tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Wp/krl/Josif Stalin

Josif Vissarionovič Stalin, tovellini šukunimi Džugašvili () (6. (18.) talvikuudu 1879 Gori, Tiflisin gubernija, Venäjän čuarikunta – 5. kevätkuuta 1953 Volinskoje, Moskovan aloveh, Venäjän SFNT, Neuvoštoliitto) oli venäläini vallankumoušmieš, neuvoštoliittolaini valtivomieš, poliitikko ta generalissimus. Stalin oli Neuvoštoliiton kommunistisen partien enšimmäini piäsekretari (1922-1953) ta Vladimir Leninin šeuruaja Neuvoštoliiton johošša. Stalinilla oli rajatoin valta ili hiän oli diktattori.
Stalin oli šyntyjäh gruuzijalaini ta hänen muamonkieli oli gruuzija. Nuorena hiän tuttavuštu marksilaisuoh, ta šentäh hänet erotettih školašta. Häneštä tuli aktiivini kommunisti, ta hiän toimi Venäjän šyväinšovan ajalla šekä poliittisena jotta saltatallisena johtajana. Neuvoštoliiton enšimmäisen johtajan Vladimir Leninin kuoltuo alko valtatora, kumpasen Stalin voitti.
Stalinin ajalla Neuvoštoliitošša oli ičevalta. Valtivo kovašta tarkašti yhtehiskunnan eläjien kaikkie puolie. Ristikanšojen oikevukšie rikottih ta kanšoja šiirrettih. Monet ristikanšat työnnettih tyrmäh ta pakkoruatoh. Stalin perušti niise gulag-järješšelmän, ta monet ristikanšat kuoltih nälkäh vuosina 1932-1933.
Stalin piti tevollistamisen ta muatalovuon kollektivoičemisen. Toisen muajilmanšovan alušša Neuvoštoliitto liitti iččeh läntisillä sussietoillah kuulunehie alovehie joko painuštamalla tai šovan avulla. Šakša hyökkäi Neuvoštoliittoh vuotena 1941, jolloin Stalin julišti "Šuuren kotimuallisen šovan". Šovan jälkeh voittanuošta Neuvoštoliitošta tuli Yhyšvaltojen rinnalla muajilman vetäjä supervalta, mi johti kylmäh šotah. Stalin kuoli vuotena 1953.
Wp/krl/Gruuzija

Gruuzija (gruuz. საქართველო, "Sakartvelo") on valtivo Kavkazissa Itä-Europan ta Aasijan rajalla. Šen sussietat ollah šuvešša Armenia ta Turkki, luotehešša Azerbaidžan ta ijäššä ta pohjasešša Venäjä. Gruuzijan šisällä on niise kakši iččenäisekši julistautunutta alovehta, Abhazija ta Šuvi-Ossetija.
Gruuzijan pinta-ala on 69 700 nelijökilometrie ta väkiluku 3 716 858 eläjyä. Šen piälinna on Tbilisi. Virallini kieli on gruuzija.
Wp/krl/Adolf Hitler

Adolf Hitler (20. sulakuuta 1889 – 30. sulakuuta 1945) oli itävaltalaisšyntyni šakšalaini poliitikko, kumpani nousi Šakšan valtakunnankanslerikši ta halličči nacihallinnon aikana 1933–1945 muata diktattorina ("Führer"). Hitler oli niise kanšallissosialismin alkuhpanija ta Šakšan kanšallissosialistisen ruatopuolovehen, nacipuolovehen, piälikkö vuosina 1921-1945.
Hitleran ekspansiivini politiikka oli eryäš piäšyistä toisen muajilmanšovan šyttymiseh. Hiän poloni šuuren ošan Europašta ta hyökkäi niise Venäjällä. Hitlerin nimeh liittyy lukusie rikokšie rahvaškuntua vaštah, kuten holokosti, kumpasešša tapettih miljonie jevreitä. Kanšojenvälini šotatribunala tunnušti Hitlerin peruštamat yhissykšet (SS, SD ta Gestapo) ta natsistoin puolovehen johtokunnan iččenäh sakonanrikkojiksi, ta ušiet kasnittih šovan jälkeh. Hitler iče tappo iččeh muutomua päivyä ennein Naci-Šakšan tuhuo.
Wp/krl/Marina Takalo

Marina Takalo (1890 Oulanka, Viena – 22. heinäkuuta 1970 Kemi) oli vienankarjalaini Šuomeh muuttanut runonlaulaja.
Takalo tuli perehen kera Šuomeh tuiskukuušša 1922 pakolaisina ta hyö elettih šiitä Kuusamošša muun muašša Määttälänvaaralla ta Heikkiläššä. Vuuvvešta 1961 Takalo eli Kemissä lapšieh luona.
Takalo šai Kalevala-šeuran tunnuššušpalkinnon 1965. Takalon kertomie šuarnoja ta tarinoita šekä runonlauluja on tallennettu yhteheš 60 tunnin verran iäninauhoilla. Helsinkin yliopiston uškontotiijon professori Juha Pentikäinen tapasi nuorena opaštujana Takalon Kuusamošša 1960, kun oli šielä kotišeutututkimušretkellä.
Wp/krl/Oulanka

Oulanka (niise "Oulankanšuu") on entini kylä ta volosti Karjalan tašavallan Louhen piirin Kiestinkin kunnašša Venäjällä. Še sijottu Piäjärveh laškijan Oulankajoven šuušša.
Wp/krl/Kašvi

Kašvi on eläjä organismi, kumpani kuuluu biologisešša luokittelušša kašvikuntah.
Kašveille on ominaista paikalla pisymini; niillä ei ole lihoja, kut mahollissettais' näpie liikkumini. Kašveilta uuvutah niise n'ervašolut ta niijen muuvoštamat n'ervaverkot. Kašvit ollahki kehitykšellisešti elättijä vanhempie.
Yksinkertasimmat kašvit ollah talluksellisie, ka šuurimmalla ošalla on erotettavat juuri, varši ta lehet. Kašvien tärkie nero on yhtevyttämini.
Wp/krl/Luumarja

Luumarja ili luukkomarja ("Rubus saxatilis") on Eurasijašša kašvaja monivuotini, pöpökkäpölyttehini malinakašvi. Luumarja on ruškie, huono kivimarja, kumpani kašvau niityillä. Šen muita karjalaisie nimitykšie ollah liipoi (Raja-Karjalašša), limmukka (Tihvinäššä), linnunmarja (Mäntyšeläššä), linčikkä (Tverissä) ta villunkaine (Puatenešša).
Wp/krl/Kivimarja

Kivimarja on mehövä marja, kumpasen šisäššä on kovan šisäošan ili šiämen (šiämi) kiertämä šiemen. Tuomen marja on kivimarja.
Wp/krl/Äijäpäivä

Äijäpäivä (kreikakši "πάσχα", latinakši "Pascha", ivr. פסח Pesaḥ) on yksi ristikanšojen šuurimmista pruasniekoista. Niise jeyreit vietetäh äijäpäivyä. Jeyreit vietetäh äijäpäivyä Jegiptin orjuošta piäšemisen muissokši – šuomešša äijäpäivän nimi onkin "pääsiäinen" (piäšijäini). Ristikanšat vietetäh äijäpäivyä Iisussan Hristossan ylöšnoušennan ta šiih johtajien tapahtumien pruasniekkana. Äijäpäivä piättäy kirkkövuuvven ta on šen tärkehin pruasniekka roštuon jälkeh.
Nykyjäh äijäpäivän paikka joka vuotena lašketah kuun ta päiväsen kalentarin mukah. Šentäh pruasniekan päivät aina muututah.
Wp/krl/Raja-Karjala

Raja-Karjala on Šuomešša käytetty nimi istorijallisešta alovehešta, kumpani käšitti entiset Luatokan pohjaspuoliset Impilahen, Šuištamon, Šalmin, Šuojärven ta Korpišelän pitäjät. Ennein toista muajilmanšotua alovehella puhuttu kieli oli karjala ta väještö pravoslavnoita muun Šuomen ollešša piäasiešša ruočinuškosie.
Nykyjäh Raja-Karjalan aloveh on tyyten venäläistyn, koška alkuperäset eläjät šiirrettih talvi- ta jatkošovan jälkeh Šuomeh piäasiešša nykysen Valtimon kunnan alovehella. Raja-Karjala kuuluu nykysin Karjalan tašavaltah, šen Šuojärven ta Pitänrannan piirilöih.
Wp/krl/Lehtovoiheinä

