi toisena. Lyydin perinteini puhuma-aloveh šijaiččou Karjalan tašavallan itäošašša Petroskoin lähellä ta šen šuvipuolella Onegan rannoilla. Kielen puhujat eletäh enimmäkšeh Kontupohjan, Priäšän ta Aunukšen piirin kylissä Lyydinmuakši kuččutulla alovehella.
Wp/krl/Meduusat

Meduusat (Scyphozoa) on yksi polttajaiseläimien piäjakšon luokista. Merissä eläjät meduusat uijah hil'l'ah čupissamalla ta luajentamalla stuudenimaista uimakelluoh, kumpasen alta tulija vesi liikuttau niitä ielläh. Onnakko meduusat ajauvutah ušeičči vejen virrašša ta ne ollah šuurimpie makroeläinplanktonie. Aivosimmat tiijetyt meduusafossilit ollah yli 600 miljonan vuuvven takua prekambrikauvvelta.
Meduusoilla ollah myrkyllisie lonkeroita ta šajehvarjon näköini lakki. Rikeneh meduusat voijah olla niise vuarallisie.
Wp/krl/Muamonkieli

Muamonkieli tahi enšimmäini kieli on še kieli, kumpasen ihmini opaštuu enšimmäisenä kielenäh. Ihmini voi unohtua oman muamonkieleh, ka šiinä voi keštyä äijän aikua ta še on harvinaista.
Wp/krl/Irukandji

Irukandji ("Carukia barnesi") on lämpimissä merissä eläjä, kuutijomeduusoih kuuluja polttajaiseläinlaji. Šen uimakellot ollah 12-15 millimetrie, ka lonkerot voijah olla yli metrin pitusie. Irukandijit ollah ylen myrkyllisie ta šiihen voi niise kuolla.
Wp/krl/Išorin kieli

Išorin kieli ("ižoran keel") on itämerenšuomelaini kieli, kumpani kuuluu uralilaisen kieliperehen šuomelais-ugrilaiseh kieliryhmäh. Istorijallisesti kieltä ollah paistu Inkerin alovehella Venäjällä elänyöt išorit, ka nykyjäh šitä maltetah vain muutomat ihmiset (arpivojen mukah enimyölleh 70 henkie). Kieli on lähehistä šukuo karjalalla ta šuomen itämurtehilla, ta šen eri murtehet ollah jakauvuttu eri alovehien mukah.
Išori oli vain paistu kieli 1930-luvulla šuaten, konša Leningradin yliopisson inkeriläini docentti Väinö Junus luati išorilla lyhytikäsen kirjakielen ta šillä julkaistih kirjallisuttaki. Šilloin išorin kirjuttamiseh käytettih latinalaista kirjutušjärještelmyä, ka kirjuttamini kielellä kiellettih jo vuuvvešta 1937 alkuan. Nykyni išorin kirjaimikko šäilyttäy muijen kešeššä erikoismerkit Š ta Ž tai Ä ta Ö.
Wp/krl/Inkeri

Inkeri ili Inkerinmua on aloveh Venäjällä Pietarin linnan ympärillä. Nykyjäh še kuuluu Leningradin aloveheh. Noin 15 000 nelijökilometrin luajuni aloveh rajautuu pohjoisešša Rajajokeh, länneššä Narvanjokeh ta Laukaanjokeh a ijäššä Luatokkah ta Lavajokeh.
Inkeri on šuanun nimen ruoččilaiselta prinčessa Ingegerdiltä, kumpani mäni vuotena 1019 Novgorodin halliččijalla Jaroslav I Viisahalla. Eymundin sagašša kerrotah, jotta Ingegerd šai Jaroslavilta lahjakši Luatokanlinnan ta šiih liittyjät muah. Šiitä šuaten alovehta on kučuttu nimellä Inkeri (Inkerinmua ili Ingegerdin muat).
Inkeri oli itämerenšuomelaisih kanšoih kuulujien vat't'alaisien ta inkerikkojen istorijallini kotimua. Niise itäslavilaista väkie tuli alovehella jo enšimmäisen vuosituhannen lopulla. Inkeri kuulu Ruočilla vuuven 1617 Stolbovan rauhašta aina šuureh Pohjan šotah (Ruočin Inkeri). Tuolluan alovehella muutti äijän šuomelaisie, kumpasten peräntiet (perilliset) tunnetah inkerinšuomelaisina ili inkeriläisinä. Oša Länši-Inkerie liitettih Tarton rauhan jälkeh Viroh, ta še tunnetah nimellä Viron Inkeri. Nykyjäh šekin kuuluu Venäjäh.
Wp/krl/Tornioluakšo

Tornioluakšo ili Meänmua on aloveh Ruočin ta Šuomen välillä. Tornioluakšošša paissah ruoččiksi ta meänkielekši. Šielä eläy 160 000 ristikanšua, ta heistä meänkieltä pakajau 60 000 ihmisie. Enämmistö pakajau ruoččie.
Ristikanšat šanotah ušeičči, jotta meänkieli on šuomen murreh, ka nykypäivänä še lašetah kielekši.
Wp/krl/Tverin Karjala

Tverin Karjala on aloveh Venäjäššä Moskovan lähellä. Šielä paissah tverinkarjalua ta venäjyä. Alovehen karjalaini vähemmistö šynty 1600-luvulla, konša šinne šiirty äijän karjalaisie pakoh Ruočin uškontavainuo ta vevotušta.
Wp/krl/Livvi

Livvi ili livvinkarjala on karjalan kielen murreh tahi oma kieli, kumpani on kaikista murtehista šuurin murreh. Livvin murtehešša on enämpi vepšäläisie ta venäläisie laihinoja. Livvissä on erilaini kielioppi kuin muissa karjalan murtehissa, šentäh kun še pohjautuu vepšäläiseh kielimuotoh. Vepšä pohjautuu muinaisvepšän kielimuotoh. Šuurin oša karjalaisešta medijašta on livviksi.
Wp/krl/Pomorin kieli

