tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Wp/krl/Marcel Proust

Valentin-Louis-Georges-Eugène-Marcel Proust eli Marcel Proust ( 10. heinäkuuta 1871 Auteuil Ranška – 18. pimiekuuta 1922 Pariisi Ranška) oli ranškalaini kirjailija. Hänen tunnetuin tevoš on "À la recherche du temps perdu" ("Kavonnutta aikua eččimäššä").
Wp/krl/James Cook

James Cook (7. Pimiekuuta 1728, Marton, Jorkšir, Englanti - 14. tuiskukuuta 1779, Gavaiji) oli englantilaini merimieš
Wp/krl/James Joyce

James Augustine Aloysius Joyce (2. tuiskukuuta 1882 Dublin, Irlanti – 13. pakkaiskuuta 1941 Zürich, Šveitsi) oli irlantilaini kirjuttaja ta runoilija. Häntä pietäh eryähänä XIX vuosišuan tärkeimmistä kirjuttajista. Joycen tunnetuimpie tevokšie ollah kirjutuškokoelma "Dubliners" (1914) šekä romanit "A Portrait of the Artist as a Young Man" (1916), "Ulysses" (1922) ta "Finnegans Wake" (1939).
Wp/krl/Khalil Gibran

Gibran Khalil Gibran (جبران خليل جبران ‎, 6. pakkaiskuuta 1883 Bšarri – 10. šulakuuta 1931 New York) oli livanolaini runoilija ta taitomieš. Hänen tunnetuin tevoš on "The Prophet" (Prorokka, 1923).
Wp/krl/Edith Södergran

Edith Irene Södergran (4. šulakuuta 1892 Piiteri, Venäjä – 24. kešäkuuta 1923 Kivennapa, Šuomi) oli šuomenruoččilaini runoilija. Hänen runoja on kiännetty vähintäh kuuvvellatoista kielellä. 
Edith Södergranin vanhemmat Matts Södergran ta Helena Holmroos oltih rotusin Šuomen ruočinkieliseltä alovehelta Närpiöštä ta Perniöštä. Myöhemmin pereh muutti Karjalankannakšella Raivolah. Edith opaštu Piiterin šakšalaisešša školašša Petrischulešša. Šielä hiän alotti runojen kirjottamisen šakšan kielellä. Hiän tutuštu ranškalaiseh simbolismih, venäläiseh futurismih ta šakšalaiseh ekspressionismih.
Wp/krl/Jorge Luis Borges

Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo (24. elokuuta 1899 Buenos Aires Argentiina – 14. kešäkuuta 1986 Geneve Šveitsi), kumpani lyhenti kirjailijana oman nimen muotoh Jorge Luis Borges, oli Argentiinan kuulusin nykykirjailija. Hiän oli kirjaštonruataja, kirjallisuškritikko šekä runoilija.
Wp/krl/Ernest Hemingway

Ernest Miller Hemingway (21. heinäkuuta 1899 Oak Park, Illinois – 2. heinäkuuta 1961 Ketchum, Idaho) oli 1900-luvun tärkeimpie yhyšvaltalaisie kirjailijoita.
Hemingway piäšti ilmah monta romanie ta novellikokoelmua ta šai Nobelin kirjallisušpalkinnon vuotena 1954.
Wp/krl/George Orwell

George Orwell, oikielta nimeltäh Eric Arthur Blair (25. kešäkuuta 1903 Motihari, Bengali, Intija – 21. pakkaiskuuta 1950 London, Britanija) oli britanijalaini kirjuttaja ta lehtimieš.
Wp/krl/Charles Chaplin

Charles ”Charlie” Spencer Chaplin (16. šulakuuta 1889 London – 25. talvikuuta 1977 Corsier-sur-Vevey) oli eryäš muajilman merkittävimistä aikasista näyttelijöistä ta kino-ohjuajista. Hiän šynty Britanijašša, ka ruato šuuriman ošan elämäštäh Yhyšvalloissa. Häntä äijän tunnettih omašta "Pikkaraisen kulkurin" (engl. The Little Tramp) roolista.
Wp/krl/Alfred Hitchcock

Sir Alfred Joseph Hitchcock (13. elokuuta 1899 – 29. šulakuuta 1980) oli britanijalaini ta amerikkalaini kino-ohjuaja, kinovalmistaja ta käsikirjuttaja. Vuuvvešta 1939 hiän ruato Britanijašša ta Yhyšvalloissa.
Wp/krl/Stanley Kubrick

Stanley Kubrick (26. heinäkuuta, 1928 – 7. kevätkuuta, 1999) oli yhyšvaltalaini kino-ohjuaja. Hiän luati eksperimentalisie ta tunnettuja elokuvie. Häntä pietäh yhtenä muajilman merkittävimmistä kino-ohjuajista.
Wp/krl/Andrei Tarkovskii

Andrei Arsenjevič Tarkovskii (Андре́й Арсе́ньевич Тарко́вский, 4. šulakuuta 1932– 29. talvikuuta 1986) oli neuvoštoliittolaini kino-ohjuaja ta käsikirjuttaja. Häntä pietäh yhtenä muajilman merkittävimmistä kinojen luatijoista.
Wp/krl/The Beatles

The Beatles oli vuotena 1960 peruššettu ta vuotena 1970 lopetettu britanijalaini rock-yhtyveh. Yhtyveheššä näky enšimmäistä kertua rock- ta popbändien tärkeimmät faktorit šamanaikasešti. Bändin jäšenet šävellettih musiikkie iče ta šamoin näyteltih šekä studijošša šekä lavalla.
Wp/krl/Johann Sebastian Bach

Johann Sebastian Bach (31. kevätkuuta 1685, Eisenach — 28. heinäkuuta 1750, Leipzig) oli šakšalaini kirikkömusikantti ta šäveltäjä.
Wp/krl/Wolfgang Amadeus Mozart

Wolfgang Amadeus Mozart (27. pakkaiskuuta 1756 Salzburg Itävalta – 5. talvikuuta 1791 Wien, Itävalta) oli itävaltalaini klassisismin ajan šäveltäjä. Hiän kirjutti enšimmäiset omat šävellykšet nellävuotisena. Mozart kirjutti hänen enšimmäisen simfonijan kahekšanvuotisena 1764 ta enšimmäisen oopperan 12-vuotisena vuotena 1768.
Wp/krl/Elvis Presley

Elvis Aaron Presley (8. pakkaiskuuta 1935 Tupelo, Mississippi – 16. elokuuta 1977 Memphis, Tennessee), lyhyöh Elvis, oli yksi muajilman tunnetuimmista laulajista. Elvis Presleyn levyjä on myöty muajilmašša arvijon mukah läššä 2,5 miljardie. Presleytä kučutah ušeičči ”Rock and rollan kuninkahakši”.
Wp/krl/P'otr Čaikovskii

P’otr Il’l’ič Čaikovskii (Пётр Ильи́ч Чайко́вский, 7. oraškuuta, 1840 – 6. pimiekuuta, 1893) oli venäläini šäveltäjä. Häntä pietäh yhtenä muajilman šuurimmista šäveltäjistä musiikin istorijašta. Hiän luati enämpi 80 tevošta, niijen joukošša kymmenen oopperua ta kolme balettie.
Wp/krl/Johannes Brahms

Johannes Brahms (7. oraškuuta 1833 Hamburg – 3. šulakuuta 1897 Wien) oli šakšalaini klassisen musiikin šäveltäjä, kumpasen tyylinä oli romantiikka.
Wp/krl/Claude Debussy

Achille-Claude Debussy (22. elokuuta 1862 - 25. kevätkuuta 1918) oli ranškalaini šäveltäjä. Hiän oli musikalisen impressionismin piäetuštaja.
Wp/krl/Richard Wagner

Richard Wagner (koko nimi Wilhelm Richard Wagner, 22. oraškuuta 1813, Leipzig – 13. tuiskukuuta 1883, Venecija) oli šakšalaini šäveltäjä ta taijon teoretikko šekä oopperan šuurin uuvvistaja. Wagner hyvin vaikutti europpalaiseh musiikkikulttuurih, ennein kaikkie šakšalaiseh.
Wp/krl/Jean Sibelius

