tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Wp/krl/Šyömini

Šyömini ili ruoka on šemmoni aineh, kumpasta ihmini šyöy ta käyttäy energijan šuamiseh.
Tuotanto.
Šyömisie šuahah vil'l'ašta, keryämällä, mečäštämällä ta šiivattojen kašvatannašta. Šyyvvä voit šiivattojen lihua, maituo, jäiččyä, mettä, marjoja, kripoja ta muita einehie. Perintehellisešti elukoita, kumpasie ihmiset kašvatetah šyötäväksi, kuččutah šiivatoiksi. Ruuvvantuotanto on muajilman šuurin ta tuottoisin tevollisušala.
Valmissus.
Ruuvvanvalmissuš on šyömisen valmistamista erilaisista ruaka-ainehista. Ruuvvanvalmissukšen erilaisien keinojen tarkotukšena on parantua ruuvvan makuo ta helpottua ruuvvan šulatušta ta šen šäilyttämistä.
Wp/krl/Unkarin kieli

Unkarin kieli (unkariksi "magyar nyelv") on uralilaisen kieliperehen šuomelais-ugrilaiseh kielijoukkuoh kuuluja ugrilaini kieli yheššä hantin ta mansin kera. Še on šuurin šuomelais-ugrilaini kieli, a šillä on muajilmašša yli 15 miljonua pakisijua. Vanhimmat kirjutukšet on kirjutettu 1100-vuosišualla, ta unkarinkielini Piiplija ilmešty vuotena 1590. Unkari on Unkarin piäkieli, vain šitä niise paissah muissa maissa: Romanijašša, Slovakijašša, Ukrainašša, Serbijašša, Kroatijašša, Itävallašša ta Slovenijašša.
Šuomelais-ugrilaisena kielenä unkari niise on karjalan šukukieli, ka sen šanat ollah aivan erilaiset: karjalan šanua "yjin/yvin" (= šiämi) vaštuau unkarissa "velő". Unkarissa on niise äijä turkkilaislaihinoja, mi šuau monet unkarilaiset uškomah, jotta heijän kieli olis turkkilaini.
Wp/krl/Udmurtin kieli

Udmurtin kieli kuuluu uralilaisien kielien permiläiseh okšah yheššä komin ta komiperm'akin kielien kera. Vuuvven 2010 rahvahanluvun mukah yli 320 000 ihmistä Venäjällä maltto udmurttie, ka udmurttija on kaikkieštah noin 550 000. Kieli on šuanun vaikuttehie šekä turkkilaisista jotta slavilaisista kielistä, varšinki tatarista, kumpasešta on tullun äijän šanaštolaihinoja ta šamoin kielen ritmih vaikuttanut ominaisuš: šanan paino on aina viimesellä tavulla. Udmurtissa on kolme murrehta, šuvi-, keški- ta pohjasmurreh, ka ne ollah keškenäh hyvin ellennettävie, ta udmurtin pakasijat maltetah jonkin verran šamačči komi- ta komiperm'akin kielie. Kieli on šäilyn melko elinvoimasena, erikoisešti kyläkunnissa Šuvi-Udmurtijašša, missä šitä käytetäh niise nuoret. Kaupunkeissa šen statussi on huonompi, šentäh kun monet udmurtit ollah kakšikielisie ta helpošti šiirrytäh venäjän kielen käyttöh. Opaššukšešša udmurttie opaššetah omana ainehena, ka ei joka školašša, mi ošakši vaikeuttau kielen šiirtymistä šukupolvelta toisella.
Wp/krl/Turjansaamen kieli

Turjanšaami on harvinaini melkeh kuollu šaamelais kieli. šitä malttau pakajau 2 ihmisie ta on toši isošša vuarašša kuolla. šitä paissah venäjäššä
Wp/krl/Pekka Perttu

Pekka Perttu (14. šajekuuta 1917 – 10. elokuuta 1992) oli Neuvoštoliitošša elänyt šuomekši kirjuttanut vienankarjalaini kirjuttaja.
Perttusien runonlaulajašukuh kuulunut Pekka Perttu šynty Köynäšjärven kyläššä Vienan Karjalašša. Vuotena 1937 hiän piätti Uhtuon keškikoulun ta šen jälkeh läksi Petroskoih opaštumah opaštajakši. Talvišovan aikana Perttu ruato rintamaleheššä. Šuuren Isänmuallisen šovan / Jatkošovan vuosina hiän palveli hävittäjäpataljoonašša ta partisaaniošaštošša. 1942 vuotena huavotettuna Perttu joutu pitäkši aikua šotašairalah. Vuotena 1944 Perttu šiirty šiviilih Totuuš-lehen ošaštonjohtajakši. Vuosina 1950–1955 Perttu opaštu Moskovan Gorkilla nimitetyššä kirjallisušinstituutissa. Moskovašta Karjalah tultuoh 1968 vuoteh šuaten hiän oli toimittajana Punalippu-leheššä ta ruato Karjalan kirjuttajaliiton neuvojana.
Pertun enšimmäini kertomuškokoelma "Ruuhka" ilmešty vuotena 1955. Šen jälkeh hiän kirjutti novellija, esseitä ta kertomukšie. Perttu kirjutti Karjalan luonnošta, Kalevalašta ta karjalaisešta kanšanperinteheštä. Hän kirjutti vielä pakinoita vienankarjalan murtehella ta niitä julkaistih kokoelmašša "Vesiperän paikinoita".
Pekka Perttu oli akottun Unelma Konkan kera. Unelma Konkka oli inkerinšuomalaisen kanšanrunouven tutkija. Heijän poika on kirjuttaja Arvi Perttu, kumpani vuuvvešta 2001 eläy Šuomešša.
Wp/krl/Wikipedija

Wikipedija on vapua ta ilmani Internetissä olija tietošanakirja.
Wp/krl/11. oraskuuta

11. oraškuuta uuvven kalenterin mukah on 131. päivä. Vuuvvešta on jälellä 234 päivyä (235 päivyä lisäpäivävuotena).
Wp/krl/12. oraškuuta

12. oraskuuta uuvven kalenterin mukah on 132 päivä. Vuuvvešta on jälellä 233 päivyä (234 päivyä lisäpäivävuotena).
Wp/krl/13. oraškuuta

13. oraskuuta uuvven kalenterin mukah on 133 päivä. Vuuvvešta on jälellä 232 päivyä (233 päivyä lisäpäivävuotena).
Wp/krl/14. oraškuuta

14. oraskuuta uuvven kalenterin mukah on 134 päivä. Vuuvvešta on jälellä 231 päivyä (232 päivyä lisäpäivävuotena).
Wp/krl/15. oraškuuta

15. oraskuuta uuvven kalenterin mukah on 135 päivä. Vuuvvešta on jälellä 230 päivyä (231 päivyä lisäpäivävuotena).
Wp/krl/16. oraškuuta

16. oraškuuta uuvven kalenterin mukah on 136. päivä. Vuuvvešta on jälellä 229 päivyä (230 päivyä lisäpäivävuotena).
Wp/krl/17. oraškuuta

17. oraskuuta uuvven kalenterin mukah on 137 päivä. Vuuvvešta on jälellä 228 päivyä (229 päivyä lisäpäivävuotena).
Wp/krl/18. oraškuuta

18. oraskuuta uuvven kalenterin mukah on 138 päivä. Vuuvvešta on jälellä 227 päivyä (228 päivyä lisäpäivävuotena).
Wp/krl/19. oraškuuta

19. oraškuuta uuvven kalenterin mukah on 139. päivä. Vuuvvešta on jälellä 226 päivyä (227 päivyä lisäpäivävuotena).
Wp/krl/20. oraškuuta

20. oraškuuta uuvven kalenterin mukah on 140. päivä. Vuuvvešta on jälellä 225 päivyä (226 päivyä lisäpäivävuotena).
Wp/krl/21. oraškuuta

21. oraškuuta uuvven kalenterin mukah on 141 päivä. Vuuvvešta on jälellä 224 päivyä (225 päivyä lisäpäivävuotena).
Wp/krl/22. oraškuuta

22. oraškuuta uuvven kalenterin mukah on 142. päivä. Vuuvvešta on jälellä 223 päivyä (224 päivyä lisäpäivävuotena).
Wp/krl/4. tuiskukuuta

4. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 35 päivä. Vuuvvešta on jälellä 330 päivyä (331 päivyä lisäpäivävuotena).
Lähtiet.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/Hronologija

Hronolougija tarkoittau männysien ta tulijoin tapahukšien aijallisien suhtehien miärittämistä arren ta histourijan näkökulmašta. Aijanlaskentah käytettävyä sistiemua kučutah kalenduarakši. Aijanlaskennalla on ollun šuuri merkičys kaikilla järjestäytynnysillä yhteiskunnilla.
Wp/krl/Tekniikka

Tekniikka tarkoittau metoudoi, kumpasilla ristikanša vaikuttau omah ympäristöh ta käyttäy šitä oman ičen hyväkši. Šiinä muvvošša kuin tekniikkua on opaššettu 1800-luvun lopulta alkajen, tehniekka tarkoittau luonnon mahollisukšien hyövyntämistä, semmiten ainehellisien tuottehien valmistamista ta käyttyö luonnontiijon toteuttamiseh pohjuajien keinoloin avulla. Šanua tekniikka käytetäh niise erilaisissa tavoissa, ruanta- tahi šuavutantatavoissa ta -neroloissa, esimerkiksi korkevušhypyn tekniikka.
Rakennukšet, konehet ta vehkehet evuššetah tekniikan tuloksie, kumpaset ollah parannettu rahvahan hyvinvointua.
Tekniikka-šanan alkuperä on muinasgretsieläisessä šanašša τέχνη (tekhne), kumpani tarkoitti neruo tahi toteuttajua tietuo.
Wp/krl/Muantieto

Muantieto (gret. "geografia", ’muan piirtämini’) on tiijonala, kumpani tutkiu Muan pintua ta muan pinnalla ešiintyjie ihmisen ta luonnon luatimie ilmivöjä.
Wp/krl/Filosofija

Filosofija (grets. φιλοσοφία) on n. 600-400 eaa. välisenä aikana antiikan Gretsiessä šyntyn ajatteluperintö ta tiijonala, kumpani pyrkiy tutkimah ešimerkikši tovellisuon luonnehta, tiijon ylehisie ehtoja, kaunehuon ta arvoloin olemaššaoluo, hyvän yhteiskunnan ehtoja, ristikanšana olemisen luonnehta ta nämih yhtyjie ylehisie tiemoja. Šana 'filosofija' pohjavuu gretsien kielen šanoih "filia" ta "sofia", kumpasta enšimäini merkiččöy tykkyämištä tahi ystävyttä ta jälkimäini viisahutta – niin filosofija tarkoittau "viisahuosta tykkyämistä".
Wp/krl/1. elokuuta

1. elokuuta on gregoriaanisen kalenderin muguan vuoden 213 päivy (214 päivy kargavusvuonna). Vuodesta on jäljellä 152 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/2. elokuuta

2. elokuuta on gregoriaanisen kalenderin muguan vuoden 214 päivy (215 päivy kargavusvuonna). Vuodesta on jäljellä 151 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/3. elokuuta

3. elokuuta on gregoriaanisen kalenderin muguan vuoden 215 päivy (216 päivy kargavusvuonna). Vuodesta on jäljellä 150 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/10. šajekuuta

10. šajekuuta on gregoriaanisen kalenderin mukah vuuvven 283 päivä (284 päivä kargavusvuonna). Vuuvvešta on jäljellä 82 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/8. tuiskukuuta

8. tuiskukuuta on gregorianisen kalenterin mukah vuuvven 39. päivä. Vuuvvešta on jälellä 326 päivyä (327 päivyä lisäpäivävuotena).
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/7. tuiskukuuta

7. tuiskukuuta on gregoriaanisen kalenderin muguan vuoden 38 päivy. Vuodesta on jäljellä 327 päivyä (328 päivyä kargavusvuonna).
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/9. tuiskukuuta

9. tuiskukuuta on gregoriaanisen kalenderin muguan vuoden 40 päivy. Vuodesta on jäljellä 325 päivyä (326 päivyä kargavusvuonna).
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/Eloksenkäsitys

Eloksenkäsitys tahi eloksennäkömyš on miäritelty mm. kokonaiskäsityksekši ristikanšan eloksen merkičyksestä. Eloksenkäsityksellä erähičči tarkoitetah samua ku muajilmannäkömykšelläki.
Eloksennäkömyštiijon opaššusainehistuo toimittanuon Erkki Hartikaisen mielestä "eloksenkäsitys" on parempi sana ku eloksennäkömyš. Ku elos on tovellisuuven osa, eloksenkäsitys on osa tovellisuškäsitystä. Ristikanšan käsityksien kokonasuosta šyntyy tovellisuskäsitys. Inhimilliset käsitykset tovellisuuvesta ollah tavan mukah hairavolliset. Yksilöllä on käsitys omista arvoloista ta tavoittehista. Tämä käsitys on osa yksilön tovellisuskäsitystä, hos arvot ta tavoittehet ei olla tosie tahi epätosie.
Wp/krl/Tiähtitieto

Tiähtitieto tahi astronomija on luonnontieto, kumpani tutkiu muajilmankaikkevutta ta šen kohtehie, ilmivöjä šekä kehityštä. Tiähtitiijon tutkimusaloveheh kuuluu kaikki muapallon ta šen ilmakehän ulkopuolella olija ta niise Mua yhtenä planiettana. Tiähtitieto pohjuau enimyölleh fiisiekkah, no šiinä käytetäh hyväkši toisieki tiijonaloja biologijašta hiimieh.
Wp/krl/Tietotekniikka

Tietotekniikka tarkoittau tietokonehien ta digitualisen tietoliikentehen vuoh luajittuu tietoloin edituičendua, siirtuo, tallennušta ta eččuo. Käytetäh niise nimie IT ("informatsijateknologija", angliekši "information technology").
Tietokonehtekniikka alkoi 1880-luvulla loukkokartiloista ta loukkokartikonehista. Enšimäini sovellus oli Yhyšvaltoin vuuven 1890 rahvahanluku. 1940-luvulla kehitettih piättelylöi ta čotaičendoi luatijie konehie. Konehet oltih šuuret, tavan mukah kai pertin kokohiset. Tietotekniikan historija onki tietokonehien historijua.
Wp/krl/4. elokuuta

4. elokuuta uuvven kalenterin mukah on 216. päivy (217. päivä lisäpäivävuotena). Vuuvvešta on jälellä 149 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/14. elokuuta

14. elokuuta on gregoriaanisen kalenderin muguan vuoden 226 päivy (227 päivy kargavusvuonna). Vuodesta on jäljellä 139 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/10. tuiskukuuta

10. tuiskukuuta on gregoriaanisen kalenderin muguan vuoden 41 päivy. Vuodesta on jäljellä 324 päivyä (325 päivyä kargavusvuonna).
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/13. tuiskukuuta

13. tuiskukuuta on gregoriaanisen kalenterin mukah vuuvven 44 päivä. Vuuvvešta on jäljellä 321 päivyä (322 päivyä kargavusvuonna).
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/14. tuiskukuuta

14. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 45. päivä. Vuuvvešta on jälellä 320 päivyä (321 päivyä lisäpäivävuotena).
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/Borovoi

Borovoi on kylä Kalevalan piirissä Karjalan tašavallašša. Kyläššä eläy läheš 1600 eläjyä.
Wp/krl/Jyškyjärvi

Jyškyjärvi on kylä Kalevalan piirissä Karjalan tašavallassa. Kyläššä eläy läs 400 eläjyä. Jyškyjärvi on karjalaini kylä ta se tunnetah šen puusilloista.
Wp/krl/Luušalmi

Luušalmi on kyläkunta ta šen keškuškylä Kalevalan piirissä Karjalan tašavallašša. Keškuškylän lisäkši kunnan kylie ollah Pistojärvi ta Vuonnini.
Wp/krl/21. tuiskukuuta

21. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 52 päivä. Vuuvvešta on jälellä 313 päivyä (314 päivyä lisäpäivävuotena).
Lähtiet.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/22. tuiskukuuta

22. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 53 päivä. Vuuvvešta on jälellä 312 päivyä (313 päivyä lisäpäivävuotena).
Lähtiet.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/23. tuiskukuuta

23. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 54 päivä. Vuuvvešta on jälellä 311 päivyä (312 päivyä lisäpäivävuotena).
Lähtiet.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/24. tuiskukuuta

24. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 55 päivä. Vuuvvešta on jälellä 310 päivyä (311 päivyä lisäpäivävuotena).
Lähtiet.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/Nikolai Abramov

Nikolai Abramov (); 24. pakkaiskuuta 1961 Leningradan alovehen Ladvan kylä – 23. pakkaiskuuta 2016 Petroskoi) oli vepsäläini runoilija. ...journalisti ta kielenkintäjä. Kirjallisusruavon lisäksi hiän oli ammattivalokuvuaja, näytteli erilaisissa elokuvissa. Hänen venäjänkielisie runoja on kiännetty venäjän, suomen, ruocin, ranskan, norjan, unkarin -kielillä ta Venäjän suomelaisugrilaisien rahvahien kielillä. Nikolai Abramov on kiätän vepsän kielellä muajilman ta Venäjän klassikkojen kirjallisuutta. Hiän oli Karjalan Tasavallan ansijoitunut kulttuuriruataja, Karjalan kansankirjailija.
Wp/krl/29. tuiskukuuta

29. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 60 päivä. Vuuvvešta on jälellä 306 päivyä.
Lähtiet.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/11. tuiskukuuta

11. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 42 päivä. Vuuvvešta on jälellä 323 päivyä (324 päivyä lisäpäivävuotena).
Lähtiet.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/12. tuiskukuuta

12. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 43 päivä. Vuuvvešta on jälellä 322 päivyä (323 päivyä lisäpäivävuotena).
Lähtiet.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/5. tuiskukuuta

5. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 36 päivä. Vuuvvešta on jälellä 329 päivyä (330 päivyä lisäpäivävuotena).
Lähtiet.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/6. tuiskukuuta

6. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 37. päivä. Vuuvvešta on jälellä 328 päivyä (329 päivyä lisäpäivävuotena).
Lähtiet.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/15. tuiskukuuta

15. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 46 päivä. Vuuvvešta on jälellä 319 päivyä (320 päivyä lisäpäivävuotena).
Aiheesta toiziel.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/16. tuiskukuuta

16. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 47 päivä. Vuuvvešta on jälellä 318 päivyä (319 päivyä lisäpäivävuotena).
Aiheesta toiziel.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/18. tuiskukuuta

18. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 49 päivä. Vuuvvešta on jälellä 316 päivyä (317 päivyä lisäpäivävuotena).
Aiheesta toiziel.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/19. tuiskukuuta

19. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 50. päivä. Vuuvvešta on jälellä 315 päivyä (316 päivyä lisäpäivävuotena).
Aiheesta toiziel.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/20. tuiskukuuta

20. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 51 päivä. Vuuvvešta on jälellä 314 päivyä (315 päivyä lisäpäivävuotena).
Aiheesta toiziel.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/26. tuiskukuuta

26. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 57 päivä. Vuuvvešta on jälellä 308 päivyä (309 päivyä lisäpäivävuotena).
Aiheesta toiziel.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/27. tuiskukuuta

27. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 58 päivä. Vuuvvešta on jälellä 307 päivyä (308 päivyä lisäpäivävuotena).
Aiheesta toisiella.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/28. tuiskukuuta

28. tuiskukuuta uuvven kalenterin mukah on 59 päivä. Vuuvvešta on jälellä 306 päivyä (307 päivyä lisäpäivävuotena).
Aiheesta toisiella.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/1. kevätkuuta

1. kevätkuuta uuvven kalenterin mukah on 60 päivä. Vuuvvešta on jälellä 305 päivyä (306 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/2. kevätkuuta

2. kevätkuuta uuvven kalenterin mukah on 61 päivä. Vuuvvešta on jälellä 304 päivyä (305 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/John Steinbeck

John Ernst Steinbeck, Jr. (27. tuiskukuuta 1902 - 20. talvikuuta 1968, New York) oli yhyšvaltalaini kirjuttaja. Hiän šai Nobelin kirjallisuušpalkinnon vuotena 1962.
Wp/krl/New York

New York on toisekši šuurin yhyšvaltalaini šuurkaupunki. Virallini nimi on New York City. Kaupunkissa eli vuotena 2014 — 8 491 079 ristikanšua.
Yštävyyškaupunkeja.
New Yorkilla on kymmenen yštävyyškaupunkie:
Wp/krl/3. kevätkuuta

3. kevätkuuta uuvven kalenterin mukah on 62 päivä. Vuuvvešta on jälellä 303 päivyä (304 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/5. kevätkuuta

5. kevätkuuta uuvven kalenterin mukah on 64 päivä. Vuuvvešta on jälellä 301 päivyä (302 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/6. kevätkuuta

6. kevätkuuta uuvven kalenterin mukah on 65 päivä. Vuuvvešta on jälellä 300 päivyä (301 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/7. kevätkuuta

7. kevätkuuta uuvven kalenterin mukah on 66 päivä. Vuuvvešta on jälellä 299 päivyä (300 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/8. kevätkuuta

8. kevätkuuta uuvven kalenterin mukah on 67 päivä. Vuuvvešta on jälellä 298 päivyä (299 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/17. heinäkuuta

17. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 198 päivä. Vuuvvešta on jälellä 167 päivyä (168 päivyä lisäpäivävuotena).
Aiheesta toisiella.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/Tokio

Tokio on Japanin piäkaupunki ta muan šuurin linna. Linna muvvoštau Tokion Metropolien, kumpašešša eläy 36 miljonie rahvašta. Iče linnašša eläy 13 230 000 (2012) henkie.
Aihiešta muuvvalla.
Tokion Metropolien saitti
Wp/krl/Gerhard Herzberg

Gerhard Herzberg (25. talvikuuta 1904 Hampuri – 3. kevätkuuta 1999 Ottawa) oli saksalaini fyysikko ta fysikaalini kemisti. Hiän šai Nobelin kemianpalkinnon vuonna 1971 molekyylien rakentehien spektroskooppisešta tutkimukšešta.
Wp/krl/Pol'šan kieli

Pol'šan kieli on slavilaini kieli, kumpašta paissah Pol'šašša. Kieli kuuluu slavilaisien kielien länsislavilaiseh huarah ta šillä on noin 37 miljonua pakisijua. Kieltä kirjutetah latinalaisella kirjaimikolla.
Wp/krl/Moskova

Moskova () on Venäjän piäkaupunki. Linnašša eläy läš 12,7 miljonua ristikanšua, ta še on Europan šuurin kaupunki, šentäh kun Istanbul ei šijaiče kokonah Europašša. Moskova on Venäjän tärkeimpie tevollisuš- ta liikennehkaupunkija, ta šen linnanjohtajana ruatau Sergei Sob'anin. Moskova mainitah enšimmäistä kertua istorijallisešša hronikašša vuotena 1147, ta šitä pijetäh linnan peruštamisvuotena.
Eläjämiärän kehityš.
&lt;br&gt;
Wp/krl/Mark Twain

Mark Twain (oikielta nimeltä Samuel Langhorne Clemens, 30. pimiekuuta 1835 Florida, Missouri, Yhyšvallat – 21. šulakuuta 1910 Redding, Connecticut) oli yhyšvaltalaini kirjuttaja. Twain tunnetah huumorisista ta satiirisista tevokšista. Hiän oli oman ajan tunnetuimpie kirjuttajie. Hänen kertomukšien pohjana ollah hänen kašvukokemukšet Yhyšvaltojen etelävaltivoissa, erityisešti Mississippijoven varrella.
Nuori Samuel vietti lapšuon ta nuoruon ajat Hannibalissa Missourissa. Hänen tuatto kuoli konša Samuelilla oli 11 vuotta. Samuel läksi töihi kirjapainoh, missä hiän opaštu latojakši. Vuotena 1847, konša hänen veikko kuoli, hiän kirjutti hänen lehteh. Myöhemmin hiän šai Mississippijoella kulkijan höyrylaivan laivamiehen paperit. Kirjuttajanimi Mark Twain tarkotti jokislangissa kahen šylen (3,7 metrin) turvallista šyvyttä.
Twainin tunnetuimpie tevokšie on "Tom Sawyerin" ohella "Huckleberry Finnin šeikkailut" (The Adventures of Huckleberry Finn).
Wp/krl/Molière