Lehtovoiheinä ("Melampyrum nemorosum") on tuorehissa mečissä ta lehoissa kašvaja yksivuotini voiheinälaji. Še kašvau 20–40 senttimetrie korkiekši ja kukkiu oraškuušta šyyškuuh. Šiemenet kypšetäh kešäkuušta alkuan.
Lehtovoiheinyä tavatah Keški- ja Itä-Europašša šekä paikoin Ruočissa ta Šuvi-Šuomešša.
Wp/krl/Giatsintta

Giatsintta ("Hyacinthus orientalis") on sparžakašvien heimoh kuuluja monivuotini luukkokašvi, kumpasta käytetäh korissekašvina. Giatsintan kukat voijah olla eri värie: valkiet, keltaset, ruškiet tahi šiniset. Giatsinttua voi kašvattua šiemeneštä tahi luukošta; šiemeneštä kylvyäs's'ä kukan kašvoh mänöy enämpi aikua. Kukat ruvetah kukkimah vain viijen-kuuvven vuuvven peräštä.
Wp/krl/Lumikelloni

Lumikelloni ("Galanthus") on monivuotini luukkokašvi, kumpani kuuluu narsissikašvien heimoh. Lumikellosta on yhekšäntoista lajie. Kukka on šuanun nimen šiitä, jotta še alkau kukkie aivoin kevyällä, kun lumet ei olla vielä šulettu.
Wp/krl/Kuarnehuš

Kuarnehuš ("Empetrum nigrum") on kanarvokašvien heimoh kuuluja, 10–30 senttimetrijä korkie ainavihrie varpa, kumpani tuottau šyötävie marjoja. Kanarvokašvina kuarnehuš on šukuo niise puolalla ta mussikalla. Šukunimi empetrum tarkoittau "kallivoilla kašvavua", onnakko kuarnehuš voi esiintyö niise kankahilla ta šoilla. Lapissa kuarnehuš on yleisempi kuni Šuvi-Šuomešša.
Kuarnehuš kašvau yleisenä kaikkiella pohjoisella pallonpuoliskolla.
Wp/krl/Kalakukko

Kalakukko ili kurniekka on šuomelaini (savolais-karjalaini) perinneruoka, kumpani šisältäy ruiskuoren šiämeh leivottuo kalua ta šijanlihua. Še paistetah uunissa ta paisto keštäy 5–7 tuntie. Perinteisešti kalakukon piällä pannah voita, a šiämeššä on tavallisešti mujehta tahi ahventa, erähičči niise lanttuo ili nakrista.
Kalakukon nimeššä olija "kukko" ei liity lintuh, vuan kukkulah tahi kukkaroh.
Wp/krl/Mujeh

Mujeh ("Coregonus albula") on šiikojen šukuh kuuluja 5-20 senttimetrin pituni maima. Še eläy parvissa Pohjois-Europan järvissä ta Baltiekan meren reunaošissa. Mujeh muissuttau rotn'uah šiikua, onnakko ne erottau leuvoista. Šalatista mujehen erottau rašvaevän mukah. Mujeh eläy šisävesissä ta šyöy pikkueläjie.
Wp/krl/Saint Vincent ta Grenadiinit

Saint Vincent ta Grenadiinit on pieni šuarivaltivo Keški-Amerikašša, Karibijanmereššä. Šen piäkaupunki on Kingstown ta virallini kieli englanti; šuarella paissah niise omua kreolikieltä, vincentin kreolie. Valtivoh kuulutah Saint Vincentin šuari ta Grenadiinien 32 pientä šuarta.
Muantieto.
Valtivon pinta-ala on 389,3 nelijökilometrie. Saint Vincentin šuari šijaiččou 32 kilometrie kuakkoh Saint Luciašta ta 160 kilometrie länteh Barbadokšešta. Šuari on 30 kilometrie pitkä ta šen levehin kohta on 18 kilometrie levie. Länneššä šen rantoja huuhellah Karibianmeren vejet, ijäššä Atlantin vejet.
Saint Vincent on vulkanista alkuperyä. Šen korkehin kohta on 1 234 metrie korkie La Soufrière, vielä aktivini tulivuori.
Väještö ta elinkeinot.
Saint Vincent ta Grenadiinien yli 100 000 eläjäštä 95 prosenttie eläy Saint Vincentin šuarella. Yli 80 prosenttie on rotusin Afrikašta, šentäh jotta muata hallinnuot šiirtomuaisännät pakkošiirrettih alkuperäni väještö muuvvalla ta tuotih šijah Afrikašta orjie. Muatalouš on aina ollun tärkie elinkeino, ta šikši tulivuorenpurkaukšet ta hurrikuanat ollah oltu tuhosie talouvvella. Bananit oltih liijatenki ammuin talouven perušta.
Wp/krl/Kingstown

Kingstown on Saint Vincentin šuaren šuurin kaupunki ta šatama ta Saint Vincent ta Grenadiinien piäkaupunki i sen talouvellini ta poliittini keškuš. Šielä eläi 17 400 henkie vuotena 2003. Kingstown šijaiččou Saint Georgen kunnašša Saint Vincentin lounaisošašša.
Wp/krl/Pedri Šemeikka

Pedri Iivananpoika Šemeikka, aikalaisnimeltäh Mysysvuaran Pedri (1810- tahi 1820-luku Suistamo – 11. oraškuuta 1915 Tuupovuara) oli karjalaini runonlaulaja ta kontienkuataja.
Elämä.
Šemeikka oli šyntyn muanvil'l'elijöijen pereheh Raja-Karjalan Suistamošša vuotena 1817 tahi 1819, eryähien lähtehien mukah vašta 1825. Hänen šuku oli karjalaini, tullun starinan mukah kolmešatua vuotta takaperin Aunukšešta, mistä šuvun kantatuatto Hilippä ili Semoi muutti Ylä-Ruotaušjärven rannalla Suistamoh, Šemeikan šukukyläh. Šemeikka tiijettih ennein kaikkie "petraviršien" taitajana, ta häntä kučuttih viimesekši šuurekši runonlaulajakši. Hiän laulo viršijä arhiivojen nauhotukšilla, ta häntä on pijetty yhtenä parahista virrentaitajista. Yhteheš on lašettu, jotta Šemeikalta šuatuja viršijä on noin 15.
Vuotena 1900 Šemeikka kučuttih laulupruasniekkah Helsinkih, kušša šuomelaini šäveltäjä Jean Sibelius arvošti Šemeikan neruo šoittua kantelella. Vanhana Šemeikka muutti poikah luo Tuupovuaran Ristivuarah, kušša hiän kuoli oraškuun puolivälissä 1915.
Šemeikalla on omissettu Sortavalašša šijaiččija Alpo Sailon veššoš "Runonlaulajan patsas". Hänellä on muistomerkki niise Tuupovuaran Öllöläššä Pörtsämön erämuakalmissošša. Šuomelaini perintehenkeryäjä Samuli Paulaharju kuvasi Šemeikkua Öllöläššä, kušša kyläššä hiän eli viimeset elinvuuvvet. Niise Sortavalašša on ollun Šemeikan muistostatuja, kumpani pissytettih vuotena 1935.
Wp/krl/Muinaiskarjalan kieli

Muinaiskarjala on ammuin Luatokan länširannikolla Muinais-Karjalašša paistu kieli, kumpasešta ollah kehitytty karjalan kielimuuvvot ta išori tai šuomen šuvimeriset ta savolaiset murtehet. Muinais-Karjalan mäneššyškauvella 1100- ta 1200-lukuloilla kieli oli tovennäkösešti varšin yhtenäini. Kantasavo kehitty muinaiskarjalašta, kun šitä paissehien nykysen Mikkelin šeuvulla Savilahteh šiirtynehien eläjien kieleh ševottu läntini, moušot hämäläini ošuš. Aunukšenkannakšella eläneijen vepšäläisien pakajaman muinaisvepšän ta muinaiskarjalan ševottuos's'a on tuaš šyntyn livvin ta lyydin murtehisto.
Pohjaskantašuomešta kehittynyt muinaiskarjala on niise nš. "kalevalaisen" runouven alkuperäni kieli. Uušie kehitykšie muinaiskarjalašša oltih muijen kešeššä vokalien välisien *"d":n ta *"g":n katuomini, monikkorunka *-"lOi"-, jälkitavujen *"e":n labialistumini labialikonsonanttien iellä, "ä":llini "männä" (šuomekši "mennä") ta labialivokaliset "myö", "työ" ta "hyö". Savon ta aunukšen erottuo šyntynyöššä yjinkarjalašša muuvvoššuttih aštevaihtelušuhtehet tk : t, sk : s ja st : ss i pronominimuuvvot "mie"/"miun" ta "sie"/"siun". Uuvempie muutokšie ollah niise moušot saamelaisperäset iäntehenmuutokšet aa &gt; oa (karjalan kirjakieleššä ua) ta ää &gt; eä (karjalan kirjakieleššä iä).
Wp/krl/Keilušto