Jean Sibelius, oikielta nimeltä Johan Julius Christian Sibelius (8. talvikuuta 1865, Hämeenlinna, Šuomen šuuriruhtinaškunta, Venäjä - 20. šyyškuuta 1957, Järvenpää, Šuomi) oli šuomelaini šäveltäjä, kumpasta pijetäh Šuomen kanšallisšäveltäjänä. Hänen tyylih oli kanšallisromantiikka. Hiän šävelti šeiččemen simfonijua.
Wp/krl/Ravi Shankar

Ravi Shankar (7. šulakuuta 1920 Benares, Intija – 11. talvikuuta 2012 San Diego, Yhyšvallat) oli intijalaini sitarinšoittaja ta šäveltäjä.
Wp/krl/Louis Armstrong

Louis Daniel Armstrong (4. elokuuta 1901 – 6. heinäkuuta 1971) oli yhyšvaltalaini jazzlaulaja ta -trumpetisti. Hänet tunnetah niisi nimillä Satchmo ta Pops.
Wp/krl/Igor Stravinskii

Igor F’odorovič Stravinski (5. kešäkuuta 1882, Oranienbaum, Venäjän keisarikunta - 6. šulakuuta 1971, New York, Yhtysvallat) oli venäläini šäveltäjä, orkesterinjohtjaja ta pianisti, musikalisen modernismin piähenkilö, yksi XX-vuosišuan muajilman musiikkikulttuurin kuulusimmista esittäjistä. Ranškan kanšalaini (1934) ta Amerikan Yhyšvaltojen kanšalaini (1945).
Wp/krl/Ludwig van Beethoven

Ludwig van Beethoven (16. talvikuuta 1770 Bonn – 26. kevätkuuta 1827 Wien) oli šakšalaini šäveltäjä.
Wp/krl/Franz Schubert

Franz Peter Schubert (31. pakkaiskuuta 1797 Himmelpfortgrund, Itävalta-Unkari – 19. pimiekuuta 1828 Wien) oli itävaltalaisen aikasen romanttisen musiikin šäveltäjä.
Wp/krl/Frédéric Chopin

Frédéric François Chopin (ennein nimeltäh Fryderyk Franciszek Chopin; 1. kevätkuuta 1810 Żelazowa Wola, Puola – 17. šajekuuta 1849 Pariisi Ranška) oli puolalaini šäveltäjä ta pianovirtuosi. Chopin omakšu ranškankielisen nimen, konša hiän muutti Pariisih 20-vuotisena.
Wp/krl/Giuseppe Verdi

Giuseppe Fortunino Francesco Verdi (10. šajekuuta 1813 Busseto – 27. paikkaiskuuta 1901 Milano) oli italijalaini romantiikan ajan oopperašäveltäjä.
Wp/krl/Yhistynyt kuninkaškunta

Yhistynyt kuninkaškunta (, lyh. UK) ili Šuuri-Britanija () on šuarivaltivo Europašša. Šen virallini nimi on Šuuren-Britanijan ta Pohjois-Irlannin Yhistynyt Kuninkaškunta (). Še on yksi Europan šuurimmista valtivoista, ta šen piälinna on London.
Yhistynyön Kuninkaškunnan ošat:
Wp/krl/Saudi-Arabija

Saudi-Arabijan kuninkaškunta (arab. السعودية) on šuurin valtivo Aasijašša Arabijan niemimualla. Muan pinta-ala on 2 149 610 nelijökilometrie ta väkiluku 33 938 709 eläjyä (vuotena 2017). Virallini kieli on arabijan kieli. Muan piälinna on Riad.
Wp/krl/Nikolaus Kopernikus

Nikolaus Kopernikus (puol. Mikołaj Kopernik, šakš. Niklas Koppernigk, lat. Nicolaus Copernicus; 19. tuiskukuuta 1473, Torun’ - 24. oraškuuta 1543, Frombork) oli puolalaini pappi, tähtientutkija, matematikko, konehmeštari ta ekonomisti. Kopernikukšen tärkehin ruato oli hänen luomah päiväskeškini muajilmankuva: ennein oli smietitty, jotta taivahankappalehet kierrettäis Muata.
Wp/krl/Kristoffer Kolumbus

Kristoffer Kolumbus (šyntyn elo−šajekuušša 1451 – kuollun 20. oraškuuta 1506) oli genovalaini tutkimušmatkailija. Kolumbus piäsi Atlantin yli vuotena 1492 ta aštu Amerikan itäpuolisella šuariloilla enšimmäisenä europpalaisena.
Wp/krl/Vasco da Gama

Vasco da Gama (nenga 1460, Sines — 24. talvikuuta 1524) oli portugalilaini tutkimušmatkailija ta enšimmäini ristikanša, kumpani piäsi merireittie pitin Afrikan kautti Intijah.
Wp/krl/Fernão de Magalhães

Fernão de Magalhães (isp. Fernando de Magallanes)  (kevät 1480 – 27. šulakuuta 1521) oli portugalilaini tutkimušmatkailija
Wp/krl/Galileo Galilei

Galileo Galilei (15. tuiskukuuta 1564 Pisa, Italija – 8. pakkaiskuuta 1642 Arcetri, Italija) oli italijalaini tähtientutkija, filosofija fiisikko. Hänen tärkeimmät šuavutukšet liitytäh tiijollisen metodin kehitykšeh aristotelisešša nykyseh muotoh. Häntä on kučuttu tiijon, klassisen fisiikan ta tähtitiijon tuatokši.
Wp/krl/Albert Einstein

Albert Einstein (14. kevätkuuta 1879 — 18. šulakuuta 1955) oli šakšanjuutalaini fiisikko, kumpaista pietäh yhtenä XX vuosišuan merkittävimmistä fiisikoista. Hiän šai Nobelin fisiikanpalkinnon vuotena 1921.
Wp/krl/Johannes Kepler

Johannes Kepler (27. talvikuuta 1571 – 15. pimiekuuta 1630) oli šakšalaini tähtientutkija.
Wp/krl/Carl von Linné

Carl Linnaeus (vuuvvešta 1761 etehpäin "Carl von Linné"; 23. oraškuuta 1707, Råshult, Ruočči – 10. pakkaskuuta 1778, Uppsala, Ruočči) oli ruoččilaini luonnontieteilijä, kumpani kehitti nykyaikasen taksonomijan pohjan. 
Elämä.
Linnaeus opaštu Lundan ta Uppsalan yliopistoloissa. Vuotena 1732 hiän lähti yksin tietomatkah Lappih ta aštu yli 2000 km viijen kuun ajalla. Linnaeus eli monta vuotta Alankomaissa, missä hiän julkasi vuotena 1735 tevokšen Systema Naturae. Tämä teki häneštä muajilmankuulusan tietomiehen. Vuuvvešta 1741 ielläh kuolomah šuaten hiän oli Uppsalan yliopiston professori.
Linnaeus oli šyntyn keyhän kyläpapin pereheh. Elyäs's'äh hiän šai kuulusutta šekä Ruočissa jotta ulkomailla, a häneštä tuli monien akatemijoijen ta tietoyhtymien ošanottaja. Ruočissa Linnaeus palkittih Pol’arnoin tähen kunnivomerkillä ta šanottih dvor’aninakši. Monissa maissa peruššettih Linnaeusan yhtymät, kumpaset levitettih hänen teorijojah.
Linnaeus on kašvi- ta eläinmuajilman klassifikatijon yhtenäisen sistemin peruštaja. Hiän luati kašvien šukupuolisistemin klassifikatijon, kumpaista käytettih XVIII- ta XIX-vuosišualla. Šiinä kašvit juattih heteijen ta emien mukah 24 luokkah. Eläinten luokat oltih nelläjalkaset, linnut, amfibit, kalat, hyönteiset ta mavot. Linnaeusan luokittelun tašot oltih luokka, lahko, heimo, šuku ta laji. Nykyjäh Linnaeusta pijetäh yhtenä ruočin kirjakielen peruštajista. Linnaeus perušti niise Ruočin kuninkaškunnan tietoakatemijan, ta hänen avulla yliopistoloissa ruvettih opaštamah luonnontietuo.
Muuta.
Juoru- ili venymäheinän ("Linnaea borealis") tietehellini nimi tulou Linnaeusašta: še oli hänen hyvikkikašvi, ta hiän anto kašvin nimekši omašta šukunimeštäh petvatun nimen. Lajinimi "borealis" tarkottau pohjasešša kašvavua.
Wp/krl/Juoruheinä