Molière, oikielta nimeltäh Jean-Baptiste Poquelin, (kaššettu 15. pakkaiskuuta 1622 Pariisi – 17. tuiskukuuta 1673 Pariisi) oli ranškalaini näytelmäkirjuttaja, ohjuaja ta näyttelijä. Hänet tunnetah ennen kaikkie komedijen kirjuttajana. Hänen aikalaiset ta muanmiehet Pierre Corneille ta Jean Racine kirjutettih vakavahenkisempie näytelmie.
Wp/krl/Kielitieto

Kielitieto ili lingvistikka on kieltä tutkija tieto. Varsinaisešša kielitiijošša kieltä tutkitah iččenäisenä sistiemana ilmain yhtevyttä ulkopuoliseh tovellisuoh.
Kielitiijošša tutkinnan kohtehena voijah olla
Kaikista enämpi kielitiijošša tutkitah ešimerkiksi eri kielien yhenluatusukšie (universualat), kielen ta tuumaičennan yhtevykšie, kielissä tapahtujie muutokšie ta niijen syylöitä. Eri kielien universualat kuulutah kielitiijon alah, mitä šanotah ylehisekši kielitiijokši.
Kielitiijolline tutkinta voi olla
Wp/krl/Pablo Picasso

Pablo Picasso (25. šajekuuta 1881 Málaga, Ispanija – 8. šulakuuta 1973 Mougins, Alpes-Maritimes, Ranška) oli ispanijalaini kuvataiteilija ta yksi 1900-luvun huomattavimpie taiteilijoita. Hänen tuotannoššah on nähtävissä läheš kaikki 1900-luvun taijon šuuntaukšet, ta hänen vahva personallini taito vaikutti taijon šuuntaukšien šyntyh. Hänet tunnetah niise innovatijoistah, kollašin ta assemblasin käytöštä kuvataijošša.
Picasso luati mualauksie, grafikkua, keramiikkaesinehie ta veissokšie šekä kirjutti runoja. Picasson tuotanto on hyvin luaja, ta šiih kuuluu yli 13 000 tauluo šekä 300 veissošta ta keramiikkatyötä.
Picasson ura taitomualarina juatah monih kauših, kumpasien aikana hiän luati hyvinki erityylisie tevokšie. Picasso oli esimerkiksi toini kubismin kehittäjistä. Hänen tunnetuimpie mualauksie ollah "Avignonin naiset" (1907) ta "Guernica" (1937).
Wp/krl/Charles Dickens

Charles John Huffam Dickens (7. tuiskukuuta 1812 Portsmouth – 9. kešäkuuta 1870 Higham, Kent) oli enklantilaini kirjuttaja. Hiän oli oman ajan aktiivisempie šuurella lukijakunnalla šuunnattujen tevokšien kirjuttajie.
Wp/krl/Tšekki

Tšekin tašavalta (tšek. "Česká republika") ili Tšekki on valtivo Keski-Europassa. Muan pinta-ala on 78 867 nelijökilometrie ta väkiluku 10 588 063 ašukasta. Šen piälinna on Praga ta virallini kieli tšekki.
Tšekin sussietat ollah Šakša, Itävalta, Slovakija ta Puola. Ammuin Tšekki ja Slovakija muuvvostettih Tšekkoslovakijan valtivon, kumpani hajoi vuotena 1993.
Wp/krl/Praga

Praga on Tšekin piälinna ta šuurin linna. Pragassa eläy noin 1,3 miljounua ristikanšua. Še on Vltava-joen rannalla.
Wp/krl/Edgar Allan Poe

Edgar Allan Poe (19. pakkaiskuuta 1809, Boston, Massachusetts, Yhyšvallat – 7. šajekuuta 1849, Baltimore, Maryland, Yhyšvallat) oli yhyšvaltalaini kirjailija ta runoilija.
Wp/krl/Nokia Oyj

Nokia Oyj on suomalainen tietoliikennealan yhtiö.
Wp/krl/Los Angeles

Los Angeles on Yhdysvaltain kaupunki. Se on Kaliforniassa, Tyynimeren rannalla.
Wp/krl/Ensimmäinen kanava

Ensimmäinen kanava (ven. Первый канал) on Venäjän piätelevisiokanava.
Wp/krl/Kalifornia

Kalifornija (engl. ta esp. California) on Yhyšvaltojen ošavaltivo. Še sijaiččou Tyynenmeren rannalla. Kalifornijan pinta-ala on 423 tuhatta nelijökilometrie ta väkiluku on 37 miljonua henkie. Kalifornijan šuvešša sussietana on Meksika.
Wp/krl/Koivut

Koivut ("Betula") on kazvisugu, kudamah kuuluu lähembäkse 120 puu- da tuhjoluaduu.
Käytändy.
Koivulois otetah mahlua, kudamas luajitah juomizii mavun da tervehyön täh. Lehtii pannah čuajuh da saluattoih, da niil voibi sežo mujuttua langoi. Nilal voibi parkita nahkua, da koivun kuores libo tuohes luajitah monenluaduzii ezinehii.
Wp/krl/Väistärikki

Väistärikki ("Motacilla alba") on väistärikkien heimoh ta šamannimiseh šukuh kuuluja pitkäpurštoni čiučoilintuluatu. Livvissä linnun nimi on pästärikki ili pästärikkö ta šuvikarjalašša päistärikkö. Kiestinkissä ta Kontokissa lintuo kučutah nimellä päistärikki, ta Pistojärven puolešša šiitä šuatetah käyttyä niise nimityštä väistrikki.
Koko ta näkö.
Väistärikki on 16,5-19 senttimetrin pituni ta 18-23 gramman painoni lintu, kumpasella isäččy on emäččyö šuurempi. Šelkä on harmua ta vačča valkie, piän etupuoli valkie ta piälakka mušta, šamoin kakla. Vanhan isäčyn rožissa on enämpi valkieta ta piälakalla enämpi muštua kuin emäčyllä ta nuorilla linnuilla. Häntä on pitkä, ta väistärikki häilyttäy šitä kävelleššäh omah luatuh.
Elinaloveh.
Väistärikki pešiy luajalla alovehella Europašša, Aasijašša ta Pohjos-Afrikašša. Talvekši še muuttau šuveh Lähi-itäh ta Aasijah. Pešäh še luatiu koršista ta šammalista läš mihnih paikkah ta vuorittau šen villalla ta karvoilla. Emäččy muniu oraškuušša 2-7 jiäliččyä. Pojat rotiuvutah 10-15 suutkien jälkeh ta lähetäh pešäštä 11–16 suutkie jäleštä. Lintu šyöy hyönteisie ta muita šelkärankattomie, ka toičči niise leivänšoruja (muruja) ta ruuvvantähtehie.
Muut nimet.
Šuurešša ošašša karjalan murtehie linnun nimi peruštuu nimien päistärikki ta väistärikki eri muunnokših. Niise Rantašuvi-Šuomen murtehissa lintu tunnetah nimellä väistäräkki, ka kirjakieleššä šen nimi on västäräkki. Salmissa lintuo on kučuttu niise nimellä jiänpotkiene.
Rahvahanperinneh.
Väistärikki on ylehini lintu niise rahvahanperinteheššä. Tunnetuimpie šananparšie on laušahuš "kuu kiurušta kešäh, puoli kuuta peipposešta, väistärikistä vähäni, piäčkyseštä ei ni päivyä", mi tarkottau šitä, jotta kešän tuloh ei ole enyä pitkyä aikua väistärikin tulon jälkeh. Nimi "jiänpotkijaini" tuaš on tarkottan šitä, jotta väistärikki paluau jiän lähön aikah ili hajottau jiät. Šuomešša lintu on tunnettu šamua tarkottajalla nimellä "kallonpotkuttaja".
Ympäri Šuomie on ušottu, jotta mitä enämpi väistärikköjä hyppelöy pellolla kynnännän ta kylvön aikah, šitä parempi vil'l'avuoši tulou. Sortavalašša lintuo on kučuttu jopa kylvettäjäkši. Karjalašša väistärikin toini nimityš on ollun "vagolindu". Veššeläštä ta šukkelašta imehniseštä on šuatettu šanuo, jotta "on kuin väistärikki".
Väistärikki on Latvijan kanšallislintu.
Wp/krl/Väistärikit