Keilušto ili plankton on yhtehini nimi kaikilla niillä pienillä vesieläjillä, kumpaset keilutah veješšä, ka ei voija uija vaštavirtah. Keilušto voijah jakua kašvi-, eläin- ta bakterikeiluštoh.
Karjalankielini nimi.
Keiluššon karjalankielini nimi on otettu šuomenkieliseštä šanašta "keijusto", kumpani tulou šuomen kielen verbistä "keijua". Niise karjalan kieleššä tunnetah verbi "keijuo", ka šitä yleisempi on šamua merkiččijä verbi "keiluo", a šentäh uuvvisšanan pohjakši on valittu peräššätulija verbi.
Wp/krl/Komin kieli

Komin kieli (omakielini nimityš коми кыв, "komi kyv") on uralilaisien kielien permiläiseh okšah kuuluja kieli. Kieltä paissah ennein kaikkie Komin tašavallan komit, ka šitä maltetah niise lähehisillä alovehilla Neneččijašša, Arhankelin alovehella ta Murmanskin alovehella.
Komin kieleššä on kolme piävarijanttie: zir'ankomi, permikomi ta Jazvan komi. Näistä varijanteista šelväšti šuurin on Komin tašavallan zir'ankomi, kumpasella oli vuotena 2010 160 000 pakisijua. Ušeičči komilla tarkotetah juštih zir'ankomie. Toisekši šuurin variantti on permikomi, kumpasella oli vuotena 2010 60 000 pakisijua. Nämä variantit ollah piäasiešša keškenäh ymmärrettävie. Kolmaš varijantti, Jazvan komi, on pieni ta šillä on noin 4 000 pakisijua. Komin kielen lähin rotn'a on udmurtti ta valtaoša kielien peruššanoista on yhtehisie.
Wp/krl/Komin tašavalta

Komin tašavalta (, Respublika Komi, komiksi Komi respublika) on karjalanšukusilla komeilla nimitetty tašavalta Venäjän federatijon Luotehisessa federatiopiirissä, Europan koillisešša ošašša Uralvuorien länšipuolella. Tašavallan piäkaupunki on Siktivkar ta eläjie oli vuotena 2010 901 189 henkie.
Komin tašavalta šynty 22. elokuuta vuotena 1921. Šilloin še oli Komin autonomini aloveh. Vuuvvešta 1936 etehpäin še on ollun Komin tašavalta. 
Komin tašavallan valtijokielet ollah venäjä ta komi. 
Muantieto ta ilmašto.
Komin tašavalta šijaiččou Venäjän Europan-puolehisen ošan koillisnurkašša. Šen sussietoja ollah Jamalin Neneččian ta Hanti-Mansian autonomiset piirit ijäššä, Sverdlovan, Permin ta Kirovin alovehet šuvešša, Arhankelin aloveh ta Neneččian autonomini aloveh pohjoisešša ta länneššä.
Komin tašavallan pinta-ala on 416 800 nelijökilometrie ili še on läš kakši ta puoli kertua Karjalan tašavallan kokoni. Piäoša alovehešta on pohjoista havumeččyä, taigua. Pohjoisešša on tundrua ta koillisešša ikiroutua. Jovet halotah tašavallan maiselmua keškehisenä luonnonpiirtehenä. Mannerilmaššon talvi on pitkä ta vilu. Pakkaskausi keštäy šuvešša puoli vuotta ta muan koillisošissa ⅔ vuotta.
Komissa on äijän luonnonrikkaukšie. Erityisešti öljyn, kivihiilen ta erilaisien malvien käyttö i meččätevollisuš ollah noššettu Komin bruttokanšantuottehen 1,5-kertahisekši Venäjän keškiarvošta. Liikennehverkko on vielä puuttehellini, ka šitä kehitetäh Komin ta šen sussieta-alovehien luonnonrikkaukšien hyötykäytön ta sosialisien tarpehien vuokši.
Rahvaš.
Vuuvven 2010 tietojen mukah Komin tašavallašša eläy 55 5963 (65,1%) venäläistä, 202 348 (23,7 %) komie, 36 082 (4,2 %) ukrainalaiste, 10 779 (1,3 %) tatuarie, 8859 (1,0 %) valkovenäläistä, 5441 (0,6 %) neneččie ta 34 831 (4,1 %) toisih kanšoih kuulujua. Neuvoštoliiton hajuomisen jälkeh Komin väkiluku on lašken 30 %, šuhtehellisešti eniten Luoteis-Venäjän alovehista.
Hallinnollini jako.
Komin tašavallan kaupunkialovehet:
Komin tašavallan piirit:
Wp/krl/Madagaskar

Madagaskarin tašavalta (malagassiksi "Repoblikan’i Madagasikara", ranšk. "République de Madagascar") ili Madagaskar on šuarivaltijo Afrikan itärannikolla Intijan valtamereššä. Muan pinta-ala on 587 041 nelijökilometrie ta väkiluku 22 599 098 eläjyä. Muan piäkaupunki on Antananarivo ta viralliset kielet malagassi ta ranška.
Madagaskarin šuari on muajilman nellännekši šuurin šuari. Enšimmäiset eläjät tultih ajanlaškun alun molommin puolin nykysen Indonesijan alovehelta. 1500- ta 1600-lukuloilta etehpäin Madagaskarilla alko muuvvoštuo valtijoita, kumpasista tärkein, Imerina, poloni muut 1800-luvun puolivälih männeššä ta yhisti Madagaskarin. Uusi valtijo joutu Ranškan šiirtomuavaltah vuotena 1896. Mua iččenäisty jälleh vuotena 1960.
Wp/krl/Antananarivo

Antananarivo on Madagaskarin piäkaupunki ta muan šuurin kaupunki, kumpani šijaiččou Analamangan alovehella. Vuotena 2018 kaupunkissa oli noin 1,3 miljonua eläjyä. Kaupunki on Madagaskarin šuaren keškiošašša 1240-1470 metrie merenpinnašta.
Antananarivon istorija alkau 1610-luvulta, konša kuninkaš Andrianjaka poloni nykysen Antananarivon alovehen. Hiän toi kaupunkih tuhat šotilašta, mih niise kaupunkin nimi "tuhannen kaupunki" viittuau. Piäkaupunki Antananarivošta tuli 1700-luvun lopulla.
Wp/krl/Hiisi

Hiisi on karjalaisešša kanšanrunouvvešša paha mečänhaltija. Onnakko alkujah šana on tarkottan pyhyä paikkua, ennein hristossanuškon tuluo kalmismuata tahi kulttipaikkua, pyhyä meččyä. Šamua alkuperyä voit olla niise lappalaisien seita, kumpasen nimi kantalapissa oli "*siejtē": molommat tullah moušot uralilaisen kantakielen šanašta "*šijte" ~ "*šijta". Eryäš hiijen sinoniimi (šamantarkottaja) on ollun Lempo.
Monet nykyset kiriköt ollah ainaki Šuomešša peruššettu vanhojen hiisien piällä.
Wp/krl/Petri Šuuri

Petri I ili Petri Šuuri, toičči niise šuomen mukah Pietari Šuuri (30. oraškuuta (9. kešäkuuta) 1672 - 28. pakkaskuuta (8. tuiskukuuta) 1725) oli viimeni Venäjän čuari ta enšimmäini keisari. Hiän luajenti Venäjän alovehta Itämerellä.
Petri Šuurta šeurasi halliččijana Jekaterina I.
Wp/krl/Itämeri