Juoruheinä ili venymäheinä ("Linnaea borealis") on kuušainkašvien heimoh kuuluja ainavihrie varpa. Šen korkevuš on 5-15 senttimetrie, ka pituhuš voi olla jopa yli 1 metri. Varši on rento ta luikerehtau šammalen pinnalla. Juoruheinä muuvvoštau mattomaisie kašvuštoja. Lehet ollah pyöriet. Kukka on hento, kellomaini ta haisou liijatenki yöaikah. Juoruheinä kukkiu kešäkuušta heinäkuuh.
Juoruheinä kašvau kylmäššä ilmaštošša. Enin šitä on yli šatavuotisešša mečäššä, onnakko še kašvau kaikkiella, missä on havupuita. Venäjällä juoruheinyä on ennein käytetty seľľakašvina.
Juoruheinä oli "kašvitiijon isän" Carl von Linnén hyvikkikašvi, ta šen tietehellini nimi tulou Linnén šukunimeštä. Lajinimi "borealis" tarkottau pohjasešša kašvavua.
Wp/krl/Ranškan kieli

Ranškan kieli (ranškakši "français") on romanini kieli. Šitä pakajau muajilmassa noin 280-300 miljounua ristikanšua ta še on noin 77,2 miljounan ristikanšan muamonkieli. Kieltä paissah ennein kaikkie Ranškašša, onnakko niise Belgijašša, Sveitsissä ta Kanadašša, kumpasissa še on virallini kieli. Niise monešša Afrikan muašša še on virallini kieli.
Ranskan kieli on šyntyn keškiaijan alušša, kun nykyjäh ranškankielisillä alovehilla puhuttuo latinan kieltä ili vulgarilatinua puhunuot ristikanšat šuatih kieleh vaikuttehie Šakšan alovehen frankkien kieleštä. Ennein kieli oli šuanun vaikuttehie niise gallien kelttiläiseštä kieleštä. Ranškan kieli muissuttau vielä latinua šanoiltah, ta erähičči šitä eilleh kuččutah vulgarilatinakši.
Ranškan kieli on yksi Europan unionin ta Yhistyneijen Kansakuntien virallisista kielistä ta rahvahienvälisen poštan ainuo kieli. Muita ranškua käyttävie järještöjä ollah Europan neuvošto, Europan yleisradioliitto, Rahvahienvälini olimpiuadankomitiettu, Muajilman kauppajärještö ta Nato. 
Ranškan kielen kirjaimikkoh kuulutah 26 latinalaista kirjainta, kakši ligatuurua ta viisi diakrittistä merkkie.
Murtehet.
Ranškan puhekielessä on suurie alovehellisie eroja. Kirjakieli perustuu Pohjois-Ranškašša paistavah kieleh. Pohjois-Ranškan ta Šuvi-Ranškan eroih kuulutah Pohjois-Ranškan uvularini r ta espuanien, kataluanan ta oksituanan vaikutuš Šuvi-Ranškašša.
Ranškan kielen ašema.
Virallini ašema Ranškašša.
Ranškašta tuli Ranškan virallini kieli vašta vuotena 1992. Kaikki viralliset asiekirjat ta šopimukšet pitäy kirjuttua ranškan kielellä. Kuin mainokšešša on vieraškielisie šanoja, ne pitäy kiäntyä.
Virallini ašema Kanadašša.
Ranškan kieli on Kvibekin muakunnan virallini kieli. Še on niise Kanadan toini virallini kieli ta yksi New Brunswickin muakunnan virallisista kielistä.
Ašema muissa maissa.
Ainuo virallini kieli:
Yksi kahešta virallisešta kieleštä
Yksi kolmešta virallisešta kieleštä
Yksi nelläštä virrallisešta kieleštä
Wp/krl/Latinan kieli

Latinan kieli (lat. "lingua latina") on klassillini kieli, kumpani kuuluu indoeuroppalasien kielien italijalaiseh okšah. Šitä paistih alukši vain Latiumin alovehella Italijašša, ka Rooman valtakunnan leventyöššä šiitä tuli valtakieli Italian ta jälešti koko Rooman valtakunnan alovehella. Latinašta polveuvutah nykyset romaniset kielet, kuten ranška, espanja ta italija.
Wp/krl/Karl Šuuri

Karl I Šuuri (latinaksi "Carolus Magnus" ili Karolus Magnus, , 2. sulakuuta 742/747/748 – 28. pakkaskuuta 814, Aachen) oli frankkien kuninkaš 771-814 ta Pyhän šakšalais-romalaisen čuarikunnan peruštaja. Karl oli Pipin Lyhyön ta Bertrada Laonan vanhin poika. Hänen nimen mukah Pipinoin dinastija šai nimen karolingit. Piäpappi kruunai hänet Roman čuarikši vuotena 800.
Karl hyvin uuvvisti lajinluajintua. Länšimaisen oikeuven pohjana on niin šanottu romalaini oikevuš. Nämä normat yhistetäh nykysie Europan valtivoita. Niise talouselämä eistyi Karlen vallan aijalla. Karl oli enšimmäini länšieuroppalaini halliččija Roman čuarien jälkeh, kulla oli šuuri miärä kultatenkua.
Karl Šuuren valtakunnašta šynnyttih myöhemmin šuuret kanšallisvaltivot Ranška, Šakša ta Italija. Karl Šuuren vaikutuš länšimaijen šivissykšeh oli šuuri. Karl levitti niise kristinuškuo.
Vähä ennein Karlen kuolomua valtakunnan peri hänen poikah Ludvig. Piäpapin tila lujeni ta vuotena 843 Karlen vunukat juattih valtakunnan kolmeh ošah.
Wp/krl/Paragvai

Paragvai (ispanjakši "Paraguay", guaranikši "Paraguái"), virallini nimi Paragvain tašavalta (ispanjakši "República del Paraguay", guaranikši "Tetã Paraguái"), on valtivo Šuvi-Amerikašša. Šillä ei ole merenrantua. Šuvešša ta lounasešša še rajoittuu Argentiinah, luotehešša Bolivijah ta ijäššä ta koillisešša Brasilijah. Muan nimi tulou guaranin kieleštä, kumpasešša Paragvai tarkottau "šuurta jokie". Toičči Paragvaita kuččutah Amerikan šyväimekši, koška še šijaiččou aivin Šuvi-Amerikan kešellä.
Paragvain pinta-ala on 406 750 nelijökilometrie ta väkiluku 7 003 000 eläjyä (vuotena 2015). Piälinna on Asunción. Viralliset kielet ollah ispanja ta guarani. Paragvai on muajilman ainuo valtivo, kumpasešša enämmistö eläjistä pakajau intianikieltä: noin 75 % pakajau ispanjua, ka guaranie pakajau vielä 90 %.
Wp/krl/Jussi Huovinen

Johannes (Jussi) Huovinen (2. sulakuuta 1924 Šuomuššalmi – 12. oraškuuta 2017) oli šuomelaini runonlaulaja, kumpasen muamonkieli oli vienankarjala. Šuomešša hiän oli viimeni runonlaulaja, kumpani maltto omašša pereheššä opittuo vienankarjalaista viršilauluo. Vuotena 2004 Jussi Huovisen runojen ta hänen omien šävellykšien pohjalta Juminkeko-fondu piäšti ilmoilla "Vienan kansan lauluja" –nimisen diskan. Šiih on kovottu vuuvvešta 1988 vuoteh 2004 tallennettuo iänityštä. Vuuvven 2015 heinäkuušša Huovisella annettih "mestaripelimanni"-аrvonimi Kaustisen kanšanmusiikkipruasniekašša.
Huovinen kuoli vuotena 2017.
Wp/krl/Saamelaiskielet

