tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Wp/krl/Arhippaini Miihkali

Arhippaini Miihkali ili Miihkali Perttuni (1815 — 3. šyyškuuta 1899) oli tunnettu vienankarjalaini runonlaulaja.
Arhippaini Miihkali, Vienan Karjalan šuurimman runonlaulajan Arhippa Perttusen poika, oli šyntyn kirikönkirjojen mukah Valtasenvuaran Arhipan talošša, Latvajärven kyläššä, Vuokkiniemen piirissä vuotena 1815. Ei ole tarkkah šelvitetty, mi oli hänen tovellini šynnyntäaika, koška perintehellisen tavan mukah lapšella šuatettih ilmottua viärä šynnyntäaika vevonkeryännän takie.
Miihkali oli šokie, šentäh häntä kučuttih Šokie-Miihkaliksi. Häntä laulatettih äijät ristikanšat — šekä runonkeryäjät jotta matkamiehet. Šanottih, jotta Miihkali mielelläh pajatti jokahisella kuuntelijalla.
Miihkalin akan Palakan sisär Okahvie Mäkeläini oli niise hyvä runonlaulaja, ta Miihkalilta runontaito šiirty Anni Tenisovalla. Onnakko niken Miihkalin omista lapšista ei taituo perinyn.
Joensuun Ilosaarešša, Karjalantalon ieššä on vuotena 1973 pissytetty Miihkali Arhippaisen statuja, kumpasen on veštän Alpo Sailo I.K.Inhan fotokuvan pohjalta. Vuotena 1991 Arhippa Perttusen fonda pissytti Vuokkiniemeh aijemman statujan kopien.
Wp/krl/Ritariliipukkaini

Ritariliipukkaini ("Papilio machaon") on ritariliipukkaisten heimoh ta Papilioninae-alaheimoh kuuluja päiväliipukkaini.
Ritariliipukkaisen šiipien kärkiväli on šuuri, 65–95 millimetrie; niissä on šekä keltaista jotta muštua. Laji eläy avoimissa ympäristöissä ta lentäy oraškuun lopulta heinäkuun alkuh.
Wp/krl/Puolat

Puolat ("Vaccinium") on kanarvokašvien heimoh kuuluja šuku, johon kuulutah šekä varšinaiset puolat jotta mussikat, karpalot ta juopukat. Puolat juatah 33 sektijoh, joihin kuuluu kaikkieh 150-450 lajie.
Puolat ollah monivuotisie varpoja. Niijen kukanteräset kašvetah yhteh kellokši. Marja on šinini tai ruškie, harvah valkie. Kaikki puolat viihytäh vähäkalkkisilla mailla pohjasella pallonpuoliskolla.
Wp/krl/Europan unioni

Europan unioni ("EU") on 27 valtivon muuvvoštama ekonomillini ta poliittini liitto Europašša. Šen yhtehini eläjäluku on 500 miljonua ristikanšua ta pinta-ala 4 324 782 nelijökilometrie. Unionin hallinto toimiu demokrattisešti valitušša Europan parlamentissa, Brysselissä, Belgijašša. Nykyjäh unionissa on 27 jäšenvaltivota, koška Yhistynyt kuninkaškunta on lähten. Balkanilla on niise valtivoita, mit tahotah liittyö Europan unionih.
Wp/krl/13. šajekuuta

13. šajekuuta on gregoriaanisen kalenderin mukah vuuvven 286 päivä (287 päivä karkavušvuonna). Vuuvvešta on jäljellä 79 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/14. šajekuuta

14. šajekuuta on gregoriaanisen kalenderin mukah vuuvven 287 päivä (288 päivä karkavušvuonna). Vuuvvešta on jäljellä 78 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/15. šajekuuta

15. šajekuuta on gregoriaanisen kalenderin mukah vuuvven 288 päivä (289 päivä karkavušvuonna). Vuuvvešta on jäljellä 77 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/16. šajekuuta

16. šajekuuta on gregoriaanisen kalenderin mukah vuuvven 289 päivä (290 päivä karkavušvuonna). Vuuvvešta on jäljellä 76 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/18. šajekuuta

18. šajekuuta on gregorianisen kalenterin mukah vuuvven 291. päivä (292 päivä lisäpäivävuotena). Vuuvvešta on jäljellä 74 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/19. šajekuuta

19. šajekuuta on gregoriaanisen kalenderin mukah vuuvven 292 päivä (293 päivä karkavušvuonna). Vuuvvešta on jäljellä 73 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/20. šajekuuta

20. šajekuuta on gregoriaanisen kalenderin mukah vuuvven 293 päivä (294 päivä karkavušvuonna). Vuuvvešta on jäljellä 72 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/21. šajekuuta

21. šajekuuta on gregoriaanisen kalenderin mukah vuuvven 294 päivä (295 päivä karkavušvuonna). Vuuvvešta on jäljellä 71 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/22. šajekuuta

22. šajekuuta on gregoriaanisen kalenderin mukah vuuvven 295 päivä (296 päivä karkavušvuonna). Vuuvvešta on jäljellä 70 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/23. šajekuuta

23. šajekuuta on gregoriaanisen kalenderin mukah vuuvven 296 päivä (297 päivä karkavušvuonna). Vuuvvešta on jäljellä 69 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/24. šajekuuta

24. šajekuuta on gregoriaanisen kalenderin mukah vuuvven 297 päivä (298 päivä karkavušvuonna). Vuuvvešta on jäljellä 68 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/Parthenon

Parthenon tahi Partenoni (kr. Παρθενώνας, Parthenónas) on entini temppeli Ateenan Akropolis-kaupunkissa Kreikašša, mi oli omissettu Ateenan jumalattarella VI vuosišualla m.e. Šen korissukšie pietäh Kreikan taitehen yhtenä korkieluatusena piirtehenä, mi muissuttau muinais-Kreikua, demokratijua ta läntistä kulttuurielämyä.
Partenoni oli rakennettu kiitollisena voitošta Kreikkalaisešša vallankumoukšešša Kreikkalais-persijalaisien šotien aikana. Partenoni, niin kuin ni muutki kreikkalaiset temppelit, toimi kaupunkin uarrehena.
Wp/krl/Romani

Romani on šuuri proosamuoto, kirjallini tevoš. Romani on 1800-luvulta alkuan ollun kaunokirjallisuon piälaji.
Romani on kirjallisuon lajiloista monipuolisin ta joustavin - šen leveyven tähen šiih on mahollista šijottua monenmoisie tekstie, henkilöhahmoja, dialogie, kuvaukšie šekä monimutkasie juonenpiirtehie. Länsimaisen kirjallisuon perinteheššä šana romani juohtuu 1100-luvun Ranskašta, missä šitä käytettih alušta konša lienöy kanšalliskielellä tahi latinanromanilla kirjutetušša proosatevokšešša.
Wp/krl/Jazz

Jazz tahi Džazzi on muuzikan laji, mi on šyntyn Yhdysvalloissa, kumpaseh kuuluu äijän eri tyylie, kumpaset ollah loittona toini toisešta. Šuurimmalla ošalla niistä on ominaista kierto rytmi šekä improvisaation tärkevyš. Šamalla puhallinšoitin on tärkie oša jazz-musiikkie.
Wp/krl/Raha

Raha on pieni, lačakka, (ušeičči) kovašta metallista tahi plastikašta valmissettu kiekko, kumpašta käytetäh makšuvälinehenä. Rahua julkaisou ušeičči minih virallini taho, kuten valtijo, halliččija tahi halličuš. Luatijan tunnukšet esiinnytäh rahašša šen tunnušpuolella, kumpašta kuččutah niise "orlakši"; hintapuolen, kumpasešša lukou rahan hinta, nimi on "krešši". Raha on nykysistä makšuvälinehistä vanhin.
Rahat ollah ušeičči metallie tahi metallisevošta ta muuvvolta pyöreitä. Rahan lisäksi käsit'enkua ollah paperiset šetelit ili valikit.
Wp/krl/Valikki