Itämeri ili Baltiekan meri on Atlantin valtamereh kuuluja meri Pohjois-Europašša, Karjalan ta Šuomen länsipuolella.
Itämeren pohjoisin kohta on n'apapiirin lähellä, šuvisin Wismarissa Šakšan rannikolla. Läntisin ta itäsin kohta ollah Tanškan Flensburgin ta Piiterin lähellä. Šuurimmat lahet ollah Šuomenlahti, Pohjanlahti, Riijanlahti ta Kuršinlahti, kumpasista peräššätulija on šuolatoinvesini lahti, min Kuršin hiekkaniemimua erottau Itämereštä. Eryähät tutkijat paissah niise erikšeh Šuaristomereštä, kumpani on Itämeren oša. Šuurimmat šuaret ollah Gotland, Öland, Bornholm, Volin, Rügen, Ahvenanmua ta Šuarenmua. Mereh laškijat jovet ollah Neva, Narvajoki, Väinäjoki, Neman, Pregol'a, Visla, Oder ta Venta.
Itämeren pinta-ala ilmain šuariloita on 415 tuhatta nelijökilometrie, vejen miärä 21,5 tuhatta kuutijokilometrie. Itämeri on Venäjän, Viron, Latvian, Liettuan, Puolan, Šakšan, Tanškan, Ruočin ta Šuomen maijen rajalla.
Wp/krl/Ontrei Malini

Ontrei Malinen (venyähekši Andrei Sevastjanov Malikin, 1777 – 6. tuiskukuta 1855 Vuonnini) oli vienankarjalaini runonlaulaja.
Elias Lönnrot tapai Malisen vuotena 1833 tulleššah nel'l'änneltä runonkeräyšmatalta Vuonnisen kyläh Vuokkiniemen pitäjäh. Toini runonkeryäjä oli laulattan Malista jo vuotena 1825, ka hänen ylöškirjuttamat runot tultih tutkijoijen tietoh vašta kymmenien vuošien piäštä. Lönnrot šai Maliselta 366-šäkehisen šampovirren ta muita viršijä, kumpasih šisällytäh Kal'evalan tärkehimmät kertovat ainekšet. Vuonnisešša Lönnrot tapai niise Vuassila Kielöväisen, kumpani ei taitan äijä viršijä, ka šuatto šeloštua niijen keškinäisen järješšykšen. Nel'l'ännen keräyšmatan jälkeh Lönnrot kokosi luajokšen nimeltä "Runokokous Väinämöisestä", kumpasen myö tunnemma nimellä Alku-Kal'evala.
Malisen viršijä kuvatah väkövä ykšilöllini luatu ta "tietynlajini muuvvon täyvellisyš". Hänen šamporuno on ičeššäh eepossa, kumpasessa kuvatah muajilman šynti (šynty), šammon takomini ta varaššuš a muanvil'l'elyn šynti.
Malisen kuoloman jälkeh šuatujen tietojen mukah hiän oli kontienmeččuiččija, tietäjä ta lukutaitoni "kirjamieš", mi oli tuon ajan Vienašša harvijaista. Malinen šoitti poikineh kantelehta, ta voi olla, jotta hänen tapuamini šai Lönnrotin yhistämäh mieleššäh kantelehen ta runonlaulannan. Onnakko ei ole tietuo, käytettihkö Maliset kantelehta laulun kannattamiseh.
Niise Ontrein poika Jyrki Malini (1806–1884) oli runonlaulaja, tä häneltä on merkitty muistih yli 2 400 šäjehtä vanhua runuo. Jyrkin vanhempi vel'l'i Vassilei, Jyrkin pojat Iivana ta Jeremie i Vassilein tytär Okahvie ošattih hyöki viršijä. Anni Lehtoni, kumpaselta kerättih luaja perinnehainehisto 1900-luvun alušša, oli Okahvien tytär.
Wp/krl/Käki

Käki ("Cuculus canorus") on käkien heimoh ta šamannimiseh šukuh kuuluja lintu, kumpani tunnuššetah liijatenki kukkuvašta iäneštäh ta tavaštah loisie muijen lajien pešissä. Karvaltah lintu on harmua ta šitä on ylen jykie nähä. Karjalašša laji on ylehini; talvekši še muuttau šuveh.
Koko ta näkö.
Käjen pituvuš on 32-34 senttimetrie ta paino 80-190 grammua. Išäčyllä varren alapuoli ta piä ollah mušovan harmuat, kakla šamoin on harmua, ka haliempi, tuhkanharmua. Rinta on valkie ta šiinä on muštie kirjoja. Emäččy voi olla rušappa ylähältä ta valkie alahalta; molommissa puolissa on muštie kirjoja.
Levinneisyyš ta elinympäristö.
Käkie on Europašša, Aasijašša ta Pohjos-Afrikašša. Europašša pešiy yli miljouna käkie. Lintu eläy kaikenluatusissa mečissä, vil'l'elyšalovehilla, kuatuissa mečissä, vuorissoissa, nummilla, tunturikoivikoissa i pelto- ta šuoalovehien pienissä meččiköissä. 
Käki on muuttolintu. Šuviseh Karjalah še tulou kevyällä, oraškuun enšimmäisellä puoliskolla. Pohjoseh še ilmeštyy jälešti, oraškuun lopušša ili kešäkuun alušša.
Lisäytymini.
Käjen kiimanaika on kevyällä ta kešän alušša. Lintu ei luaji pesyä, onnakko muniu jiäliččäh muijen lintujen peših. Karjalašša käjen poikien kašvattajina ollah čiučoilintujen pereheh kuulujat linnut. Käjen poikaset rotiuvutah näpiešti, 11,5 päiväššä.
Ravinto.
Käki šyöy kašviruokua, pöpökkyä ta liipukkaista, matuo.
Rahvahanperinneh.
Käkeh liittyy monie uškomukšie. Vanhat ollah lašettu käjen kukkumisesta jälellä olijoita elovuošie, nuoret neičyöt tuaš naimiseh kulujie vuošie: kuin monta kertua käki kukahtau, niin monta vuotta vielä on tyttönä. Käjen kukkumini mainitah niise lukusissa kanšanrunoissa.
Lentyäs's'äh käki näyttäy pieneltä havukalta, ta šentäh linnun on tuumaitu iivananpäivänä šuavan kulkkuh okahisen ta muuttuvan havukakši. Pistojärveššä kun käki aijanšeipähissä kukku, nin tiijettih tulovan huono vil'l'avuoši. Vuokkiniemeššä uškottih, jotta kun käki hyvin alahana kukkuu kevyällä, niin tulou hallavuosi.
Käki on Šuomen Pohjos-Karjalan muakunnan muakuntalintu.
Wp/krl/Ruušu

Ruušu ("Rosa") on kukka.
Wp/krl/Teologija

Teologija ("θεος", theos, ”jumala”, + "λογος", logos, ”šana”, ”haikara”, ”pakina”, ”oppi”) on tiijonala, kumpani tutkiu eri uškontoja. Še šelittäy ristikanšojen uškonnollisuoh liittyjiä ilmivöitä gumanistisilla ta yhteiskuntatiijollisilla tutkimušmetodoilla.
Teologijan šanaluvettelo.
alttari
antiminssi
artoforion
tähti
anhelien ovet/diakonin ovet
luota
dikiri
Ehtuollini, Eukaristija
ehtuollispettehet
Ektenija
Ekumenija
ilitoni
endykon
oprasa
Ialttariseinä
ilma
jiävintä Iivanalla
Iisussa
Iivana kaštaja
Iivana Kultašuun jumalallini liturgija
kirikön sluušpa
Roštuo
katila
mal´lá
katedra
keihäs
Kirikkö 
proškuna
kotkamatto
 čuarin ovet
tuohukšet
käširisti
luota
liturgiset vuattehet
Liturgija
Vieristä
lusikka
Muarie
Moissei
pienet peittehet
piispan šauva
viessintuoja
proteesis
ripidi
Ristie šilmät.  (Rissi šilmät ta luve malittuo).
Molie jumalua. (Rahvaš jumalua molitah).
Malittu 
Časoun’a
riähkä
teologija
trikiri
uhristola
uškonta
Uuši Šana
Vanha Šana
riputtua oprasa šuureh čuppuh
Mie olen Alfa ta Omega
Malittu.
Efraim Syyrialaisen pyhämalittu
"Miun elokšen Hospodi ta Čuari!"
"Estä miušta laisuon, passiivisuon, vallanhimon ta tyhjän pakajamisen henki!"
"Anna miula. Siun palvelijan sielun puhtahuon, vaštahšanomattomuon, käršivällisyön ta rakkahuon henki!"
"Oi Čuari ta Hospoti!"
"Anna miun nähä miun rikokšet ta olla vellie suutimatta sillä plahoslovoitu olet Šie ikuisešti"
Ruajugimnit.
Efraim Siirialaisen ruajugimnit 1:3.
Ihaštukšella kohtauvuin ruajun štarinan
Niin pienen lukie, niin rikkahan tutkie!
Miun kieli šano štarinan, šen ulkonaisen kerronnan,
No miun mieli nouši lentoh
Še kierteli ta varajau
Konša tunti ruajun kirkkahuon,
Ei šemmoni kuin še on,
No niin kuin ihmisen
annetah šitä einuštua/aistie!
Teologisie ajatukšie.
“it is the soul's refusal to become (as Gregory says) the expanding vessel into which the beauty of God endlessly flows.” 
― David Bentley Hart, The Beauty Of The Infinite: The Aesthetics Of Christian Truth
”Se on sielun kieltäytymini  tulla (niin kuin Gregory šanou) luajenejakši aštiekši, kumpaseh Jumalan kaunehuš virtuau loputtomašti."
― David Bentley Hart , Rajattoman kaunehuš : kristillisen totuon estetiikka
Wp/krl/Messierin luvettelo

