Wp/krl/Karjalan kieli

Karjalan kieli on karjalaisien kanšan pakajama varavonalani kieli, kumpani kuuluu uralilaisen kieliperehen šuomelais-ugrilaisen kielijoukkuon itämerenšuomelaiseh okšah. Kieltä paissah Venäjällä Karjalan tašavallašša ta Tverissä tai Šuomešša. Še on kolmannekši šuurin itämerenšuomelaini kieli: enšimmäišenä kielenä šitä pakajau noin 35 000 ristikanšua ta 95 000 malttau kieltä.
Karjalan lähisie šukukielijä ollah Itämeren ympärillä käytetyt kielet: šuomi, lyydi, vepšä, išori, vat't'a, viro ta liivi. Karjalan kieltä paissah tahi on paistu pitällä kapiella alovehella Venäjän Karjalašša Vienašta Aunukšeh, Šisä-Venäjällä Tverin kaupunkin ympärissäššä ta Valdain ta Tihvinän alovehilla tai Šuomešša Raja-Karjalašša (Šalmin kihlakunnašša) ta Hietajärven, Kuivajärven ta Kuhmon Rimmin vienalaiskylissä. Nykyjäh karjalaisie lašetah olovan koko Venäjällä alla 100 000 ta karjalan kieltä taitajie noin 50 000. Šuomešša karjalankielisie on läš 5 000 henkie, kieltä ymmärtäjie višših kolminkertani miärä.
Karjalan kielellä ei ole yhtenäistä kirjakieltä, ka šillä on kolme eri kirjakieltä, kumpasista jokahini pohjautuu yhteh kielen piämurteheh. Kirjutukšen pohjana on latinalaini kirjaimikko, ta šentäh šillä ei ole valtijokielen statussie Karjalan tašavallašša (federalisien sakonien mukah vain kirillini kirjaimikko voi olla valtijokielen pohjana Venäjällä). Karjalan tašavallašša karjalan kieli šuau valtijollista tukie, niin kuin vepšän ta šuomen kielet. Šuomešša vuuvvešta 2009 alkuan karjalan kielellä on ollun vähemmistökielen statussi.
Murtehet.
Karjalan kieleštä erotetah kolme piämurrehta, kumpasista jokahisella on kehitetty omua kirjakieltä: vienankarjala ta šuvikarjala, kumpaset muuvvoššetah yheššä varšinaiskarjalan kielimuuvvon, ta livvi. Piämurtehih lašketah toičči niise lyydi, ka tänäpiänä lyydin kieltä pietäh ušeičči ei karjalan murtehena, ka omana kielenä. Varšinaiskarjalakši paissah Keski- ta Pohjas-Karjalašša, Tverin ta Leningradin alovehilla, livviksi paissah karjalaiset Aunukšen ta Priäšän piirilöissä i lyydiksi pakisijat eletäh Priäšän, Iänisenrannikon, Kontupohjan ta Aunukšen piirilöissä.
Karjalan kielen piämurtehien näkyvin ero on šanan a:n ta ä:n loppuvokalin vaihtelu. Vienankarjalašša šanan lopušša ollah "a" ta "ä" -vokalit, livvissä niijen tilalla on "u ta y", lyydissä ne hävitäh tahi muutetah "e":kši. Vienankarjalaini šanou "orava", "leppä", livviläini "orava", "leppy", lyydiläini "orava", "leppe". Vienankarjalašša enimmältä käytöššä ollah kumiet konsonantit, livvissä ta lyydissä helevät.
Varšinaiskarjalan piämurreh jakautuu kahteh joukkoh: vienankarjalaisih murtehih ta šuvikarjalaisih murtehih. Vienankarjalan murtehet omašta puolešta jakauvutah vielä kahteh joukkoh: pohjas- ta šiirtymämurtehih. Pohjasie murtehie ollah Vuokkiniemen, Viččataipalen, Kieretin, Kiestinkin, Kontokin, Oulankan, Šuomuššalmen, Pistojärven ta Uhtuon murtehet. Šiirtymämurtehet ollah Puanajärven, Ušmanan ta Jyškyjärven murtehet. Šuvikarjalan murtehet jakauvutah kolmeh joukkoh: Keški-Karjalan murtehih, Raja-Karjalan murtehih ta Keški-Venäjän murtehih ili tverinkarjalah. Keški-Karjalan murtehie ollah Voijärven, Mäntyšelän, Puatenen, Porajärven, Repol'an, Rukajärven, Tunkuon ta Šuikujärven murtehet. Raja-Karjalan murtehie ollah Ilomančin, Korpišelän, Šuistamon, Impilahen, ta Šuojärven murtehet. Keški-Venäjän murtehie ollah Valdain, Vessin, Joršan, Tihvinän ta Tolmačun murtehet.