Pomorin kieli on venäjän murreh tahi oma kieli. Pomorissa on äijän šuomelais-ugrilaisie vaikuttehita.
Eryähät tutkijat ta kanšalaisaktivistit ollah šitä mieltä, jotta pomorit ollah erillini kanša oman kulttuurin ta kielen kera. Ka toiset istorikot šanotah, jotta pomorit ollah venäläiset, ket tultih elämäh Vienanmeren rannikolla. Šamoin kun Onegajärven takuana eläjie kučutah zaonežaniloiksi. Karjalan pomorit tultih Novgorodin alovehelta.
Wp/krl/Karjalan rahvahannoušu

Karjalan rahvahannoušu oli itäkarjalaisien rahvahannoušu Neuvošto-Venäjyä vaštah vuosina 1921-1922. Rahvahannoušu oli oša šuurempua Venäjän rahvahanvoinua ta kešti šajekuušta ta pimiekuušta 1921 pakkaiskuuhun ta tuiskukuuhun 1922. Tarkotukšena oli vähintäh noššattua kanšojenvälistä huomijota Karjalan tilantehešta, ka tärkein tavote oli vapua ta kanšallini, Neuvošto-Venäjäštä omavaltani Karjala. Šuomi yritti šiirtyä Karjalan kyšymykšen Kanšojenliiton piätettäväkši, ka še ei ottan asieta käsiteltäväkši.
Karjalan rahvahannoušuo juohatettih itäkarjalaini Vasili Levoni, kumpasta kučuttih "Ukki Väinämöisekši", ta šuomelaini aliseršantti Jalmari Takkinen.
Wp/krl/Vilhelm II

Vilhelm II (27.1.1859 - 4.6.1941) oli Šaksan čuarikunnan viimeni čuari ("Kaiser") vuosina 1888-1918.
Wp/krl/Šuvi-Koreja

Korejan tašavalta ili Šuvi-Koreja on valtivo Itä-Aasijašša Korejan niemimualla. Šuvi-Koreja on rikaš mua ta šielä on yksi muajilman korkeimmista elämänaikavuottehista. Muan välit sussieta Pohjas-Korejah ollah jännittehelliset. Šuvi-Koreja on demokrattini mua.
Šuvi-Korejan pinta-ala on 100 210 nelijökilometrie ta väkiluku 51 696 216 eläjyä. Muan piälinna on Seul ta virallini kieli koreja.
Wp/krl/Tverinkarjala

Tverinkarjala on yksi karjalan kielen murtehista. Šitä paissah Tverin Karjalašša Venäjällä. Vain pieni oša karjalaisesta medijašta on tverikši, ta tverinkarjalaisien miärä on vähenömäššä. Tverissä vain pieni oša eläjistä pakajau tverinkarjalua.
Ešimerkki tverinkarjalašta:
"Puasinkoi on pieni karielan külä Tverin mualla. Šielä on nel'l'äkümmendä taluo. Šeizov külä joven rannalla. Jogi virduav hil'l'ah, žentän händä šanotah Tihvinča. Ümbäri on ülen šoma mua. – Tuatto šaneli: ammuin, monda šadua vuotta ennen, šinne tuldih Pohjois-Karielašta karielan rahvaš. Hüö leikkattih mečän i šeizatettih tämän külän. I nüt vielä küläššä šeizotah kojit, kumbazet on luaittu vanhašta mečäštä.'
Wp/krl/Ukraina

Ukraina (ukr. "Україна, Ukrajina") on valtijo Itä-Europašša. Šen pinta-ala on 603 628 nelijökilometrie ta väkiluku 45 553 047 eläjyä; pinta-alaltah Ukraina on Europan toisekši šuurin ta šamalla šuurin kokonah Europašša šijaiččija mua. Väkiluvultah še on Europan šeiččemennekši šuurin valtijo. Muan piäkaupunki on Kijev ta virallini kieli ukraina. Presidenttinä toimiu Volodymyr Zelenskyi.
Ukrainan sussietoja ollah ijäššä Venäjä, pohjosešša Valko-Venäjä ta länneššä Puola, Slovakija, Unkari, Romanija ta Moldavija. Šuvešša mua rajottuu Muštamereh.
Muantieto.
Ukrainan ilmašto on lauhakka mannerilmašto. Piäoša muašta on vil'l'avua muššan mullan aruo, ta Ukraina onkin Europan tärkehimpie vil'l'antuottajamaita. Tärkehin joki on muan läpi virtuaja Dnepr.
Ukrainan šuurin kaupunki on piäkaupunki Kijev. Toisekši šuurin kaupunki on muan koilisošašša šijaiččija Harkiv. Kolmannekši šuurin kaupunki on ollun Odessa vuuvvešta 2014; šitä ennein kolmannekši šuurin kaupunki oli Dnipro, kumpani on nykysin nel'l'ännekši šuurin kaupunki. Muita šuurie kaupunkeja ollah Donetsk ta ennein toista muajilmanšotua Puolalla kuulunut Lviv. Muan itäošašša on lisäkši nominalisešti iččenäiset Donetskin ta Luhanskin (Luganskin) rahvahantašavallat.
Istorija.
Istorijan aikana nykysen Ukrainan alovehella ollah eletty monet-monituiset kanšat, ta niijen jälki näkyy Ukrainan kulttuurissa ta paikkojen nimilöissä. Gotit hallittih Krimin niemimuata kanšojenvajellušajalta toisella vuosituhannella šuaten, ta Šuvi-Ukrainašša on ollun vahva kreikkalaini vaikutuš. Kreikkalaisperäsie paikannimie ollah mm. Sevastopol, Herson, Odessa, Mariupol ta Melitopol. 700-luvulta etehpäin Kijevin ympärillä muuvvoštu itäslavilaini Kijevin Rusin valtijo. 1200-luvulla mongolit polonittih mua ta šiitä tuli oša tatarien Kultasta ordua. Välillä Ukraina oli osa Puola-Liettuvua.
1600-luvulla rotiutu enšimmäini ičehallinnollini ukrainalaisvaltijo, kasakkahetmanatti. Vuotena 1667 hetmanatti juattih Puola-Liettuvan ta Venäjän kešen. Koko Ukraina Itä-Galitsijua ta Bukovinua laškomatta joutu Venäjällä Puolan jakoloissa 1772–1795. Ukrainan rahvahantašavalta iččenäisty 22. pakkaskuuta 1918, ta šiitä tuli kešušvaltojen tuvella hetmani Pavlo Skoropadskyin halliččoma Ukrainan valtijo 29. šulakuuta. Lopulta muašta tuli oša Neuvoštoliittuo, Ukrainan sosialistini neuvoštotašavalta, onnakko šen länšiošat liitettih Puolah. Toisen muajilmanšovan alušša aloveh palai Ukrainalla. Natsi-Šakša poloni Ukrainan alovehen vuotena 1941 ta šiitä tehtih Ukrainan valtakunnankomissariatti; mua vapautettih šovan lopulla. Kiisselty Krimin niemimua liitettih Venäjäštä Ukrainah vuotena 1954. Mua iččenäisty Neuvoštoliitošta 24. elokuuta 1991, vähyä ennein šen hajuomista.
Venäjä poloni Krimin niemimuan vuotena 2014 ta hyökkäi koko Ukrainah 24. helmikuuta 2022.
Hallinnollini jako.
Ukraina juatah 24 aloveheh (ukr. "область, oblast"), Krimin autonomiseh tašavaltah ta kahteh kaupunkih: Sevastopolih ta Kijevih. Alovehhallinnon toisella tašolla alovehet ta Krimin autonomini tašavalta on juattu piirilöih (ukr. "район, rajon"), kumpasie on heinäkuusta 2020 šuaten ollun yhteheš 136.
Wp/krl/Vieljärvi