Messierin luvettelo on 110 šyvän taivahan kappalehta šisältäjä luvettelo, kumpasen luati ranškalaini tähtitieteilijä Charles Messier 1700-luvulla. Luvettelo julkaistih enšimäisen kerran vuotena 1774. Šen šiämyštänä ollah puittokuin šumuset tokatitut kohtehet, esimerkiksi avoimet ta pyöriet tähtijoukot, galaksit ta kuasušumut. Še on vielä nykyjähki tähtitietehen harraštajien šuošivošša. Messiermaratonilla tarkotetah kaikkien 110 kappalehen näkömistä šamana yönä.
Messierin varšinaini ruato oli eččie häntätähtijä. Še ruato tympäi häntä, šentäh kun löyty šumusie kappalehie, kumpaset vain muissutettih komiettoja, ka ne oltih mitä lienöy muita aseita.
Wp/krl/Teologit

Efraim Syyrialaini
David Bentley Hart
Wp/krl/Efraim Syyrialaini

Efraim Syyrialaini (n. 306–373) oli varhaiskristillini kirikköisä. Hiän oli merkittävä teologi ta syyriankielisien gimnien kirjuttaja, ta šentäh hänet luvetah kirikköisih liijatenki syyrialaisešša kristillisyöššä. Šamoin häntä pijetäh pyhimykšenä liijatenki Syyriašša.
Wp/krl/Pyhämalittu

Efraim Syyrialaisen pyhämalittu
"Miun elokšen Hospodi ta Čuari!"
"Estä miušta laisuon, passiivisuon, vallanhimon ta tyhjän pakajamisen henki!"
"Anna miula. Siun palvelijan sielun puhtahuon, vaštahšanomattomuon, käršivällisyönta rakkahuon henki!"
"Oi Čuari ta Hospoti!"
"Anna miun nähä miun rikokšet ta olla vellie suutimatta sillä plahoslovoitu olet Šie ikuisešti."
Wp/krl/Arheologija

Arheologija (&lt; kreikk. arkhaios, 'muinaini' + logos, 'tieto') on humanistini tieto tahi enämpi oikein joukko tietoja, kumpaset tutkitah ihmisen männyttä aikua analisoimalla muinaisjiännökšie ili niitä jälkijä, kumpasie ihmisien ruato on jättän muaperäh tahi vesistöjen pohjah. Tämmösie ollah esimerkiksi vanhat rakennukšet ta niihen peruššukšet, esinehlöyvöt, ihmisien hyövykši käyttämien eläinten ta kašvien jiännökšet, hauvat ta ihmisien jiännökšet, laivanruakit šekä ihmisen maisemašša luatimat muutokšet. Arheologisen tutkimukšen lähtehainehisto šuahah tavallisešti arheologisista kaivaukšista.
Arheologija voipi tutkie lähi-istorijua ta šiten täyventyä istorijantutkimušta, kumpani peruštuu kirjallisih lähtehih. Ušein arheologija tutkiu loittoista männyttä aikua, aikais- tahi esi-istorijua, kumpasešta ei ole kirjallisie lähtehitä. Arheologijah erikoistunutta tutkijua kučutah arheologiksi.
Wp/krl/Mongolien valtakunta

Mongolien valtakunta oli šuuri imperija, kumpani šynty 1200-luvulla. Šuurimmillah mongolit hallittih yli 32 miljoonan nelijökilometrin alovehta Aasijašša ta Europašša ta valtakunnan alaisuošša oli melkein puolet muapallon väještöštä. Tällä tavoin še oli pinta-alalta istorijan šuurin yhtenäini valtivo. Yhtenäisistä valtivoista še on ni ainuo, millä on ollun merenrantua kolmella šuurimmalla valtamerellä. Mongolien valtakunta oli olomašša noin šata vuotta. Valtakunnan piälinna oli Karakorum.
Mongolien valtakunnan perušti Temüžin ili Tšingis-hani vuotena 1206, kun hiän yhisti ušiet mongoliheimot yhtenäisekši kanšakunnakši. Hänen šeuruajat vallotettih uušie alovehie ta 1240-luvulla mongolit hyökättih Puolah, Unkarih ta Itävaltah. Šuurhani Ögödein kuoloma vuotena 1241 pelašti Europan vallotukšelta, kun Europašša šotinut mongoliaristokratija palai piälinnah Karakorumih valiččomah uutta šuurhanie. Vuotena 1258 mongolit tuhottih Bagdad, onnakko šuurhanin kuoloma keškeytti tuaš hyökkäykšen. Viimeni hyväkšytty šuurhani oli Hubilai. Vuotena 1294 valtakunta hajoi nelläkši ošakši:
Wp/krl/Beijing

Beijing on Kiinan piäkaupunki. Beijing on niise Kiinan toisekši šuurin kaupunki. Nykysen Beijingin alovehen kaupunkeilla on ollun jo pitän aikua merkityštä talouvellisina ta šotilahallisina keškukšina. Nykysen nimeh Beijing šai Ming-valtašuvun valtakauvella. Kiinan tašavallan aikana 1900-luvun alušša muan piäkaupunki oli jonkin aikua Nanjingissa, ka Beijingista tuli uuvveštah Kiinan kanšantašavallan piäkaupunki vuotena 1949. Myöhemmin kaupunkin talouš, väkiluku ta pinta-ala on kašvan huomattavašti. Vuuvven 2010 väjenlašennan mukah šen alovehella eli 19 612 368 henkilyö ta šen pinta-ala oli 16 411 km².
Wp/krl/Atomi

Atomi (m.kreik. ἄτομος, atomos, jakamatoin) on alkuainehen himijallisešti pienin oša. Toisin kuin šanan alkuperäni merkityš antau ymmärtyä, nykysin kačotah, jotta atomit kovoššutah pienemmistä ošista.
Wp/krl/Rooman valtakunta

Rooman valtakunta oli antikan aikasen Rooman kaupunkivaltijon pohjalta kašvanut šuuri imperija, kumpani halličči koko Välimeren alovehta. Aikasimmat merkit ašutukšešta Rooman kaupunkin alovehella ollah pronššikauvelta noin 1300-luvulta eaa. Kaupunkistumini lienöy alkan 700-luvulla eaa. Rooma kehitty vuosišatojen aikana Välimeren ympäröiväkši muajilmanvallakši. Vuotena 395 valtakunta jakautu kahtie, Länši- ta Itä-Rooman valtakunniksi, kumpasista Länši-Rooma kuiteški kuatu jo vuotena 476, konša šen viimehini keisari šyrjäytettih. Rooman valtakunnan yhistämisyritykšet Itä-Rooman joholla piätyttih islamin noušuh 600-luvulla. Šiitä huolimatta Itä-Rooma ili Bysantti oli olomašša, vaikkaki aloveheltah huomattavašti pienentynyönä, Konstantinopolin turkkilaisvaltaukšeh šuahe 1453. Lisäkši Trebizondin keisarikunta šäily vuoteh 1461 šuaten ta Theodoron ruhtinaškunta vuoteh 1475.
Rooman valtakunnašša puhuttih latinan kieltä, kumpasešta on kehitytty nykyset romaniset kielet.
Wp/krl/Alankomuat

Alankomuat ili Hollanti (holl. "Nederland") on valtivo läntiseššä Europašša. Yheššä Curaçaon, Sint Maartenin ta Aruban kera še muuvvoštau Alankomaijen kuninkaškunnan. Mua on yksi Europan unionin peruštajavaltivoista.
Muan pinta-ala on 41 548 nelijökilometrie ta väkiluku 16 730 632 ašukasta. Šen piälinna on Amsterdam. Virallini kieli on hollanti.
Wp/krl/Naci-Šakša