Livvin piämurteheh kuulutah Vieljärven, Vitelen, Kontušin, Kotkatjärven, Nekkulan, Riipuškalan, Šalmin, Šiämäjärven ta Tulomajärven murtehet.
Lyydin kieltä on paistu Aunukšen kannakšella Syväristä Pohjois-Aunukšeh šuaten ulottujalla kapiella kaistalehella šuurimmakši ošakši livvin pakina-alovehen itäpuolella. Lyydin piämurreh jakautuu pohjaslyydiläisekši (Kontupohjan piiri), keškilyydiläisekši (Munjärvi), šuvilyydiläisekši (Pyhäjärvi) ta Kuujärven murtehekši.
Karjalan kielen murtehie ei pie ševottua šuomen kielen niin kučuttuih karjalaismurtehih ili Šuvi-Karjalan ta Karjalankannakšen šuvimerisih murtehih tahi Pohjas-Karjalan savolaismurtehih.
Kirjakielet.
Karjalan murtehien pohjalta on kehitetty monie kirjakielie. Venäjällä on kehitetty vienankarjalua ta livvinkarjalua tai tverinkarjalua. Työtä on ruattu šamoin Šuomešša, enimyölleh livvinkarjalašša, ka viime vuosina on kehitetty niise šuvikarjalan rajakarjalaismurtehih pohjautuvua kirjakieltä. Vaikka toiveh yhtehiseštä kirjakieleštä on rikeneh nouššun pakinakši, ei šen luatimini ole vielä toteutun. 
Enšimmäiset lyhytaikaset karjalan kirjakielet, tverinkarjalan kirjakielen ta niin kučutun bubrihinkarjalan, luati professori Dmitri Bubrih 1930-luvulla.
Kehittymini.
Karjalan kieli on ikivanha kieli. Šen peräjuuret täyvytäh šyvällä muinaisuoh. Kaikista šuomelais-ugrilaisista kirjallisista muistomerkkilöistä, mitä on löytyn täh aikah šuaten, karjalankieliset kirjoitukšet ollah toisekši vanhimmat koko šuomelais-ugrilaisešša kielipereheššä (vanhimmat ollah 1100-luvulla kirjutetut unkarinkieliset tekstit). Karjalankielisie tuohikirjutukšie, kumpasie arheologit on löyvetty Novgorodista, ollah 1200 - 1300 vuosišatojen ajalta. Kaikki muut muinaset šuomelais-ugrilaiset kirjalliset muistomerkit ollah myöhäsempie.
Šuuren ruavon karjalan kirjakielen kehittämiseššä on ruatan pravoslavnoi kirikkö, kumpani XVIII vuosišuan lopušša rupei julkasomah henkellistä kirjallisutta karjalan kielellä. Painettujen kirjojen joukošša oltih "Erähien malittuloin da lyhendetyn katehiizisan kiännös" livviksi (1804) ta livviksi kiännetty Jevanheli Matvein kirjuttamana (1820).
Karjalan kielen šanakirjojen luatimiseh alettih XIX vuosišuan lopušša. Vuotena 1887 tveriläisien kehotukšešta A. Tolmačevskaja luati Karjalais-venäläisen šanakirjan, jotta karjalaiset lapšet paremmašti opaššuttais venäjän kieltä. Pyhäjärven koulun opaštaja M. Georgijevski valmisti Venäjä-karjala šanakirjan vuotena 1908. Vuotena 1913 päivänvalon näki 74-šivuni Vitelen školan opaštajan V. Korol'ovan Venäjä-karjala šanakirja.
Vanhimpana šanakirjana pietäh Afonan arhimandriitta Feofanan lyhyttä karjalais-venäläistä šanakirjua. Še on XVII vuosišuan aikani ta löyvettih Soloveckoin manasterin kirjašton kirikkökirjašta. Šanakirjan kirjutukšet on luajittu šen reunoilla ta rivien välih.