Vieljärvi (, Vedlozero) on mualaiskunta ta sen keškuškylä Priäšän kanšallisen piirin länšiošašša Karjalan tašavallašša. Vieljärvi on osa istorijallista Aunukšen Karjalua, ta Venäjän imperijan ajalla še oli Aunukšen gubernijan kunta.
Vieljärveššä oli 2 100 eläjyä vuotena 2010. Monet Vieljärven eläjistä paissah karjalua; kunnašša paistava kielimuoto on aunukšenkarjala.
Wp/krl/Viro

Viron tašavalta (virokši "Eesti Vabariik") ili Viro on tašavalta itäseššä Europašša. Muan pinta-ala on 45 339 nelijökilometrie ta väkiluku 1 318 705 eläjyä. Šen piälinna on Tallinn. 
Viron virallini kieli on šuomelais-ugrilaisih kielih kuuluja viro. Muašša paissah niise venäjyä, šentäh kun še on ollun Venäjän vallan alla vuosina 1721-1918 ta 1940-1991. Viruo ollah hallittu niise šakšalaiset 1200-luvulta 1500-lukuh ta ruoččalaiset vuosina 1561-1721.
Wp/krl/Weimarin tašavalta

Weimarin tašavalta oli mua Europašša vuosina 1919-1933. Še šynty enšimmäisen muajilmanvoinan jälkeh, kun Šaksan keisarikunta hajosi. Valtijo ei šelvinnyn pitälti, koška Adolf Hitler otti vallan jo vuotena 1933 ja Naci-Šakšan aikakausi alko.
Wp/krl/Yle Uutiset

Yle Uutiset on šuomelaini uutiskanava, kumpani luatiu uutisie šuomekši, ruočiksi, šaamekši ta livvinkarjalakši.
Wp/krl/Šaksan imperija

Šaksan imperija ili Šakšan toini valtakunta oli valtijo Keški-Europašša vuosina 1871-1918. Šiinä oli 25 ošavaltijota, ta šen šiirtomaita oltih muijen kešeššä nykyset Namibia, Togo ta Tansanija.
Šakšan imperija šynty vuotena 1871, konša pienet šakšalaiset ruhtinaškunnat yhissyttih Prussijan alla, ta hajosi hävityn enšimmäisen muajilmanšovan jälkeh. Viimeni halliččija Vil'gel'm II lähti muanpakoh.
Wp/krl/Ottawa

Ottawa on Kanadan piälinna. Šielä eläy noin 934 000 ristikanšua.
Wp/krl/Kirgiisin kieli

Kirgiisin kieli (omakielini nimityš "kyrgyzča") on turkkilaini kieli, kumpasta pakajau noin nellä miljonua ihmistä Kirgizijašša ta šen lähialovehilla. Kirgiisi ta venäjä ollah Kirgizijan tašavallan viralliset kielet.
Wp/krl/Itämerenšuomelaiset kielet

Itämerenšuomalaiset kielet on uralilaisien kielien šuomelais-ugrilaiseh kielijoukkuoh kuuluja kieliryhmä. Itämerenšuomelaisie kielie pakajau kaikkieh noin 7 miljounua ristikanšua ta ne ollah kehitytty myöhäiskantašuomešta. Kolme šuurinta kieltä ollah šuomi, viro ta karjala.
Monet itämerenšuomelaiset kielet ollah kuolomašša, ešimerkikši ižorua pakajau vain 123 ristikanšua. Ennein karjalua, meänkieltä ta kveenie pijettih šuomen murtehina, ka ei enyä.
Wp/krl/Esperanto

Esperanto on L. L. Zamenhofin luatima keinotekoni kieli. Esperanto luajittih, jotta kaikki ristikanšat voitais' paissa kaikkien kera. Nykyjäh esperantuo pakajau vain 2 miljonua ristikanšua; muamonkielisie puhujie on noin tuhat. Kieleššä on vain 16 kielioppišiäntyö, ta še on ylen helppo opaštuo.
Wp/krl/Donald Trump

