tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Wp/krl/Kersti Juva

Kersti Anna Linnea Juva (s. 17. šyyškuuta 1948 Helsinki) on suomentaja ta filosofian maisteri. Hiän on Suomen huomaittavimpia ta tuotteliaimpia anglienkielen kirjallisuuven kiäntäjie.
Elämä ta ura.
Juva valmistu Helsinkin yliopissošša vuonna 1972 ta hänen piäaine oli anglien filologie, kumpasen jälkeh hiän on ruatanut vapuana suomentajana šekä opaštanu kiäntämistä.
Juva on hänen vanhempien esikoistytär, hänen tuatto on entine arkkipiispa ta Helsinkin yliopisson rehtori Mikko Juva ta hänen muamo on Riitta Juva. Pereheh korosti kielellistä ilmaisua ta kirjallisuuven merkitystä, ta nuori Juva luki kirjoja suorastuan ahmimalla. Oppikoulušša Juva kiinnostu erityisesti kuvataiteista. Juvan teini-ikä osu 1960-luvulla, jolloin nuoret etsi voimakkuasti uutta. Juva koki uuven šukupolven tulon voimakkuasti ta kirjutti luajasti lainatussa kirjoituksessah Teinilehteen vuonna 1967: ”Ka hoš myö selviämmä täštä, tulou meistä voimakaš sukupolvi, karaistua teräštä!”
Šen jälkeh kun Juva piäsi ylioppilaaksi, piätyi hiän Helsinkin yliopistoh opaššumaan suomen kieltä ta kotimaista kirjallisuutta šekä anglien filologieta. Suomen kielen laitoksella hiän tutustu opiskelutovarissanša Kristiina Rikmanin kaa kirjailie Eila Pennaseh, kumpani oli laitoksella opaštamašša suomentamisen kurššie. Pennanen ohjasi opiskelutovarissat suomentajiksi WSOY:lla, kumpasella Juva alko ruatoa kiännöšruatoi vuuvvesta 1973 alkaen. Vuuvvesta 1985 lähtie Juva on elän ošan vuuvesta Suomešša (Helsinkissä ta Nuuksiossa) ta ošan Britanniašša (Oxfordissa ta Länši-Walesissa). Walesissa paistu kelttiläine kymrinkieli ta Walesin kulttuurie ovat tulleet Juvalla tutuksi.
Kersti Juva tiijjetyän etenkin J.R.R. Tolkienin tevosten suomentajana. Hänen ensimmäine romuanikiännöš oli Suarnu sormuksiin herras -trilogia (1973–1975, ošat I-II yheššä Eila Pennasen kaa). Hiän on myöhemmä suomentan läheš kaikki Tolkienin tevokset, kumpaseen kuuluo Silmarillion (1979), Hobittu (1985), Keskenerähisten suarnoi kirja (1986) ta monet muut. Tolkien-kiännöksissäh Juva käytti omaperäisie sanavalintoi ta niiše keksi kokonah uusie sanoi, kumpaset vakiintu ošaksi suomenkieltä. Näitä sanoi ovat esimerkiksi örkki ta haltie.
Wp/krl/Suojärvi

Suojärvi on Karjalan linna. Vuodena 2015 Suojärven linnassa eli 9126 rištikanzua. Suojärven piirissä on sahatoimindua, suuri rajavardivoston kazarma da raudadorogastancija. Suojärven lizäksi azutusta on Naistenjärven azutushallindoalovehella, Suojoven da Piičjoven kylähallindoalovehilla segö Vegaruksen da Veškelyksen kylähallindoalovehilla.
Vanhoissa kylissä eläjiä on Kaibuan da Kaidajärven kylissä. Raudadorogastancijoilla on azutusta Piitjovella, Naistenjärvessä da Torasjovella. Se-tämä rištikanza eläy Hyrzylässä, Haudavuarassa da Ignoilassa segä Kuikkaniemellä da Lepänniemellä. Neuvostoliiton aigazie kylie ollah Lahkolambi, Suojogi da Vegarus. Kai muut kylät ollah tyhjinä häviemässä.
Wp/krl/Vegarus

Vegarus on pos'olkka Karjalan tazavallan Suojärven piirin Loimolan kunnassa Veniähellä, se sijoittuu Aittojoven rannalla. Pos'olkassa on kaksi istorijan muistomerkkie: Jatkovoinan (1941-1944) aigana tapettuloin Neuvostoliiton saldattoin kalma da leitenantta N. Idrisovan kalma.
Wp/krl/Dmitri D'omin

Dmitri Albertovič D'omin (ven. Дмитрий Альбертович Дёмин, syndyn 1966-1967 Bel'orussijan SNT- 28. Pokrovankuuda 2020 Veniäh) oli vienankarjalaine muzikantta da suomelais-ugrilaisien rahvahansoittimien kohendaja libo rakendaja. D'omin ruado vuuvvesta 2003 iespäi Suomelais-Ugrilaizen Muuzikan Kafedran opastajana, Tradičionallizen Muuzikan Institutassa hengilökunnan jäzenenä dai Petroskoin Valdivon Konservatorin ezimiehenä vuozina 1989-2003. Hiän tuagieh ezityksissä ozutti hänen taidoloi rahvahille soittimien ker.
D'omin valmistu Petroskoin konservatoriesta da hänellä oli spečialuzatijo klarinetta-soittimella. D'omin oli toinah Sattuma, Myllärit da Kantele muuzikkajoukkolois i pajojoukkolois jäzenenä. D'omin ozallistu Karjalan rahvahan tradičionallizien soittimien julguamizessa da levyttämizessä.
Wp/krl/Istorija

Istorie (Muinasgrec. ἱστορία, historía) tarkottau paičči yhteizön mennyzie kauzie sai mennyzien tapahtumoin kuvavusta libo tutkimusta, istorietieduo da sen tuloksie. Istorietiedo libo istorie tiijonalana on ennen muuda kirjutettuloih lähteih pohjuajua rištikanzojen mennyzien aigojen tutkimusta. Puitto istorieaigu algau kirjutusn'eron keksinnästä. Aigua ennen kirjutusn'eruo kuččutah ezi-istoriellizeksi ajaksi. Ezi-istoriellista aigua tutkijista tiedoloista keskehizin on arheologija libo muinazuontutkimus.
Wp/krl/Jekaterina I

Jekaterina I (Marta Sammuilovna Skavronskaja, ukon sugunimen mugah Kruze; pravoslavnoilda nimeldä Jekaterina Aleksejevna Mihajlova; 5. [15.] jyrrinkuuda 1684 – 6. [17.] miikkulankuuda 1727) oli ven'alaine cuarikunnan halliččija vuuvesta 1725 algajen (keisarin akkana vuuvesta 1721 algajen), Pedri Suuren toine akka, cuarikunnan halliččijan Jelizaveta Petrovnan muamo.
Jekaterina Aleksejevnan kunnivoksi Pedri Suuri perusti Pyhän Jekaterinan ordenan (1713). Dai Jekaterinan kunnivoksi nimitettih Uralan seuvulla olija linna Jekaterinburg. Carskoje Selos sijaiččou Jelizaveta Petrovnan aigana nossettu Jekaterinan dvorčča.
Wp/krl/Aiga

Aiga on fizikan perussuurus, kumbazen yksikkö on sekunda[1][2].
 Ajanlaskun istorie
Aigua on enzimmäiseksi miärätty sen kaikista selgiemmistä merkkilöistä, suutkina (päivän da yön vaihteluna) da vuuvenaigoina, min pohjalda on luajittu kalendariloi. Vanhimmatgi tiijetyt sivilizaciet ollah juattu aigua kuuloiksi da čuassuloiksi. 3000 vuotta vanhoissa babilonijalazissa tekstoissa kirjutetah kui kuun 7., 14., 21. ja 28. päivä ollah lebopäivät; nedälitgi ollah oldu käytössä jo pitäldi.
 Aiga fizikas
Fizikas perussuurus aiga (lat. tempus, tunnus t) miäritelläh tapahtumien välizenä loittozuksena aiga-avaruon nel'ländellä akselilla. Einsteinan summan suhtelližusteorien vuoh aigua ei voi ezittiä niminä muuna kuin aiga-avaruon vuittina.
Wp/krl/Tyynimeri