Karjalan kieltä kehitettih 1930-luvulla äijän. Šilloin piäsi ilmah ylen äijän karjalankielisie kirjoja Karjalašša ta Tverin alovehella. Nämä oltih erilaisien oppiainehien, niin kuin luonnontiijon, muantiijon ta matematiikan, oppikirjoja ta lukukirjoja. Vuosina 1937-1940 karjalan kieli oli valtijokielenä Karjalan autonomisešša socialistisešša neuvoštotašavallašša šuomen ta venäjän kielen rinnalla.
1940-luvun alušša Neuvoštoliiton politiikka muuttu ta karjalan kieli jäi pitälti vain rahvahan kotikielekši. Uuvveštah kielen kehittämiseh alettih vuotena 1989 Petroskoissa pietyn konferenssi "Karjalazet: rahvas, kieli, kul'tuuru da ekonoumiekku" jälkeh. Šilloin oli hyväksytty karjalan kielen kirjaimikko, alko karjalan kielen opaššuš ta ilmah alettih piäštyä kirjoja, lehtie ta žurnalija karjalan kielellä.
Karjalan kielen päivyä pruasnuijah 20. heinäkuuta. Šinä päivänä vuotena 1989 oli hyväkšytty kirjakielen latinalaini kirjaimikko.
Karjalan kielen yhtenäini kirjaimikko oli hyväkšytty Karjalan tašavallan halličukšen 16. kevätkuuta 2007 asetukšešša No 37-P. Karjalan tašavallan halličukšen 29. oraškuuta 2014 luatimašša asetukšešša n:o 168-P oli luajittu muutokšie täh asetukšeh, i šen mukah karjalan kielen yhtenäiseh kirjaimikkoh lisättih C-kirjain.
1990-luvulla luajittih enšimmäiset karjalan kielen aspukat, opaššuškirjat ta šanakirjat. Vuotena 1990 alko ilmeštyö karjalankielini Oma Mua -lehti. Kieli rupei kuulumah ratijošša ta TV:ššä.
Tutkimuš.
XIX vuosišuan alkupuolella karjalaisien eläntäalovehilla kielen ainehistuo ruvettih keryämäh kanšanrunohuon tutkijat Anders Johan Sjögren, David Emmanuel Daniel Europaeus, Axel August Borenius, Elias Lönnrot ta Matthias Alexander Castren. Karjalan kielen tutkimukšen alottajana oli Arvid Genetz (1848 - 1915), kumpani julkasi kolme kieliopillista kuvavušta: "Wepsän pohjoiset etujoukot" (1872), Tutkimus Venäjän Karjalan kielestä" (1880), "Tutkimus Aunuksen kielestä" (1884) ta kuvavukšen "Kertomus Suojärven pitäjästä ja matkustuksistani siellä v. 1867" (1870). Näissä tutkimukšissa hiän oli miäritellyn karjalan kielen jakautumisen kolmeh murteheh: vienankarjalah, livvih ta lyydih, ka lyydin murrehta tutkija oli pitän vepšän kielen pohjasena murtehena.
Myöhemmin, huomijuo kiinitettih karjalan kielen fonetiikan tutkimukših. Ilmah piäsi Jooseppi Mustakallion "Vuokkiniemen Akonlahden kylän ynnä sitä ympäröivien kylien kielimurteesta" (1883), Heikki Ojansuun "Karjalan äänneoppi" (1905) ta "Karjala-aunuksen äännehistoria" (1918), Juho Kujolan "Ääniopillinen tutkimus Salmin murteesta" (1910), Tahvo Liljebladin "Tunkuan murteen konsonantismi" (1931), Ruben Erik Nirvin "Suistamon keskusmurteen vokalismi" (1932), Eino Leskisen "Tulemajärven murteen vokalismi" (1933) ta Aimo Turusen "Lyydiläismurteiden äännehistoria I, II" (1946).
Šuomešša XX vuosišuan alušša ruvettih valmistamah ta julkasomah karjalan kielen näyttehie. Päivänvalon nähtih H. Ojansuun "Karjalan kielen opas" (1907), J. Kujolan "Karjalan kielen opas" (1922), Eino Leskisen kolmiosani kirja "Karjalan kielen näytteitä" (1932 - 1936), J. Kaliman, l. Kettusen ta J. Kujolan "Lyydiläisiä kielinäytteitä" (1934), P. Virtarannan "Lyydiläisiä tekstejä" (1963, 1964, 1976, 1984, 1994), P. Virtarannan "Vienan kansa muistelee" (1958) ta muita. Vuotena 1933 kerätyn ainehiston pohjalta ruvettih luatimah šuurta Karjalan kielen šanakirjua, kumpasen enšimmäini oša piäsi ilmah vuotena 1968, kuuvveš oša vašta vuotena 2006.