Valikit ili šetelit ollah paperista valmissettuo käsit'enkua. Perintehellisešti šana "valikki" on tarkottan 25 rupl'an paperit'enkua, ka koška 25 rupl'an paperit'enkua ei enyä käytetä, šanalla voijah tarkottua paperit'enkua yleisešti. Nykyjäh Venäjällä käytetäh 5, 10, 50, 100, 500, 1000 ta 5000 rupl'an valikkeja, ta niistä viisirupl'asta on ennein kučuttu "šinikökši", a kymmenrupl'ani on ollun vähimyölleh Suistamošša "punalaita".
Wp/krl/T'enka

T'enka on makšuvälineh ta hinnan mitta. Šuuri oša t'enkašta šiirtyy nykyjäh šähkösešti pankkitililtä toisella, ka jokahini tietäy niise käsit'enkan, kumpasta ollah paperiset valikit ta pyöriet metalliset rahat.
Wp/krl/Ukki Väinämöini

Ukki Väinämöini (1. elokuuta 1855 Tunkuo, Arhankelin gubernija, Venäjän keisarikunta – 10. pakkaiskuuta 1942 Vuokatti, Šuomi) oli karjalaini ta šuomelaini vapauštaistelija ta kauppieš, kumpani johti vuotena 1921 Karjalan rahvahannoušuo Neuvošto-Venäjyä vaštah. Hänet tunnetah niise nimillä "Vasili Leont'evič Sidorov" ta "Vasili Levonen" tahi "Levoni".
Eloškerta.
Vasili Leont'evič Sidorov šynty Vienan Karjalan Tunkuon kyläššä vuotena 1855. Turcijan voinan aikah vuosina 1877-1878 nuori Vasili Sidorov elätti iččeh kulkukauppiehena Šuomešša ta tunnettih šielä nimellä Vasili Levonen.
Karjalan nacionalistisien partisanien joukon piämiehenä Levoni sai šuuren kuulusuon. Niin šanottu meččäpartisanien joukko rotiutu Venäjän rahvahanvoinan aikah Karjalan ruatokommunin alovehella, ta Levoni valittih piälikökši, koška hiän oli bol'ševismie vaštah ta rissittyhenki. Hiän oli niise popul'arnoi karjalaisien kešeššä: hiän oli pienikokoni ta hänellä oli pitkä parta, min takie hiän muissutti Kal'ovalan Väinämöistä. Šiitä šynty Levosen peittonimi "Ukki Väinämöini".
Vuuvven 1921 lopušša vaštahnoušijien joukot ta šuomalaiset omatahtoset oltih šuatu hallintah šuuri osa pohjosta Karjalua. Vašta šitten Neuvošto-Venäjän halličuš piätti luatie Karjalan frontan, kumpasen piäliköksi miärättih A. Sed'akin. Šinne työnnettih läš 20 tuhatta saltattua. Vuuvven 1922 tuiskukuušša Ruškie armija voitti toisen vaštahnoušijien ryhmän Uhtuon kyläššä. Läš 30 tuhatta karjalaista, mukah luvettuna Vasili Levoni, lähettih pakoh Šuomeh.
Šuomeh puattuo Vasilii Levoni šokeni kokonah. Hiän kuoli vuotena 1942.
Wp/krl/Pekka Zaikov

Pekka Zaikov (šynt. 16. šajekuuta 1946 tahi 16. pimiekuuta 1946, Kiestinki, Louhen piiri) - neuvoštoliittolaini, venäläini, nykyjäh šuomelaini tutkija ta karjalan kielen professori, Karjalan tašavallan Tietotoimiston anšijoitunut ruataja (1995), Venäjän Federatijon korkeimman ammatillisen koulutukšen kunnivoitunut ruataja (2006).
Biografija.
Vuotena 1973 - loppi Petroskoin valtijonyliopisson istorijallis-filologisen tietokunnan šuomen kielen laitokšen.
Vuosina 1975-1978 - Kielen, kirjallisuon ta istorijan instituutin Karjalan Tietokeškukšen RAN aspirantuura. Vuotena 1980 puolušti kandidattiväitöškirjan Tarton yliopissošša.
Vuotena 1996 puolušti Marin yliopissošša väitöškirjan "Karjalan kielen verbitaivutuš" (Глагол в карельском языке).
Vuosina 1997-2011 - ruato Petroskoin valtijonyliopisson karjalan ta vepšän kielen laitokšen johtajana.
Vuosina 1990-1999 ta 2002-2009 - johti yhteiskunnallista järještyö "Karjalan Rahvahan Liitto".
Vuuvvešta 2006 alkuan - šuomelaisen Kalevala-šeuran kunnivojäšen, Oulun yliopisson kunniatohtori.
Vuosina 2009-2014 - karjalan kielen professori Itä-Šuomen yliopissošša Jovenšuušša, Šuomešša.
Wp/krl/Sommelo

Sommelo on kanšanmusiikkifestivali, kumpaista järješšetäh joka vuosi šulakuun alušša Kainuussa ta Vienan Karjalašša. Tapahtuman peruštajana on Kuhmošša toimijua Juminkeko-šiätiö, kumpani vaštasi tapahtuman järještämiseštä 2006-2013. Šen jälkeh tapahtuman järještämiseštä on vaššannun Pro Sommelo ry. Konserttija on Kuhmon lisäkši Šuomuššalmešša ta Sotkamošša šekä Vienan Karjalan runokylissä Uhtuošša ta Haikol'ašša. Sommelon kanšainväliseh ohjelmah kuulu konserttien lisäkši koulutuš eri instrumentoissa ta kanšanmusiikkih liittyvie seminarija. Joka vuosi Sohjanankošešša esiinty niise mi lienöy teatteriryhmä.
Sommelon taitehellisena johtajana 2006 vuuvvešta 2015 šuaten oli musikantti-runonlaulaja Taito Hoffrén. Vuuvvešta 2016 tapahtuman taitehellisena johtajana on toimin musiikintutkija Maari Kallberg, kumpani on erikoistun toisien lisäkši vienankarjalaisih joikuperintehih.
Wp/krl/Pécs

Pécs on viiješ ta šuurin kaupunki Unkarissa, Meklin pačašša valtijon lounaisošašša, lähellä šen rajua Kroatian kera.
Kaupunki, mi juohtuu jälelläh muinoisaikoih, ašetettih kelttiläiset ta roomalaiset, šillä oli episkopaalini näkymä alkuhpanijan Unkarissa. Še on vanhin yliopisto koko muajilmašša ta šen šuurimpie kulttuurikeskukšie. Šillä on rikaš kulttuuriperintö 150-vuotiselta ajalta, konša oli Ottomuan miehitykšen aika. Istorijallisešti tämä kylä on monikanšallini kaupunki, missä 2000 vuuvven istorijašša eri kulttuurija keššettih toini toiseh. Viime aikoina še on tullun kuulusakši kulttuuriperinnöštä, šekä on tullun kulttuuripiäkaupunkin yhekši keškukšista. Roomalaini ikivanha uškonnollini ei-kristallini nekropoli Pécs oli rekisteröity muailman perintökohtehekši vuotena 2000.
Wp/krl/Älvdalska

Älvdalska ("övdalsk", "övkallmą̊l", "dalska") on pohjoisgermuanista murrehta, kumpaista paissah yli 3000 ihmistä ta kumpaset eletäh tai ollah kašvanuott Älvdalenin ("Övdaln") kyläššä, mi on Älvdalenin kunnan luoteisošašša Dalarnašša, Ruočissa.
Kuten muutki nykyset pohjoisgermuaniset kielet, Älvdalskan kieli tuli muinaisnorjalaisešta (vanha norjalaini) kielestä, jota paistih pohjoisgermuanit ta viikinkiläiset 1300-luvulta alkuan. Še on kehittyn melko erillisešti ta on ušottu, jotta še on jiänyn entistä lähemmäkši muinaisnorjua.
Perintehellisešti älvdalskua pietäh ruočin kielen murtehenä. Vaikka ruočin ta Älvdalskan kešen on vähän yhtehistä ymmärryštä, šentäh kun opaššuš ta yhteiskunnallini hallinto Älvdalenissa ollah ruoččilaisie, muamonkielen pakasijat ollah kakšikielisie. Šen alovehen harvat yksikieliset ruočinkieliset eläjät maltetah paissa tahi ymmärretäh Älvdalskan murrehta.
Wp/krl/Dunaišuari

