Wp/krl/Kiina

Kiina ili Kitai, virallini nimi Kiinan rahvahantašavalta on sosialistini valtijo Itä-Asijašša. Šen väještön miärä on 1,36 miljardie henkie, ta še oli pitkäh muajilman monilukusin mua. Muan pinta-ala on 9 596 960 nelijökilometrie, ta šen mukah Kiina on kolmantena Venäjän ta Kanadan jäleššä. Merellä Kiina rajottuu Tyynimereh ta mualla koilispuolella Pohjas-Korejan ta Venäjän kera, pohjasešša Mongolijan kera, šuvimerisessä Venäjän ta Kazahstanin kera, länneššä Kirgizijan, Tadžikistanin ta Afganistanin kera, lounahašša Pakistanin, Intijan, Nepalin ta Butanin kera ta šuvešša Myanmarin, Laosin ta Vietnamin kera. Kiinan piäkaupunki on Pekin.
Kiinua kuvaillah vanhakši kulttuurivaltijokši ta kekšintöjen kotimuakši, kumpani nykyjäh on Asijan voimakkahimpie valtijoita. Šen talouš on kašvan voimakkahašti kanšojenvälisen kaupan tähen. Politiikašša kommunistipuoloveh šäilyttäy absol'utnoin vallan, ta kuvaillah, jotta presidentti Xi Jinping halliččou vahvašti puolovehen, armeijan ta valvontajärješšelmien kautti. Proplemih kuuluu huono ihmisoikevuštilanneh, eritenki etnisien vähemmistöjen kohtelu ta kanšalaisvapaukšien rajotukšet.
Muantieto.
Kiina šijaiččou Itä-Asijašša, Tyynimeren rannalla, ta on pinta-alaltah läš Europan kokoni. Luotehešša on Tiibetin aloveh ta Himalaja, ta muan pohjasošašša on kovie pakkasie. Ijäššä mua muuttuu tašankoloiksi ta jovennotkoloiksi, missä eläy šuurin oša rahvašta. Ilmašto vaihtelou voimakkahašti: šuvešša talvet ollah lauhoja, itärannikolla šateita on äijän, šiämeššä on kuivua.
Kiinan luonto on ylen monimuotoini, ka monet lajit ollah varavonalasie. Esimerkiksi kiššakontiet ollah merkittävie šuojelunkohtehie. Meččäalovehista šuuri oša on istutettuja meččie ta mua tuou puuta niise muista Asijan ta Afrikan maista. Ympäristöproplemie ollah vesien likauttumini, muan erosijo, kuivuš ta čuurumuakši muuttumisen uhka. Energijan tuotanto peruštuu vahvašti kivihiileh: vuotena 2021 yli puolet energijašta tuotettih kivihiilellä. Uušiutuvien energijanlähtehien oša on vielä pieni. Ilman likautukšie on enimyölleh kaupunkiloissa, ta arpivon mukah 90% pohjavesistä on likaututtu.
Ympäristövaikutukšien näkökulmasta Kiinan ekologini jalanjälki on šuuri: još kaikkien kulutuš olis šamanmoista kuin kiinalaisien, tarvittais noin 2,1 muapalluo. Hiilidioksidiemissijoja henkie kohti on noin 7,76 tonnie.
Istorija.
Kiinašša on pitkä ašutušistorija. Jo yli 9 000 vuotta takaperin Keltasenjoven rannalla kašvatettih prossua, a riissun viljely alotettih Janczi-joven alovehella noin 8 000 vuotta takaperin. Varhasešša vaihehešša kehityttih kaupunkikulttuurit, kaštelujärješšelmät, šulkkutuotanto, šavenvalanta ta kirjutušmerkit.
2 200 vuotta takaperin Qin Shi Huangdi yhisti Kiinan, yhenmukasti mittayksiköt, raha- ta kirjutušjärješšelmän tai alotti Kiinan muurin rakentamisen. Myöhemmin Kiinua hallittih Han-, Tang-, Ming- ta Qing-dinastijat, kumpasien aikana mua koki šuuren hyvän kauvven, ka niise vallanvaihtoja ta ulkopuolisie valtaušyritykšie. 1200-luvulla mongolit polonittih Kiina, ka myöhemmin muanvalta šiirty uuvveštah kiinalaisien halliččijien käsih.