Donald Trump (š. 14. kešäkuuta 1946) on Yhyšvaltojen presidentti.
Wp/krl/Orava

Orava ("Sciurus vulgaris") on jyršijöih kuuluja pieni elätti. Oravie on kaikissa Karjalan mečissä, onnakko enämpi niitä on šuvipuolešša, šentäh kun šielä on eri luatusie ta eri ikäsie meččie. Oravan ruumihin pituhuš on 18–28 senttimetrie ta hännän 15–25 senttimetrie, paino on 200–400 grammua. Orava tunnetah turpiešta hännäštä ta ruškienpruunista karvašta. Isäččyt ollah useičči emäččyjä šuurempie.
Ennein orava on elän vain mečissä, ka nykyjäh šitä voi nähä linnoissaki. Orava on ylen kaprakka kapuomah puissa, ta šinne se luatiu pesänki. Orava šyöy kuusen ta männyn šiementä, lintujen jiäliččyä, marjua ta puijen lehenkantua. 
Ennein oravannahkoja (kettuja) on käytetty makšamiseh, ta šana raha tulou germanilaisen kantakielen šanašta "*skrahō" (orava, oravannahka).
Wp/krl/Šiipiorava

Šiipiorava ("Pteromys volans") on jyršijöih kuuluja pieni elätti, kumpani on äijän rotn'uah oravua harvijaisempi. Muajilmanluajusešti šiipiorava on kačottu elinvoimahisekši, ka Šuomešša šitä pijetäh vuarantunuona. Šiipiorava liikkuu kiipuomalla (liitämällä), ka ei oikieštah lennä; šen etu- ta takajalkojen välissä on vet nahkani ihopoimu. Šiipiorava šuattau kiivuta läš 50-60 metrin matkoja.
Šiipioravan ruumihin pituhuš on 13–21 ta hännän 9–14 senttimetrie; paino on 100–200 grammua. Piä on pyörie ta nenä lačakka. Šilmät ollah muššat, šuuret ta etehpäin työntyvät. Turkki on pehmie ta oravan turkkie pakšumpi. Emäččyt ollah ušeičči isäččyjä šuurempie. Turkki on hopienharmua.
Šiipiorava eläy puissa ta laškeutuu muah vain harvah. Še puoltau kuušimeččie, joissa on niise lehtipuita. Šiipiorava liikkuu piäašiešša yöllä ta illalla. Elinympäristöä ollah vanhat lehti- ta šekamečät. Šiipiorava ei makua talviunta. Še luatiu pešäh puunkoloh 3-12 metrin korkeuvella. Eläin šyöy piäasiešša lehtipuijen veršoja, šilmuja ta havunniekloja, männyn šiemenie, kešällä niise šienie ta marjoja.
Šiipioravat voijah elyä vankina jopa 9-13 vuotta, ka luonnošša elinikä on vain 5 vuotta. Šiipioravua uhatah yöhavukat (pöllöt) ta niäjät.
Wp/krl/Vesimykrä

Vesimykrä ("Arvicola amphibius") on Keški- ta Pohjas-Europašša a Luoteis-Aasijašša eläjä šuurikokoni mykrälaji. Vesimykrät eletäh ušeičči vesistöjen luona ta käytetäh ruuvvakšeh piäašiešša kašveja ta niijen ošie. Vesimykrä voi šynnyttyä vuuvvešša ušeita pešovehie, ta šukuvalmehuon še šuau kahešša kuukauvešša.
Vesimykrä šuattau tarkottua niise lajie "Neomys fodiens".
Wp/krl/Pitänrannan piiri

Pitänrannan piiri on piiri Karjalan tašavallan šuviošašša, aijemmin Šuomeh kuulunuolla alovehella. Šen rajoina ollah länneššä Sortavalan piiri, pohjasešša Šuojärven piiri, koillisešša 
Priäšän kanšallini piiri, ijäššä Aunukšen kanšallini piiri ta šuvešša Luatokka. Piirin hallintokešuš on Pitänrannan linna. Piirin pinta-ala on noin 2 253 nelijökilometrie ta eläjäluku noin 26 200 ristikanšua.
Kunnat.
Pitänrannan piirissä on viisi kuntua:
Wp/krl/Miän taivahaini Tuatto

Miän taivahaini Tuatto on hristossanušon tiijetyin malittu. Še ešiintyy Uuvvešša Šanašša kakši kertua. Matvein jevanhelissa malittu on oša Iisussan vuarapakinua. Lukan jevanhelin mukah Iisussa opašti sen opaššettavillah, kun hyö kysyttih, mitein heijän pitäis' moliutuo. Nykyjäh malitulla on keškini šija ristikanšojen sluušpoissa ta yksityisissä malituissa.
"Miän Taivahaini Tuatto!"
"Pisykkäh pyhänä Šiun nimi."
"Tulkah Šiun Valtakunta."
"Käykäh Šiun tahtuo myöte muan piällä,"
"niin kuin käyt taivahašša."
"Anna meilä tänäpiänä"
"miän jokapäiväni leipä."
"Ta prosti meilä miän velat,"
"niin kuin myöki prostimma niillä,"
"ket ollah meilä velašša."
"Eläkä šuata meitä muanitukšeh,"
"vain piäššä miät juavelista,"
"šentäh kun Šiun on Valtakunta, voima ta kunnivo"
"ilmasen ijän."
"Amin."
Wp/krl/Uuši Šana

Uuši Šana on oša Piiplijua ili hristossanušon pyhie kirjutukšie. Še on Piiplijan jälkimäini puoli ta šiinä paissah Iisussan elämäštä ta ruatoloista. Ennein šitä Piiplijašša on Vanha Šana. Uuši Šana šanelou, mitein Jumala luati šovun kaikkien rahvahien kanšša. Še jatkau kertomušta, kumpani alkau Vanhašša Šanašša.
Uuvvešša Šanašša on 27 kirjua. Šen jevanheleissa kerrotah tietuo Iisussan elämäštä, opaštukšista ta ruatoloista, hänen kuolomašta rissillä ta ylöšnoušomisešta. Jevanheleita on nellä: Matvein, Markin, Lukan ta Iivanan mukah. Niijen jälkeh Uuvvešša Šanašša tulou Apostoloin ruavot, kumpani ošottau, mitein hyvä viešti levisi Jerusalimista Riimah šuaten. Šen jälkeh tullah apostoli Puavilan kirjaset ta šeiččemen kirjasta, nš. Kirikölliset kirjaset. Viimeni kija, Iisussan Hristossan jiävintä Iivanalla, šanelou Jumalan valtakunnan lopullisešta voitošta ta muajilmanlopun ajoista.
Uuvven Šanan kirjat kirjutettih vuosina 50–150 kreikan kielellä.
Uuši Šana karjalakši.
Uuši Šana piästettih ilmah livvinkarjalakši vuotena 2003. Kiännöš noutau Yhtynysien Piiplijaseurojen kreikankielistä alkutekstie. Šen on luatin Piiplijankiännäntäinstituutta.
Wp/krl/Šärki