Dunaišuari on Itävallašša Venašša olija pitkä ta kaitani keinotekoni šuari, kumpani šijaiččou Dunain joven ta keinotekosen Uuvven Dunain kanavan välissä. Šuari on 21,1 kilometrie pitkä, ka vain 70-210 metrie levie. Še on käytännöššä pieni järvi, kumpasešša šuau kalaštua. 
Šuurimmalla ošalla kävijistä šalmi on tunnettu virkissyšpaikkana, missä on kahviloja, ravintoloja ta yökerhoja. Kyläššä voipi harraštua urheiluo: rullalautailuo, polkupyöräilyö, uimista ta venehtallien harraššušta aina kanuunatoimintah šuaten. Yksi ranta, mi alunperin tuntu niin eksottiselta, jotta šitä kohta šanottih "Copa Cagranakši" humoristisekši viitekehykšekši Rio de Janeiron "Copacabanan": Kagran on oša Venan 22nneššä piirikunnašša tuon rannan rinnalla.
"Donauinselfest" on kanšojenvälini jokavuotini avonaisien ilmien festivali ta Europan šuurin šemmoni tapahtuma, kumpasella on yli 3 miljonua kävijyä. Šitä vietetäh kešäkuun lopušša.
Dunaišuaren vihrivöittämisekši šuareh issutettih noin 1,8 miljonua puuta ta penšašta ili noin 170 hehtarie meččyä. Šen lisäkši šäilytettih tahi luajittih ekologisie lokeroja. Uuvven Dunain vesi kelpuau uimiseh - paičči tulvien jälkeh. Dunaišuari on niise ošakši luonnonšuojelualoveh, missä eletäh harvinaiset lintu-, skokuna- ta kalalajit tai hirvet, jänikset ta majavat.
Wp/krl/Apex Legends

Apex Legends on ilmašto-pelattavua Battle Royale Hero - ammukšipeli, kumpani kehittäy Respawn Entertainment ta kumpani julkaisou Electronic Arts. Še on julkaistu PlayStation 4-konsoliloilla, Windows ta Xbox One-konsoliloilla talvikuušša 2019, Nintendo Switch -konsolilla šajekuušša 2021 šekä PlayStation 5-konsoliloilla ta Xbox Series X/S šajekuušša 2021. "Apex Legends Mobile"-pelin mobiiliversijona, kumpani on tarkotettu koškie varoin, julkaistih šyyškuušša 2021 Android- ta iOS-laittehilla. Peli tukee eri aluštojen pelijä, paičči enšin mainittuja mobiilisie alovehie.
Wp/krl/Bagossy Brothers Company

Bagossy Brothers Company on Unkarin pop-rock-joukko, kumpani peruššettih vuotena 2013. Yhtyveh peruššettih 11. tuiskukuuta 1926 Transil'vijan Gyergyószentmikloissa, missä šuatih apuo muusikkoilta, kumpaset jo monta vuotta šoitettih yheššä. Bändin nimen pohjana oltih Bagossy-vellien (Norbert Bagossy ta László Bagossy) šukunimet. 
Liittolaiset.
 Norbert Bagossy
 László Bagossy
 Szilárd Bartis
 Attila Tatár
 Zsombor Kozma
Wp/krl/Graz

Graz (šakšan kielen [ɡʁaːt͡s]; slovenija: Gradec) on Itävallan Styrian alovehen piäkaupunki ta Itävallan toiseksi šuurin kaupunki Venan jälkeh. Vuuvven 2021 kešäkuun 1. päivänä šiinä oli 331,562 eläjyä (294,236 henkie eläy pyšyväšti). Vuotena 2018 Grazin šuurimman kaupunkipiirin (LUZ) väkiluku oli 652,654. Graz tunnetah yliopistokaupunkina, missä on nellä kolledžie ta nellä yliopistuo. Linnan istorijallini keškuš (Altstadt) on yksi kaunehimmista ta šäilytetyimmistä kaupunkikeškukšista Keški-Eurooppašša.
Vuotena 1999 kaupunkin istorijallini keškuš lisättih UNESCO:n muajilmanperinnönkohtehien luvetteloh, ta vuotena 2010 šen nimitykšen lisäkši tuli Eggenbergin palatsi (šakš.: Schloss Eggenberg) kaupunkin länšipuolella. Vuotena 2003 Graz valittih Europan kulttuuripiäkaupunkiksi.
Wp/krl/Mančun kieli

Manču (ᠮᠠᠨᠵᡠ ᡤᡳᠰᡠᠨ, manju gisun) on piäasiešša Pohjos-Kiinan Mančurijašša asujan manču-rahvahan pakisoma tunguusikieli. Še on uhanalani, koška noin kymmeneštä miljonašta mančusta läš kaikki paissah muamonkielenä kiinua, ta mančun pakisijie on nykyjäh 20. Manču on agglutinoija kuten karjala ta šuomi, ta šiinä on vokališointu.
Mančun kirjutušjärještelmä on čumannoini (epätavallini): šitä kirjutetah ylähältä alaš. Mančun kirjaimikko on kehitetty vuotena 1599 ta še peruštuu mongolin kirjaimikkoh, kumpasta niise kirjutetah šamoin.
Qing-dinastijan alkuajalla manču oli Kiinan keisarillisen hallinnon piäkieli, ka še harvinaistu 1800-luvulle männeššä. Vuotena 1932 japanilaiset polonittih Mančurija ja peruššettih šinne Mančukuon satelliittivaltijo, kumpasen virallini kieli oli manču. Nykyjäh manču on läš täyšin hävinnyt ta šuuri oša kielen pakisijoista eläy Xinjiangissa, mih heijät šiirti keisari Qianlong vuotena 1764. Onnakko hyö ei pijetä iččieh mančuina ta heijän oma nimi on xibet.
Wp/krl/Jyväkäršäpörö

Jyväkäršäpörö ("Sitophilus granarius") on šäilöttyö vil'l'ua hävittäjä lentämätöin pörölaji.
Wp/krl/Bipolarini häirijö

Bipolarini häirijö on loppumatoin (хронический), elinikäni ta helpošti uusiutuja, perinnöllini mielentervehyön häirijö, kumpasešša mieliala vaihtelou normalie voimakkahammin. Šairauš juatah ušeičči kahteh piämuotoh, muuvvon I ta muuvvon II bipolariseksi häirijökši. Šairauvven ICD-10:n mukani luokituškodi on F31.
Šairauvven piäpiirreh on toisieh šeuruajat depressijojakšot ta joko gipomanija- tahi manijajakšot i niijen erilaiset yhisselmät, kumpasien välillä läsijä voi olla täyšin terve tai hänellä on vain lievie simptomie. Ušeimičči šairauš puhkieu aivoin aikuhisijällä noin 15–35-vuotiehena, ta tunniššettuna šitä voi moničči hoitua šiten, jotta normali elämini on mahollista.
Genettisesti bipolarini häirijö on lähempänä skicofrenijua kuin depressijota. Šen rotn'ahäirijöitä ollah skicoaffektiivini häirijö ta mielialan poikkoi ualtoiluhäirijö siklotimija.
Wp/krl/Šarjičča

Sarjukoomiksu (Nurmeksen karjalakse "sarjičča," ) on ozutus, kus joukko kuvii muvvostau yhtenäzen starinan. Koomiksois suattau ollah kirjutettua tekstua paginbuzuriloin libo kuvatekstoin muvvos.
Sarjukoomiksoi mualoin mugah:
Wp/krl/Vena

Vena () on Itävallan piäkaupunki ta yksi šen ošavaltijoista. Vena on Itävallan itäošašša ta šielä eläy 1,84 miljonie henkie (2016); kaikkietah Venašša ta šen ympärissäššä eläy läš 2,6 miljonua (yli 25% Itävallan eläjistä) henkie. Vena on Itävallan šuurin kaupunki, Europan unionin šeiččemennekši šuurin kaupunki ta Berliinin jälkeh toisekši šuurin kaupunki, missä paissah šakšan kieltä. Vena on Itävallan poliittini, talouvellini ta kulttuurillini keškuš.
Wp/krl/Arto Rinne