Saamelaiskielet ili saamelaiset kielet on moneh eri kieleh juattava šuomelais-ugrilaisien kielien ryhmä. Ulkopuoliset pietäh saamie ušeičči yhtenä kielenä, onnakko oikiešti saamelaiskielie on olomašša yksitoista. Kakši saamelaiskieltä, keminsaami ta akkalansaami, on jo kuollun. Kaikki kielet ollah uhanalasie, ka niitä elvytetäh.
Saamelaiskielie paissah Norjašša, Ruočissa, Šuomešša ta Venäjällä, eniten Norjašša. Niitä pakajau piäličči 20 000–30 000 ristikanšua, ta läš kaikki pakisijat ollah saamelaisie. Šuurimmalla saamelaiskielellä, pohjossaamella, on 20 000 pakisijua ta 75 prosenttie saamenkielisistä malttau šitä.
Saamelaiskielet.
Saamelaiskielet juatah ielläh länši- ta itäsaamelaisih kielih. Kielten nimet kirjutettu šuomalaisien nimien mukah.
Kuolluot saamelaiskielet.
Kaikki kolme tunnettuo kuollutta saamelaiskieltä kuuluttih itäsaamelaisih kielih.
Wp/krl/Kuujärvi

Kuujärvi () on mualaiskunta ta šen kešuškylä Karjalan tašavallan Aunukšen kanšallisešša piirissä. Še šijaiččou Pitkäjärven ta Luajajärven i niitä yhistävän Šyrjänjoven (ven. "Kirga") rannoilla 52 kilometrie Aunukšenlinnašta itäh. Vuotena 2012 kyläššä oli 564 ta kunnašša 580 eläjyä.
Wp/krl/Oulun yliopisto

Oulun yliopisto on Oulušša toimija yliopisto. Yliopistošša oli vuotena 2018 läš 13 000 opaštujua da 2 900 ruatajua.
Wp/krl/Gilgameš

Gilgameš on muinasešta Mesopotamijašta peräsin olija eepossa ta muajilman vanhin eepossa. Še kertou mifologisen kuninkahan Gilgamešin šeikkailuista ta matašta eččimäh ikusta elämyä.
Gilgameš juatah 12 tauluh ili runoh, kumpasista viimeni on muita uuvempi lisäyš. Eepossan alkuperäni kieli on akkadi, ka še on kovottu ta kiännetty sumerinkielisistä kanšanrunoista. Eepossan piähenkilö Gilgameš on tovellini henkilö, kumpani halličči vuosien 2800 ta 2600 välillä Urukin kaupunkie nykyseššä Irakissa. Iče eepossa on luotu vuosien 2000 eaa. – 1600 eaa. välillä. Eepossan 11. taulušša olija vejennoušukertomuš tuaš on šamua alkuperyä kuin Piiplijan vejennoušukertomuš.
Wp/krl/Laukaa

Laukaa on kunta Šuomešša Keški-Šuomen muakunnašša ta Jyväskylän šeutukunnašša. Šielä eläy 18 886 ristikanšua, ta šen pinta-ala on 825,59 km². Ašukaštiheys on 29,12 eläjyä/km². Kunnašša on äijä vesistöjä; šuurimmat järvet ollah Leppävesi, Lievestuoreenjärvi, Kynsivesi ta Kuusvesi. Kunnan nimi tulou vanhašta šuomen šanašta "laugas", joka on merkinnyn kostieta niittyö.
Laukaan kylät ollah Haapala, Harhala, Hoho, Kirkonkylä ili Pellosniemi, Kuhaniemi, Kuusa/Kuusaa, Lankamaa, Laukkavirta ili Tarvaala, Leinola, Leppävesi, Lievestuore, Metsolahti, Saarilampi, Savio, Simuna, Tervatehdas, Tiituspohja, Valkola, Vehniä, Vihtasilta, Vihtavuori, Vihtiälä, Vuontee ta Äijälä. Kunnan sussietat ollah Hankasalmi, Jyväskylä, Konnevesi, Toivakka, Uurainen ta Äänekoski.
Wp/krl/Keitinpiirua

Keitinpiirua on karjalaisen keittijön ruokalaji. Šillä on oma istorija. Ennein-muinoin še oli karjalaisien perintehellisenä ritualisena ruokalajina. Šemmosie piiraita oli tapana suarie, konša taloh tuli kos’s’ojie. Još antilaš šuoštu mänömäh miehellä, niin šulhasella sriäpittih keitinpiiraita. Antilahan piti ajua enšimmäisen keitinpiiruan kuoren. Häntä kaikin keinoin häirittih. Kos’s’ojat ta šulhani lykättih taikinah čilppuja, jotta pilata kuori. Ajateltih, jotta vašta tällä keinoin kos’s’omini onnistuu. 
Šiitä keitinpiirailla kostitettih vävyö, konša hiän kävi anopin luo ativoih. Täštä tuli piiruantoini nimi – vävynpiiruat. Ei šattumalta karjalaini šananlašku huomauttau: “Kun on vävy koissa, šiitä on šeinät voissa”. Keitinpiiraita paissettih šillä vävyllä, kumpani tuli kostih loittuota, šemmoni vävy oli kallis. A vävyllä, kumpani eli nuapuritalošša kelpasi ni huttu ruisjauhošta.
Keitinpiiraita luajittih ni talon rakentajilla, konša šalvoš oli valmis. Eryähissä karjalaisissa kylissä piiraita paissettih uuvven vil’l’ašavon
jauhošta, konša oli leikattu viimeni lyyheh.
Nyt tämä perinneh on jo unohtun, ka keitinpiiruan
resepti eläy vielä nytki. Še muanittau šillä,
jotta on helppo ta universalini.
On hyvin monta keitinpiiruan lajie. Kerromma
kolmešta niistä.
Rieškataikina.
Luaji rieškataikina. Piekšä yksi kananmuna,
lisyä kakši lusikkua kermua, kakši lusikkua
sliuhkua, kakši lusikkua vettä, yksi lusikka
šokeripeskuo, näpillini šuolua. Voit lisätä pikkusen
voita tahi margariinie, ka ei kovin äijän, muiten
piiruat ei tulla murakat.
Šote šakie taikina, luaji šiitä rulla ta anna
olla 10–15 minuuttie. Šiitä leikkua rulla
šamankokosiksi kappalehiksi, kumpasista luaji
pienie rieškasie. Lat’t’ua riešat yhteh tukkuh
ta ajele niistä ylen hoikkaset kuoret. Valmehet
kuoret (niitä pitäy tulla 18–20 kappalehta)
ašeta stolalla. Kuoren yhellä puolella tiputa
šokeripeskuo ta kata kuoren toisella puolella.
Hyväsisti ummissa kuoren laijat tahi leikkua ne
ploškalla.
Suari keitinpiiraita oikein kuumalla riehtilällä
šiemenvoissa.
Šemmosie piiraita šanottih pr’aženets- tahi
makiepiiraiksi.
Keitinpiiruan šiämeh voit panna maijolla keitettyö
kouhakkua prossahuttuo, notkieta riissuhuttuo
keitetyn kananmunan kera ili šakieta
talkkunahuttuo kerman kera. Tverinkarjalaiset
käytetäh šamoin ni kuali- ta rahkašiämie.
Tämä keitinpiiruan resepti on hyvin tunnettu
tänäpiänäki.
Vehnätaikina.
Luaji vehnätaikina, kumpani on tarkotettu piirualla
šuurimašiämen kera. Piiruan valmistamini
muissuttau enšimmäistä reseptie, ka kuoret
luajitah
vähäistä pakšummat.
Taikinua varoin ota yksi kananmuna, yksi stokana
vettä, jauhuo, šuolua.
Šiämie varoin ota puoli stokanua riissuo, kakši
keitettyö kananmunua, šuolua mavun mukah.
Taikina murakkapiiruata varoin.
Luaji taikina murakkapiiruata varoin. Pilko
lauvalla šata grammua voita jauhon kera pieniksi
murusiksi. Pane ne mal’l’ah ta kua niijen
piällä puoli stokanua šuolattuo kipätkyä.
Šote šakie taikina, luaji šiitä rulla ta šiitä luaji
šamoin, kuin on kirjutettu enšimmäiseššä reseptissä.
Lähtehet.
Kun on vävy koissa, šiitä on šeinät voissa. - Oma Mua 26/2017.
Wp/krl/12. heinäkuuta

12. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 193 päivä. Vuuvvešta on jälellä 172 päivyä (173 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/13. heinäkuuta

13. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 194 päivä. Vuuvvešta on jälellä 171 päivyä (172 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/14. heinäkuuta

14. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 195 päivä. Vuuvvešta on jälellä 170 päivyä (171 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/15. heinäkuuta

15. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 196 päivä. Vuuvvešta on jälellä 169 päivyä (170 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/16. heinäkuuta

16. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 197 päivä. Vuuvvešta on jälellä 168 päivyä (169 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/18. heinäkuuta

18. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 199 päivä. Vuuvvešta on jälellä 166 päivyä (167 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/19. heinäkuuta

19. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 200 päivä. Vuuvvešta on jälellä 165 päivyä (166 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/20. heinäkuuta

20. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 201 päivä. Vuuvvešta on jälellä 164 päivyä (165 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/21. heinäkuuta

21. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 202 päivä. Vuuvvešta on jälellä 163 päivyä (164 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/22. heinäkuuta

22. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 203 päivä. Vuuvvešta on jälellä 162 päivyä (163 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/23. heinäkuuta

23. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 204 päivä. Vuuvvešta on jälellä 161 päivyä (162 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/25. heinäkuuta

25. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 206 päivä. Vuuvvešta on jälellä 159 päivyä (160 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/26. heinäkuuta

26. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 207 päivä. Vuuvvešta on jälellä 158 päivyä (159 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/27. heinäkuuta

27. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 208 päivä. Vuuvvešta on jälellä 157 päivyä (158 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/28. heinäkuuta

28. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 209 päivä. Vuuvvešta on jälellä 156 päivyä (157 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/29. heinäkuuta

29. heinäkuuta uuvven kalenterin mukah on 210 päivä. Vuuvvešta on jälellä 155 päivyä (156 päivyä lisäpäivävuotena).
Aihiešta muuvvalla.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/Roque Nublo

Roque Nublo (”Pilvine kivi”, ”Kivi pilvis”) on vulkuanine kivi Gran Canarian suarel (Kanariensuaril Ispuanies). Se on 80 metrii korgei, da sen korgevin kohtu on 1813 metrii meren pinnan yläpuolel. Se on toizekse korgevin kohtu suarel lähäl olijan Pico de las Nievesan jälles. Se on kuuluzu muamerki suarel da vardoittu luonnon monumentannu.
Roque Nublo sijaiččou Tejedan kunnas, kolme kilometrua kunnan keskučas suveh. Se rodihes vulkuanizen purgavuksen periä 4,5 miljonua vuottu tagaperin. Suaren alguperäsrahvas palvottih kohtua.
Wp/krl/Venehjärvi

Venehjärvi (ven. Венеярви, Венех'ярви tai Суднозеро, "Sudnozero") on Vienan runokylih lašettava kylä Karjalan tasavallašša Koštamukšen kaupunkipiirissä. Kylä on noin 25 kilometrin piäššä Vuokkiniemeštä Venehjärvi-nimisen järven rannalla. Vuokkiniemeštä pitäy ajua noin 12 kilometrie Vuonniseh päin ta šielä tie kiäntyy vasemmalla. Šiinä šeisou puini taulukko: Venehjärvi 12 km. Tie on hiekkani ta mutkittelou čärkän piällä. Tien piäššä on kylä.
Vuotena 2013 Venehjärveššä oli vain kolme eläjyä.
Istorija.
Omista laulajista, mahtavista tietäjistä ta urhoista kontienkuatajista kuulusa Venehjärvi kuulu aikoinah hallinnollisešti ta kiriköllisešti Vuokkiniemen kuntah. Venehjärvi oli yhtenä šuuren Ylä-Kuittijärven vesistön kylistä. Šiitä venehellä šai lašketella Valkiella merellä šuaten. Še oli kuitenki siksi šyrjäššä pienien vesien takana, jotta še autto šäilyttyä kylän karjalaista luontuo ta tapua puhtahana. Kylä šai alkuo vielä 1500-luvulla. Istoriallisien tietojen mukah kylän eläjien luku aina muuttu, tällä alovehella liikuttih ta elettih saamelaiset. Heijän eläntäjälkilöistä kerrotah myös ikiaikaiset perintehet kyläššä, semmoni kuin Pokkojuhla. Tämä jokavuotini pruasniekka toimi ennein paičči korvikkehena luoštarissakäynnälle, ni niise nuorison tapuamistilaisutena.
Istorijallisella ajalla Venehjärvie on hallinnun Lesosien šuku: valtaoša kylän eläjistä on ollun Lesosie ta läš kaikkien vienalaisien Lesosien šukujuuret juohetah Venehjärveh. 1800-luvulla kylä šijaičči loittuona Karjalan eläntäkeškukšista ta kauppareittilöistä, a muuvvalla Vienašša äijälti liikkunehet runonkeryäjät ošuttih šinne vain harvoin. Onnakko Venehjärven murreh on kaikkien Vienan kylien murtehista tarkimmin kirjattu. I. K. Inha kuvai kylyä 1800-luvun lopušša ta hänen opaš Varahvontta Lesoni oli rotusin šieltä. Kylä onki tullun tunnetukši ennein kaikkie Inhan valokuvien ta matkakertomukšien peruštehella. Myöhemmin kyläššä kyllä oli runonkeryäjie ta runonlaulajien nimet kirjattih tarkašti muistih: heitä oltih Šokie-Hotona tunnettu Hoto, Iknatta, Loasari, Oksentei, Ontippa, Onuhrie, Hökkä-Petri ta Vihtoora, kaikki Lesosie. Iknatta, Ontippa, Onuhrie ta Hökkä-Petri oltih niise tietäjie. Myöhemmän ajan perintehentaitajie ollah Moarie Kyyröni ta hänen tytär Santra Remsujeva.
Karjalaisien ašema vaikeutu Venehjärveššä kuten koko Karjalašša Neuvoštoliiton peruštamisen jälkeh. Vuosien 1926 ta 1933 väjenlašennašša kylä kuulu Ponkalahen kyläneuvoštoh. Vuotena 1933 kyläššä oli 341 eläjyä, heistä 318 karjalaisie. Šuurin miärä Venehjärven taloja oli 40 ta eläjie - 300. Šuurin oša eläjistä šiirrettih kylän šalpuamisen jälkeh enšin Ponkalahteh ta šenki hävittämisen jälkeh Vuokkiniemeh.
Starina Hoško-mieheštä.
Rahvaš niise kerrottih starinoita Hoško-nimisestä mieheštä. Hiän tuli paikalla Šuomešta huavašta kaverretulla venehellä ta rupesi elämäh kylän kaunehimmalla paikalla. Kylövehen tutkimuš erilaisie nykyajan keinoloita käyttyän ei ole voinun varmakši ošottua šitä, jotta eläjät oltais tultu Šuomešta.
Wp/krl/Višakoivu