Šärki ("Rutilus rutilus") on šärkien heimoh kuuluja makien vejen ta šekavejen kalalaji, kumpani eläy läntiseššä Aasijašša ta Europašša paičči Välimeren alovehella. Šitä on niise viety monih maih šen levinneisyšalovehen ulkopuolella.
Šärki on pitkä ta lačakka kala, kumpasella on hopeiset kylet ta punaset šilmät ta vačanpuoliset evät. Šäret eletäh parvissa ta šyyvväh piäašiešša pienie eläjie. Šäret voijah röhäköittyä vesistöjä, šentäh kun ne šyyvväh eläinkeilustuo ta näin eissetäh kašvikeiluston leviemistä.
Wp/krl/Kuoreh

Kuoreh ("Osmerus eperlanus") on pienikokoni šisä- ta šekavesien kala, kumpani kuuluu lohikalojen näkösten kuorehkalojen lahkoh. Kuoreh on vihrie - keltani, kyleštä hopienhohtoni kala. Šillä on šuuri, näpiehampani šuu ta lohikalojen tapah rašvaevä hännäššä.
Kuoreh kašvau ylen hil'l'ah: kahen vuuvven ikäni kuoreh on vašta 8–9 senttimetrin pituni, ta šuurinki Šuomen merialovehelta šuatu kuoreh on ollun 31–32 senttimetrin pituni. Kuorehet eletäh kaikkiella ta niitä on ylen äijä. Ne kašvetah ta eletäh Baltiekan merellä, Pohjanmerellä, Onegašša, Luatokašša ta monissa pohjasen järvissä. Enimyökšeh kalanšuanti mänöy Europan länšiošašša.
Wp/krl/Saimaa

Saimaa ili Šuur-Saimaa on Šuomen šuurin ta Europan nellännekši šuurin järvi. Še on Vuoksen vesistön piäjärvi, kumpasen laškujoki Vuokša virtuau Luatokkah. Šieltä Saimaan vejet lašetah ielläh Nevajokie pitin Šuomenlahteh.
Saimaa on ylen tärkie järvi: šen rannalla šijaitah mm. Savonlinnan, Lappeenrannan, Joensuun ta Mikkelin kaupunkit. Saimaa voijah jakua niise monekši järvekši, šentäh kun šiinä on ušeita šalmien yhistämie järvenšelkie. Saimaašša eletäh uhanalani saimaann'orppa ta niise Šuomen harvinaisin kalalaji, Saimaan nierieš.
Saimaan nimen kannašta ei ole tietuo.
Wp/krl/Elias Lönnrot

Elias Lönnrot (9. sulakuuta 1802 - 19. kevätkuuta 1884) oli šuomelaini kielentutkija, liäkäri ta Kalevalan kokuoja.
Elämä.
Elias Lönnrot šynty vuatehšepän pereheh Sammatin kunnašša Šuvi-Šuomešša. Hiän opaštu Åbon Kuninkahan akatemijašša yhteisgumanitarisešša tietokunnašša ta šen jälkeh Helsinkin yliopistošša touhturiksi. Talvikuušša 1833 Lönnrot muutti Kajaanih piiriliäkärin virkah. Kaupunkista oli lyhyt matka Vienan runokylih, ta še oli šamačči vienalaisien laukkukauppiehien enšimmäini etappipaikka. Tiältä Lönnrot läksi Vienah keryämäh vanhoja runoja.
Enšimmäisekši Lönnrot rakenti talvella 1834 16 runuo pitän ta 5000 šäkehen mittasen "Runokokous Väinämöisestä"-tevokšen, mitä vielä on kučuttu "Alku-Kalevalakši". Arhippa Perttusen, runonlaulajista šuurimman, Lönnrot tapasi 25. aprelikuuta 1834 Latvajärven kyläššä. Perttuselta hiän šai yli 4 000 šäjehtä runoja, kumpaset tämä oli opaštun jo poikasena tuatoltah ta tämän kalakumppalilta. Vuotena 1835 hiän keräi runot yhteh kirjah, ta eepossan nimekši tuli nyt "Kalevala": nykyjäh tämä tunnetah nimellä "Vanha Kalevala". Myöhemmin Lönnrot leventi eepossua ta niin šynty vuotena 1849 ilmeštynyt "Uuši Kalevala", kumpasen parahiten tunnemma. Kaikkieh Lönnrot kävi Šuomen ta Venäjän Karjalašša 11 kertua vuosina 1828-1842.
Wp/krl/Petrunpäivänjuhlakukka

Petrunpäivänjuhlakukka ("Tanacetum vulgare") on asterikašvien heimoh kuuluja kašvilaji, kumpani eläy alkuperäsenä Europašša ta Aasijašša. Ušeičči petrunpäivänjuhlakukka on viljelyjiämä, ta šitä on ennein käytetty sel'l'akasvina. Pohjas-Amerikašša laji on levinnyn vierašlajiksi.
Petrunpäivänjuhlakukka on keltakukkani ta monivuotini, jämievartini ruohokašvi. Lehet ollah šiniset-vihriet, pariošaset. Petrunpäivänjuhlakukka kašvau penkerillä ta joutavilla mailla ta kukkiu loppukešällä.
Wp/krl/Šäynyä