Kanšallissosialistini Šakša ili naci-Šakša, eryähičči niise Kolmaš valtakunta ta vanhemmissa lähtehissä Hitler-Šakša, tarkottau vuosien 1933–1945 aikaista Šakšan diktatuurie, kumpaista halličči Šakšan kanšallissosialistini ruatorahvahanpuoluveh NSDAP piälikkönä Adolf Hitler. Valtijon virallini nimi oli Šakšan valtakunta (šakš. "Deutsches Reich") vuoteh 1943, konša šiitä tuli Šuur-Šakšan valtakunta (šakš. "Großdeutsches Reich").
Wp/krl/Joensuu

Joensuu on linna Šuomešša Pohjois-Karjalan muakunnašša. Šielä eläy 76 453 ristikanšua (30.6.2020).
Wp/krl/Tver

Tver () on kaupunki Venäjällä Volga- ta Tverca-jokien yhtymäkohašša Tverin alovehella, 167 kilometrie Moskovašta luoteheh. Tver on alovehen hallinnollini keškuš ta vuotena 2024 šielä eli 412 994 eläjyä, oša heistä Tverin karjalaisie.
Vuosina 1931-1990 Tverin nimi oli "Kalinin". Enšimmäini kirjallini maininta kaupunkišta on vuuvvelta 1134 ili 1135, konša kaupunki kuulu Novgorodin valtijoh. Istorijan aikana Tver on ollun keškiaikasen Tverin kniäšäkunnan piäkaupunki ta šen jälkeh kuulun Venäjän imperijah ta Neuvoštoliittoh.
Wp/krl/Volga

Volga () on Europan pisin ta rikašvetisin joki. Še on Volgan vesistön piäjuka, kumpasen valuma-alovehen pinta-ala on 1,35 miljonua nelijökilometrie. Joven pituš on 3 685 kilometrie ta še on yksi Venäjän tärkehimmistä šuattohovuista; jokie ollah lašettu jo viikinkit aikanah. Volga ta šen valuma-aloveh šijaitah kokonaisuoššah Venäjällä.
Joven nimen smietitäh tulovan karjalanšukusista kielistä ta olovan šamua juurta kuin šana "valkie". Šamoin Moskovan nimi tulou šuomelais-ugrilaisesta nimeštä "Mustajoki" tahi kantašuomen šanašta "moskedak", peššä.
Wp/krl/Mirya Nezvitskaya

Mirya Nezvitskaya on karjalaini taiteilija ta grafini riittailija. Hiän on šyntyn Venäjällä Petroskoissa kanšalliskulturiseh perehympäristöh: hänen tuattoh Mikko Nesvitski on šuomenkielisen Karjalan Šanomat -lehen piätoimittaja ta muamo Tatjana toimiu Kižin musejon varajohtajana, opaštun Kanadašša ta eläy nykyjäh Šuomešša. Nezvitskaya on mukana vaikiešša Karjalan kanšalliskielien kehityštä eistäväššä projektissa. Yheššä Periodika-kuštantamon työntekijöijen kera hiän on luomašša uutta monikielistä Oma Media-nimistä portalie. Nezvitskaya opaštuu nykyjäh maisteriksi Aalto-yliopisson taitehien ta riittailun korkieškolašša ta kuottelou kanšalliskulturin hyövyntämisen ta virottamisen mahollisukšie digitalisešša ympäristöššä.
Wp/krl/Roštuo

Roštuo on vuosittaini talvikuun lopušša olija pruasniekka. Še on vanha ta ylehini pruasniekka kaikkiella muajilmašša. Ristikanšat pruasnuijah roštuota Iisussan šynnynnän muissiksi. Šuomešša roštuon pito alkau jo šynnynpäivänä (24. talvikuuta), onnakko talvikuun 25. päivä on varšinaini roštuopäivä. Roštuoh kuulutah yheššäolomini ta roštuopotarkat (lahjat, kenkit).
Roštuon ajankohta on ammusen romalaisen kalenterin talvipäivänšeisavukšen päivämiärä. Šuomešša roštuota kuččutah nimellä "joulu", mi on ruoččalaini tahi skandinavini laihina. Alkujah še on ollun hristossanuškuo ieltänyön ušon talvipäivänšeisavukšen muinaisgermanini nimi. Roštuošša ollah yhissytty kristillini pruasniekka, ammuni romalaini "saturnalia"-pruasniekka ta Europan pohjosten kanšojen vil'l'elyšvuuvven loppujuhla "yule", Šuomešša niise vanha vuuvvenkiännökšen pruasniekka kekri.
Wp/krl/Joiku

Joiku on saamelaisien ta vienankarjalaisien prousalauluo. Tavallah joiku on improvisatijolaulu. Sitä esitetäh ilman soittoseuruamista. Se on muinoni laulamislaji: joikuja laulettih jo ennein kalevalaisie lauluja. Joikuja esitettih kuin miehet samoin naiset. Joikumisella tavallah kerrottih sosialisih ta seurallisih tilantehih liittyjistä aseista. Samoin ajankohtasista ta ihmisistä laulettih joikuja. Erotuksena itkuvirsilöistä joijut ei liitytty mihikänä ritualiloih.
Wp/krl/Ruočči

Ruočin kuninkaskunta () ili Ruočči () on peruššušlajillini monarhija Skandinavijašša Pohjois-Europašša. Šillä on yhtehini muaraja Šuomen ta Norjan kera. Ruočči on skandinavini tevollisušmua ta Europan unionin jäšen, a šillä on oma val'utta, kroni. Mua on kolmaš šuuruoltah (450 295 nelijökilometrie) Länši-Europašša olijista valtijoista ta šuurin skandinavisista maista (kun ei laškie Tanškan pinta-alah Grönlandie). Ruočissa eläy šiinä 10 miljonua henkie, niin jotta še on eläjäluvunki mukah skandinavisista maista šuurin.
Ruočin piälinna on Štukholmu ta virallini kieli ruočči. Ruočissa paissah ruoččie, šuomie (meänkieli), arabijua ta äijän muita muahmuuttajakielie.
Wp/krl/Jyrähmä

Jyrähmä oli yksi meccäposolkoista Kuittijärven rannoilla. 
Sovan jälkeh Karjalassa järvien ta jokien rantoja myoten oli nossettu äijän pienie väliaikasie meccäposolkoja,esimerkiksi, Viitavuara, Huopai, Jyrähmä. Ne otih väliaikasie, sentäh kun sielä meccyä hakattih kirvehillä ta siitä ajettih tukkie heposilla jokien rannoilla. Kevyän tultuo konsa vejet sulettih, tukit vieretettih jokeh ta uitettih jokija myöten ielläh Kemih suaten, mistä puutavarua kuletettih junilla Venäjän eri puolilla ta ulkomaillaki. Nämä meccäkylät ei oltu pitkäaikasie. Kun meccä läheltä oli hakattu, rahvas siirrettih tuas uusilla työmailla. Jyrähmä oli yksi tämmösistä posolkoista vuosina 1951-1960. Sielä eli monenkielistä rahvasta: venäläisie, valkovenäläisie, ukrainalaisie, oli muitaki kansallisuksie, ka suurin osa oli karjalaisie. 
Pitäy sanuo, jotta nämä monikieliset rahvas elettih hyvässä sovussa, ei ollun konsana kieliriitoja. Sielä samoin kuin monissa pienissä kylissä oli kirjasto, klupi, koulu, kyly ta felsserin vastahottamishuoneh. Jyrähmäh kautta Jyskyjärveläiset matattih Uhtuoh (nyk. Kalevalah) laivalla. Konsa ympäriltä meccä hakattih, jovella ruvettih rakentamah vesivoimalua ta tämäki posolka jäi vejen alla.
Wp/krl/Kalevalan etnokulttuurikeskus &quot;Kalevalatalo&quot;

Etnokulttuurini keskus "Kalevalatalo" viime aikona on tullun oikein suosituksi paikaksi sekä paikalisilla ihmisillä, jotta turistiloilla. Sielä suau nähä taiteilijien nättelyjä, ostua muistolahjoja. Ruatajat järjessetäh erimoisie kerhoja: matonkuvontua, kantelella soittamista,kansantanssija ta laulukerhoja, suomen ta karjalan kielen kurssija. Halukkahie opassetah paistamah kalittoja ta sankija.
"Kalevalatalo" järjestäy kierto- ta oppimatkoja
Wp/krl/Ristikanšanoikeuvet