Tyynimeri on muailman suurin merialoveh. Se on Jeurazien da Australien manderien välissä päivänlaskupuolessa, Pohjazen Amerikan da Suvi-Amerikan välissä päivännouzupuolessa, muansuvizen n'avan alovehien välissä suvipuolessa.
Tyynimeri leviey pohjazesta suveh 15,8 tuhanken kilomedran alalla da 19,5 tuhannen kilometrin alalla päivännouzupuolesta päivänlaskupuoleh. Tyynimeren pinda-ala on 178, 684 miljonua nelivökilometrie, sen keskisyvys on 3984 metrie. Muailman syvin kohta on Tyynimeres – 10994 metrie (Marianien hauda). Kanzojenväline päivämiäräraja mänöy Tyynimerestä poikki.
 Istorie da sanan alguperä
Uuzien mualoin löydäjä - ispanielaine Nunjes de Bal'boa - oli enzimäzenä Jeuropan eläjänä, kumbane nägi valdameren päivännouzupuolista randua. Vuodena 1513 hiän da hänen matkadovariššat ylitettih Panamankannaksen da piästih tundemattoman valdameren rannalla. Valdameri sai Suvine meri- nimen.
28. ved'en'nankuuda vuodena 1520 Fernan Magellan purjehti avonazella valdamerellä. Hiän purjehti sen yličči Meksikasta Filippinien suariloilla 3 kuun da 20 päivän aigah. Sillä aigua oli tyyni siä, sendähgi Magellan ando valdamerellä Tyynimeri-nimen.
 Yhtehizet tiijot
Tyynimeri on muailman suurin valdameri. Sen pinda-ala on 49,5 % kogo muan pinda-alasta, sen vezimiärä on 53 % kogo muan vezimiärästä.
Wp/krl/Päiväne

Päiväne (simvola: ☉) on tähti, kumbazen ymbäri Mua kierdäy. Päiväzen ymbärillä syndynyöt planetat da muut taivahanpalat yhessä ollah päiväzensistema.
Wp/krl/Päiväzensistema

Päiväzensistema on Päiväzen da kaikkien sidä kierdäjien kappalehien kerätty sistema. Päiväzensisteman planetat ollah Merkurius, Venus, Mua, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus da Neptunus. Päiväzensisteman ijäksi on suadu n. 4,6 miljardua vuotta. Toizilgi tähtilöillä on huomattu omie eksoplanettoin kerättylöi planettasistemoi.
Wp/krl/Imbilahti

Imbilahti sijaiččou Luadogan pohjazella rannalla Karjalan tazavallassa Pitkänrannan piirissä. Pinda-alua on 427,2 km2. Vuodena 2012 eläjiä oli 1000 hengie.
1930-luvul, konzu Imbilahti kuulu Suomeh, eläjiä oli 14500, kumbazista puolet oldih l'uterilazie da puolet pravoslavnoloi. Muatalohus da meččätalohus oldih piäelinkeinot. Pitkäsrannas oli pila- da sellulozatevolližutta.
Wp/krl/Amerigo Vespucci

Amerigo Vespucci (9. muarienkuuda 1454 - 22. sreten'nankuuda 1512) oli italielaine tutkimusmatkailija, kumbane vuozina 1497 - 1504 teki monda purjehusta Keski- da Suvi-Amerikkah. Hiän oli enzimäine, kumbane kučču Amerikkua uuvveksi kontinendaksi, min tuloksena Amerikka sai oman nimen hänen mugah.
Wp/krl/Kuukauzi

Karjalan suvimurdehessa kuukauzie nimitetäh pravoslaunoin kirikön pruazniekkapäivien mugah, täh rukah:
Wp/krl/Jessoila

Jessoila libo Essoila (ven. Essoila, livviksi D'essoilu) on pos'olkka, sen piälinna da kylä Priäžän kanzallizessa piirissä Karjalan tazavallassa Veniähellä.
Jessoilan muaseudumaine pos'olkka sijoutuu Siämäjärven suvirannalla 55 kilometrin piässä Priäžästä luodeheh. Kylässä oli 2 876 eläjiä vuodena 1996. Jessoilan kauti kulgou raudadoroga da autodoroga A133 Petroskoista Suojärveh. Rahvas ruatah enimyölleh muatalohuossa da raudadorogalla.
Wp/krl/Tulenlendo

Tulenlendo on vuodena 2024 perussettu karjalankielistä rock-muuzikkua luadija joukko. Muuzikassa yhistyy karjalane kanzanperinneh tämän aijan folkih, rockih da päivännouzu-bluesih.
Wp/krl/Kino (rock-joukko)

Kino (ven. Кино) oli ven'alaine rock-joukko, kumbazen piämiehenä da pajoloin kirjuttajana oli Viktor Coi. Vuozina 1980-1990 joukko oli Veniähen tunnetuimbie joukkoloi. Kino oli leningradalazen undergraundan kuulužimbie joukkoloi yhes Akvarium- da Zoopark-joukkoin ke. Stil'an mugah Kino erottuu ven'alazessa rockmuuzikassa, sendäh kuin joukko ei käyttän perinnöllizie elementtoja. Coin kuolendan jälles joukko lopetti toiminnan. Algo niin kučuttu "kinomania". Nygöigi Kino on ylen tunnettu joukko da sillä on äijän ihailijoida.
Wp/krl/Kurgi

Kurgi on lindu. Kurrella on musta piä da kaglan yläoza da valgie roža, ga muiten lindu on harmua. Eländäymbäristyö ollah suot da randaniityt.
Wp/krl/Kul'tura

Sanalla kul'tura on monda toine toizeh liittyjiä merkičystä:
Wp/krl/Priäšä

Priäšä on kaupunkimaini pos'olkka Priäšän kanšallisešša piirissä Karjalan tašavallašša Venäjällä Kuolan valtatien (M18) varrella. Priäšä on piirin keškuškaupunki. Pos'olkan kautti kulkou Murmansk-Piiteri-valtatie ta Petroskoi-Värččilä-tie. Jälkimmäini on oša kanšojenvälistä Šinisen tien matkustajareittiä Norjašta Ruočin ta Šuomen kautti Venäjän Karjalah.
Kaupunkimaini pos'olkka.
Priäšä on Priäšän kanšallisen piirin hallintokeškuš ta še on šijauttun noin 55 kilometrin piäššä Petroskoista länteh Aunukšeh viejän tien varrella Priäšänjärven rannalla. Pos'olkašša eli vuuvven 2005 tilaston mukah 4248 henkie. Priäšäššä on poštie, kauppoja, musejo, pieni Priozernaja-hotelli, kulttuuritalo, kahvila ta vuotena 2001 valmistun puukirikkö tai äijän vanhoja karjalaisie taloja. 
Priäšän poselenije.
Priäžän poseleniješšä oli 9100 eläjyä vuotena 1996. Poselenije rajoittuu pohjasešša Matrossah, ijäššä Iänisenrannan piirih, šuvešša Pyhäjärveh, länšipuolella Nuošjärveh ta Heččulah tai koilispuolella Jessoilah. 
Poselenijen ašutuškeškukšet
Mankkien kyläššä on šäilyn pravoslavnoi časoun'a 1800-luvulta.
Yštävyškunnat Šuomešša
Tapahtumat.
Kintahankylän pruasniekka.
Kintahankyläššä (Kindasovo) on pijetty vuuvvešta 1985 alkuan nakrun ta vesselän ajan pruasniekkua. Kintahankylä on Karjalan tašavallan oma hölmöläisien kylä ta šiih liittyy moniehie starinoja.
Istorija.
Priäšä mainitah istorijallisissa lähtehissä enšimmäistä kertua 1650-luvulla. Venäjän imperijan aikana ta 1920-luvulla še oli oša Pyhäjärven kuntua.
Wp/krl/Lintjärvi