Šäynyä ("Leuciscus idus") on šuurikokoni šärkikaloih kuuluja kalalaji. Šärestä še erotetah pienemmistä šuomukšista ta keltasista šilmistä. Šäynyä on niise äijän šärkie šuurempi: šen tavallini pituhuš on 40–50 senttimetrie.
Šäynyä šyöy pohjan pienie eläjie ta on läheistä šukuo korpijaisella ta toutaimella.
Wp/krl/Čičiliušku

Čičiliušku ("Zootoca vivipara") on Eurasijašša eläjä muajilman pohjasin kičertäjälaji. Čičiliuškut ollah Šuomešša šuojattuja, ta šikši niitä ei šua ottua elätiksi esimerkiksi terrarijoh. Ne voijah elyä yli 10 vuotta.
Čičiliušku on šuvun "Zootoca" ainuo laji. Čičiliuškun pituvuš on 10–17,5 senttimetrie, ta še voi irrottua hännän uhašša.
Wp/krl/Tanška

Tanškan kuninkaškunta (tanškakši "Kongeriget Danmark") ili Tanška on peruššušlajillini monarhija Pohjas-Europašša ta Pohjasmaijen šuvisin valtijo. Šuvešša sen sussietana on Šakša, länneššä Pohjanmeri ta ijäššä Baltiekan meri. Tanškan piäaloveheh kuuluu Jutlandijan šuuri niemimua ta 409 Tanškan šuariston šuarta, onnakko mua halliččou niise Färšuarie ta Grönlantie.
Muan piälinna on Kopengagen. Šen pinta-ala on 43 094 nelijökilometrie ta väkiluku 5 827 463 eläjyä. Virallisena kielenä paissah tanškua.
Wp/krl/Kopengagen

Kopengagen on Tanškan piälinna ta muan šuurin linna. Istorijallisešša linnašša eläy yli 0,5 miljonua henkie, a kaikkieh linnašša ta šen ympäristöššä eläy yli miljona henkie. Linnan yhen ošan nimi on Hristianija; še on väl'l'ä linna ta šillä on ošittaini ičehallinto.
Vuotena 1479 peruššettu Kopengagenin yliopisto on Tanškan vanhin yliopisto.
Wp/krl/Islanti

Islanti (isl. "Ísland", "jiämua") on šuarivaltivo, kumpani šijoittuu Pohjas-Europan länšiošah Pohjas-Atlantilla. Valtivon aloveheh kuulutah šamannimini šuari, kumpasen pinta-ala on 103 000 nelijökilometrie, ta šen lähellä olijat pienet šuaret. Islannin maisemah kuulutah geisirit, lavakentät ta jiätiköt; ušeičči šitä kuččutahki "jiän ta tulen muakši". Meččie ei Islannissa ole, šentäh kun ihmini on tuhonnun ne jo ammuin.
Islannin piälinna on Reikjavik. Muan pinta-ala on 350 710 nelijökilometrie ta väkiluku 103 000 eläjyä. Virallini kieli on islanti.
Istorija.
Norjašta tulluot viikinkit ašutettih Islanti vuotena 874, ka viimeaikaset löyvvöt viitatah šiih, jotta šuarella on ollun ašutušta jo aijemmin. Vuotena 930 eläjät muuvvoštettih muajilman enšimmäini parlamentti, "Alþingi". Vuotena 1000 Islannissa šiirryttih hristossanuškoh "Alþingin" piätökšeštä. Vuotena 1262 Islanti liitty Norjah ta molommat muat jouvuttih Tanškan alla vuotena 1380. Toisen muajilmanšovan aikana liittoutunuot miehitettih Islanti ta še iččenäisty vuotena 1944.
Wp/krl/Reikjavik

Reikjavik (isl. "Reykjavík") on Islannin piälinna ta šuurin linna, kumpasešša ašuu noin 129 000 eläjyä ta koko šuuri-Reikjavikin alovehella 228 231 eläjyä. Reikjavik on muajilman pohjasin iččenäisen valtivon piälinna. Kešällä šielä on valosua koko vuorokauvven, ka talvella päivä paistau vain nellä tuntie päiväššä.
Wp/krl/Japonijan kieli

Japonijan kieli (japonijakši 日本語, nihongo nippongo) on japonijalaisih kielih kuuluja kieli, kumpasta paissah japonijalaiset. Japonijua voi pityä niise isolattikielenä; eri teoriojen mukah še voi olla šukuo korejalla tahi altailaisilla kielillä. Kieli muuvvoštau yheššä okinawan kielen ta eryähien muijen Riukiušuarien kielien kera japonijalaisien kielien kielikunnan.
Japonijan kieli on Japonijan virallini kieli ta muan 125 miljonua eläjyä paissah šitä muamonkielenä. Japonijan kieli on agglutinatiivini kieli kuten šuomi ta karjala.
Wp/krl/Korejan kieli

Korejan kieli on piäašiešša Korean niemimualla ili Šuvi- ta Pohjas-Korejašša paistava kieli. Korejan kielen pakisijamiäräštä on eri smietintöjä, ka ušeimpien mukah kieltä pakajau yli 70 miljonua ristikanšua. Korejua kirjutetah šekä kielen omalla kirjutušjärješšelmällä (hangul) jotta kiinalaisilla merkkilöillä (hanja). Tieteilijät ollah kiisselty korejan rotn'ayhtyöštä muih kielih ta šitä pijetäh toičči isolattikielenä, toičči ošana šuurta altailaista kielikuntua.
Wp/krl/Biškek

Biškek (kirg. "Бишкек") on Kirgizijan piälinna ta muan šuurin linna, kumpasen vanhoja nimie ollah Pišpek ta Frunze. Venäläiset peruššettih Biškek heijän hävitetyn kokandskoin linnan tilalla vuotena 1878. Linnašša eläy 965,9 tuhatta henkie.
Biškek šijaiččou Kirgizijan pohjasošašša ta Kazakstanin čerillä on 25 kilometrie matkua. Linnan pinta-ala on 127 nelijökilometrie.
Wp/krl/Filippiinit