Ristikansanoikeuvet ollah jokahisen ristikansakunnan jäsenillä kuulujie oikeuksie. Niijen tarkotuksena on antua kaikilla ihmisarvoni elämä. Ristikansaoikeuvet on miäritetty kansainvälisillä sopimuksilla ta julissuksilla. Kansainvälisen oikeuven tunnetuin dokumentti on Yhistynehien kansakuntien ristikansaoikeuksien deklaratijo.
Wp/krl/Jan van Eyck

Jan van Eyck (n. 1390 Maaseik – 1441 Brugge) oli flamilaini taitomualari Flanderissa, nykysen Belgijan alovehella.
Wp/krl/Sandro Botticelli

Sandro Botticelli (1. kevätkuuta 1445 Firenze – 17. oraškuuta 1510 Firenze), oikielta nimeltäh Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi, oli italijalaini taitehmualari.
Wp/krl/Henry Ford

Henry Ford (30. heinäkuuta 1863 Greenfield, Waynen piirikunta, Michigan, Yhyšvallat – 7. šulakuuta 1947 Dearborn, Michigan) oli yhyšvaltalaini yrittäjä ta šuurliikehmieš, Ford Motor Companyn peruštaja ta enšimmäisie, kumpani otti käyttöh hiihnakulettimet autojen joukkotuotannošša.
Wp/krl/Šuvi-Afrikka

Šuvi-Afrikan tašavalta ili Šuvi-Afrikka on tašavalta šuvisešša Afrikašša, ihan Afrikan manteren šuvisimmissa ošašša. Šen rajanuapurit ollah Namibija, Botsvana, Zimbabve, Mosambik ta Swazimua. Muan ilmašto vaihtelou eri alovehilla.
Muan pinta-ala on 1 219 912 nelijökilometrie ta väkiluku 46 550 000 eläjyä. Šen piälinnat ollah Kapkaupunki, Pretorija ja Bloemfontein. Muan 11 virallista kieltä ollah afrikaans, englanti, zulu, xhosa, swazi, ndebele, šuvini sotho, pohjoini sotho, tsonga, tswana i venda.
Erityisešti muštat afrikkalaisnacionalistit kučutah Šuvi-Afrikkua nimel Azanija. Muun muošša arhipiispa Desmond Tutu ta Nelson Mandela ollah kuvattu vuuvven 1994 jälkehistä demokrattista monikulttuurillista Šuvi-Afrikkua Ukonkuarivaltivokši (engl. "Rainbow Nation").
Wp/krl/Enklannin kieli

Enklannin kieli on Enklannissa šyntynyt germanini kieli. Šitä käytetäh virallisena kielenä muun muošša Kanšainyhteisöššä ta še on Yhyšvaltojen enemmistökieli. Englanti on yksi muajilmankielistä: še on muajilman opaššetuin ta ymmärretyin kieli, ta še on yleisešti käytöššä lingua francana. Enklantie käytetäh ušiemmin toisena tahi vierahana kielenä kuin mitänä muuta kieltä. Englantia pakasijie ihmisie on aprikoitu muajilmašša olovan kaikkieštah noin 600–1,700 miljonua.
Enklanti kuuluu indoeuroppalaisen kielikunnan germanisien kielten läntiseh okšah.
Wp/krl/Neuvoštoliitto

Neuvoštoliitto (lyhenneh NL; ven. Сове́тский Сою́з, Sovetski Sojuz), virallisešti Sosialistisien neuvoštotašavaltojen liitto (ven. Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик, Sojuz Sovetskih Sotsialistitšeskih Respublik; lyhenneh SNTL, ven. СССР, SSSR) oli Neuvoštoliiton kommunistisen puoluvehen halličema sosialistini valtivo, kumpani oli olomašša vuosina 1922–1991. 
Šen perušti Vladimir Lenin vuotena 1922. Hänen jälkeh valtah nousi Josif Stalin, kumpasen ajalla mua oli tyrannini diktatuuri. Neuvoštoliitto hajoi vuotena 1991, min jälkeh šen ošavaltivot iččenäissyttih. 
Muan piälinna oli Moskova ta piäkieli venäjä. Vuotena 1989 Neuvoštoliiton eläjistä oli piäličči 70 % sluavilaisie, 12 % turkkilaisie ta 15 % muita. Vuotena 1991 Neuvoštoliitošša oli 15 neuvoštotašavaltua ta šen rahvahan lukumiärä oli läššä 300 miljonua ristikanšua.
Karjala oli Neuvoštoliiton ošavaltivo (Karjalais-šuomelaini sosialistini neuvoštotašavalta) vuuvvešta 1940 vuoteh 1956, min jälkeh še alissettih Venäjällä.
Wp/krl/Toini muajilmanvoina

Toini muajilmanvoina tahi šuuri išänmuallini voina oli vuosina 1939–1945 käyty voina, kumpasešša nš. akselivallat Adolf Hitlerin Naci-Šakša, Italija ta Japonija taisseltih Britannijua, Kitain tašavaltua, Francijua ta Yhyšvaltoja vaštah. Voina alko Šakšan hyökkäykšeštä Pol'šah ta piätty akselivaltojen tappijoh ta Japonijan antautumiseh vuotena 1945. Toini muajilmanvoina oli ihmiskunnan istorijan pahin voina, ta šen takie kuoli kaikkietah 73 miljonua ristikanšua.
Wp/krl/Michelangelo

Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (6. kevätkuuta 1475 Caprese – 18. tuiskukuuta 1564 Rooma) oli italialaini renessanssitaitehen yleisnero – kuvanveštäjä, taitomualari, arhitektori ta runoilija. Niise Michelangelo vaikutti taiteilijan yhteiskunnallisen ašeman noušuh.
Wp/krl/Rafael

Rafael ili Raffaello (28. kevätkuuta tahi 6. šulakuuta 1483 Urbino – 6. šulakuuta 1520 Rooma) oli renessanssiajan italijalaini taitomualari ja arhitektori. Häntä pijetäh yhtenä Italijan renessanssiajan piämeštareista.
Wp/krl/Manner

Manner on täyšin vejen ympäröimä, šuarta šuurempi, yhtenäini mua-aloveh erotukšekši muanošista, kumpaset ollah ihmisen miärittämät.
Wp/krl/Kylmä šota

Kylmä šota oli vaštahašettelun aika, kumpasešša kilpailtih kakši šuurvaltua, Yhyšvallat ta Neuvoštoliitto liittolaisineh, kakši idejašuuntua, kapitalismi ta kommunismi, šekä kakši taloušjärještelmyä, lännen markkinataloušjärještelmä ta kommunistimaijen šuunnitelmatalouš.
Wp/krl/1930-luvun kriisissi

1930-luvun kriisissi tahi Šuuri lama (engl. "Great Depression") oli Yhyšvalloista vuotena 1929 alkanut talouvellini tuantuma. Kriisissi johti tuotannon ta bruttokanšantulon romahukšeh Yhyšvalloissa. Tevollisuštuotanto vähenty 47 ta bruttokanšantuoteh 33 prosenttie. Ruavottomuš nouši pahimmillah yli 20 prosentin. Talouš elpy entisellä tašollah vašta toisen muajilmanšovan jälkeh.
Wp/krl/Britanijan imperija

Britanijan imperija oli imperija, kumpaseh kuuluttih Yhistynön kuninkaškunnan halliččemat šiirtomuat ta muut alovehet. Imperija rupei syntyö 1600-luvulla ta oli šuurimmillah 1900-luvulla, konša siih kuulu nellällini ihmiskunnašta. Še niise oli pinta-alaltah šuurin imperija ihmiskunnan istorijašša.
Britanijan imperijah kuulu šuurie alovehie Pohjois-Amerikašta, Karibijalta, Afrikašta, koko Intija ta Australaasija, alovehie Kaakkois-Aasijašta ta Tyyneltämereltä šekä jonkin aikua šuurin oša Lähi-ijäštä.
Britanijan imperija hajosi 1900-luvun aikana konša šiirtomuat ičenäissyttih.
Wp/krl/Japonija