Višakoivu ("Betula pendula var. carelica") on rauvuškoivun muuttumašta johtuja kašvulaji. Ušein tällä nimellä tunnetah tavallistaki rauvuškoivuo.
Vaikka višakoivu on niin monie vuosie tuttava šekä tavallisella rahvahalla jotta tutkijilla, ei ole varmua tietuo taikka yhtä mieltä šiitä, mistä šyyštä višakoivun puupinta on niin kierošyini. Yksien mieleštä šyynä voit olla mineraliravinnon häirintä, toiset viitatah šukutautih, min viirussi vaikuttau kašvin genotyyppih.
Koko ta näkö.
Višakoivu on tavallisešti matala penšašmoini puu, min runko on pahkasa ta šen pintarakenneh on kierošyini. Šen vualienkeltani tummajuovani pinta on kaunis, kova ta luja. Täštä kaunehuošta ta lujukkuošta višakoivuo on pietty arvosana puulajina. Jo XIII vuosišuašta alkuan (šen tovissukšena ollah arheologiset kaivošlöytöset) višakoivušta on luajittu šekä taitotevokšie jotta jokapäiväsen elämän tarpehellisie esinehie. Tämä puulaji on ollun niin arvosa, jotta šillä karjalaiset aikoinah makšettih veromakšujahki. 
Višakoivu kulturissa.
Venäläiseššä kirjallisuošša enšimmäiset maininnat višakoivušta ilmeššyttih 1766 vuotena, konša mečänhoitaja Fokel’ kuvuali Karjalan meččie. Venäläini arhitektori V.Stasov oli niitä enšimmäisie, ken alko käyttyä tätä puuta huonehtarpehien luajinnašša.
Tämän ”Karjalaini koivu” (”Карельская берёза”) nimen puu šai 1857 vuotena venäläisen tutkijan К. Merklinin tevokšissa.
1984 vuotena Каrjalašša oli peruššettu 4 višakoivun šuojelualovehta: ”Utuki” (”Утуки”) Kontupohjan piirissä (pinta-ala 5,7 h.), ”Kokkorevo” (”Коккорево” ta ”Careviči” (”Царевичи”) Iänisenrannan piirissä (yhtehini pinta-ala 28,9 h.), ”Anisimovšina” (”Анисимовщина”) Karhumäjen piirissä (pinta-ala 6,1 h.). Kaikkieštah Karjalašša on läheš 3 tuhatta višakoivuo ta on hyväkšytty miärätarkotukšellini ohjelma višakoivun šäilytykšeh ta kašvattamiseh.
Lisyämini.
Uuši, kahen višakoivun risteyttämisellä šuatu puu ei aina šäilytä dekoratiivisie tunnukšie, ta šeki tulou ilmi vašta 5-10 vuuvven peräštä.
1980 vuosien lopulla Venäjän tietoakatemijan Karjalan tietokeškukšen meččäinstituutin puuvartisien kašvien fisiologijan ta šolubiologijan laboratorijan kašvien laji|parentajat V.Jermakov, L. Vetčinnikova ta Z. Bumagina oli šuatu kehittyä uuši keino joutusan višakoivun kašvattamisešša, konša višakoivun okša okšaššetah tavallisen nuoren koivun runkoh.
Tietomiehet ollah varmat, jotta tällä tavoin šuau tamän puulajin uušie kloonija. Vain 30—40% šiemenistä kašvatetuista puista šäilytetäh višakoivun tunnukšet, šilloin kun okšaštamisen avulla joka puušta tulou višakoivu.
Tämän keinon lisäkši 1990-luvulta alettih käyttyä «in vitro»-kloonaušta.
Käyttö.
Višakoivuo käytetäh käyttöpuuna kropeikkojen, tupakkikotelojen ta koristehien luatimisešša, luajitah huonehtarpehie. Tämän käyttöpuun puuttiešša käytetäh viime aikoina višakoivun levyö. Kun višakoivun kierroššyini puupinta on luja ta tavallisešti ei halkie, šitä käytetäh lyömäšoittimien ošissa.
Wp/krl/Skokuna

Skokuna ("Rana temporaria") on mualla ta veješšä eläjä šelkärankani. Karjalašša šitä on joka čupušša ylen äijä. Skokuna hyppelöy etehpäin ta liikkuu piäašieššä yöllä. Skokuna vuatiu koštieta ympäristyö ta lisääntyy munimalla. Še šyö moniehie pikkueläjie.
Skokunan kutu on kevyällä huhti-kešäkuušša. Kutupaikkoja ollah ojat ta lammikot. Emäččy muniu veteh mähnyä, jopa 2 000 jiäliččyä kerrallah. Skokunan poikani on nimeltäh čirkka ili čiuroi. Skokuna šuattau elyä jopa 15 vuotta.
Ennein skokunua šanottih "jumalan puapokši", ta riähkä tulou skokunan tapannašta. Uškottih, jotta skokuna kantau šeläššäh taivašta. Sananparši šano, jotta "joka puu purou milma, joka šammakko (= skokuna) šanou", ta toini jotta "šyöpi hauki šammakonki šelän šuuren uituoh, naipi mieš pahanki naisen viikon ilmain oltuoh" (Kontokki). Skokunua käytettih niise parannukšešša, a još lehmä astu skokunan piällä, niin rupei verta lypšämäh. Skokunan vihat jiätih, tietäjä tiesi kuin parantua. Vuonnislaini Anni Lehtoni kerto Samuli Paulaharjulla vuotena 1911 näin:
»Skokuna, sammakko, kun heiniin kusoo, niin kun niihin sitten koskoo, niin siihen tuloo semmonen, kuin nieklalla olisi pistetty, musta nuppu. Ja kun saa viikomman olla, niin se niin polttaa, niin kun tulen polttama. Jos se sormeen sattuu, viepi koko nivelenkin. Muualle jos sattuu, niin on niin "tusilla". Skokunan jälen puhujia kun on, niin ne laatii hautiet. Vanha koivu kun on kaatunut, niin siitä sammalia, rannoilta vesipajuista kettuja, rannan ryönii, vejen ajamii, myös vesiheinii. Niistä tehdään hauteet; skokuna kun semmoisilla paikoilla kulkoo, niin siksi niitä otetaan. Kun vesi on jäähtynyt, niin kääritään hauteet kuluneella verkkorievulla skokunan jälelle.»
Wp/krl/Ampujaini

Ampujaini ("Vespula" spp.) on pištäjäisih kuuluja eläin. Ampujaisie on muajilmassa yli 5 000 lajie. Ampujaisilla on mujupissin, ka toisin kuin mehiläiset, ne ei kuolla pistyässäh. Aikuni ampujaini šyöy piäašiešša kukkien mettä.
Ampujaisen tietäy muššista-keltasista juomuista. Ampujaiset eletäh kuninkattaren halliččomissa pešissä, ta vain kuninkatar lisääntyy. Ampujaini šuattau pistyä ihmistä ollessah uhattu. Ampujaisen pisto ei tavallisešti ole vuarallini, ka šille voi olla allergini.
Wp/krl/Yhistynyöt kanšakunnat

Yhistynyöt kanšakunnat (YK) on muajilmanluajuni hallitušten välini yhtehistyöjärještö. Še peruššettih toisen muajilmanšovan jälkeh 24. lokakuuta 1945 San Franciscošša Kanšojenliiton korvuajakši.
YK:n organisatiošša on kuuši piäelintä ta New Yorkissa šijaiččija piämaja. Piäelimet ollah ylehiskokousš, turvallisušneuvošto, talouš- a sosijalineuvošto, huoltohallintoneuvošto, kansainvälini tuomijoissuin ta sihteeristö. Lisäkši YK:h kuuluu ohjelmie ta rahaštoja, erillisie järještöjä ta erityisjärještöjä.
YK:n peruštamispäivä 24. lokakuuta on kanšojenvälini Yhistynyijen kanšakuntien päivä. Järješšön työkielet ollah enklanti, kiina, ranška, venäjä, espanja ta arabija.
Wp/krl/Ahmo

Ahmo ili kriissa tahi ošma ("Gulo gulo") on pohjosešša eläjä niätäeläin. Še on Europan šuurin niätäeläin, jopa hieman mäkryä šuurempi. Še on kaikkiruokani peto, kumpani šyöy ušeičči niise huaškoja. Ahmo on voimakaš ta varovaini ykšineläjä.
Aikuni ahmo painau 9-18 kilogrammua. Ruumiin pituhuš on 70–86 senttimetrie ta lyhyön, turpien hännän 18–23 senttimetrie. Ahmon takajalat ollah etujalkoja pitemmät, min takie šelkä on kaklava. Ahmolla on leviet käpälät (levevyš 10 ta pituvuš 9 cm), mi auttau šen liikkumista pakšušša hankešša. Ahmolla on šuuret käkrät kynnet ta väkövät näpiet hampahat. Tummanruškie turkki on turpie ta pitkäkarvani.
Ahmo luatiu pešäh juurien alle ili muih rauhallisih paikkoih. Illalla še lähtöy eččimäh šualista. Toisin kuin muut niätäeläimet, ahmo vajeltau ruokua eččiessäh. Ahmo on kaikkiruokani, ka šuurin oša šen ravinnošta kovoštuu huaškoista.
Ahmuo tavatah Šuomešša, Ruočissa, Norjašša, Venäjällä i Aasijašša ta Pohjos-Amerikašša.
Wp/krl/Portimo