Väistärikit ili päistärikit ("Motacillidae") on čiučoilintujen lahkoh kuuluja heimo, kumpaseh kuuluu viisi šukuo ta 58 luatuo (lajie). Väistärikit voi tunnuštua pitäštä viuhkajašta hännäštä.
Wp/krl/Keltaväistärikki

Keltaväistärikki ili keltapäistärikki ("Motacilla flava") on väistärikkien heimoh ta šamannimiseh šukuh kuuluja čiučoilintuluatu. Šen pituhuš on 15-16 senttimetrie ta paino 15-23 grammua; isäččy on emäččyö šuurempi.
Keltaväistärikkie tavatah luajalla alovehella Europašša ta Aasijašša; talvekši lintu muuttau Afrikkah. Še on aukehien maijen lintu, kumpani pešintäaikana näkyy ylehisešti rantaniituilla (niityillä), karjanmailla, avošoilla, heinämailla, toičči niise pelloilla ta ojien varšilla.
Wp/krl/Väistärikit (šuku)

Väistärikit ili päistärikit ("Motacilla") ollah väistärikkien heimoh kuuluja čiučoilintušuku, kumpaseh kuuluu yksitoista luatuo (lajie).
Wp/krl/Šn'uakka

Šn'uakka ("Corvus monedula") on varoiloin heimoh kuuluja pienikokoni čiučoilintuluatu. Kovoltah še on 30–34 senttimetrie pitkä ta karvaltah mušavanharmua; šilmissä ollah valkiet iirikset. Šiipien kokkaväli on 64–73 senttimetrie ta paino 182–265 grammua. 
Šn'uakka eläy ašutukšen lähellä kulttuuriympärissöissä, ka niise šemmosissa lehti- ta šekamečissä, missä on pešimiseh paššuajie loukkoja. Laji on kaikkiruokani ta šyöy muun muvašša kašvija, itiköitä ta ruuvvantähtehie. Šn'uakan ešiintymisaloveheh kuuluu šuuri oša läntiseštä Eurasijašta ta pieni aloveh Pohjos-Afrikašta. Luonnoltah lintu on ylen sosialini ta šuojelou vel'l'ieh.
Wp/krl/Pakkastiaine

Pakkastiaine ("Parus major") on Europas da Aazies eläi suurile alovehile levinnyh tiaine.
Muut nimet.
Linduu on kučuttu pakkastiazekse vähimikse Salmis (pakastian'e) da Tunguas (pakaistiain'i). Korbiselläs tunnetah sežo nimi razvatijain.
Kogo da nägö.
Piduhus: 13,5-15 cm&lt;br&gt;
Paino: 15-23 g
Wp/krl/Purgulindu

Purgulindu ("Bombycilla garrulus") on parvilois lendelii muuttujalindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 18-21 cm&lt;br&gt;
Paino: 48-72 g
Rahvahanperindeh.
Karjalazil on purgulinduh liittyjiä perindehtieduo.
Wp/krl/Tiazet

Tiazet ("Paridae") ollah čiučoilinduloin lahkoh kuului suuri linduheimo.
Wp/krl/Varoit

Varoit ili varikšet ("Corvidae") ollah čiučoilintujen lahkoh kuuluja lintuheimo. Heimoh kuuluu lähemmäkši 120 lajie; niistä kahekšan pešiy Šuomešša. Varoita ollah harakka, närhi, kuukšo, šn'uakka, varis ta korppi.
Wp/krl/Varoit (sugu)

Varoit libo varikset ("Corvus") ollah varoiloin heimoh kuului čiučoilindusugu.
Wp/krl/Kiuru

Kiuru ("Alauda arvensis") on kiuruloin heimoh kuuluja pieni Europašša, Aasijašša ta Pohjos-Afrikašša pešijä lintu. Kiuru on aikasimpie Šuomen kevyällisie muuttolintuja, ta šiitä šanotah, jotta "kuu kiurušta kešäh, puoli kuuta peipposešta, väistärikistä vähäni, piäčkyseštä ei ni päivyä". Kiuruo on kučuttu Puatenešša niise nimellä kiuringi. Tihvinäššä tunnetah venäjän kieleštä laihinoitu nimi žuavoronka. Vielä eryähie nimie ollah osralintuine Siämäjärveššä, osrapiičča Vuokkiniemeššä ta čiuruine Tverissä.
Koko ta näkö.
Kiuru on vähän čiučoita šuurempi lintu, kumpasen pituhuš on 16–18 senttimetrie ta paino 24–53 grammua. Kiurun šiivet ollah leviet, ta šentäh še kotvan šuattau pisyö yhellä kohalla ilmašša. Tunnušomani piirreh kiurulla on piälajella šijaiččija pieni töyhtö. Kiuru on makšankarvani kirjava lintuni, mi auttau olla näkymättömänä muašša. Kiuru šuvaiččou kävellä muata myöti, eläy mualla, ta mualla luatiu pešähki.
Wp/krl/Kiurut

Kiurut ("Alaudidae") ollah Varpuslintuloih kuuluja heimo.
Wp/krl/Kiurut (sugu)

Kiurut ("Alauda") ollah kiuruloin heimoh kuului lindusugu.
Wp/krl/Närhi

Närhi ("Garrulus glandarius") on Europašša ta Aasijašša eläjä, varoiloin heimoh kuuluja kirjava meččälintu. Tunkuošša ta Puatenešša närhie on kučuttu nimellä meččäharakka, Puatenešša tunnetah niise nimi reäčky.
Närhi on 32–35 senttimetrin pituni ta 140–185 gramman painoni lintu, kumpasen šiipien kokkaväli on 54–58 senttimetrie. Karvaltah lintu on punasen harmuanruškie. Kulkku ta purštonaluni ollah haliet. Šiipitaipehešša on šini-mušta-valkiekirjani aloveh. N'okan juurešša kulkun šivulla on levie, mušta juova ta niise piälajella on muštie juovie. Puršto on mušta.
Närhen tavallini iäni on voimallini, tuhma riäčkähyš, kumpasta še käyttäy šekä varotuš- jotta kuččuiänenä. Toičči še piäštäy tasasešti laskovua, kiekkimäistä vihellyštä "pijäh". Laulu on hil'l'ani ta šitä kuulou ylen harvoin, lähinnä alkukevyällä. Närhi oppiu niise jällittämäh kuulomiah iänijä.
Närhi eläy luajalla alovehella Pohjos-Afrikan Marokošta Itä-Aasijan Japonijah šuaten. Lintu eläy monenluatusissa mečissä, ka šuošiu pyökkejä, valkiepyökkejä ta tammija. Pohjoset populatijot eletäh niise havu- ta koivumečissä. Šuomešša närhi eläy piäašiešša kankašmečissä, onnakko šitä tavatah niise lehoissa. Närhi on paikkalintu ta šyöy monenluatusta ruokua: pešimäkauvella šelkärankattomie, šiemenie, marjoja ta toisien lintujen jiäliččie, šykyšyllä ta talvella jyvie, piähkenie (орех, orieha) ta terhoja (tammen piähkenie). Yksi närhi voi kätkie jopa noin 3 000 terhuo kuušša.
Wp/krl/Kuukšo