Japonija (tahi Japani) (jap. 日本, "Nihon" tahi "Nippon", virallisešti 日本国, "Nihon koku" tahi "Nippon koku") on šuarivaltivo Tyyneššämereššä Itä-Aasijašša. Še šijaiččou Kiinan, Korejan niemimuan ta Venäjän itäpuolella, ulottuon pohjasešta Ohotanmereltä šuveh Itä-Kiinan merellä. Muan nimen muuvvoštajat kirjutušmerkit tarkotetah ”päiväsen juurta” tahi ”päiväsen lähehtä”, min takie Japonijua toičči kuččutah ”noušovan päiväsen muakši”. Japonijan piäkaupunki on Tokio.
Japonijan pinta-ala on 377 954,84 nelijökilometrie ta väkiluku 125 930 000 eläjyä. Virallini kieli on japonija, kumpasella ei ole tiijettyjä šukukielie. Muata halliččou čuari Naruhito.
Wp/krl/Muinani Jegipti

Muinani Jegipti oli Koilis-Afrikašša, piäasiešša nykysien Jegiptin ta Sudanin alovehella šuunnillah vuosina 3150–30 eaa. mäneštynyt istorijallini sivilisatijo. Šuurimman ošan istorijaštah muinaista Jegiptie hallittih kuninkahat ili faraonit.
Wp/krl/Fašismi

Fašismi on Italijašša enšimmäisen muailmanšovan jälkeh šyntynyt nacionalistini totalitaristini liikeh. Šanua käytetäh šamoin muista šamanšuuntasista liikkehistä. Fašismi on perintehisesti nähty ošana laitaoikeistuo.
Wp/krl/Tašavalta

Tašavalta on valtijomuoto, kumpasešša ei ole piämieštä tahi piämieš (tavallisešti presidentti) valitah vualiloilla miäräajakši. Nimityš tarkottau šamoin valtijota, kušša on voimašša tämmöni järješšelmä. Demokrattisen tašavallan hallinto peruštuu kanšanetuštajien valtah.
Wp/krl/Marco Polo

Marco Polo (n. 1254 – 8. pakkaiskuuta 1324) oli venetsijalaini kauppieš ta tutkimušmatkailija. Hänet tunnetah matkakertomukšeštah Marco Polon matat, kumpasešša hiän kertou mataštah tuaton Niccolòn ta tiätän Maffeon matašša kauppamatalla šilkkitietä pitin Kiinah 1271. Kirja on enšimmäini europpalaini omih kokemukših peruštuva matkakirja Kiinašta.
Wp/krl/Peter Paul Rubens

Pieter Pauwel (Peter Paul) Rubens oli flamilaini taitomieš, kumpaista pietäh yhtenä Europan šuurimmista taitehmualareista. Hiän oli barokon piäetuštajie. Muotokuvamualarina hiän oli niin šuosittu, jotta hiän joutu palkata joukon apulaisie ateljeheh. Hänen piäavuttajah, Antoon van Dyck, kehitty ičeki merkittäväkši taiteilijakši.
Wp/krl/Delhi

Delhi on Intijan toisekši šuurin kaupunki Mumbain jälkeh, kumpasešša eläy noin 11 miljonua eläjyä. Kaupunkin šuurkaupunkialovehella eläy 16 miljonua henkie.
Delhi šijaiččou Pohjois-Intijašša Jamuna-joven varrella.
Wp/krl/Šakša

Šakšan federatiivini tašavalta () ili Šakša (tahi Germanija) () on federatijo Keški-Europašša. Muašša on kuušitoista ošavaltivota (Bundesland). Šakšan väkiluku on noin 83 miljoonua eläjyä ta pinta-ala noin 357 000 nelijökilometrie. Muan piälinna on Berliini ta virallini kieli šakša. Šakša on niise ykši Europan unionin peruštajavaltivoista. Nykyjäh Šakšan talouš on Europan šuurin.
Ošavaltivot.
Saksan 16 ošavaltivuo ollah:
Wp/krl/Gian Lorenzo Bernini

Gian Lorenzo Bernini (Giovanni Lorenzo Bernini, 7. talvikuuta 1598 Napoli – 28. pimiekuuta 1680 Rooma) oli italijalaini kuvanveštäjä, arhitektori ta taitomualari. Bernini on barokon kuvanveššäntätyylin luatija, a häntä on kučuttu tyylin merkittävimmäkši etuštajakši.
Wp/krl/El Greco

El Greco ("Kreikkalaini"), oikielta nimeltäh Domínikos Theotokópoulos (kreik. Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, 1541 Krita – 7. huhtikuuta 1614) oli taitomualari ta man'ierismin ajan kuulusimpie mualareita.
Wp/krl/Rembrandt

Rembrandt Harmenszoon van Rijn (15. heinäkuuta 1606 Leiden – 4. šajekuuta 1669 Amsterdam) oli hollantilaini taitomualari. Rembrandt tunnetah erityisešti aikalaismuotokuvistah, omakuvistah ta Piiplijan aihesista mualaukšistah. Hiän oli Alankomaijen merkittävin taitomualari 1600-luvulla.
Wp/krl/Johannes Vermeer

Jan Vermeer tai Johannes Vermeer van Delft (31. pimiekuuta 1632 Delft - 15. talvikuuta 1675 Delft) oli hollantilaini taitomualari.
Wp/krl/Hokusai

Hokusai (jap. 葛飾北斎, 1760 – 10. oraškuuta 1849 Edo (nykyni Tokio)) oli japanilaini puupiirroštaiteilija.
Hänen tunnetuin tevoš on värillisistä puupiirrokšista kerätty šarja nimeltäh "36 näkymyä Fujivuaralla", kumpasen enšimmäini piirroš "Kanagavan šuuri ualto" on yksi Japanin taitehen tunnetuimmista kuvista. Hänen tevokšet ollah myöhemmin vaikuttan šamoin europpalaisih taiteilijoih.
Wp/krl/Édouard Manet

Édouard Manet (23. pakkaiskuuta 1832 Pariisi – 30. šulakuuta 1883 Pariisi) oli ranškalaini taitomualari. Hänen tyyli oli realismin ta impressionismin välillä.
Wp/krl/Paul Cézanne

Paul Cézanne (19. pakkaiskuuta 1839 Aix-en-Provence, Bouches-du-Rhône – 22. šajekuuta 1906 Aix-en-Provence, Bouches-du-Rhône) oli ranškalaini taitomualari, kumpani tunnetah šamoin nimellä "Aix'n erakko".
Wp/krl/Pierre-Auguste Renoir

Pierre-Auguste Renoir (25. tuiskukuuta 1841 Limoges, Haute-Vienne– 3. talvikuuta 1919 Cagnes-sur-Mer, Alpes-Maritimes) oli ranškalaini taitomualari. Hiän oli työuran aluš yksi impressionismin luatijoista, ka 1880-luvulta alkuan hänen tyyli kehitty toiseh šuuntah.
Wp/krl/Claude Monet

Claude Monet, tunnettu niise nimillä Oscar-Claude Monet tahi Claude Oscar Monet, (14. šajekuuta 1840 Pariisi – 5. talvikuuta 1926 Giverny, Ranška) oli taitomualari, kumpani oli ranškalaisen impressionismin peruštajie. Hänen tevokškie on äijän Musée Marmottan Monet -musejošša Pariisissa.
Wp/krl/Vincent van Gogh

Vincent Willem van Gogh (šyntyn 30. kevätkuuta 1853 Zundert, Pohjois-Brabant, Hollanti, kuollun 29. heinäkuuta 1890 Auvers-sur-Oise, Val-d'Oise, Ranška) oli hollantilaini taitomualari.
Wp/krl/Helene Schjerfbeck

Helene (Helena Sofia) Schjerfbeck [šärvbek] (10. heinäkuuta 1862 Helsinki, Šuomi – 23. pakkaiskuuta 1946 Saltsjöbaden, Ruočči) oli šuomelaini taitomualari. Hiän on yksi Šuomen arvoššapijättävimmistä modernismi taitomualareista.
Wp/krl/Salvador Dalí

Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech (11. oraškuuta 1904 Figueres, Katalonija, Ispanija – 23. pakkaiskuuta 1989 Figueres) oli katalonijalaini taitomualari, kuvanveštäjä ta kirjuttaja. Dalí tunnetah parahiten hänen s'urrealistisista tevokšista, kumpasista kuulusin on vuotena 1931 valmistunut "Muisson pyšyvyš".
Wp/krl/Frida Kahlo

Frida Kahlo (isp. Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón) (6. heinäkuuta 1907 Coyoacán, Mehiko – 13. heinäkuuta 1954 Coyoacán, Mehiko) oli mehikolaini taitomualari.