Lintjärvi on kylä Kontupohjan piirin Hirvakšen kunnašša. Kylä šeisou šamannimisen Lindjärven itärannalla, ta šielä eläy koko vuuvven vain muutomie eläjie, ka ennein še oli rikaš ta šuuri. Kylä šeišou hyvällä paikalla: šiinä on järvi, kumpani antau kalua, a järven läpi virtuau Suna-joki, kumpasta myöten piäši nuapurikylih. Lyhyin matka Hirvakšeh on 30 kilometrie, ka ihmiset ei piäššä kyläh šitä tietä myöten, šentäh kun jo monta vuotta takaperin oli rikottu šilta Suna-joven poikki ta korjuamini olis liijan kallista. Kyläh on šamoin toini tie, kumpani on noin 50 kilometrie pitempi ta ei joka auto voit piäššä šitä myöte kyläh. Kevyällä, konša lumi šulau, on mahotointa piäššä kyläh.
Lintjärven kylä on hyvin vanha, ta enšimmäiset maininnat šiitä löyvytäh 1500-luvulta. Kylä oli rajan lähellä ta šielä oltih taistelut ruoččilaisien kera. Toisen muajilmanšovan aikana oša taloista oli poltettu, ka šovan jälkeh rahvaš myöšty omah kyläh. 
Nykysen Kontupohjan piirin alovehella ennein elettih lyydiläiset, ta lyydin kieltä kuulou Lintjärveššä nykyjähki.
Wp/krl/Matrossa

Matrossa on pos'olkka Karjalan tašavallašša Priäšän kanšalaisešša piirissä. Še on Matrossan kyläkunnan hallinnollini keškuš ta ainuo eläntäkohta.
Še šijaiččou 28 kilometrin piäššä Petroskoista länteh. Pos'olkašša on šotavuošina 1941-1945 tapettujen Neuvoštoliiton saltattojen kalmismua.
Pos'olka peruššettih vuotena 1929, konša šinne rakennettih tašavallan enšimmäini Matrossan meččätyökeškuš. Nykyjäh šitä ei ole. Kyläneuvošto rotiutu 5. pakkaskuuta vuotena 1932. Ennein Matrossassa eli šuomelaisie, kumpaset muutettih tänne Kanadašta. Alovehen ensimmäiset eläjät oltih lyydiläisie.
Pos'olkašša on škola ta tašavallan mielitautipol'ničča (920 paikkua). Še avattih vuotena 1986. Še on Karjalan tašavallan suurin mielitautipol'ničča.
Väještö.
Vuotena 1905 pos'olkašša eli 14 henkie.
Matrossa on kunnan ainuo eläntäkohta. Vuvven 2010 eläjälaškennan mukah 65% eläjistä on kanšallisuoltah venäläisie, 18% karjalaisie, 6% šuomelaisie, 4% valkovenäläisie ta 2% ukrainalaisie. Kešäaikah eläjämiärä kolminkertastuu lomailijien takie.
Wp/krl/Lyydiläiset

Lyydiläiset ollah pieni itämerensuomelaini kanša, kumpasta venäläini etnologija pitäy karjalaisien alajoukkona ta lyydin kieltä karjalan murtehena. Tätä käsityštä kannatetah Karjalan virkaniekat ta karjalaisien kanšalliset järješšöt, ka šuomelaiset ta läntiset tutkijat usein nähäh lyydiläiset omana rahvahana, kumpani on lähišukulaini karjalaisilla, livviläisillä ta vepšäläisillä. Lyydiläisie on nykyjäh arpivon mukah 4 000-5 000, kumpasien joukošta vain noin 300 pakajau lyydiln kieltä muamonkielenä. Šuurin proplema on kielen opaštamisen ta virallisen tuven puuttumini: školissa opaššetah varsinaiskarjalua ta livvie, a lyydin kieltä voipi opaštuo vain kerhoissa esimerkiksi Kuujärven kyläššä.
Lyydiläisien alkuperä eruou karjalaisien esivanhemmista. Aunukšen länšipuolella levinnyöt lyydiläiset šuatih voimakaš karjalaini vaikutuš ta še johti myöhemmin livvin šyntymiseh, ta 1200-luvulla lyydiläiset siirryttih nykyisellä alovehella Aunukšen kannakšen itäpuolella, missä heijän kieli on šäilyn nykypäiväh šuaten. Aloveheh kuulutah muijen kešeššä Petroskoi, Kontupohja, Kišin musejoaloveh ta Kivačun patuna. Esimerkiksi Petroskoin paikannimissöššä löytyy vielä vanhua lyydiläistä šanaštuo, niin kuin Kukonmäki (šanasta "kukoi", kukko) ta Solomanni (šalmikylä) ta vanhimmat tunnetut lyydiläiset tekstit, kanšanuškoh liittyjät tietohukšet, ollah 1600-luvulta.
Wp/krl/catharina charlotta swedenmarck

Catharina Charlotta Swedenmarck (29. tammikuuta 1744, Tukholma – 1813 Sundbergin kartano, Kirkkonummi) oli suomalaini ruočin kielellä kirjuttanu runoilija ta kirjailija.
Eloš.
Swedenmarckin vanhemmišta tiijetäh vain muamo Anna Catharina Frisell. Hänen tuattonsa oli eri lähtehien mukah joko kamreeri tahi pankinkomissuari. Hiän mäni naimisih luutnantti Carl Johan Hastferin keralla ta eli Inkeren kartanošša Pertteliššä Varsinais-Suomešša. Swedenmarckilla tuli talouvullisie vaikevukšie kun hänen mušikka kuoli vuonna 1771. Paroni Axel Gabriel Leijonhufvud, kumpani toimi hovimarsalkkana, autto häntä. Vuonna 1773 hiän mäni naimisih majuri Carl Fredrik Tollin (k. 1784) keralla, kumpani oli häntä 25 vuotta vanhempi ta omisti Uuvellamualla Åminnen kartanon Pohjan pitäjäššä, Olsbölen kartanon Tenholašša ta Kourlan kartanon Vihiššä. 
Swedenmarck rakennutti hautakappelin Vihtih hänen mušikalla Carl Fredrik Tollilla, minne Tollin perehen henkie hauvattih. Sykysyllä 2020 Oulun yliopišton arkeolokit löyvettih kaheksan arkkua kumpasissa oltih muumiotuneita vainajie, niijen joukossa Swedenmarck.
Swedenmarck oli ykši varhaisimpie ruočalaisie naisrunoiloita. Hiän kirjutti runoja ta vuonna 1775 kuningas Kustaa II:n Šuomen attivua varoin kakšiosasen paimennäytelmykšen Dianas fest (Dianan pruašniekka), kumpani tahottih esittäy kuninkaalla Turun kašvitietouvellisešša satušša. Hänen ensimmäini runo julattih vuonna 1771 Tidningar utgifne af et sällskap i Åbo -leheššä nimimerkillä C. C. W. ta še oli šurunvalitušruno kuninkas Adolf Fredrikista kumpani kuoli samana vuonna. Šiitä Swedenmarck niisi julasi runua Samlaren-leheššä kuninkas Kustaa III:n kruunajaisten ta nimipäivän kunnivulla. Näijen runojen lisän kirjutti hiän luonnošta sanelijan runon Afsked af Sommaren (Prostiukkua suvella). 
Lähtehet.
Carina Burman, "Den finländska Sapfo. Catharina Charlotta Swedenmarcks liv och verk". Lunne böcker, Uppsala 2004.
Tandefelt, Henrika: Swedenmarck, Catharina Charlotta (1744?–1813), Biografiskt lexikon för Finland, https://web.archive.org/web/20210423185701/http://www2.sls.fi/blf/artikel.php?id=8809
Tiina Väre, Sanna Lipkin, Titta Kallio-Seppä, Annemari Tranberg, Juho-Antti Junno, Possible case of partial postmortem fetal extrusion: Preliminary observations on the mummified remains of a turn-of-the-19th-century noblewoman in Finland https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/oa.3023
Wp/krl/Puanajärvi