Portimo ili kärppä on niätäeläimien heimoh kuuluja pienikokoni petoeläin, kumpani eläy pohjosen pallonpuoliskon luontiella alovehella. Portimo šyöy vesi-, meččä- ta peltomykrie i oravie ta čupihiirie, ka niise puolukoita ta muššikoita. Päiväššä portimo šyöy 70-100 grammua. Portimon pahimpie šualistajie ollah revot, niäjät ta petolinnut. Onnakko portimo on nopie eläin, joten šualistaja šuau šen harvoin kiini. Portimo on tärkie hiirien mečäštäjä, ka toičči še tulou šiipikarjan piällä. Portimolla ei nykyjäh ole talouvvellista arvuo.
Portimo on väkövä ta kaprakka eläin, kumpasen vartalon pituhuš on 20-27 senttimetrie. Häntä on 7-20 senttimetrie ta eläin painau 70-260 kilogrammua. Portimon vartalonrakenneh on notkie ta pitänomani, jalat ollah lyhyöt ta vahvat. Käpälä on viisivarpahini ta kynnet näpiet. Korvat ollah pienet, pyöriet ta pissyt. Turkki on pehmie ta turpie; talvella še on lumenvalkie ta kešällä pruuni, vačča ta rinta ollah halienkeltaset. Hännänpiä on mušta.
Portimo liikkuu hyppien. Šitä tavatah monenlaisissa ympärissöissä. Piilopaikkoja ollah ruoppahat (ruopaš = raunivo), kuatunuijen puijen ta jyrsijöijen čuumut i murrot (murrikot). Pešän portimo luatiu vain poikasilla ta muiten käyttäy šatunnaisie elopaikkoja. Portimot eletäh tavallisešti 1-2 vuotta, ka ne voijah elyä jopa yli 7 vuotta.
Wp/krl/Vesimykrä (čupihiiri)

Vesimykrä ("Neomys fodiens") on toini kahešta vesimykräksi kuččutušta eläimeštä. Še on čupihiirien heimoh kuuluja imettäjä, kumpasella on tuuhie, pehmie turkki. Turkki on šeläštä mušta ta vačašta valkie ili harmua. Vesimykrä eläy Norjašša, Ranškašša ta Yhistynyöššä kuninkaškunnassa aina Amurjoven šuulla.
Vesimykrä eläy tavallisešti vesistöjen rannoilla. Še ui nopiešti, čukeltau taitavašti ta viihtyy hyvin veješšä. Eläin šyöy matoja, hyönteisie, veješšä eläjie šelkärankattomie i pikkuimettäjie; jyrsijöijen poikasie, skokunie ta höttejä. Šen päiväššä šyömän ruuvvan paino ylittäy eläimen oman painon. Vesimykrä lisääntyy kevyällä ta keškikešällä; pešovehessa on 4-10 poikasta.
Vesimykrän tietehellini nimi tulou kreikan kielen šanoista "neo" (mie uin) ta "mus" (hiiri). Lajinimi "fodiens" tarkottau kaivavua. Vesimykrä on Šuomen ainuo myrkyllini imettäjä.
Wp/krl/Šuarva

Šuarva ("Lutra lutra") on vesielämäh kuvautunut šuurikokoni niätäeläin, kumpasen vartalonrakenneh on pitänomani ta čohera. Jalat ollah lyhyöt, varpahien välissä on uimaräpilät. Pieneššä piäššä on lyhyöt ta tuntumattomat korvat. Čukeltuas's'ah šuarva šulkou korvat ta henkityštiet. Pitkä häntä toimiu rul'ana. Vettä hylkijä turkki on tummanpruuni ili pruuni. Vartalon pituhuš on senttimetriä 60–127 ta hännän 32-39. Elukka painau 4-10 kilogrammua.
Šuarvan elinympäristyö ollah kalasat taigajovet. Pešän še luatiu vesistöjen rannalla kašvavih ruokoih. Šuarva on Karjalan Tašavallan Punasešša kirjašša.
Wp/krl/Pohjannahkašiipi

Pohjannahkašiipi on muajilman pohjosin nahkašiipilaji; še ešiintyy jopa napapiirin pohjospuolella. Pohjannahkašiiven vartalon pituhuš on 50-60 millimetrie, joten še on Karjalan šuurin nahkašiipi. Šelkäkarvat ollah kullankarvaset. Pohjannahkašiipi on yöeläin, kumpani muuttau šykyšyllä ta kevyällä lintujen tapah. Pohjannahkašiipi šyöy šiäkšie i muita čakkoja, liipukkaisie ta pienie pöpökkie. Pohjannahkašiipi juou lentyäs's'äh järvien ta jokien yličči.
Päivällä nahkašiipi piilöy čuumujen ta kallivoijen sisällä. Emäčyt keräyvytäh yhteh ta muuvvoštetah yhyškuntie, joih kuulutah korkeintah 30 ykšilyö. Isäčyt eletäh ykšin. Pohjannahkašiivet lennetäh päivänlašun jälkeh. Ne šualissetah meččien reunoilla, harvašša mečäššä ta tuajamissa. Pohjannahkašiipi on nopie lentäjä.
Emäččy šynnyttäy kešä-heinäkuušša yhen ili kakši poikasta. Oša muuttau talvekši šuveh, oša talvehtiu luolissa.
Wp/krl/Luonto (mifologija)

Luonto oli karjalaisien vanhan käšitykšen mukah ihmisen (moušot muunki personallisena pijetyn asien tahi ilmijön) šuojelushaltie. Olennon nimeštä on tullun šekä ympäristyö tarkottaja šana luonto jotta niise ihmisen tahi elätin henkisie piirtehie tarkottaja šana luonto.
Luonto vaštuau hristossanuškon šuojelušanhelie. Jokahisella ristikanšalla oli luonto, kumpani šuatto häntä, šuojai (varjeli, krani) ta toi onnie. Voimakašluontoset ihmiset ili ne, kumpasilla oli voimakaš luontohaltie, mäneššyttih ušeičči paremmin kuin heikkoluontoset. Toičči luonto oli ihmisen kakšoisolento. Luonto šuatto kulkea ihmisen iellä kuin kuvahaisena. Niise etijäisie on šelitetty tällä tavoin.
Luonto šuatto olla šuvun kantaisä, šyntyni, kumpani on kotoisin vainajalašta. Šeikkua tutkinuon Martti Haavion mukah tämä vainajala šuatto šijaita vejen alla. Šanoilla "luonto" ta "šynty" (šynti) on samankaltani alkuperä; luonto tarkottau luotuo, šynnytettyö.
Lapši šai oman luonnon vašta enšimmäisien hampahien puhetešša ili nimie annettuas's'a. Šitä ennein lašta uhattih yliluonnolliset pahat voimat, henket ta katehet. Muamon piti pisyö lapšen kera jatkuvašti, jotta paha ei olis' pilannun lašta. Šentäh platenčča šynnytettih šalašša, ušeičči kylyššä.
Wp/krl/Niätä

Niätä ("Martes martes") on niätäeläimih kuuluja imettäjä. Niätyä tavatah läheš koko Europašša i ošašša Lähi-ityä, Kaukasuksella ta läntiseššä Siperijašša. Niätä eläy kaikenmoisissa mečissä. Šitä on mečäššetty šen turpien talviturkin takie ta šiitä on niise yritetty jaloštua tarhattuo kantua.
Niätä on šuuren kiššan kokoni. Šen vartalon pituhuš on 45–58 ta hännän 16-28 senttimetrie. Niätä painau 500–1 800 grammua. Koko vaihtelou muantiijollisešti, ta isäčyt ollah 12–30 prosenttie emäčyjä painavampie. Turkki on pruuni. Häntä on pitkä ta turpie, ja korvat šuuret. Niätä eläy ušeičči 8-10-vuotiehekši.
Niätä šyöy šekaruokua, ka šuošiu lihua kun šitä šuau. Niäjällä kelvatah mykrät ta muut jyršijät, linnut, skokunat, hyönteiset, marjat, fruktat ta mesi. Hiäššä niätä voi šyyvvä šienie ta huaškojaki. Päivölän pivoista ta oluven šynnistä kertojašša virreššä niätä tuou kontien šylkie Osmottarella, kun muut eläjät ollah tuotu omua ruokuah: repo kuušešta oravan ta orava käpysen.
Wp/krl/Amerikannorkka