Arto Rinne (, šyntyn 5. pakkaiskuuta 1966 Petroskoi) on venäjänšuomelaini Petroskoissa ruatan Karjalan Ratijon toimittaja tai folk-musikantti. Koulutukšen mukah hiän on kielentutkija. Hiän valmistu Petroskoin valtijonyliopistošta vuotena 1990. Nykyjäh hiän eläy Kouvolašša.
Rinne on šukujuuriltah šuomelaini. Hänen ukkoh ta ämmöh Uuno ta Saimi Rinne loikattih Šuomešta Neuvoštoliittoh vuotena 1931. Ukko kasnittih Stalinin vainojen aikana ampumalla vuotena 1938. Uunon poika Pauli Rinne (1934-2021), Arto Rintien tuatto, oli Petroskoissa tunnettu näyttelijä, ohjuaja ta kulttuurivaikuttaja. Rinteen muamo on šuomelais-ugrilaini komi.
Arto Rinne on šoittan ta laulan Santtu Karhu &amp; Talvisovat-, Myllärit- ta Sattuma-yhtyvehissä. Vuotena 2006 hiän luati yheššä Peter Coonin kera enšimmäisen sololevyn. Al'pomi "Kiireen kääntöpuoli" piäsi ilmah vuotena 2007.
Rintehen tytär Eila (šyntyn 19. šulakuuta 1990) on niise musikantti ta šoittan skripkuo Sattumašša.
Elokuušša 2021 Arto Rintieltä piäsi ilmah Juminkeko-fondan kuštantamana kirja "Karjalaan kaikonneita", šuomelaisien piekloijen kohtaloita šukustarinana. Hänen iče kiäntämä venäjänkielini laitoš julkaistih vuotena 2022 Petroskoissa nimellä "Паули Ринне, сцена и жизнь".
Wp/krl/Skripka

Skripka on kielišoitin.
Wp/krl/Karjalan Ratijo

Karjalan valtijollini televiisori- ta ratijoyhtijö on Karjalan tašavallašša toimija televiisori- ta ratijo-ohjelmie lähettäjä firma ta Yleisvenäläisen valtijon televiisori- ta ratijoyhtijön tytäryhtijö. Šen kantauvunta-aloveheh kuulutah Karjalan tašavalta, ošat Leningradin ta Murmanskin alovehie tai Šuomen rajašeutu. Potentialini kuuntelijajoukko on noin miljona ihmistä.
Karjalan valtijollini televiisori- ta ratijoyhtijö on ruatan vuuvvešta 1992 alkuan.
Wp/krl/Leningradin aloveh

Leningradin aloveh on yksi Venäjän hallinnollisista alovehista ili oblasteista. Vuotena 1927 peruššettu Leningradin aloveh šijaiččou Venäjän koilispuolella Itämeren Šuomenlahen tai Luatokan ta Iänisen järvien läheisyöššä; šen pinta-ala on 83 900 km² ta rahvašluku noin 2,06 miljonua, kumpasista 93,73 prosenttie on venäläisie. Alovehella on 17 kunnallispiirie ta yksi kaupunkipiiri ta še rajottuu Karjalan tašavaltah, ta Vologdan, Novgorodin ta Pihkovan alovehih tai Šuomeh ta Viroh. Piiteri šijaiččou muantiijollisešti alovehen šisällä, ka on hallinnollisešti erillini liittovaltijon kaupunki.
Alovehella on levie vesistöverkko, šekameččie ta moniehie luonnonšuojelualovehie. Talouvellisešti Leningradin aloveh on yksi Luoteis-Venäjän kehittyneimpie: tevollisuš tuottau yli kolmašošan alovehen BRT:šta, ta merkittävie aloja ollah mm. konehenrakennuš, auto- ta laivanrakennuš ta himijan-, meččä- ta metallitevollisuš. Šen lisäkši šeuvulla on monipuolini muatalouš.
Wp/krl/Santtu Karhu &amp; Talvisovat

Santtu Karhu &amp; Talvisovat on karjalaini folk rock -musiikkijoukko, kumpani laulau karjalan kielen livvin murtehella.
Istorija.
Vuotena 1987 Petroskoin valtijonyliopisson filologijan tietokunnan opaštuja Aleksandr Medvedev, taiteilijanimeltä Santtu Karhu, kyšy ičeltäh, mintäh Šuomešša ta Virošša on rock-musiikkie, a Karjalašša ei. Šilloin hiän piätti luatie šamanmoisen joukon ta laulua omalla livvin murtehella.
Vuotena 1988 Santtu Karhu yheššä oman enšimmäisen musiikkijoukon kera laulo kappalehen "Mustas Kois" (). Šen jälkeh tämän laulun teksti oli julkaistu eryähäššä šuomelaisešša oppikirjašša esimerkkinä nykyaikasešta karjalan kieleštä.
Vuotena 1989 Santtu Karhu perušti musiikkijoukon, kumpani šai nimekši Talvisovat (ven. "Зимние одежды"). Oli snimaittu Airotoi veneh -videjoklippi, kumpasta monet kerrat näytettih MTV-kanavalla ta Karjalan TV-ohjelmissa.
Vuotena 1995 Talvisovat-joukko hajoi. Vuotena 1998 Santtu Karhu kirjutti Petroskoissa akustisen al'pomin "Pahoin Brihoin Pajatukset" (ven. "Песни плохих парней"). Šinä vuotena Karhu keräi joukon uuvveštah yhteh.
Wp/krl/Loimolan Voima

Loimolan Voima on karjalankielini folk-joukko, kumpani ruatau Šuomešša. Joukko peruššettih vuotena 2019 ta šiih kuulutah karjalaiset Saatsin vellekšet Levoin Miša ta Miikkula. Miša šäveltäy ta Miikkula kirjuttau laulujen šanat. Joukon laulut on kirjutettu šuvikarjalan murtehella. Vellien šuku on rotusin Šuistamošta, ka hyö iče ollah vatraššuttu Lieksašša.
Loimolan Voiman enšimmäini levy "Ruttomužikan kyynäl" piäsi ilmah vuotena 2020. Še valittih Šuomešša vuuvven 2020 kanšanmusiikkilevykši. Toini levy "Mi on praudua" julkaistih vuotena 2022. Joukolla on ollun konserttija Šuomen eri čuppuloissa.
Wp/krl/Metalli

Metallit ollah alkuainehien joukko. Metallija ollah muijen kešeššä rauta, vaški, al'uminija, tina ta kulta. Metalliloilla on ylen šuuri merkityš, ta erilaiset konehet, laivat, veturit, autot ta lentokonehet, rel'ssat ta šillat luajitah kaikki metallista. Erikoisešti rauvalla on äijän käyttökohtehie. Niise širkkalon kuvaštaja pinta on metallie; al'uminijua ili hopieta.
Metallien ominaisukšie ollah metallini losninta ili kiiltävyš ta tavottavuš; metallit ei mureta pal'l'asen isušta niin kuin kivi, ka takuos's'a mukauvutah tahottuh muotoh. Metallit ollah yleheš kiintehie ainehie, a vain yksi metalli, elävähopie, on notkie, lämmittyäs's'ä kovatki metallit voijah muuttuo notkeiksi. Metallit hyvin laškietah läpi lämpyö ta šähkyö, ta šähkölankat luajitah metallista, erikoisešti vašešta.
Vain ylen harvat metallit vaštuačetah (löyvytäh) luonnošša puhtahina. Ylehempäh metallit vastuačetah ševottuneina erilaisissa ruvissa (muašša) ili malviloissa (järveššä).
Wp/krl/Nikolai Laine