Puanajärvi (ven. Панозеро, Panozero) on kylä Vienan Kemijoven varrella Karjalan tašavallašša Venäjällä. Puanajärvi kuuluu Kemin piirin Viäräkošen kyläkuntah. 
Puanjärvi on esi-istorijallini eläntäpaikka. Še oli vuošisatojen aijan Päivännoušu-Vienan hallinnollini keškuš. Vuotena 1905 kylän eläjie laškettih 427. Vuotena 2024 Puanajärveššä on 15 eläjyä. 
Puanajärvi on arhitektuurin muistomerkki, šentäh kun še on šäilyn šuurena, nävöltäh karjalaisena kylänä. Monet talot ollah vanhan perintehen mukah luajittu. Puanajärvi oli pitälti hiänalani, šentäh kun šitä tahottih upottua vejen alla vešivoimalan takie. Puanajärvi piäši kolme kertua World Monuments Watch -siätijön hiänalasten kulttuuripaikkojen listalla. Vuotena 2006 kylällä annettih Europa Nostra -mitali kulttuuriperinnön šäilyttämiseštä. 
Puanajärven pruasniekkua, Iljan päivyä, pietäh 2.8.
Wp/krl/Platon

Platon (ammoisgriekaksi: Πλάτων, Plátōn), syndyjäh Aristokles (Ἀριστοκλῆς; n. 427 – 348 eaa.), oli klassisen kavven ammuine griekkalaine filosofi, kedä pietäh erähänä päivänlaskumualazen filosoufien tärgehimmistä duumaiččijoista da kirjutetun dialogan (ezim. Symposium da Valdivo) da dialektiekan muodoloin kehittäjänä. Hiän perusti Platonan Akadeemien, mibä oli filosoufine škola Atienassa missä Platon opasti filosoufieda. Hiän oli Sokrateksen kuuluzin opastuja, da Aristoteles hänen iččesä.
Platonan tunnetuin ruado on muodo- libo idejateorie. Hiän kehitti sen eččiessäh vastavusta varman tiijon kyzymykseh, libo siihen mibä erottua tiijon uskomuksesta. Eräs hänen dialogiloin tarkotuksista oligi ozuttua sokruattizen metodan kauti, kuin tavanmugazet tavat duumaija eivät anna varmua vastavusta siihen, mibä on tieduo da mibä on vain uskomus. Hänen ruadoh vaikutettih vägevästi ezisokruattizet filosofit Pythagoras, Herakleitos da Parmenides, hos tiedo heisdä ongi enimyölleh ičče Platonalda peräzin.
Platonan kaikkien kirjutuksien uskotah säilynyön jo 2400 vuotta tävvellizenä - toizin migu läs kaikkien muijen hänen aigalaiziensa vastuavien. Neoplatonisman kauti hiän on sežo vaikuttan muga rissillizeh kuin islamilaizeh filosoufieh.
Wp/krl/Steel pan

Steel pan ili pannu on melodini lyöntäšoitin, kumpani on kehitetty Trinidadissa, Karibijalla. 
Šoittimen istorijašta.
Trinidadissa imehniset keräyvyttih yhteh kuottelomah, mitein erimoiset metalliset šäilijöt ta keittijövälinehet šoitetah. Patoja ta pannuja, pisketti- ta mualipurkkija, ruhkakorija, autojen ošija ta öljypuččija käytettih enšiksi šemmosenah lyöntäšoittimina. 1930-luvulla huomattih, jotta metallirumpujen pohjašša olijan kumuran piitämän voit virittyä erimoisilla šävelkorkevukšilla, min tähen oli mahto šoittua tunnuštettavija melodijoja. Näin rotiuvuttih enšimmäiset teräšpannut. 
Pannut tänäpiänä.
Nykysen luatusekši šoitin oli kehittyn 1955 vuoteh šuaten. Šoittimie luajitah piäasiešša öljypuččiloista. Pannun metallipinnalla lyötylöistä piitämistä jokahini tuottau erimoisen šoitannan šen paikan ta kovon mukah. Pannuja šoitetah lyömällä piitämijä kahella puutikulla, kumpasen n’okka on piälyššetty kumilla. 
Steel band.
Steel bandan ili steel pan -orkesterin iänialoveh kattau pianon iänialan; šentäh šiinä pitäis olla ainaki 6-7 šoittajua. Yhteh šoittimeh kuuluu 1-6 pannua, ta jokahisella šoittimella šoittau vain yksi imehnini. Orkesterissa on eri-iänitašosie pannuja sopranošta bassoh. Yheššä šoittimešša voit olla šävelie noin viiještätoista (altti- ta kitarapannut) kolmehkymmenehki šuaten (violi- ta sopranopannut). Šoittimen kovošta šuattau piätellä šen iänitašon: mitä šuurempi šoitin, šitä matalampi iäni. 
Šoittajat.
Pannuorkesteriloissa šoitettih alušta alkuan vain miehet; naiset ruvettih šoittamah pannuja vašta 1970-80-luvulla. Trinidadilaisten pannuorkesterien šoitanta ulkomualaisilla festivaliloilla alko hil'l'an vällän levitä muajilman eri puolilla. Nykyjäh pannuorkesterit ruatah kaikissa muanošissa.
Wp/krl/Neijenkelloni

Neijenkelloni ("Convallaria majalis") on kukkija heinäkašvi, kumpani kašvau pohjasella muanpuoliskolla.
Ulkonäkö.
Neijenkelloni on monivuotini heinäkašvi, kumpani voi kašvua 30 senttimetrie korkiekši. Še kukkiu oraškuušta kešäkuuh ta šen antimet kypšytäh kešäkuušša-heinäkuušša. Neijenkellosen kukat ollah valkiet.
Levientä.
Neijenkelloni kašvau Venäjän Europan puolehisešša ošašša, paičči koilisalovehilla, Krimillä, Kaukasijašša, Amurin alovehella, Sahalinilla ta Kurileilla. Neijenkelloni kašvau lehti- ta havumečissä, sekamečissä, mečän aholoilla ta niittylöillä ta jokien rannoilla.
Käyttö.
Neijenkellosta käytetäh lieččiješšä. Še on hyvä šyväintauteih ta šappitauteih. Neijenkellosta istutetah satuloih čomennuškašviksi. Šitä käytetäh niise hajuvesih.
Akkiloičenta.
Karjalašša neijenkelloni on pantu Karjalan Ruškieh kirjah.
Wp/krl/Lešenlehti

Lešenlehti ("Tussilago farfara") on astrakašvien pereheh kuuluja monotiippisen šuvun kukkakašvilaji.
Lešenlehti on lešenlehtien šuvun ainuo laji. Še on monivuotini heinäkašvi, kumpasta voi rikeneh nähä Eurasijašša, Afrikašša ta toisissa muajilman kohissa. Lešenlehen erikoisuš on še, jotta še kukkiu aivoin kevyällä, ennein lehtien avavumista. Kukkavarši on 5-30 senttimetrie pitkä; kukat ollah keltasie. Kašvie on käytetty rohtukašvina ammusista ajoista alkuan, ta kašvin latinankielini lajinimiki on "tussilago" šanoista "tussis", ryvintä, ta "agere", poistua. Lešenlehti auttau rykimisen liečinnäššä.
Levientä.
Lešenlehti kašvau Eurasijašša (Länsi-Europan alovehella, Uralilla, Länsi-Siperissä, Itä-Siperissä, Kazakstanissa, Keški-Asian ta Šuvi-Siperin vuaroilla ta Vähä-Asijašša), pohjasešša Afrikašša ta Pohjas-Amerikašša.
Tavan mukah lešenlehti kašvau niissä kohissa, missä ei ole turvehta: vesistöjen rannoilla, rotkojen ta muanvieremien rintehillä ta pelloilla, tyhjillä muakohilla ta kuatopaikoilla. Lešenlehti kašvau šavimailla ta jokien hiekka- ta čuuruluuvvoilla. Venäjän Europan puolehisešša ošašša kašvi kukkiu šulakuušša.
Lešenlehen käyttämini parantamisešša.
Lešenlehen lehtie käytetäh rohtuainehena. Niitä kerätäh kevyällä ta kuivatah pirtissä ili kuivaškuapissa 40-50 gradussin lämpötilašša.
Lešenlehen biologijallisešti aktiiviset ainehet autetah kylmyštauteih. Lešenleheštä keitetyn čäijyn avulla voi piäššä rykimiseštä.
Wp/krl/Minna Canth