Filippiinien tašavalta (filip. "Repúbliká ng̃ Pilipinas") ili Filippiinit on valtivo šuvimeriseššä Aasijašša. Muan pinta-ala on 300 000 nelijökilometrie ta väkiluku 100 998 376 eläjyä. Filippiinien piälinna on Manila ta viralliset kielet filipino (tagalog) ta englanti.
Filippinat kovoššutah monista šuarista, kumpaset šijaitah Tyyneššä valtameressä Indonezijan ta Taiwanin välissä. Nimen mua on šuanun Ispanjan kuninkahalta Filip II:ltä vuotena 1543.
Wp/krl/Kanarvo

Kanarvo ("Calluna vulgaris") on kanarvokašvien heimoh kuuluja monivuotini varpa. Še kašvau hyvičči (parahičči) kuivahkoilla, valosilla ta muaperältäh happamilla paikoilla, kuten kallivoilla ta luuvvoilla, kankašmečissä a rämehillä.
Kanarvo on puuvartini ainavihrie varpa, kumpani kašvau 10–50 senttimetrie korkiekši. Šen lehet olah nieklamaisia ta kašvetah vaššakkah. Kukka on halienpunani kello, kumpasen laita muuvvoštuu nelläštä liistakošta. Kukinto on toispuolehini ryväš lähellä vešan kärkie.
Ylehisenä Šuomešša kašvajana lajina kanarvo on monen meččälajiopin mukahisen meččien kašvupaikkatyypin tunnušlaji. Še on niise Kainuun muakuntalaji ta luokitellah Šuomešša kauppakašviksi.
Wp/krl/Uzbekistan

Uzbekistanin tašavalta (uzb. "O‘zbekiston Respublikasi") ili Uzbekistan on valtivo Keški-Aasijašša. Muan pinta-ala on 447 400 nelijökilometrie ta väkiluku 28 929 716 eläjyä. Šen piälinna on Taškent. Virallini kieli on uzbekki.
Wp/krl/Taškent

Taškent on Uzbekistanin piälinna ta šuurin linna. Še šijaiččou muan itäošašša Širšikin varrella lähellä Kazakhstanin rajua. Taškentin eläjäluku oli vuuvven 1989 eläjälašennašša 2 079 000. Smietta vuuvvella 2010 on 2 194 272.
Taškent on peruššettu II. vuošišualla ennein Iisussan šynnyntyä.
Wp/krl/Tadžikistan

Tadžikistanin tašavalta (tadž. "Jumhurii Tojikiston") ili Tadžikistan on valtivo Keški-Aasijašša, entisellä Neuvoštoliiton alovehella. Muan pinta-ala on 142 600 nelijökilometrie ta väkiluku 8 551 200 eläjyä. Šen piälinna on Dušanbe ta virallini kieli tadžikki.
Pinta-alaltah Tadžikistan on pienin Keški-Aasijan valtivoista. Še on niise alovehen ainuo valtivo, kumpasen piäkieli ei ole turkkilaini: muašša paistah piäašiešša persian šukusta tadžikin kieltä.
Wp/krl/Dušanbe

Dušanbe (tadž. "Душанбе") on Tadžikistanin piälinna. Linnan eläjäluku vuuvven 2000 lašennašša oli 562 000, smietta vuuvvella 2010 oli 720 300. Eläjäluvultah še on Tadžikistanin šuurin linna.
Dušanben nimi tulou tadžikin kielen enšiarkie tarkottajašta šanašta (du = "kakši", shamba/shanbe = "päivä", tarkačči "päivä kakši"). Vuošina 1929–1961 linnan nimi oli Josif Stalinin mukah Stalinabad.
Wp/krl/Runonlaulaja

Runonlaulaja () on ihmini, kumpani ešittäy viršijä. Alkujah runonlaulajat opaššuttih kuuntelomalla muita, kut ošattih virret ulkuo. Viršimetra teköy mahollisekši jopa hyvin pitkien viršien muistamisen. Šuomešša ta muuvvalla itämerenšuomelaisella kielialovehella runonlaulajat käytettih viršimetrana kalevalametrua, kumpani on šuanun nimen Šuomen ta Karjalan kanšalliseepossan Kalevalan mukah. Nykyjäh elävän kalevalametrasen virren perinneh on katennun eryähie poikkevukšie laškomatta. Onnakko runonlaulajien viršijä on šuatu šäilöh kirjutettuna äijän jo 1800-luvulla, ta šentäh niitä tunnetah tuhanšie piäašiešša Šuomešta, Virošta ta Karjalašta.
Itämerenšuomelaini runonlaulun perinneh lienöy yhtä vanha kuin kalevalametra, kumpasen ikyä pijetäh jopa tuhanšina vuosina. On merkkilöitä niise šiitä, jotta taitavie runonlaulajie on ennein pijetty tietäjinä ta halteutujina, ili heillä on smietitty olovan yliluonnollisie voimie. Jo šana "tietäjä" kuvuau šitä, jotta tietuo pijettih konština ašien halliččomisekši. Runonlaulajalla oli tietuo mm. ašehien šyntilöistä ili šyntylöistä, kumpasie tarvittih lukujen lukomisešša. (Šynti-šanua ei pijä ševottua šuomen šanah "synti", mi merkiččöy riähkyä.) Moni šäilöh kerätty luku on šäilyn ammuin runonlaulajien muississa. Eryäš runonlaulajan nimityš on ollun "runoi", mi on viitannun erikoisešti tietäjä-tyyppiseh runonlaulajah.
Šanokki "runonlaulaja" on laihinua šuomen kieleštä, kušša "runo" merkiččöy (laušuttuo) virttä; šuomen šana "virsi" puoleštah tarkottau stiihuo (henkellistä lauluo). Viršijä laulettih piäašiešša karjalaiset, ka niitä kerättih šuomelaiset, a šentäh ne nimitettih šuomen kielen mukah. Niise Kalevalan kokuoja Elias Lönnrot oli šuomelaini.
Wp/krl/Simana Sissonen