Kuukšo ili kuukšoi ("Perisoreus infaustus") on varoijen heimoh kuuluja lintu, kumpasen pituhuš on 26-29 senttimetrie ta paino 75-95 grammua. Siipien kokkaväli on yli 40 senttimetrie; isäččy on emäččyö šuurempi. N'okka ta jalat ollah muššat. Šelkä on pruuninharmua, puršto punakeltani ta rinta haliemman punakeltani. Piä on pruuni.
Kuukšo ešiintyy luajalla alovehella Europan ta Aasijan pohjasella havumeččäalalla Skandinavijasta Venäjällä, Mongolijah ta Kiinah šuaten. Pohjasešša laji on erityisen ylehini. Kuukšo viihtyy šoisešša ta hil'l'ah kašvajassa korpikuušikošša, kumpasešša puijen okšat ollah n'uavan ta lupon peittämät. Kuukšon šuattau nähä niise nuorissa männiköissä, ka šuurie aukehie še kiertäy. Kuukšo eläy kaukana imehnisašutukšešta ta on paikkalintu.
Kuukšo šyöy kaikenluatusie marjoja, šiemenie, šienie, hyönteisie ta niijen toukkie, huaškoja ta muijen lintujen poikie. Koko lumettoman ajan še keryäy talvivaraštoja, kätköy ruokapaloja kuarnankoloih ta okšien n'uavatyppeih.
Kuukšuo pijetäh ylehisešti "meččämiehen tovarissana". Še tulou näpiešti nuotivopaikalla praukkumah ruuvvantähtehie. Uškotah, jotta kuukšo on mečäštäjän onnenlintu ta riähkä tulou, hoš šen tappau. Mečäššyšonni katuou šilloin lopullisešti. Šuomelaisešša ta karjalaisešša muinaisuškošša kuukšo oli šielun lintu ta meččämiehen henki šiirty šiih hänen kuoltuoh.
Wp/krl/Solovei

Solovei ("Luscinia luscinia") on Europašša ta Aasijašša pešijä lintu, kumpani tunnetah čomašta laulušta. Piäašiellini lauluaika on oraškuušša. Lintuo tavatah Karjalan šuvisešša ošašša.
Solovei on ylen jykie nähä ka helppo kuulla.   on helpošti tunnuššettava ta voi tyynellä šiällä kuuluo jopa kilometrien piäh. Iče lintu on pieni, harmuanruškie, noin 15–17 senttimetrin pituni ta 24–31 gramman painoni varpušlintu, kumpasella on punaruškie puršto ta šuuri ta mušova šilmä. Šukupuolet näytetäh šamalta.
Solovei eläy tuakeissa tuomi-, leppä- ta pajutuhjoissa, kumpasišša še niise pešiy. Elinpaikan lähellä pitäy olla vesistö. Ruokua ollah mavot, hyönteiset ta toukat.
Wp/krl/Suokurmoi

Suokurmoi ("Numenius arquata") on lindu.
Muut nimet.
Lindu tunnetah karjalan eri paginluadulois nämmil nimil:
Päivännouzu-Suomen paginluadulois tunnetah lizäkse nimet:
Kogo da nägö.
Piduhus: 48-57 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 89-106 cm&lt;br&gt;
Paino: 415-980 g, emäččy on uroččuu suurembi.
Wp/krl/Kontiolahti

Kontiolahti on kunta Suomen Pohjas-Karjalan muakunnašša. Kunnašša ašui 14 741 henkie vuotena 2016 ta kunnan pinta-ala on 1 029,82 km², jošta 230,64 km² ollah vesistöt. Väeštötiheyš on 18,4 ašukašta/km². Alovehen omalla murtehella nimi on Kontiilahti tahi Konttiilahti.
Wp/krl/Alli

Alli ("Clangula hyemalis") on šoršalintujen heimoh kuuluja lintu. Šen pituhuš on 39-47 senttimetrie ta šiipien kokkaväli 65-82 senttimetrie. Eläjä painau 400-860 grammua. Aikuhisilla on valkie vaččapuoli, šelkäpuoli on ruškien-muššan ta valkien kirjava šukupuolen ta vuuvvenajan mukah. Isäčyllä on kevyällä pitkä purštojouhi. Vuuvvešta 2012 alli on luokiteltu vuarantunuokši lajiksi.
Alli lentäy talvekši šuveh. Kešällä še eläy pohjosešša ta tärkehin talvialoveh on Baltiekan meri. Elinympäristyö ollah tundran ta tunturien pienet järvet ta jovet. Alli šyöy pienie mereneläjie.
Wp/krl/Meččykana

Livvikse meččykana, suvikarjalakse meččäkana da vienankarjalakse meččikana ("Lagopus lagopus") on lindu.
Muut nimet.
Tungual meččylindu tunnetah sežo nimel varbalindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 35-43 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 55-66 cm&lt;br&gt;
Paino: 500-800 g
Wp/krl/Kuhmujoučen

Kuhmujoučen ("Cygnus olor") on suuri valgei sorzien heimoh kuului lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 140-160 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 200-240 cm&lt;br&gt;
Paino: 9-13 kg
Wp/krl/Sorzat

Livvikse da suvikarjalakse sorzat, suvikarjalakse sežo šoržat, vienankarjalakse šoršat ("Anatidae") on sorzulinduloin lahkoh kuului heimo, kudamah kuuluu lähembäkse 150 luaduu. Suurin vuitti heimon luadulois eletäh vies.
Wp/krl/Joučen

Joučen ("Cygnus cygnus") on šoršien heimoh kuuluja šuurikokoni lintu.
Koko ta näkö.
Joučen on šuurikokoni ta puhtahan valkoni vesilintu, vain n'okašša on vähäni muštua ta ruškienkeltasta. Linnun pituhuš on 140-160 šenttimetrie ta šiipien kokkaväli 220-240 senttimetrie. Joučen painau 6,5-11,5 kilogrammua. Nuoret joučenet ollah halien harmaita. Puršto on pyörie.
Muuta.
Joučen šyöy vesikasvija; šen iäni on kuuluva ta "trumpettimaini". Jouččenet aina ollah parittain ta pariuvutah koko elämän ajakši. Kun yksi ammuttanneh, ni toini pitälti itköy toistah. Elinaloveh ulottuu Europan ta Aasijan pohjosošašta Islannista Sahalinin šuarella. Joučen on muuttolintu, hyö tullah meilä kevyällä ta šykyšyllä tuaš lähetäh jälelläh šuvipuoleh. Hyö lennetäh šuurissa parviloissa. Šilloin kun hyö lähettih, ni še oli merkki, jotta talvi on läššä.
Joučen mifologijašša.
Ammusista ajoista šuaten joučen on ollun karjalaisilla ta heijän siperiläisillä rotn'akanšoilla pyhä lintu. Šitä ei nikonša ruohittu ampuo, šiitä tulou riähkä. Vanhat ihmiset šanottih, jotta joučen on "ihmiseštä tullun". Joučen oli valon ta kaunehuon simvoli, a kuoloma tuli jouččenen tappajalla. Kal'evalašša Lemminkäini mänöy ampumah jouččenen Tuonelan jovešta, ka "paharaiska karjapaimen" noštau vesikyyn veještä, šillä tappau Lemminkäisen ta šytyäy hänet Tuonen koškeh. Monissa Karjalan kallivopiirrokšissa on kuvattuna joučen, ta linnun tärkehyön takie itämerenšuomelaisie kanšoja on kučuttu "vesilinnun kanšakši". Joučenta on pijetty välittäjänä Tuonelan ili Manalan ta eläjien muajilman välillä. Täh viitatah niise starinat Tuonen jovešša uijašta Tuonen jouččenešta.
Joučen on Šuomen kanšallislintu.
Wp/krl/Pikkujoučen

Pikkujoučen ("Cygnus columbianus") on pieni pohjazien alovehien joučen. Sidä on kahtu alaluaduu: "C. c. columbianus" Amerikas da "C. c. bewickii" Europas.
Kogo da nägö.
Piduhus: 115-127 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 170-195 cm&lt;br&gt;
Paino: 7,9-8,4 kg
Wp/krl/Sorzulinnut

Livvikse sorzulinnut, suvikarjalakse šoržalinnut libo sorzalinnut, vienankarjalakse šoršalinnut ("Anseriformes") ollah lindulahko, kudamah kuulujis luadulois suurin vuitti eletäh vies.
Wp/krl/Virzut

Virzut ollah tuohisarrois libo niines punotut jalginehet.
Wp/krl/Meččyhanhi

Livvikse meččyhanhi, suvikarjalakse da vienankarjalakse meččähanhi ("Anser fabalis") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 68-88 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 140-175 cm&lt;br&gt;
Paino: 3-3,6 kg
Wp/krl/Lyhytn'okkuhanhi