1800-luvulla länšimuat pakotettih Kiina avuamah omie šatamoja, mi johti vallankumoukših ta šotilaštorih. Vuotena 1911 keisari šyrjäytettih ta Kiinašta tuli tašavalta. Toini muajilmanšota toi Japonijan okkupacijan, ta šovan jälkeh Kiinašša alko kanšalaisšota tašavallan ta kommunistien välillä. Kommunistit voitettih ta peruššettih Kiinan rahvahantašavalta vuotena 1949.
Mao Zedongin aikana toteutettih šuuret sosialistiset uuvvissukšet, ka ne šynnytettih mm. vuošina 1959-1961 nälkä, kumpasešša kuoli arpivon mukah jopa kymmenie miljonie ihmisie. 1966-1976 kulttuurivallankumouš radikalisoitu, ta še šynnytti šuurta poliittista šortuo ta jopa miljonien ihmisien kuoloman.
Mao Zedongin jälkeh Deng Xiaoping käynnisti taloušuuvvissukšet, kumpaset avattih Kiinua ulkomaisilla investoinneilla ta markkinatalouven elementtilöillä. Šentäh Kiinan talouš kašvo jyrkäšti, ta mua nousi muajilman šuurimmakši vientivaltijokši. Nykyjäh Kiinašta on tullun keškehini oša kanšojenvälisissä tuotantoket't'uloissa, erikoisešti elektroniikašša ta teollisušvalmistukšešša.
Politiikka.
Kiinan poliittini järješšelmä nojautuu kommunistien puolovehen valtah: puolovehen johtoašema on peruššušlajillisešti vahvissettu, ta valtah piäšy tapahtuu puolovehjärješšelmän kautti. Vaikka Kiinašša on muuvvollini kanšankongressi, še ruatau šuurimmakši ošakši piätökšien vahvissajana, šentäh kun tovellini piätökšien luatimini tapahtuu puolovehen šisällä. Xi Jinping on jatkan valtua monella kauvvella ta koroštan, jotta läntini demokratija ei kelpua Kiinalla.
Kiina on niise kašvattan šotavoimie ta šuurentan vaikutusvaltua erikoisešti Itä- ta Etelä-Asijan merialovehilla. Še pitäy Taiwanie Kiinan ošana ta vaššuštau šen iččenäisyttä, mi on jatkuva jännitykšen aihe. Kiina niise pyrkiy vaikuttamah kanšojenväliseh politiikkah ruatuan neuvottelijana, rahottuan kehityšprojektija ta šuurentuan kauppasuhtehie varšinki Afrikkah.
Talouš.
Talouvellisešti Kiina on muajilman šuurin vientimua ta toiseksi šuurin tuontimua. Kiina tuottau šuurimman ošan muajilman harvinaisista muametalliloista, kumpasie tarvitah mm. akkumulattorijen, šähköautojen, mopikoijen ta tuuliturbinojen valmissukšeh, onnakko mua on riippuvaini mm. öljyn ta malvin ta muijen luonnonvarojen tuonnista.
Kiina on šuurin kertakäyttöplastikan valmistaja, ta jopa kolmašosa kanšainvälisen markkina-alan kertakäyttöplastikašta tuotetah šielä.
Väještö.
Eläjien miärä on noin 1,425 miljardie (2023). Etnisesti han-kiinalaisie on noin 92%, ta muita tunnuššettuja vähemmistöryhmie on yhteheš 56. Šen lisäkši kanšallisvaltijo tunnustau monie kielie: mandariinikiina on virallini kieli, ka muašša paissah šamoin kantonie, wu-kiinua, minbeitä, minnanie tai muita vähemmistökielie. Uškonnallisešti enämmistö on uškonnattomie (52%), ta šen jälkeh on kanšanuskontie, buddhalaisutta, hristossanuškuo ta islamie.
Väještönkašvu on jo kiäntyn alaš ta Kiina on mänettän aseman muajilman monilukusimpana muana, konša Intija ohitti šen vuotena 2023. Einuššukšien mukah Kiinan eläjämiärä voit laškie jopa alle miljardin vuuvvekši 2080. Täh liittyy proplemie, esimerkiksi väještön vanhenomini, työikäsen väještön vähenömini tai sosialipalvelujen noušijat hinnat.
Kiina šijauttuu inhimillisen kehitykšen indeksissä šijalla 77/192. BKT eläjyä kohti oštajaparitetilla mitattuna on noin 21 476 USD. Lukutaijošša yli 15-vuotiehista ihmisistä noin 9,7/10 malttau lukie ta kirjuttua. Keškimiäräni opaššušaika on 13 vuotta.