Amerikannorkka ("Neovison vison") on Pohjos-Amerikasta rotusin olija, vesistöjen läheisyyvveššä eläjä niätäeläinluatu. Šitä kašvatetah Europašša turkiseläimekši, ta tarhoista puannehista amerikannorkista on muuvvoštun monih maih luonnonvarani populatijo.
Amerikannorkka on šuarvua, niätyä ta hillerie muissuttaja keškikokoni niätäeläin, kumpasen vartalon pituhuš on 30–47 ta hännän 13–23 senttimetrie. Eläin painau 0,5–2 kilogrammua; isäčyt ollah emäččyjä šuurempie. Jalat ollah lyhyöt, turkki on kiiltäjä ta muššanruškie. Piä on levie ta kirša (turpa) čoheraini. Pienet šilmät šijaitah piän etuošašša; lyhyöt pyöriet korvat ollah piälajella. Häntä on keškimittani ta turpie. Amerikannorkka loikkiu mualla ta ui hyvin. Piä on erikarvani kuin hillerillä ta šuarva on amerikannorkkua šuurempi.
Amerikannorkka šyöy piäasiešša pienie imettäjie, kuten mykrie, lintuja, kaloja, skokunie, ruakkuja ta hyönteisie. Amerikašša šen piäruokua ollah ontratat (piisamit), Pohjos-Europašša kalat. Talvella amerikannorkan ruokavalijoh kuulutah kalat, kešällä še šyöy enämpi muita eläjie. Rotn'ah vesikköh ili norkkah verrattuna amerikannorkka šyöy enämpi kalua ta vähemmän pikkujyršijöitä. Amerikannorkka on ylen haitallini vierašlaji.
Wp/krl/Singapore

Singapore on itšenäini linnavaltivo itäiseššä Aasijašša. Še šijaiččou 137 kilometrie päiväntašaajan pohjoišpuolella, Malakan niemimuan šuvisešša osašša olevilla suarilla. Mua on yksi muajilman tiheimmin asutuišta valtivoista; šen eläjätiheys on 7 540 eläjyä nelijökilometrillä. Viralliset kielet ollah englanti, kiina, malaiji i tamili.
Wp/krl/Kairo

Kairo (arab. "al-Qāhira", voittoisa) on Jegiptin piälinna. Še šijaiččou Niilin itäisellä rannalla muan pohjoišosašša. Linnan eläjäluku on lähes 8 miljounua. Linna on Lähi-ijän šuurin i Afrikan toišekši šuurin Lagosin jälkeh. Še on myös arabimaijen kulttuurillini, talouvvellini i poliittini keškus.
Wp/krl/Niili

Niili on joki koillišešša Afrikašša. Šen pituus on noin 6 650 kilometrie, joten še on muajilman pisin joki. Šen piähuarat ollah Valkie Niili i Sinine Niili.
Wp/krl/Leipä

Leipä on ruoka, kumpani leivotah taikinašta ta paissetah. Ušeičči leipätaikinah lisätäh hiivua tahi käytetäh taikinajuurta. Leipäjauhojen tärkehin viljaluatu on länšimaissa nisu.
Wp/krl/Kontie

Kontie ("Ursus arctos") on yksi Europan šuurimmista petoelukoista. Šen pituš on 135–250 ta paino 60–300 kilogrammua, uroš on šelväšti nuarašta šuurempi. Kontien turkki on ruškie. Še on Šuomen kanšalliselukka. Kontieta pijetäh vuarallisena, vaikka še hyökkyäy ristikanšan kimppuh vain uhattuna.
Kontie šyöy äijä kašviruokua, liijatenki marjoja.
Wp/krl/Saimaann'orppa

Saimaann'orppa ("Pusa hispida saimensis") on n'orpan alalaji, joka eläy ainuoštah Šuomen Saimaajärveššä, kumpaseh še jäi loukkuh noin 8 000 vuotta šitten. Saimaann'orppa on erittäin uhanalani laji ta še šuattau kavota kokonah tulovaišuuvvešša. Vuotena 2010 muajilmašša oli noin 270 saimaann'orppua, ta še on nykyjäh šuojattu.
Tunnukset.
Saimaann'orppa on 130–145 senttimetrin pituni ta 50–90 kilogramman painava hyleh. Aikunaini saimaann'orppa on harmua, ta šillä on halie kehä. Pennut eli kuutit ollah harmaita. Saimaann'orpan kulju on leviempi ta turpa lyhempi kuin muilla norpilla. Saimaann'orppa luatiu pešän kulvehukšeh.
Ruoka.
Saimaann'orppa šyöy pienie kaloja: ahventa, šärkie, mujehta, kuorehta ta kiiskijä.
Wp/krl/Jiekishyleh

Jiekishyleh ("Halichoerus grypus") on šuurikokoni hylehlaji, kumpani eläy Atlantin valtamereššä ta Baltiekan mereššä. Uroš suattau olla 2,5–3,3 metrin pituni ta painua jopa 300 kilogrammua. Jiekishylkehen pentu on valkie ta sitä kuččutah kuutiksi. Jiekishyleh šyöy kaloja.
Wp/krl/Väinämöini

Väinämöini (suom. Väinämöinen) on Kalevalan šankari ta piähenkilö, yksi kanšanrunouvven ta itämerenšuomalaisen mifologijan tärkeimmistä ristikanšoista. Väinämöini on viršiniekka ta šuuri tietäjä; häneššä on niise jumalan tapahišta. Hiän on useičči piäošašša monissa starinoissa. Kalevalašša hänen šäjehpari on: "Vaka vanha Väinämöinen, tietäjä iänikuinen".
Ijänaikuni Muajilman šyntyvirši alkau karjalakši näin:
Tuob' on vanha Väinämöińe
Läht'iekšehe kägeźi,
Tullakšehe toivotteli
Vuotoil'aha langohoisse,
Väinöhö šizärihisse.
Emo kieldi, vaimo käski,
Kieldi kolme luonnokasta:
"Elä lähe Väinämöińe."
Lappalaińe küüttö-silmä
Pid'i viikoista vihua,
Kauvaista ülen katsetta
Piällä vanhan Väinämöiźen.
Tuog' on vanha Väinämöińe
Läksi kuiteng' ei totellut.
Hüppäźi hüvän šelällä,
Hüvän laukiñ laudaiźella,
Ajua karetteloubi
Šelässä šińizen hirven.
Lappalaińe küüttö-silmä
Ved'i joužen jouvahutti,
Käzi-kuaren kiännällütti. -
Emo kieldi, vaimo käski,
Kieldi kolme luonnokasta:
"Elä sie ammu Väinämöistä!
Väinäm' on täd'izi poiga."
Ambu kuiteng', ei totellut.
Ei sobinu Väinämöistä,
Sobi Väinämöñ hevoista
Kautti noijen kainaloijeñ,
Läbi lämmindä lihoja.
Jo sormin merehe sordu,
Käzin keändü lainnehisse.
Sielä kulgi kuuži vuotta,
Šelu seittsemen kezüä,
Kulgi kuužissa hagoina,
Pedäjäissa pölküm piänä.
Wp/krl/Ilmarini

Ilmarini (suom. Ilmarinen) on Kalevalan rautivošankari, "takoja iänikuinen". Hiän asuu Väinöläššä. Kalevalassa hiän takou ešineitä, kuni Šammon, Kultaneijjon ta uuvven Päivän ta Kuun. Enšimöiten hiän lienöy ollut jumala, ta myöhemmiššä runoišša hiän on tullut kuolevakši. Niise Kalevalašša hiän on muvašša muajilman luomisešša ta taivahan takomisešša.
Wp/krl/Kiinan kieli

Kiinan kieltä paissah Kiinašša ta Taiwanišša. Še on muajilman ylehisin muamonkieli ta šillä on 1,5 miljardie pakasijua. Toveštah kiinan kieleššä on ušeita eri kielie tahi murtehie, ta ne ei ole keškenäh tiijjettävie.