Minna Canth (algujah Ulrika Wilhelmina o. s. Johnson, 19. kevätkuuda 1844 Tambere – 12. oraskuuda 1897 Kuopijo) oli suomelane kirjuttaja, lehtinaine, torgunaine da yhtehiskunnalline vaiguttaja. Kirjuttajana hänellä on suuri merkičys suomelazen realisman synnynnässä da kehitännässä. Hiän kirjutti ozutelmoi (ezim. "Työmiehen vaimo", "Anna Liisa"), pienoisromuanoi (ezim. "Hanna") da novelloi (ezim. "Köyhää kansaa", "Kauppa-Lopo"). Hiän oli enzimäne tärgie suomenkieline ozutelmoin da prouzan kirjuttaja Aleksis Kiven jälgeh da enzimäne suomenkieline sanomalehtinaine. 
Canth äijän vaikutti hänen oman aijan Suomessa ristikanzoin mielih da levitti europpalazie idejoi. Hiän tahto parendua naizien, lapsien da keyhien yhtehiskunnallizie oigevuksie da hyvinvoindua, da ezimerkiksi hänen ozutelma "Työmiehen vaimo" (1885) suorah vaikutti Suomen zakonoinluajindah, kun ozutelma näytti piättäjillä problieman.
Wp/krl/Carol Shields

Carol Ann Shields (š. Warner; 2. kešäkuuta 1935 Oak Park, Illinois, U.S.A. – 16. heinäkuuta 2003 Victoria, British Columbia, Canada) oli amerikkalaisšyntyni kanadalaini romani- ta novellikirjuttaja. Hänet tiijetäh parahiten 1993 vuotena julatušta romanista The Stone Diaries, kumpani voitti U.S. Pulitzer Prize for Fiction -palkinnon tai Governor General’s Award -palkinnon Kanadašša. Še on ainuo kirja, kumpani on voittan molommat palkinnot.
Opaššunta.
Shields opaštu Hanover Collegešša Indianašša[1], missä hiän otti vaštah kandidatin BA-tutkinnon enklannin kieleššä 1957 vuotena. Hiän vietti akatemisen vuuvven 1955-1956 Exeterin yliopissošša Enklannissa. Shields jatko opaššuntua Ottawan yliopissošša, missä hiän šuoritti magisterin MA-tutkinnon 1975 vuotena.
Pereh.
Vuotena 1955 Shields tuttavuštu Škotlannissa kanadalaisen inšineriopaštujan Donald Hugh Shieldsin kera. Parikunta mäni naimisih 1957 vuotena ta muutti Kanadah, missä heilä šynty poika ta nellä tytärtä. Myöhempäh Shieldsistä tuli Kanadan kanšalaini.
Enšimmäiset tevokšet.
Vuotena 1976 julattih Shieldsin enšimmäini romani Small Ceremonies, a 1977 vuotena toini, The Box Garden. Vuotena 1980 Shieldsit ašetuttih elämäh Winnipegissä, Manitobašša, missä hiän kirjutti paremmin tunnetut kirjah.
Ruatoeloš.
Shields ruato paičči muuta Manitoban yliopissošša enklannin kielen professorina 1992 vuuvvešta šuaten ta Winnipegin yliopissošša kanslerina 1995 vuuvvešta šuaten. Eläkkehellä šiirryttyö 2000 vuotena Shieldsit muutettih elošijan Victorijah, British Columbijah.
Jälkimmäiset vuuvvet.
Shieldsin jälkimmäini romani Unless (2002) šai Ethel Wilson Fiction Prize -palkinnon. Täššä romanissa Shields puolistau intohimosešti naiskirjuttajie, kumpaset kirjutetah kotih liittyjistä tiemoista. Shields kuoli 2003 vuotena rintašyöpäh 68 vuuvven ikäsenä.
Bibliografija.
Romanit
Grafiset romanit
Novellit
Runot
Näytelmät
Kritikki
Elämäkerta
Antologiat
Elokuvat
Wp/krl/Skotinkieli

Skotin kieli on germuaniellisen kieliryhmän päivänlaškujoukkoh kuuluva kieli, kumpani perävyy muinaisanglien kieleštä. Moderni skotin kieli on sit lähišukukieli modernilla anglienkielellä. Skotin kielellä ei ole virallista stuatussua Iso-Britannian sakonoinluajinnašša, a vuonna 1999 peruššettu ičehallintoelin Skotlannin parlamentti tunnuštau sen stuatussan omana kielenä ta kešäkuussa 2025 hyväksytty ašetuš "Scottish Languages Act 2025" anto sille stuatussan yhtenä Skotlannin virallisista kielistä. Skotin kieli javotellah yhekši Jeuropan alovehellisista vähemmištökielistä ta UNESCO javottelou sen varavonalašekši kieleksi. Vuuven 2022 rahvahališšon čotaiččemisen mukah 1.5 miljonua ristikanšua Skotlannissa (sen 5.4 miljonašta kokonaišrahvahališšošta) saneltih, jotta malttau skotin kieltä. Sen stuatussa ičenäisenä kielenä on yhelläh kiisselty, eritenki Skotlannin ulkopuolella.
Skotlannissa paistah skotin kielen lišäkši kahta muuta kotoperäistä kieltä: anglien kielen skotlantilaista muotuo kumpani on enämmistökieli, ta gaelin kielen skotlantilaista muotuo.
Kartta: skotin kielen pakina-alovehet.
Wp/krl/Makar

Makar on skotlantilaiseh kirjallisuoh liittyvä termin runuolijalla tai pajattajalla, eritenki hovirunuolijalla. 
1800-luvulta lähtijen "Makarit"-terminiä on käytetty kohtinasesti tähtyämäh erähih 1400- ta 1500-lukujen skotlantilaisih runuolijoih, eritenki Robert Henrysonih, William Dunbarih ta Gavin Douglasih, kumpaset kirjutettih monipuolisešti erimoista žanrua skotin kielen muinaismuuvolla Pohjašen Jeuropan reneššanšin aikavälillä. 
Kuva: Čomennus William Dunbarin runokirjašta "The Poems of William Dunbar".
Lähtiet.
https://en.wikipedia.org/wiki/Makar
Wp/krl/Luonto

Luonto ili prirota tarkottau yleisešti muaperyä šekä vesistöjä ta ilmakehyä tai kašvija ta elukoita, erikoisešti vain vähän ili ei ollenkana ihmisen muokkuamua elinympäristyä. Luontuo tutkijien tietoalojen yhtehini nimityš on luonnontieto.
Luonnontiijollisen näkemykšen mukah ihmini ičeki on elukka ta oša luontuo. Šilloin ihmistä ta hänen rakentamua kulttuuriympäristyä ei voi pityä vaštakohtana luonnolla. Arkikieleššä pietäh aihiettomana koroštua kulttuuriympäristän eruo koškomattomašta, villistä luonnošta, a käytetäh vain termie luonto. Lisäkši arkisen kielenkäytön luonto-termi šisältäy oletukšen, jotta šana tarkottau piäasiešša eläjyä luontuo.
Luonnontiijošša luonto ymmärretäh kaiken šisältäväkši olovaisuokši atomin ošista tähtijärješšelmih šuaten, ta šamalla tutkimukšen kohtehekši, kumpani šisältäy kaikki tutkittavat asiet. Käytännöššä tietoalojen välisen ruavonjavon mukah ihmisen kulttuurin tutkimuš on ollun iellä muuta ihmistiijon alua.
Wp/krl/kuu