Nikolai Grigorjevič Laine, tovellini šukunimi Gippijev (27. oraškuuta 1920 Repola – 18. tuiskukuuta 1984) oli Neuvoštoliitossa elänyt vienankarjalaini runoilija, kirjuttaja ta kiäntäjä, kumpani kirjutti šuomekši ta venäjäkši.
Laine rupei kirjuttamah runoja jo školašša, ta niitä julkaistih pionerien Kipinä-leheššä ta nuorisošeuran Nuori kaarti -leheššä. Lainien enšimmäiset tevokšet piäštih ilmah vuotena 1936. Enšimmäini karjalankielini runotevoš "Huondes" ilmešty vuotena 1939 hänen opaštuos's'a Petroskoin kašvatušškolan kielen ta kirjallisuon ošaštošša, a toisen muajilmanšovan aikana Laine toimi šotakirjasienvaihtajana ta kirjutti rintamalehtilöih.
Šovan jälkeh Laine oli Punalippu-lehen toimittajana ta varapiätoimittajana. Laine toimi vuosina 1978-1984 Karjalan kirjuttajien liiton piämiehenä. Hiän šuomenti šamoin muijen kešeššä ukrainalaisen Taras Ševčenkon ta venäläisen Nikolai Nekrasovin runoja tai kiänti Kalevalan venäjäkši.
Wp/krl/Loi-monikko

Loi-monikko on karjalan ta išorin kielilöillä tai šuomen kielen itämurtehilla tipičnoi kieliopin ominaisuš, kumpasešša šanan eryähih taivutušmuotoloih lisätäh ylimiäräni -lOi-tavu. Enšin muoto on kehittyn šelventämäh yksikön eruo monikošta ta šitä käytetäh šanoissa, kumpasien runka loppuu i-, o-, u-, y- ili ö-vokalih. Loi-monikkuo löytyy niise eryähissä länšimurtehissa Ruovejen ta Virtojen ympärissäššä, ka šitä ei ole läntisissä šuvimerisissä ta Savon murtehissa eikä Pihtipudas-Lapinlahti-Lieksa-linjan pohjaspuolella. Monikkomuoto on šyntyn tovennäkösešti jo muinaiskarjalašša. Loi-monikon statussi käyttöalovehella on vahva eikä šitä voi pityä vielä ainaki kokonah kaipaštujana murrehominaisuutena šuomeššakana - kumpasen kirjakieleh še ei onnakko kuulu - mistä kerrotah šemmoset 1970-luvulla Jyväskyläššä tokatitut muuvvot kuin "muoviloista", "pomoloilla" ta "desipelilöillä".
Vienankarjalan kirjakieleššä loi-monikkuo käytetäh kakšitavusissa šanoissa, kumpaset loputah lyhyöh i-, o-, u-, y- ili ö-vokalih ta lisäkši niissä yksitavusissaki šanoissa, kumpasien lopušša on i-iänteheh loppuja diftongi: "voi" - "voiloilta", "täi" - "täilöillä". Suffiksi aina liittyy vahvah vokalirunkah ili loppuvokali jiäy muuttumattomakši: "pirtti" - "pirttilöissä", "koukku" - "koukkuloilla", a šitä käytetäh kaikissa oblikvišijamuotoloissa, paičči ošakši genetiivissä ta partitiivissa. Genetiivissä ta partitiivissa loi-monikkuo käytetäh vain yksitavusissa šanoissa, kumpasien loppuvokalina on i: "voiloita", "täilöijen"; muissa tapahukšissa loi-monikkuo ei ole: "pirttejä", "koukkujen".
Wp/krl/Čečenija

Čečenija on tašavalta Venäjän federatijon lounaisosašša Pohjas-Kaukasijan šeuvulla. Pohjasešša še rajottuu Venäjän muih alovehih, ijäššä Dagestanin tašavaltah, länneššä Ingušetijah ta šuvešša Gruuzijan valtijoh. Piäkaupunki on Groznyi, pinta-ala 16 200 nelijökilometrie ta rahvašluku 1 575 800 eläjyä vuotena 2025. Muantiijollisešti Čečenija jakautuu kolmeh zonah: šuvešša nouššah Kavkasin vuoret, keškiošašša ollah , kumpasissa virratah muijen kešeššä Terek- ta Sunža-jovet, tai pohjasešša šuuret tašankot ta steppialovehet.
Čečenit ollah tašavallan ehottomašti šuurin etnini ryhmä, ta heijän kieli kuuluu nakh-kielien ryhmäh. Šen lisäkši alovehella eläy vähemmistöinä muijen kešeššä venäläisie ta ingušija. Islam, erikoisešti sunnalaisuš, on Čečenijašša tärkein uškonnallini šuuntauš, kumpani liittyy niise paikalliseh kulttuurih, yhteiskunnallisih rakentehih ta konfliktih Moskovan halličukšen kera.
Neuvoštoliiton hajuomisen jälkeh Čečenija tavotteli iččenäisyttä Venäjäštä, mi noššatti kakši veristä konfliktie 1990-luvulla ta 2000-luvun alušša. Enšimmäini Čečenijan šota oli vuosina 1994-1996; šen jälkeh Moskovan joukot myöššyttih väliaikasešti, ka konflikti alko uuvveštah vuotena 1999. Toini šota oli : Groznyin kaupunkie pommitettih kovašti ta tuhottih läš kokonah.
Tänäpiänä Čečenija on oša Venäjyä, ka šillä on tašavallan statussi, ta šitä on hallinnun ičevaltani Ramzan Kadyrov, kumpasen alkuperä ta toiminta on šynnyttän kanšojenvälistä kritiikkie ristikanšanoikeukšista. Alovehella on vieläi jännitykšie čečenien ta venäläisien välillä, ta šovan aikaset tuhot nävytäh vielä yhteiskunnašša.
Wp/krl/Koiranlosa

Koiranlosa ("Bryonia alba") on monivuotini, okurččakašvien pereheh kuuluja heinäkašvi, kumpasen vešat voijah kašvua 2-3 metrie pitkiksi. Šen varši on vetlakka, huarikaš ta karkiekarvaini, ta še kapuaštau avulla pitin ympäristyä. Juurikka on kovašti pöhlistyn. Kukat ollah pienet, vain alle senttimetrin leviet ta vihrienkeltaiset, heltta on viisičiippani. Kukinto on lehenkainaloissa känččänä ili šarjana.
Kašvi kukkiu heinäkuušta šyyškuuh ta lopulta kašvattau pyöreitä, pikimuštie marjoja, kumpaset ollah 7-8 millimetrie pitkie ta hyvin myrkyllisie. Koiranlosa kašvau vanhoissa satuloissa, kivišeinien ta aitojen viereššä tai tien viereššä ta kuatopaikoilla, šentäh kun še on šamoin kaunissuškašvi ni vil'l'elykarkulaini. Europašša kašvie on käytetty rohtuna, vaikka koko kašvi on voimakkahašti myrkyllini ta voit noššattua rökköjä jo vain košetukšešta.
Tietehellini lajinimi "alba" merkiččöy "valkie", onnakko kašvin marjat ollah muštie ta kukat vihrienkeltasie.
Wp/krl/Jaseni

Jaseni ("Fraxinus excelsior") on pohjasen muanpuoliskon lehtoloissa kašvaja kallis puu. Šillä on pačašjuuri ta še voi kašvua 15-25 metrie korkiekši, hyväššä paikašša jo yli 30 metrie korkiekšiki. Jaseni viihtyy kalkkimuašša ta šen tuulen pölyttämät, pienet kukat ilmeššytäh jo oraškuušša ennein lehtien kašvuo. Jasenin lehet ollah vaššakkah ta parilehtyölliset ta niissä on tavallisešti 9-15 . Muššat, harmuanukkaset počkat erotutah okšien päiššä kolmešša joukošša, ta kevyällä puu tunnetah parahiten mušovista tai yläh päin olijista okšista. Lehet kirvotah vihreinä jo aikaseh šykšyllä.
Jasenin antimet - kaijat, šiivelliset sem'ankat - jiähäh puuh talvekši ta levitäh tuulen mukana šuurilla alovehilla. Puuta pietäh arvošša ta šitä käytetäh esimerkiksi huonehtarpehien ta urheilu- ta šoittovälinehien, niin kuin ta šähkökitarojen, luatimiseh.
Wp/krl/Saamelaiset