Neuvoštoliitošša karjalan kielen tutkimukšen alottajana oli professori Dmitri Vladimirovič Bubrih. Vuotena 1930 Karjalan autonomisešša socialistisešša neuvoštotašavallašša peruššettih Karjalan tietotutkimuškeškuš ta Bubrihin johtamana ruvettih keryämäh karjalan kielen eri murtehien kielimaterialie erillisen programmin mukah "Programmi materialien keryännäštä karjalan kielen atlassie varoin". Šiih kuuluu läš 2 000 kyšymyštä karjalan kielen fonetiikašta, morfologijašta ta šanaššošta. 150 kyläštä kerätyn kielimaterialin pohjalta oli luajittu "Karjalan kielen murrehatlassi".
Vuuvvešta 1941 alkuan Neuvoštoliitošša ta Venäjällä on kirjutettu äijän kandidatin ta tohtorin väitöštutkimušta, on julkastu šanakirjoja ta kielennäyttehie. Tällä kertua karjalan kielen tutkimukšen keškukšie ollah Karjalan tietokeškukšen Kielen, kirjallisuon ta istorijan instituutti ta Petroskoin valtijonyliopisson itämerenšuomelaisien kielien laitoš. Šuomešša karjalan kielen kehittämistyötä, uuvvisšanojen luatimista ta karjalan kielen opaštamista ruatah Itä-Šuomen yliopissošša. Karjalua on elvytetty viime vuosikymmeninä šekä Šuomešša jotta Venäjällä, ta šen statussi Šuomešša on vahvistun.
Vuuvven 2025 šulakuušša Tietoakatemijan asientietäjät opaššettih tekoälyö transkribiiruimah karjalankielistä pakinua (livvin murreh). Opaššukšen pohjakši luajittih paikallisien joukkoviestimien materialit ta kielen avoin korpussi.
Petroskoissa kešällä vuotena 2025 ašetettih kaupunkin ajoneuvojen uuvvet ašetuškohat - kaikkieštah 23, kumpasissa on kirjutettu ašetuškohan nimi karjalakši (livvin murreh) ta venäjäkši.
Karjalan kieli Šuomešša.
Šuomešša on noin 11 000 karjalua hyvin malttavua, ta joka päivä šitä pakajau noin 5 000 henkie. Kieliyhteisön jäšenie on noin 30 000. Šuomešša karjalan kieli ei ole aijemmin šuanun vähemmistökielen statussie ta šitä pijettih pitkäh šuomen murtehena. Še on Šuomešša ainuo kotoperäni (autoktonini) vähemmistökieli, mi tarkottau, jotta šitä on paistu tiälä yhtä pitälti kuin šuomen kieltä, tš. ”aina”. Še, jotta Šuomeššaki karjala on oma kieli – ei šuomen murreh – tunnuššettih virallisešti vašta, kun karjala miäritettih yhekši Šuomen ei-alovehellisekši vähemmistökielekši vuotena 2009 tašavallan presidentin antamalla ašetušmuutokšella. Ašetušmuutoš, kumpani aštu voimah 4. talvikuuta 2009, tarkottau, jotta karjalan kieleh šovelletah eurooppalaisie vähemmistökielijä ta alovehellisie kielijä koškijua peruškirjua šiltä ošin, kuin Šuomi on šen ratifioinun. Nyt monet šuomelaiset ollah opaššuttu kieltä ta luajittu karjalankielisie šivuštoja. Šuomen yleisratijo luatiu niise livvinkarjalankielisie uutisie.
Karjalan kieleštä Šuomešša on käytetty monie nimitykšie: karjala-aunuš, Kalevalan kieli, Itä-Karjalan kieli ym. Šitä on erehykšellä pietty šuomen kielen murtehena, itäkarjalaismurtehena. Tämmöni käsityš oli vallalla etenki poliittisista šyistä toisen muajilmanšovan aikana ta šitä ieltäjänä ta šeuruavana vuosikymmenenä.
Kulttuuri.
Pohatta on šuullini perinneh karjalan kielellä. Karjalaiset kanšanrunot ollah kuulusan Kalevala-eepossan pohjana, i šen yhtehkeryäjä ta kirjuttaja on Šuomen kieliniekka Elias Lönnrot. Kalevala-eepossua verratah muajilmašša Gomerin "Iliadah".