Kuu (simvoli:☾) on Muan ainuo luonnollini kiertolaini ta aurinkokunnan viijennekši šuurin kuu. Šen šäjeh on 27 prosenttie Muan šäteheštä, mi teköy šiitä aurinkokunnan šuurimman kuun šuhtiešša emoplanettah nähen. Kuun mašša on 1,23 prosenttie ta tihevyš 61 prosenttie Muan vaštuajista miärehistä. Še kiertäy Muata šuunnilleh 384 400 kilometrin korkeuvešša.
Kuu on vejenhenkäššykšeh šalpautun Muan keralla. Šen tähen Kuušta on kaikičči kiäntyn Muan šuuntah ykši ta šama puoli, Kuun loittoni puoli tahi niin šanottu ”pimie puoli” jiäy pisyväisešti näkymättömih.
Kuu kuvaštau Päiväšen valuo, ta še on toišekši kiilakkahin kohe taivualla Päiväšen jälkeh. Šuunnilleh kuukauven aikua Kuu kulkou läpi šiännönmukašet vaihiet uuvvešta kuušta puolikuutaman kautti täyšikuutamah. Eričyisešti tämän kierron tähen Kuušta on tullun tärkie kulttuurillini ikoni, kumpasella on ollun šuuri vaikutuš moniahien rahvahien ajanmiäričykšeh, mifologijah ta taitiešeh.
Ylehišešti ušotah jotta Kuu on šyntyn šamoih aikoih kuin Mua, melki 4,5 miljardie vuottu takaperin. Šynnyštä on luajittu monta erimoista teorijua, ta niištä äijän kannatetah törmävyšgipoteesua. Šen mukah nuoreh Muah törmäi protoplaniettu Theia, kumpani oli noin Mars-planietan kokoni kohe. Yhtehtörmävykšeššä Muan kiertoravalla jiäi ainešta, kumpašešta rotiutu Kuu.
Enšimmäini miehittämätöin luotain laškeutu Kuun pinnalla vuotena 1959. Apollo 8 miehistön keralla kierši Kuun vuotena 1968. Kuu on ainuo toini taivahankappale, kumpasen pinnalla ihmini on aštun. Vuošina 1969–1972 Kuuh laškeutu kuuši avarušlentuo miehistön keralla, niistä enšimmäini oli Apollo 11 heinäkuušša 1969. Vuuven 1972 jälkeh Kuuh on työnnetty vain tiijollista ruatuo tekevie miehittämättömie luotaimie.
Wp/krl/Šuvanto (Kiestinki)

Šuvanto[1] (ven. Кушева́нда, Kuševanda) on kylä Karjalan tašavallan Louhen piirin Kiestinkin kyläkunnašša Venähyällä. Še šijaččou Pistojoven muuvvoštaman Šuvantojärven rannalla 82 kilometrie Kiestinkistä päivänlaškuh. Kyläššä on nellä eläjyä (vuotena 2013)[2].
Šuvannon kylä on šyntyn 1700-luvun puolivälissä.[3] 1800- ja 1900-lukujen vaihtehešša še muuvvošti lähikylineh Pistojärven volostiin kuulunuon Šuvannon kyläkunnan. Šuvannon lisäkši kyläkuntah kuuluttih Kiimašvuara ili Närhilän (Narvijev dvor) kylä ta Makarielan (Makarely) uuviskylä. Vuotena 1905 niissä oli 263 eläjyä. Šuvannon kyläššä oltih 27 pirttie ta 167 eläjyä.[4]
Neuvoštoaikana peruššettih alukši Uhtuon ta šiitä Kiestinkin piirih kuulun Šuvannon kyläneuvošto. Šuvannon lisäkši šiih kuuluttih Akkala (ven. Akkola), Katošlampi (Katošlamba), Kiimašjärvi, Korpijärvi (Korpiozero), Kutuni, Makariela ta Tuhkala i Tuhkalan yhteyteh luvettu Ahonvuara. Vuotena 1933 niissä oltih 461 eläjyä, kumpasista melki kaikki oltih karjalaiset. Šuvannošša eläjie oltih 140.[5][6] Myöhempäh aikah Šuvanto liitettih Šohjananšuun kyläneuvoštoh[7].
Wp/krl/Onttoni Miihkali

Onttoni Miihkali (suom. Mikko Miihkali Karvonen, vuuvvešta 1952 lähtien Mikael Karresand)
on šyntyn Kiestinkin kyläššä v. 1904 ta kuoli 2. päivä talvikuuta 1979 Lövbössä, Ruočissa. Hiän oli karjalaini kirjalija, kumpani kirjutti šotakniikoja. Kuulusin häneh kirjoista on vuotena 1940 julattu "Suomussalmen sotatantereilla". Onttoni Miihkali kirjutti niise karjalaisuoh liittyjyä kniikua. Hänen kirjat on julattu šuomenkielellä.1
Eloš voinan aikah: Onttoni Miihkali oli saltattana vuuvvet 1921-22 ta šoti Meččäpartisanivaštahnoušušša. Hiän šoti Karjalan Kanšannoušušša, kumpasen jälkeh hiän pakeni Šuomeh. Šuomeh tultuo, Onttoni Miihkali oli Karjalan Šivissyššeurašša, ruatp karjalaisuon hyväkši. Jatkošovan aikua vuotena 1942 hiän oli ošantottajana “Itä-Karjalan” voinahallinnon neuvottelentakunnašša.
Šuomešša Karvonen lipo Onttoni Miihkali valmistu opaštajakši vuotena 1928 Kajuanin seminarista. Hiän ruato školan opaštajana Šuomuššalmen Kuivajärveššä vuuvvet 1928-1939. Opaštajan ruavon kera hiän luati rativoprogrammua ta kirjutti lehtilöih ta šurnaloih karjalaisuoh liittyjyä asieta – Kuivajärven ta Hietajärven kylien ortodoksiseh kultturih nähen, hiän toi esih Domna Huovisen runonlaulantua. Šuomešša elyässä tuttavuštu Karvonen Ilmari Kiantoh, kumpani niise oli kiinnoštun karjalaisuošta ta vienankarjalaisuoh liittyjih tieloloih. Karvosen ta Kiannon kešen nousi tora Talvivoinan aikua, šentäh kun Kianto arpuali Karvosen ošutta voinapetäntäviäritykšeh, kumpani lanketettih Kiannolla.
Talvivoinuh aikua Karvonen ol ErP 15:tah luutnanttinah Šuomuššalmelpäi frontul tiijušteluofitsierunah vuojeh 1939 loppih suaten.
Eloš voinuajah jälleštä: Voinuaijah jäleštäh häneh kniikuloištah ušiampi laitettih kiellettylöin kniikuloin liššalleh. Häneh kniikui šuatettih poikkešh bibliotiekuištah kniikuvaraštoloihpäi.
Voinuaijah jäleštäh Karvonen läkši Šuomešta Ruotčihpäi šentäh kui häi varasi jottanih šuomalaišet luovuttaišiit hänet Neuvoštoliittoh šentäh ku häi ol rodinuh Karjalaššah, oli vienankarjalaini ta kirjuttan voinuuh liittyjyä kniikua äijän.3
Ruotčiččah eläiššäh Karvonen rautoi opaštajanah ta muutti häneh nimeh vuotena 1952 muotoh Karresand.
Häneh tytär, Alli Risberg anto tuattonša kirjutukšie ta muuta šemmoišta Kainuuh mušeol ta Kajaanih muakuntabibliotekallah. Kuivajärveh hieros ol Onttoni Miihkalih mukah nimettyh leirikeškuš kumpasen Kajaanih ortodokšini šeurakunta omišti. Šeurakunta möi keššukšen ta še paloi vuotena 2009.4 &amp; 5
Tevoksie
Wp/krl/nonsensa