Livvikse lyhytn'okkuhanhi, suvikarjalakse da vienankarjalakse lyhytn'okkahanhi ("Anser brachyrhynchus") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 61-76 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 137-161 cm&lt;br&gt;
Paino: 2,8-3,5 kg
Wp/krl/Tundruhanhi

Livvikse tundruhanhi, suvikarjalakse da vienankarjalakse tundrahanhi ("Anser albifrons") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 64-78 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 130-160 cm&lt;br&gt;
Paino: 2-2,9 kg
Wp/krl/Kil'l'uhanhi

Kil'l'uhanhi ("Anser erythropus") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 55-66 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 115-135 cm&lt;br&gt;
Paino: 1,5-2 kg
Wp/krl/Merihanhi

Merihanhi ("Anser anser") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 74-84 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 150-170 cm&lt;br&gt;
Paino: 3-4,2 kg
Wp/krl/Lumihanhi

Lumihanhi ("Anser caerulescens") on lintu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 66-84 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 132-165 cm&lt;br&gt;
Paino: 132-165 kg
Wp/krl/Kanuadanhanhi

Kanuadanhanhi ("Branta canadensis") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 90-105 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 160-185 cm&lt;br&gt;
Paino: 2-6 kg
Wp/krl/Valgeirožahanhi

Livvikse valgeirožahanhi, suvikarjalakse valgierožahanhi, vienankarjalakse valkiepoškihanhi ("Branta leucopsis") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 58-70 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 120-142 cm&lt;br&gt;
Paino: 1,8-2 kg
Wp/krl/Markkukagluhanhi

Livvikse markkukagluhanhi, suvikarjalakse markkakaglahanhi libo sebelihanhi, vienankarjalakse sepelihanhi ("Branta bernicula") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 55-62 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 105-117 cm&lt;br&gt;
Paino: 860 - 1250 g
Wp/krl/Ruskeikagluhanhi

Livvikse ruskeikagluhanhi, suvikarjalakse ruskiekaglahanhi, vienankarjalakse ruškiekaklahanhi ("Branta ruficollis") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 54-60 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 110-125 cm&lt;br&gt;
Paino: 1-1,5 kg
Wp/krl/Meritedri

Livvikse da suvikarjalakse meritedri, vienankarjalakse vesitetri ("Melanitta nigra") on sorzien heimoh kuului lindu.
Muut nimet.
Linduu kučutah sežo nämmil nimil:
Kogo da nägö.
Piduhus: 44-54 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 70-84 cm&lt;br&gt;
Paino: 560-950 g
Wp/krl/Punaine

Livvikse punaine, vienankarjalakse punani ("Plectrophenax nivalis") on lindu.
Muut nimet.
Suistamol lindustu on kučuttu sežo nimil dorganrikkoja da pulmuni.
Kogo da nägö.
Piduhus: 17-19 cm&lt;br&gt;
Paino: 29-40 cm
Wp/krl/Pihkakoivu

Hikikoivu ili pihkakoivu ("Betula pubescens") on koivukašvien heimoh kuuluja puu.
Koko ta näkö.
Hikikoivu on yksi- tahi monirunkoni puu tahi tuhjo. Korkehuš 2-20 m, tav. 8-20 m.
Kašvukohat.
Hikikoivu kašvau tuorehilla kankahilla, lehoissa, korvissa, lemillä, ojikoissa, rannoilla ta pelloilla.
Wp/krl/Koivukazvit

Livvikse da suvikarjalakse koivukazvit, vienankarjalakse koivukašvit ("Betulaceae") ollah kazviheimo.
Wp/krl/Ruozmesorzu

Livvikse ruozmesorzu, suvikarjalakse ruožmešorža libo ruozmesorza, vienankarjalakse ruošmešorša ("Tadorna ferruginea") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 62-68 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 110 cm&lt;br&gt;
Paino: 900-1650 g
Wp/krl/Pelikuanu

Livvikse pelikuanu, suvikarjalakse da vienankarjalakse pelikuana ("Pelecanus onocrotalus") on suuri lindu. Se on tavattu Suomes kaksi kerdua: Karjaal keviäl 1839 da Pyhäjovel 7.5.1925.
Kogo da nägö.
Piduhus: 160 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 280 cm&lt;br&gt;
Paino: 9-15 kg
Wp/krl/Myrskylindu

Livvikse da suvikarjalakse myrskylindu, vienankarjalakse myrškylintu ("Fulmarus glacialis") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 45-50 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 87-112 cm&lt;br&gt;
Paino: 550-750 g
Wp/krl/Koskikana

Koskikana ("Cinclus cinclus") on lindu.
Muut nimet.
Karjalan paginluadulois lindu tunnetah sežo nämmil nimil:
Päivännouzu-Suomen paginluadulois tunnetah sežo nämmät nimet:
Kogo da nägö.
Piduhus: 17-20 cm&lt;br&gt;
Paino: 55-73 g
Wp/krl/Kuhankiehuttai

Livvikse kuhankiehuttai, suvikarjalakse da vienankarjalakse kuhankiehuttaja ("Oriolus oriolus") on lindu.
Karjalankieline nimi.
Lindu tunnetah nimel "kuhankiehuttaja" vähimikse Korbisellän paginluavus.
Kogo da nägö.
Piduhus: 22-25 cm&lt;br&gt;
Paino: 68-84 g
Wp/krl/Ristusorzu

Livvikse ristusorzu, vienankarjalakse ristišorša ("Tadorna tadorna") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 55-65 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 100-120 cm&lt;br&gt;
Paino: 800-1130 g
Wp/krl/Mandariinusorzu

Livvikse mandariinusorzu, vienankarjalakse mantariinašorša ("Aix galericulata") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 41-49 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 65-75 cm&lt;br&gt;
Paino: 444-500 g
Wp/krl/Huabalo

Livvikse da suvikarjalakse huabalo, suvikarjalakse sežo huabana, vienankarjalakse huapana ("Anas penelope") on sorzien heimoh kuului lindu.
Muut nimet.
Lindu on tunnettu Suistamol sežo nimel piuručču.
Kogo da nägö.
Piduhus: 42-50 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli:75-87 cm&lt;br&gt;
Paino: 600-850 g
Wp/krl/Tammi

Tammi ili tuupa ("Quercus robur") on šuurikokoini jalopuu.
Koko ta näkö.
Tammi on 10-20 metriä korkie puu.
Wp/krl/Amerikanhuabalo

Livvikse da suvikarjalakse amerikanhuabalo, suvikarjalakse sežo amerikanhuabana, vienankarjalakse amerikanhuapana ("Anas americana") on sorzien heimoh kuului lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 42-59 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli:76-91 cm&lt;br&gt;
Paino: 510-1330 g
Wp/krl/Harmuašorša

Harmuašorša ("Anas strepera", livviksi harmaisorzu, šuvikarjalakši harmuasorza tahi harmuašorža) on lintu.
Koko ta näkö.
Pituš: 46-56 cm&lt;br&gt;
Šiipien väli: 78-90 cm&lt;br&gt;
Paino: 850-1000 g
Wp/krl/Tavi

Tavi ("Anas crecca") on sorzien heimoh kuului lindu.
Muut nimet.
Siämärves tavii on kučuttu sežo nimel kräkyšši.
Kogo da nägö.
Piduhus: 34-38 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 53-59 cm&lt;br&gt;
Paino: 270-330 g
Wp/krl/Amerikantavi

Amerikantavi ("Anas carolinensis") on sorzien heimoh kuului lindu.
Wp/krl/Heinysorzu

Heinysorzu ("Anas platyrhynchos") on lindu.
Muut nimet.
Lindu on tunnettu karjalan paginluadulois sežo nämmil nimil:
Kogo da nägö.
Piduhus: 50-60 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 79-87 cm&lt;br&gt;
Paino: 0,9-1,3 kg
Wp/krl/Nogisorzu

Livvikse nogisorzu, suvikarjalakse nogisorza libo nogišorža, vienankarjalakse nokišorša ("Anas rubripes") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 53-61 cm
Wp/krl/Sininärhi

Livvikse da suvikarjalakse sininärhi, vienankarjalakse šininärhi ("Coracias garrulus") on lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 29-32 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 52-58 cm&lt;br&gt;
Wp/krl/Jurokerttuli