Saamelaiset ollah šuomelais-ugrilaini kanša ta Europan unionin alovehen ainut alkuperäiskanša, kumpasen elinaloveh, "Sápmi", šijaiččou Šuomen, Norjan, Ruočin ta Venäjän pohjasošissa. Šuomešša saamelaisie on noin 9 000, ta koko Sápmin alovehella heijän miärä on arpivoijen mukah 70 000-100 000. Šuomen saamelaisaloveheh kuulutah Enontekiö, Inari, Utsjoki tai Sodankylän pohjaset ošat, ta erikoisešti Inari tunnetah nelläkielisyöštä, šentäh kun kunnašša käytetäh virallisešti inarin-, pohjas- ta koltansaamie tai šuomen kieltä. Saamelaisuš miäritelläh Šuomešša saamelaiskäräjäsakonašša ennein kaikkie kielen kautti: saamelaisena pietäh ihmistä, kumpani iče ili kumpasen vanhemmista ili praroditel'oista ainaki yksi on opaštun saamen kielen muamonkielenä. Noin 60 prosenttie saamelaisista eläy nykyjäh oman kotialovehen ulkopuolella, ka yhtevyš kulttuurih ta kieleh on monilla vieläi tärkie oša identitettie.
Saamelaini kulttuuri on monimuotoni ta elävä, ta še yhistäy vanhan perintehen ta nykyaikasen elämäntavan. Perintehellisie elinkeinoja, šemmosie kuin poronhoito, kalaššuš, käsityöt (duodji) ta mečäššyš, ruatah iellähki, ka yhä enämmin saamelaisie ruatau nykyaikasissa ammateissa, esimerkiksi medija-alalla. Kulttuurisie simvoleita ollah muijen kešeššä saamenvuattehet (gákti), kumpaset vaihellah eri alovehilla ta kerrotah käyttäjän alkuperä, tai saamelaisien lippu, kumpasen värit ta pyörie kuvijo kuvatah yhtevyttä päiväsen ta kuun kera. Saamelaisen musiikin šiämeššä on joiku, muissin ta tuntehen ošutukšen muoto, kumpasta pietäh saamelaisen perintehen šyvimpänä iänenä. Tänäpiänä joiku eläy rinnakkah nykyaikasen musiikin, rockin ta räpin kera, ta kulttuuri mäneštyy niise tapahtumissa, šemmosissa kuin Inarissa järješšettävä Skábmagovat-filmipruasniekka ta Ijahis idja -musiikkifestivali, kumpaset kerätäh yhteh saamelaisie eri puolilta Sápmie.
Wp/krl/Mordvalaiset

Mordvalaiset on ulkopuolisien antama yhtehini nimitys kahella Venäjällä eläjällä šuomelais-ugrilaisella kanšalla, ersäläisillä ta mokšalaisilla. Hyö iče kuitenki ei käytetä tätä nimityštä. Näijen kanšojen oma tašavalta Mordovija šijaiččou noin 500 kilometrin piäššä Moskovašta itäh, Volgan alovehella. Šuuri oša ersäläisistä ta mokšalaisista onnakko eläy tämän šeuvun ulkopuolella, mi on lisännyn heijän näpietä venäläistymistä.
Väještönlaškentojen mukah ersäläisien ta mokšalaisien miärä on vähentyn: vuuvven 2021 laškennašša heitä oli yhteheš alle puoli miljonua, mi on läš puolet vähemmin kuin kolme vuosikymmentä takaperin. Arpivojen mukah noin kakši kolmannešta heistä on ersäläisie. Kielen elinvoimasuš on heikentyn, šentäh kun vain noin 220 000 ihmistä paissah enämpyä ersyä tahi mokšua, ta kielen käyttämini rajottuu enimyölleh yksityiselämäh ta kulttuurih. Školašša molompie opaššetah vain vähän, ta vähemmistökielien arvoššuš on Venäjällä vähästä. Ersäläisien ta mokšalaisien yhtehini kanšalliseepossa on "Mastorava", Muamuamo.
Wp/krl/Marit

Marit ollah šuomelais-ugrilaini kanša, kumpani eläy enimyölleh Venäjällä Volga-joven ympärissäššä. Heijän oma aloveh on Marin tašavalta, ka huomattava oša mariloista eläy šen ulkopuolella, varšinki Tatarstanissa ta Baškortostanišša. Marilaiset ollah keškikokoni šuomelais-ugrilaini kanša: vuuvven 2010 rahvahanluvun mukah noin 540 000 ihmistä oli marija ta läš 390 000 paistih mitänih marin kielen muotuo. Marilaisie on venäläissetty kovašti jo 1500-luvulta alkuan, konša hyö jouvuttih Moskovan kniäšäkunnan valtah niin kučuttujen čeremissišotien jälkeh. Venäläisien poloninnan takie monet puattih itäh, ta hristossanuškon leviemini muutti marien yhteisöjä pisyväšti.
Neuvoštoliiton alušša marit šuatih oma autonomini tašavalta ta mahollisuš kehittyä omua kulttuurie, ka 1930-luvun vainot hävitettih šuuren ošan heijän intelligencijua. 1900-luvun loppupuolella marien kulttuurini havaččeuvunta šai uutta voimua, ka 2000-luvulla heijän autonomijan tavotteluo on uuvveštah rajotettu. Šatojen vuosien venäläistämiseštä huolimatta marit ollah ošakši šäilytetty perintehellini uškonta, kumpani pohjautuu luonnon pyhyöh ta uhrilehtoih. Näissä lehtoloissa järješšettävät yhtehiset sluušpat ollah iellähki tärkie oša mari-identitettie. Marija pietäh ušeičči viimesenä europpalaisena rahvahana, kumpani totevuttau ylehisešti omua alkuperästä kanšanuškontua.
Wp/krl/Udmurtit

Udmurtit ollah šuomelais-ugrilaini kanša, kumpasen kieli kuuluu uralilaisien kielien permiläiseh okšah yheššä komin ta komiperm'akin kera. Hyö eletäh enimyölleh Udmurtijan tašavallašša Keški-Venäjällä, ka udmurttija eläy niise sussieta-alovehilla niin kuin Tatarstanissa, Baškortostanišša tai Permin ta Kirovin alovehilla. Vaikka udmurteilla on oma tašavalta, hyö muuvvoššetah vain noin 30 prosenttie šen eläjistä, a venäläisien miärä on 60 prosenttie. Vuuvven 2010 rahvahanluvun mukah udmurtin kieltä pakasi noin 320 000 ihmistä, a kanšallisuon mukah udmurttija oli noin 550 000.
Udmurttien istorija jatkuu yli tuhannen vuuvven takua. Heijät mainittih jo 800-1100-luvuilla arabijalaisien kauppiehien lähteissä, ta heijän juuret ollah Kama-, V'atka- ta Vetluga-jokien alovehilla eläneissä heimoloissa. Šeutu on šuanun vaikuttehie šekä slavilaisilta jotta turkkilaisilta kanšoilta, mi näkyy kulttuurissa ta kieleššä. Udmurtija liitettih Moskovan Venäjän aloveheh 1500-luvulla. Neuvoštoajalla udmurttien kulttuurie vainottih erikoisešti 1930-luvun vainojen aikana, konša heijän intelligencija - muijen kešeššä kanšallisrunoilija Kuzebai Gerd - uhhotittih.
Neuvoštoliiton hajuomisen jälkeh udmurtit on pyritty elvyttämäh omua kieltä ta kulttuurie, ta vuotena 1991 tätä ruatuo varoin peruššettih järjestö Udmurt keniš. Tunnettavakši udmurtti tuli vuotena 2012, konša udmurttien Buranovskije babuški -joukko šai toisen paikan Euroviisuissa. Perintehellisešti udmurtit ollah oltu muanruatajie, ta šuurin oša heistä kuuluu pravoslavnoih kirikköh. Oša udmurteista on šäilyttän vanhan luonnonuškonnan, kumpasešša palvotah luonnonjumalie ta -henkie tai pietäh uhripruasniekkua pyhissä paikoissa. Tämä uškonnollini ta kulttuurini perinneh eläy iellähki ošana udmurttien identitettie.
Wp/krl/Mordovija