Nonsensa merkiččöy järrenvassasta da mieletöindä kielellistä ilmazuo, höbäjändiä. Käzittehellä tuagieh viitatah kirjallizuoh, kumbasta kleimau kummakaz absurdizus, ga nonsensa voi ilmetä i suullizessa kommunikatsiessa. Nonsensa-runohus vagottaa merkičyksellizyön da merkičyksettömyön rajalla, on ylen kizuajua da kiändäy dieloloi piälakalleh – kizan täh. Nonsensa-runohus elosselou ritmalla, sanoilla da iändehellizyöllä.
Nonsensan tutkija Wim Tigges nostau tevoksessah "An Anatomy of Literary Nonsense" (1988) nonsensa-tekstan tärgeimmäksi elementaksi purkaudumattoman jännittehen da merkičyksien moninazuon lässä- da poisolennan välillä. Tämä on Tiggesan mugah nonsensan tärgein paradoksa. Nonsensa liitetäh lapsienrunohuoh, ga sidä käytetäh i aiguhizilla luovussa kirjallizuossa.
Puhtahinda absurdizutta evustau dada-runohus, kumbazessa sanoilla ei enämbi ole semantillizie merkičyksie.
Nonsensua käytettih Frantsiessa da Germaniessa jo keskiaijalla, konza sillä luajittih pilua vanhoista todizista runomuuvoista, ga lajin kuuluzimmat evustajat ollah anglielazet Edward Lear (1812-1888) da Lewis Carroll (1832–1898). Carrollan runo "Pekoraali" on muailman kuuluzimbie nonsensa-runoloi. Lizäksi voijah mainita G. K. Chestertonan kniiga "A Defense of Nonsense" (1901).
Muista nonsensan evustajista voijah mainita frantsielazet Guillaume Apollinaire da Raymond Queneau, yhysvaldalane Ogden Nash, germanizet Christian Morgenstern da Joachim Ringelnatz segö daanielane Halfdan Rasmussen. Lizäksi lajitiippua ollah hyövynnetty James Joyce da T. S. Eliot. Suomessa Lauri Viita, Eeva-Liisa Manner, Kirsi Kunnas (kaksi Lewis Carrollan suomendajua), Väinö Kirstinä da Juhani Peltonen kuulutah nonsensan uurastajih.
Lizäksi kriptografiessa tutkitah metodoi nonsensan libo paremmingi mielivaldazien merkkijonoloin erottelemizeksi varsinazista viestilöistä.
Lähtehet.
https://tieteentermipankki.fi/wiki/Kirjallisuudentutkimus:nonsense
Wp/krl/Heli Laaksonen

Heli Pauliina Laaksonen (š. 28. šyyškuuta 1972 Turušša) on šuomelaini kirjualija, runoniekka, estradiartista / lava-artista, luvennoiččija tai luonto- ta ympäristöneuvoja. 
Laaksonen käyttäy tevokšissah Lounaš-Šuomen murrehta, kumpani on lähekkäini uušikaupunkilaista Vakka-Šuomen alovehella paistavua murrehta, ka šiinä on piirtehie muistaki lounaššuomilaisista alovehmurtehista. Tevokšissa murtehellista ilmasuo on vähän muutettu ylehiskielen šuuluh.
Laaksošen iče lukomista iänikniikoista kultalevyrajan on ylitetty runodiskat "Jänes pussis" (2003, Sammakko) ta "Ratio Sulavoi" (2007, Otava). Hänellä annettih Kirsi Kunnas -runotrofei vuotena 2020.
Eloš ta ura.
Lapšuon Laaksonen vietti Uuvveššakaupunkissa. Muamon puolelta runoniekan juuret ollah Halikošša, tuaššen tuaton heimokunta tulou Lokalahelta.
Laaksonen piätti Uuvvenkaupunkin lukijon valkohuraškan keralla vuotena 1991. Turun yliopissošša hiän opaštu šuomen kieltä, fonetikkua ta kašvatuštietuo ta valmistu filosofien magisterikši vuotena 2000. Lisäkši hiän on opaštun eestin kieltä ta kulttuurie Helsinkin ta Tarton yliopistoloissa (1992 ta 1999).
Laaksonen ruato Helsinkin sosialialan opaššušlaitokšešša eestin kielen ta viessinnän opaštajana 1996–2000, ta Helsinkin ammattikorkiekoulu Stadian viessinnän opaštajana 1997–2001. Vuošina 2001–2004 hiän ruato Laitilan kulttuurihankkehen piälikkönä.
Vuuvvešta 2004 alkuan hänellä on ollun oma toiminimi "Sanatoimisto Hulimaa" ta vuuvvešta 2016 kustantamo "Kynälä". 
Laaksonen on niisi järeštän kirjallisie illaččuja porilaisen murrehkirjualijan Elina Wallinin keralla.
Alkujah Laaksonen viritty murrehrunoloih virolaisien runoniekkojen kautti. Piäštyöh tuttavuštumah Jan Rahmanin keralla, hiän kiänti Rahmanin 1997 võron murtehella kirjuttamie runoja lounaššuomen murtehella. Tämä alku anto hänellä intuo jatkua murrehrunojen keralla työjelyö. Niisi omie pakinatekstilöitä kirjuttuas's'a Laaksonen käyttäy kotimurrettah. Hiän vet iče kuččuu tekstijäh mielelläh kolumniloikši, šentäh kun ušiempah niissä paissah kirjuttajalla tuttavista tiijollisista aseista. Varšinaisissa pakinatekstilöissä hiän šanelou ičeironien kera vesselie tapojah ta tapahukšie mitä hänellä ičelläh on šattun ta mitä hiän šuvaiččou. Rikeneh aihehena on varsinaisšuomelaisuon vertualomini muuh šuomelaisuoh.
Laaksonen valittih vuotena 2007 Turun yliopisson vuuvven alumniksi. Vuuvvešta 2011 alkuan Laaksonen on elän Rauman Lapissa Kodiksamin kyläššä.
Tevokšet.
Huomivo! Hairivošša Helin tekštilöiksi on šanottu olovan paičči muuta: "Naise elämää" (Karoliina Koskisen), "Korinhoito-oppi naisil" (Veera Niemisen), "Talvipäiväkirja" ta "Tänä juhannuksen ei sit ryypätä" (rahvahanperitehellini tevoš, kumpasen luatijua ei tunneta)
Lähtiet.
https://fi.wikipedia.org/wiki/Heli_Laaksonen
Wp/krl/Netäli

Netäli on šeiččemen suutkan pituni aika, kumpani on noin nelläšoša kuun kiertuo. Netälin päivät ollah enšiarki, toiniarki, serota, nelläšpäivä, piätinččä, šuovatta ta pyhäpäivä.
Wp/krl/Kuu

Kuu on Muan ainut šuuri kiertolaini, kumpani kiertäy planetan yhen kuukauven aikana. Kuun loittosuš Muašta on noin 384 400 kilometrie ta läpimitta noin 3 474,2 kilometrie.
Enšimmäini ihmini laškeutu Kuun pinnalla vuotena 1969.
Wp/krl/Eltankajärvi

Eltankajärvet tahi Joutankijärvet (ven.: Эльданка, Joldanka, (Озеро Верхнее Эльданка) ollah kakši pientä järvie, kumpaset šijaitah Uhtuošša Karjalan tašavallašša Venäjällä. Järvet kuulutah Vienan Kemijoven vesistöh ta lašketah Keški-Kuittijärveh. Eltanka-nimi on muuvoštun alkuperäsen nimen venäjäkši translitteroijun muuvvon šuomenkielisenä luventana, kumpasesta karjalankielini "Eltankajärvi" on laihina. Järven lähiseššä paikašša ollah Šuomešša kuulusat Kiiskiesen kukkulat.
Järvi tuli tunnetukši Šuomešša jatkošovan aikana Erkki Tiesmaan vuotena 1941 sanottamašta Eldankajärven jää -laulušta (alkuperäsenä Alfred Markushin "Ali Baba"). Neuvoštoliiton hajottuo šotaveteranit ta muut ollah tehty matkoja vanhoih taistelupaikkoih. Pohjasempi Eltankajärvi šijoutuu hyvin löyvettäväššä paikašša Uhtuošta Vuonniseh viejän tien lähellä Keški-Kuittijärven läntisen piän pohjaspuolella. Šuvisempi Eltankajärvi on tieltä noin nellän kilometrin piäššä.
Järvien laškujoki Keski-Kuittijärveššä on Joutankijoki.
Wp/krl/Kaunis Tuarie