Jurokerttuli ("Dendroica striata") on pohjosamerikkalaini lintulaji. Še tavattih Šuomešša enšimmäistä kertua 23.10.2008 Korppoon Utöššä.
Karjalankielini nimi.
Täššä artikkelissa käytetty linnun karjalankielini nimi on kiännetty šuomenkieliseštä nimeštä "viirukerttuli". Šuomen kielen šanan "viiru" voi kiäntyä karjalakši "juro".
Wp/krl/Telkky

Livvikse telkky, suvikarjalakse da vienankarjalakse telkkä ("Bucephala clangula") on sorzien heimoh kuului lindu.
Karjalankielizet nimet.
Täs artikkelis käytetty nimi "telkky" (libo tölkky, telkku) tunnetah karjalan paginluadulois vähimikse Siämärves da Suistamol. Tavallizembi nimi on sotku (libo sotka, šotka), a se on probliemalline sendäh, ku nimi voibi tarkoittua sežo sotkien ("Aythya") suguh kuulujii linduluaduloi. Telkky sen sijah kuuluu telkkien ("Bucephala") suguh. Korbiselläs da Rebolas linduu on lizäkse kučuttu nimel kerkkä, a nimi ei ole yhtenkerdaine, ku Puadenel "kerkkäšorža" tarkoittaugi šulkku-uikkuu ("Podiceps cristatus").
Kogo da nägö.
Piduhus: 40-48 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 62-77 cm&lt;br&gt;
Paino: 0,5-1,1 kg
Wp/krl/Šulkku-uikku

Šulkku-uikku ("Podiceps cristatus") on uikkuloin heimoh kuului lindu.
Karjalankieline nimi.
Lindu tunnetah nimel kerkkäšorža vähimikse Puadenen paginluavus. Tämä nimi on yhtelläh harvinaine karjalan paginluadulois da sen lizäkse probliemalline vie sendäh, ku šulkku-uikku ei ni kuulu sorzien ("Anatidae") heimoh. Toizis paginluadulois sana "kerkkä" voibigi tarkoittua telkkiä ("Bucephala clangula"). Täs artikkelis šulkku-uikun nimi on kiännetty suomen kielen sanas "silkkiuikku".
Kogo da nägö.
Piduhus: 46-51 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 59-73 cm&lt;br&gt;
Paino: 1,3-2 kg
Wp/krl/Pikku-uikku

Pikku-uikku ("Tachybaptus ruficollis") on Europan pienin uikkuluadu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 23-29 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 40-45 cm&lt;br&gt;
Paino: 150-200 cm
Wp/krl/Uikut

Uikut ("Podicipedidae") ollah uikkulinduloin ("Podicipediformes") lahkon ainavo heimo.
Wp/krl/Sotkat

Livvikse da suvikarjakse sotkat, suvikarjalakse da vienankarjalakse šotkat ("Aythya") ollah sorzien heimoh kuului lindusugu.
Wp/krl/Sotku

Livvikse sotku, suvikarjalakse sotka, suvikarjalakse da vienankarjalakse šotka voibi tarkoittua nämmii azieloi:
Wp/krl/Telkät

Telkät ("Bucephala") ollah sorzien heimoh kuului lindusugu, kudamah kuuluu kolme luaduu.
Wp/krl/Amerikantelkkä

Livviksi amerikantelkky, šuvikarjalakši ta vienankarjalakši amerikantelkkä ("Bucephala islandica") on soršien heimoh kuuluja lintu.
Wp/krl/Pikkutelkky

Livvikse pikkutelkky, suvikarjalakse da vienankarjalakse pikkutelkkä ("Bucephala albeola") on sorzien heimoh kuului lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 32-39 cm&lt;br&gt;
Wp/krl/Huapa

Huapa ("Populus tremula") on pajukašvien heimoh kuuluja lehtipuu, kumpasen puuaineh on pehmietä ta halieta.
Huapa on 15-30 metrin korkusekši kašvaja näpiekašvuni puu, tuntureilla tuhjo; šen lehet värätäh pieneššäki tuulešša. Uhtuošša on ušottu, jotta Iisussan risti oli huavašta, ta šentäh huapa kun kaikičči, vaikka kuin olkah tyyni ili tuuli, häneššä lehet liikutah, värätäh. Kašvin romotuš (šyyškarva) vaihtelou rušapašta helien keltaseh.
Huapasilla halkoloilla on ennein lämmitetty kylyjä ta riihijä. Niistä ei tullun muštua šavuo ta nokie. Huapua käytetäh ušeičči niise kylyn lautehissa. Šuomešša huavan vankoista runkoista on ammuin luajittu huapijoita ili kaverrettuja venehie.
Huapa on avuanlaji, koška šiih liittyy äijä muita lajeja. Huapa teköy äijän juurivešoja ta poloniu ušeičči enšimmäisenä mečäštä pal'l'aštunuon alovehen. Huavan juuristo šuattau olla tuhanšie vuošie vanha, hot yksittäini puu eläy harvoin yli šatua vuotta. Kun vanhat runkot kuollah, juuristosta noušou eših uušie.
Wp/krl/Tuomi

Tuomi ("Prunus padus") on ruusukašvien heimoh kuuluja puu.
Koko ta näkö.
Tuomi on 2-12 metrie korkie tuhjo tahi puu, kumpasella on kešävihannat lehet. Tuomi kaunehešti kukkiu kešän alušša valkehin kukkatertuin. Niistä kašvau loppukešällä ta alkušykyšyllä muštie kivimarjoja, kumpasie pijetäh myrkyllisinä, vaikka ne ollah šyömäkelposie. Tuomi haisou vahvašti.
Tuomen voi ševottua eritenki pakačinpuuh ("Frangula alnus").
Käyttö.
Tuomen marjoja šyyvväh verekšenä. Niistä voijah keittyä niise voijetta, millä voijetah šattautunehie ta šiäkšien puromie paikkoja. Ennein tuomen kuorta käytettih parkkiainehena ta šiitä luajittih vihrietä ta tumman ruškieta väriainehta.
Tuomen puuaineh on luja ta šiitä on luajittu vemmeltä; tuomie pijetäh niise rekie šituos's'a. Muasterit käytetäh tätä puuta pikkuesinehie luaties's'a. Tuomi koristau pihamaita ta šen kukinta-aika lupuau viluo šiätä.
Wp/krl/Suvenlammas

Livvikse suvenlammas, suvikarjalakse da vienankarjalakse ukonlammaš, suvikarjalakse sežo ukonlammas ("Gallinago gallinago") on kurmoiloin heimoh kuului lindu.
Muut nimet.
Il'mančis linduu on kučuttu nimel vanhapiiga.
Kogo da nägö.
Piduhus: 23-28 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 39-45 cm&lt;br&gt;
Paino: 78-105 g
Wp/krl/Ilomanči

Ilomanči () on kunta Šuomešša Pohjois-Karjalan muakunnašša. Šielä eläy 4 804 rištikanšua (30.6.2020).
Wp/krl/Kurmoit

Kurmoit ("Scolopacidae") ollah randulinduloin lahkoh kuului linduheimo.
Wp/krl/Hauki

Hauki ("Esox lucius") on šuurikokoni petokala, kumpani šyöy pienempie kaloja. Hauki voi kašvua jopa 1,5-metrisekši ta 35-kiloisekši. Hauvin šuušša voi olla jopa 700 hammašta.
Wp/krl/Piiakuulu

Livvikse piiakuulu, suvikarjalakse da vienankarjalakse piiakuula ("Squalus acanthias") on kala.
Karjalankieline nimi.
Täs artikkelis käytetty nimi on kiännetty kalan suomenkielizes nimes "piikkihai".
Wp/krl/Seldiakuulu

Livvikse seldiakuulu, suvikarjalakse seldiakuula, vienankarjalakse seltiakuula ("Lamna nasus") on kala.
Karjalankieline nimi.
Täs artikkelis käytetty nimi on kiännetty kalan suomenkielizes nimes "sillihai".
Wp/krl/Peskari

Peskari ("Gobio gobio") on särgikaloin heimoh kuului pieni kala.