Mordovijan tašavalta ili Mordovija on Venäjän federatijoh kuuluja tašavalta. Tašavallan pinta-ala on 26 128 neliökilometriä.
Mordovijašša eläy piäličči 700 tuhatta henkie, kumpasista tašavallan piäkaupunkissa Saranskissa eläy 310 tuhatta. Mordovijan valtijokielet ollah venäjä ta mordva (ersä ta mokša). Mordovijan tašavalta kuuluu Volgan federatijopiirih ta Volgan taloušaloveheh. Mordovijan tašavallašša on 22 piirie ta yksi kaupunkipiiri. Vuotena 2012 tašavallan piämieš oli V. D. Volkov. Halličukšen piämieš on V. F. Suškov vuuvvešta 2012 šuaten. Tašavallan valtijollisen kerähmön piämiehenä on V. V. Čibirkin vuuvvešta 2011 šuaten.
Mordovijan tašavalta peruššettih 10. pakkaiskuuta vuotena 1930. Enšin še oli Mordovijan autonomini aloveh ta vuuvvešta 1934 Mordovijan tašavalta.
Muantieto.
Mordovijan tašavalta šijoutuu Itä-Europan itäpuolisella tašankolla Moskovan ta Volgan välissä. Mordovijan tašavallalla on yhtehini raja Ala-Novgorodin alovehen kera pohjasešša, Čuvaššijan kera koillisešša, Ul'janovskin alovehen kera ijäššä, Penzan alovehen kera šuvešša ta R'azanin alovehen kera länneššä.
Ilmašto.
Mordovijan tašavallašša on lauha ilmašto, a kešällä on lämmintä. Pakkaiskuun keškimiäräni lämpötila on yhekšän aštetta pakkasta, heinäkuun keškimiäräni lämpötila kahekšantoista aštetta lämmintä.
Väještö.
Vuuvven 2010 tietojen mukah Mordovijašša eläy 443737 (53,4%) venäläistä, 333112 (40%) mordvalaista (mokšat ta ersät yheššä) ta 43392 (5,2%) tatarie. Mokšat eletäh Mordovijan tašavallan keški- ta länšipuolella, ersät itäpuolella.
Hallinnollini jako.
Mordovijan tašavaltah kuuluu 22 piirie ta kolme tašavallan alasta kaupunkie - Saransk, Ruzajevka ta Kovil'kino.
Mordovijan tašavallan piirit:
Wp/krl/Marin tašavalta

Marin tašavalta ili Mari-El on tašavalta Venäjän federatijošša. Še kuuluu Volgan federatijopiirih ta on oša Volgan taloušalovehta.
Mari-Elan sussietat ollah Kirovin aloveh pohjasešša ta ijäššä, Tatarstan luotehešša, Čuvaššija lounahašša ta Ala-Novgorodin aloveh länneššä.
Tašavallan piäkaupunki on Joškar-Ola. Marinin autonomi aloveh peruššettih 4. pimiekuuta vuotena 1920, ta vuotena 1936 šiitä tuli Mari-Elin tašavalta.
Tašavallan valtijokielet ollah marin kieli ta venäjä.
Mari-El šijoutuu Itä-Europan tašankolla. Šuurin oša tašavallašta on Volgan varrešša. Rosstatin vuuvven 2020 tietojen mukah Mari-Elissä eli 649 417 henkie.
Väještö.
Vuuvven 2010 tietojen mukah tašavallašša eläy 313 900 (45,1%) venäläistä, 290 900 (41,8%) marie, 38 400 (5,5%) tatarie, 6000 čuvaššie, 3 600 ukrainalaista ta 1 900 udmurtie.
Hallinnollini jako.
Mari-Elih kuuluu 3 kaupunkie (Joškar-Ola, Volžsk, Koz'modem'jansk) ta 14 piirie:
Wp/krl/Burjatija

Burjatija on Venäjän federatijoh kuuluja tašavalta Itä-Siperissä, Baikaljärven šuvipuolella. Tašavalta peruššettih vuotena 1923 nimellä Burjatti-mongolien autonomini sosialistini neuvoštotašavalta, ta vuuvvešta 1992 alkuan še on ollun Burjatijan tašavalta. Tašavalta kuuluu Venäjän Loittoisijän federatijopiirih ta šen piäkaupunki on Ulan-Ude. Burjatija on šuuri - pinta-alaltah yli 351 000 neliökilometriä - ta šielä eläy noin 970 000 henkie. Eläjistä šuurin oša on venäläisie (noin 64%), ta burjattija on vähyä yli kolmanneš.
Burjatijan maiselmat ollah enimyölleh vuoristuo, ta šen aloveheh kuuluu kakši kolmannešta Baikaljärven vesistöštä. Ilmašto on mantereini: talvet ollah hyvin kylmie ta kešät lauhakkoja. Alovehen tärkeimpie jokie ollah Selenge, Barguzin ta Vitim. Luontuo šuojellah monissa kanšallispuistoissa ta luonnonšuojelualovehissa, ta Baikalin ranta-aloveh on popul'arnoi virkissyškoheh.
Burjatijan talouš on tevollisuš-muataloušpainotteini. Tärkeimpie tevollisušaloja ollah konehet, metallitevollisuš, energija-ala tai meččätevollisuš. Ulan-Uden lentokonehtehaš on yksi Venäjän šuurimmista helikopterien valmistajista. Kaivostevollisuš - erikoisešti kullan, hiilen ta toisien metallien louhinta - on tärkie ala, ta muatalouš tuottau lihua, maituo tai vil'l'ua. Burjatijan tärkeimpie kauppakumppaleita ollah Kiina, Mongolija ta muut Asijan valtijot.
Kulttuurisešti Burjatija on ijän ta lännen välissä, missä buddalaisuš, pravoslavnoi kirikkö ta šamanismi eletäh rinnakkah. Ulan-Ude on tunnettu teattereista, musejoista ta kanšojevälisistä festivaliloista, šemmosista kuin "Voice of Nomads" -musiikkitapahtuma. Baikaljärvi, kumpani kuuluu Unescon muajilmanperintöluvetteloh, on Burjatijan tunnetuin nähtävyš.
Wp/krl/Maksuatiha

Maksuatiha on linnamaine pos'olka Veniähen Tverin alovehella, Tverin Karjalašša. Še šijaiččou Mologa-joven rannalla 117 kilometrin piäššä Tveristä pohjazeh. Pos'olka on Maksuatihan piirin keškuš. Šidä myöde kulgou raudadoroga Bologoin da Sonkovon välillä (Maksuatihan stancija). Rahvahan lugumiärä oli 9 300 hengie vuodena 2009.[1]
Maksuatihan kylä mainitah enžimmäistä kerdua vuodena 1545. Nimityš pohjautuu ristikanžan nimeh Maksim.[2] Vuuvvešta 1772 kylä kuulu Bežeckin kihlakunnan Rybinskan volostih. Vuodena 1870 noššettih Maksuatihan raudadorogastancija. Linnamaisen pos'olkan statussan Maksuatiha šai vuodena 1928. Nygyjäh elokeškukšešša on puunjaloššuš- da ruogaindustrijua. Nähtävykšie ollah vuodena 1859 noššettu Kaikkien pyhien kirikkö da kodimusejo.
Wp/krl/Ruameška

Ruameška on linnamaine pos'olka Tverin alovehella Veniähellä. Še šijaiččou Tverin ta Bežeckin välizen tien varrešša 60 kilometrin piäššä Tveristä pohjazeh. Elokeškuš on Ruameškan piirin keškuš. Eläjie oli 4 100 hengie vuodena 2009.[1] Enžimmäistä kerdua kylä mainitah vuodena 1551 Ramenki-nimellä. Nimi tulou veniähen kielen šanašta ramen, mi merkiččöy kuužikkoh raivattuo pelduo.[2] Ruameška šai linnamaizen pos'olkan statussan vuodena 1979. Elokeškukšešša ruadau trikotažizavoda da voizavoda.
Wp/krl/Soloveckin šuaret