Simana Sissonen (1786 – 20. talvikuuta 1848) oli šuomelaini runonlaulaja. Häntä pijetäh parahana Šuomen runonlaulajista ta hänen merkityš "Uuvven Kalevalan" šyntyh oli šuuri. Sissonen eli Ilomančin kunnan Mekrijärven kyläššä, ta hänen šuvušša on niise muita runonlaulajie.
Runonkeryäjä D. E. D. Europaeus löyti Sissosen vuotena 1845 Ilomančih tekömälläh runonkeräyšmatalla. Hiän merkičči Sissoselta muistih noin 60 virttä ta lukuo. Niise toini runonkeryäjä, August Ahlqvist, laulatti häntä vuotena 1846.
Sissosen akka oli Lopon Issakasta tulluon Filip Lobanovin tytär Vassa. Runonlaulaja kalmattih tovennäkösešti Ilomančin pokossan Kokonniemen kalmistoh, kušša hänen muissolla on pistytetty grobu. Helsinkissä on vuuvvesta 1952 šuaten ollun runonlaulajašuvun mukah nimetty Sissosentie.
Simana Sissonen oli telovoi rakennušmieš ta nikkari, hyvä meččuija ta kalaštaja. Hiän oli niise piäštäjä. Simana Sissonen ošasi lukie, ta hänellä tuli "Turun Viikkosanomat"-nimini lehti (aviesa, kasietta). Nykyjäh Sissosen kotitalo "Sissolan pirtti" šijaiččou Joensuun yliopisson Mekrijärven tutkimušašeman alovehella. Šen korničah on kovottu ešityš Mekrijärven kylän ta Sissosen šuvun viršiperinteheštä, ta kaluššuš on vieläi alkuperäni.
Wp/krl/Karjalais-šuomelaini sosialistini neuvoštotašavalta

Karjalais-šuomelaini sosialistini neuvoštotašavalta (, "Karelo-Finskaja Sovetskaja Sotsialistitšeskaja Respublika") ili Neuvošto-Karjala oli yksi Neuvoštoliiton kuuvveštatoista muuvvollisešti iččenäiseštä neuvoštotašavallasta vuuvvešta 1940 vuoteh 1956 šuaten. Neuvoštotašavallan piälinna oli Petroskoi ta šen pinta-ala oli 172 400 nelijökilometrie. Eläjie oli 651 300 (vuotena 1959). Viralliset kielet oltih šuomi ta venäjä, ta niise školat toimittih šuomekši.
Karjalais-šuomelaini SNT muuvvoššettih Karjalan ASNT:šta ta ošašta Šuomen luovuttamua Karjalua vuotena 1940. Jatkovoinan aikah Šuomi poloni šen alovehen šuurimmakši ošakši ta alovehella šiirrettih itämerenšuomelaisie, kuten karjalaisie ta inkeriläisie. Voinan jälkeh Karjalais-šuomelaisen SNT:n aloveh palai Neuvoštoliitolla, ka šen šuvisimmat ošat liitettih Venäjän neuvoštotašavaltah. Viimeselläh še myöššytettih autonomisekši sosialistisekši neuvoštotašavallakši Venäjän SFNT:n alaisuuteh vuotena 1956 - Šuomen halličukšen pyynnöstä, vaikka virallisešti šyy oli kolme vuotta aivompah tapahtun Josif Stalinin kuoloma.
Oma Karjalais-suomalaiskansamme maa,
Vapaa Pohjolan Neuvostojen tasavalta.
Kotimetsäimme kauneus öin kajastaa
Revontultemme taivaalta leimuavalta.
Neuvostoliitto on voittamaton,
Se kansamme suur-isänmaa ijät on.
Sen Tienä on Kansojen Kunniantie,
Se Karjalan Kansankin voittoihin vie.
Isänmaa Kalevan, kotimaa runojen,
Jota Leninin Stalinin lippu johtaa.
Yli kansamme uutteran onnellisen 
Valo kansojen veljeystähdestä hohtaa.
Neuvostoliitto on voittamaton,
Se kansamme suur-isänmaa ijät on.
Sen Tienä on Kansojen Kunniantie,
Se Karjalan Kansankin voittoihin vie.
Kotimaamme loi uudeksi kansamme työ,
Tätä maata me puollamme kuin isät ammoin.
Sotasuksemme suihkavat kalpamme lyö.
Asemahdilla suojaamme Neuvosto-Sammon.
Neuvostoliitto on voittamaton,
Se kansamme suur-isänmaa ijät on.
Sen Tienä on Kansojen Kunniantie,
Se Karjalan Kansankin voittoihin vie.
Wp/krl/Valko-Venäjä

Valko-Venäjän tašavalta (valkoven. Рэспу́бліка Белару́сь, "Respublika Belarus") ili Valko-Venäjä on šisämuavaltivo, kumpani šijaiččou muantiijollisešti kešellä Europpua, ka kuuluu istorijallisešti ta poliittisešti Itä-Europpah. Muan pinta-ala on 207 600 nelijökilometrie ta väkiluku 9 468 200 eläjyä. Šen piälinna on Minsk. Viralliset kielet ollah valkovenäjä ta venäjä.
Wp/krl/Minsk

Minsk (valkoven. "Мінск", ) on Valko-Venäjän piälinna ta eläjäluvun mukah muan šuurin linna. Hallinnollisešti še on šuoristah valtivon alaisuošša alovehien (muakuntien) tapah.
Minskissä eläy yli 1,9 miljonua ristikanšua, šielä on 14 yliopistuo ta še on Valko-Venäjän opaššukšen ta kulttuurin kešušta a tärkie tevollisušlinna. Vuotena 2012 linnan vuitti oli noin nelläšoša koko muan bruttokanšanruavokšešta.
Minsk on niise Minskin alovehen ta Minskin piirin keškušta. Linnašša šijaiččou Iččenäisien valtivoijen yhteisön piämaja.