Soloveckin šuaret (ven. Solovetskije ostrova) ili Solokanšuaret on Iänislahen šuušša Valkiella merellä Luoteis-Venäjällä olija šuaristo, kumpani kuuluu hallinnollisešti Arhankelin alovehen Primorjen piirih.
Soloveckin piäšuarella peruššettih vuotena 1429 pravoslavnoi manasteri, kumpani ruato vuoteh 1920 šuaten. Vuotena 1450 rikkahan novgorodilaisen turkiskauppiehen naini Marfa Boretskaja anto Suman ta Kemin alovehet manasterilla.
Vuosina 1923-1931 ta 1932-1933 Soloveckissä ruato Solovetski ITL OGPU -vankileiri. Leiri peruššettih Vladimir Leninin käšyštä poliittisilla vankiloilla. Šyyškuušša 1923 šielä oli 3049 vankie ta šajekuun 1927 alušša 12 896. Vuuvven 1931 alušša vankija oli 71 800 ta vankileiri oli levennyn Karjalahki. Vankit ruavettih meččyruatoloissa ta turpehennoššošša, kalaššettih ta mečäššettih, luajittih teitä ta rakennukšie. Vuuvven 1931 lopušša leiri šalvattih ta vankit šiirrettih Belomoro-Baltiski ITL -leirih Karjalan Valkie meri-Itämeri-kanavan rakennuštöih. Šen jälkeh Soloveckin leiri avattih uuvveštah vuosiksi 1932-1933. Yli 200 vankie pakeni šuariloilta Šuomeh.
Wp/krl/Valkie meri

Valkie meri on Pohjasen jiämeren lakši Venäjän koilisošašša. Še on yksi Venäjän pienimmistä meristä, pienempi šitä on vain Asovanmeri. Valkien meren pinta-ala on 90 000 km2 (yheššä monien pienien šuarien kera, kumpasien joukošša on Soloveckin šuaristo - 347 km2) - yksi kuuvveštoistaoša Barencinmeren pinta-alašta. Valkien meren vesimiärä on 4,4 tuhatta kuutijokilometrie. Šuurin välimatka - Kaninin niemeštä Kemih - on 600 kilometrie.
Meren šyvin kohta on 343 metrie, keškišyvyš 67 metrie.
Valkien meren ta Barencinmeren rajana on Sv'atoi Nos - niemen (Kuolan niemimua) ta Kaninin niemimuan välini linija.
Valkieh mereh lanketah šuuret jovet, kumpasien joukošša ollah Kemijoki, Mezen', Iänisjoki, Ponoi ta Vienanjoki.
Piäšatamat ollah Arhankeli, Sorokka, Kantalakši, Kemi, Mezen', Onega ta Severodvinsk. Valkien meren-Itämeren kanava (Stalinin kanava) yhistäy Valkien meren Itämeren tai Volgan-Itämeren vesireitin kera.
Wp/krl/Romaški

Romaški ili Kuninkahanristi on mualaiskunta Karjalankannakšella Leningradin alovehen Käkišalmen piirissä Venäjällä, aivompah Šuomeh kuulunuolla alovehella. Kunta šijoutuu Vuokšen šuvisen lankientajärven rannalla, piäošin Šuomen entisien Vuokšelan, Räisälän ta Šakkolan kuntien alovehella.
Kunnan tärkeimpie matkailupaikkoja on Vuokšen ta Šuvantojärven välini Kiviniemenkoški, kumpani šynty, konša Vuokšen lankientašuuntua muutettih keinotekosešti vuotena 1857.
Kunnan keškuškylä on Romaški, kumpani Šuomeh kuuluos's'ah oli Vuokšelan kuntah kuuluja kylä. Kaikkieštah pos'olkkie on nykyjäh 10:
Wp/krl/Tolmačču

Tolmačču (ven. Tolmači) on tverinkarielane kylä da pos'olka Tverin alovehella Lihoslavl'an piirissä Veniähellä. Še šeizou 45 kilometrie Lihoslavl'ašta koilizeh.
Kylän nimi on tullun turkilazešta ristikanžan nimeštä tolmatš, kumbane merkiččöy "perevoččiekka".[1] Se mainitah enžimmäistä kerdua vuodena 1545. 1500-1600-luguloin vaihtehešša kylä hyllättih. 1600-luvulla šielä elettih nygyzien tverinkarjalazien ezivanhemmat.[2] Starinan mugah enžimmäzet karjalazet muuttajat lähettih Liperin kyläkunnašta vuodena 1636 da pitän matan jälgeh piäštih Tolmačun kyläh. Vuodena 1651 mainittih kaksi perehtä, kumbazet tuldih Kežälahešta.[3] 1660-luvun lopušša Tolmačušša da sen lähizissä kylissä eli jo 45 perehtä, yhtehes 108 hengie. Kirikönkylänä Tolmačču mainitah enžimmäistä kerdua vuodena 1672.[4] Vuodena 1830 Tolmačuh noššettih Herran jiävinnän kivikirikkö, kumbane ruadau nygyjähgi. Enžimmäine alguškola peruššettih vuodena 1840. Vuodena 1887 paikalline opaštaja Anastasija Tolmačevskaja luadi karjalais-ven'alazen aberin Rodnoje karelskoje, kumbazen tarkotukšena oli helpottua karjalazien lapsien opaštundua. Vuodena 1899 avautu rahvahankirjašto. Toizen aštehen opaššušlaitoš peruššettih kyläh vuodena 1913.
Vuuvvešta 1775 aloveh kuulu Tverin liänin Bežeckin kihlakundah. Ennei vallankumovušta Tolmačču oli bohatta muanruadajakylä, kumbazen kauppiehet oššettih tavarua Torškušta, Tveristä, Rževašta da Kašinašta. Kuuži kerdua vuuvvešša piettih šuuret jarmankat. 1900-luvun allušša peruššettih niize (sežo) pienifirmoja.
Vuozina 1929-1956 kylä oli läš ainuoštah karjalazien elämän Tolmačun, myöhembäh Novokarelskan piirin keškukšena. Kyläššä piäži ilmah Karelskaja pravda -nimine piirilehti, kumbazešta vuodeh 1939 suaden piäži ilmah erähie kohtie karjalakšegi. Vuosina 1937-1939 Novokarelskan piiri kuulu Kalininan alovehen Karjalan kanžallizeh piirih. Vuodena 1938 tulipalo hävitti kylän vanhan ožan.
Vuodena 1956 Novokarelskan piiri liitettih Lihoslavl'an piirih. Sen jälgeh kylän eländä rubei heikkoutumah. Monet yritykšet da laitokšet šalvattih 1990-luvulla. Vuodena 1996 kyläššä oli 864 eläjiä.[2] Nygyjäh Tolmačun kyläkundah kuuluu 56 eländäkohtua. Asfaltatie yhistäy kundakeškukšen Lihoslavl'ah.[5] Tolmačušša ruadau "Tolmačevskii" -muatalovušfirma da Prudovon kyläššä "Trudovik".[6] Kundakeškukšešša on kuluttajaožuškunda, kulturatalo, keškiškola, päiväkodi, kirjašto da liäkärin vaštahotto. Purodovošša on alguškola. Nähtävykšie ollah Tolmačun, Nazarovon da Zmejevon kiriköt. Viime aigoina on tahottu kehittyä karjalazuoh pohjautujua kulturamatkailuo.[5]
Wp/krl/Spekulatievane fiktio

Spekulatievane fiktio on kirjallizuon katetermi, kudamuah kuulutah fantazie-, tiijollis- da sruastikirjallizus, segä kaikki muu kirjallizus, kussa rikotah realisman rajoi. Spekulatievazessa fiktiossa kuvatah tovellizuotta, kumbane voizi olla, olizi voinun olla libo ei ole olennassa. Sanan käyttö ylehistyi 2000-luvulla. 
Yhtysvaltalazen kirjallizuon tutkijan Kathryn Humen (1984) mugah kai kirjallizus kerävöy kahesta perusimpul’sasta: mimesiksestä da fantaziesta ili tovellizuon jällitändästä da tunnetusta tovellizuosta poikkeamizesta. Fantazien alla on kai tevokset, kumbazissa on tovellizuuvesta poikkeamua. Spekulatievasta fiktiota käytetäh myös tämänluaduzena vällänä ellendyönä.