Kaunis Tuarie on šuomelaisen toimittajan, valokuvuajan ta kirjuttajan I. K. Inhan valokuva, kumpani on otettu vuotena 1894 tutkimus- ta kuvaušmatalla Vienan Karjalašša, Uhtuon kyläššä. Še esittäy nuorta, teini-ikästä tyttyö nimeltä Tuarie kesryämäššä. Valokuva oli esillä näyttelyššä talvikuušša 1894 ta julkaistu enšimmäisen kerran kirjašša Kalevalan laulumailta vuotena 1911.
"Kävimä kaččomašša eryäštä nuorta, moušot viisitoista vuotta vanhua neičykkyä, kumpaista kehuttih koko kylän kauneimpana. Vaikka Tuarie on melko keyhä - tuatto oli vuosie elän Šuomešša jättyän perehen oman ošan šelkäh - niin oli hiän kaunehuon takie kuitenki niin šuurešša mainehešša, jotta šanottih nuorien miehien kilvan meinannuon viijä hänet miehol'ah vaikka hiän oli vielä alaikäni. Tuarie oliki kaunis neičyt, äijyä kaunihimpi kuin valokuvašša, eikä še šuinkana vähentän hänen viehättävyttä, jotta hiän maltto "viätä värttinyä." (- Inha, Kalevalan laulumailta, 1911) 
Vaikka professori Pertti Virtaranta onnistu šelvittämäh monen Inhan valokuvien ristikanšan ošat, Tuarien myöhemmät elokšenvaihehet ollah jiäty tuntomattomiksi.
Vaikutuš.
Anna Korhonen on kirjuttan Ylen Sininen laulu -šarjan šivuilla, jotta "Inha on onnistun vankiččomah kuvah nuoren neiččyön šamanaikasen vuotannan ta varautumisen." Šäveltäjä Kari Rydman on kirjuttan kuvan herättämäštä vaikutelmašta: "I. K. Inhan häikäisevän kaunis kuva kertou miula kuitenki kevyäštä tahi kešäštä, kumpani nikonša ei lopu". Valokuva on ollun tiemana Riikan kappalehella "Toarie", kumpani šijottu kolmannekši Šuomen euroviisukaršinnoissa vuotena 2004. Niise Folkswagen-joukko on luatin kappalehen nimeltä "Toarie", kumpani on julkaistu albumilla Kyläkaupan rappusilla vuotena 2008.
Wp/krl/I. K. Inha

I.K.Inha (Konrad Into Nyström) (12. pimiekuuta 1865, Virrat, Šuomi - 3. šulakuuta 1930, Helsinki) oli šuomelaini valokuvuaja, lehtimieš, kiäntäjä, kielitieteilijä, karjalaisien kanšanrunojen keryäjä.
Inha opaštu kirjallisutta ta estetiikkua Helsinkissä. Šen jälkeh hiän opaštu valokuvauštaituo Šakšašša ta journalismie ta istorijua Itävallašša. Šielä Inha matkušti ta kiänti.
Vuotena 1894 Inha oli matalla Vienan Karjalašša Lönnrotin jälkie myöten. Tällä matkalla hiän otti 300 valokuvua, kumpasista šuurin oša on ylen hyväluatusie. Vuotena 1911 piäsi ilmah Inhan matkapäiväkirja "Kalevalan laulumailta", kumpasešša Inha kuvaili Vienan Karjalan rahvahan elokšentapoja.
Wp/krl/Murmanskin aloveh

Murmanskin aloveh () on Venäjän federatijoh kuuluja aloveh ili oblasti Pohjas-Venäjällä Karjalan tašavallan pohjaspuolella, enimyölleh Kuolan niemimualla, läš kokonah n'apapiirin pohjaspuolella. Še rajautuu länšipuolella Norjan Finnmarkin aloveheh ta Šuomen Lapin muakuntah ta šuvešša Karjalan tašavaltah ta meren kautti Arhankelin aloveheh ta pohjasešša ta ijäššä Valkieh mereh ta Barencinmereh. Šen pinta-ala on 144 900 km² ta rahvašluku noin 651 000 eläjyä. Alovehen piäkaupunki on Murmansk.
Ilmaššošša hallitah arktiset ilmamassat ta Atlantin koštevuš. Luonnošša vuorotellah tundra, šekamečät ta šuuret järvet, kuten Imandra ta Lovozero. Murmanskin aloveh on vahvašti tevollistunut: yli 30% alovehen BRT:šta tulou tevollisuošta, varšinki värimetallurgijašta, mineralien louhinnašta ta kalankašvatukšešta. Mineralit - šemmoset kuin nikeli, vaški, fosforiitti ta harvinaiset metallit - ollah kansojenvälisešti merkittävie. Murmanskin šatama on Venäjän ainuo koko vuuvven jiättömänä pisyvä šuuri kauppašatama, ta šielä ruatau niise muajilman ainuo yjinvoimalla toimijien jiänmurtajien laivašto. Matkailuo kiinnoššetah revontulet, koškomatoin luonto, hiihtokeškukšet Kuolan tunturiloilla, arktiset elämykšet ta saamelaisperinneh. Tunnettuja nähtävykšie on muijen kešeššä Seidozero-järvi.
Murmanskin aloveh on peruššettu vuotena 1938. Šen šuvisimmat ošat kuulutah istorijalliseh Vienan Karjalah, ta nykyjäh Kantalahen piirih kuuluja Koutajärvenpiä ili Kanani oli vanhan Vienan pohjasin kylä.
Wp/krl/Donostia

San Sebastián (baskikši "Donostia") on Gipuzkoan muakunnan piälinna Baskimuan ičehallintoalovehella Pohjois-Ispanijašša. Vuotena 2012 kaupunkissa oli 186 409 eläjyä. Donostia šijaiččou Biskajanlahen rannalla lähellä Ranškan rajua.
Donostialla on oma jalkapallogruppa Real Sociedad, kumpani kisuau Ispanijan Primera Divisiónašša. Kaupunkišša pijetäh joka vuosi Donostian rahvahienvälini filmafestivuali, kumpani on järješšetty jo vuuvvešta 1953 alkuan. Donostia oli Europan kulttuuripiälinna vuotena 2016.
Kaupunkin ispanijankielini nimi San Sebastián ta baskinkielini nimi Donostia ollah šamua alkuperyä: kumpiki viittuau Pyhäh Sebastianukšeh. Baskinkielisen nimen alkuošašša "dona/done/doni" merkiččöy "pyhyä" ta tulou latinan šanašta "domine". Nimen kehitykšeštä on olomašša kaksi teorijua: toisen mukah še on ollun *Done Sebastiáne &gt; Donasa(b)astiai &gt; Donasastia &gt; Donastia &gt; Donostia, toisen mukah *Done Sebastiane &gt; *Done Sebastiae &gt; *Done Sebastie &gt; *Donesebastia &gt; *Donasastia &gt; *Donastia &gt; Donostia.
Wp/krl/Tuohi

Tuohi on koivun piälimästy, valgiedu kuordu da pädöy ainehekse monenluaduzih käyttötarkoituksih. Tuohes luajitah ezimerkikse virzuloi, lippilöi da astieloi. Parastu tuohtu punondah on hoikku da vedrei, tuores tuohi. Levytuohi leikatah sarroikse syylöin myödäh, da sarrat punotah yhteh oigei- libo kalttoruudutekniikal. Tuohes voibi valmistua astieloi sežo levytekniikal.
Wp/krl/Värttinäini

Värttinäine tahi värttinä on lankan kesryämiseššä käytetty vehkeh.
Wp/krl/Varoi

Livvikse da suvikarjalakse varoi, suvikarjalakse da vienankarjalakse varis libo variš ("Corvus corone") on varoiloin heimoh kuului lindu.
Kogo da nägö.
Piduhus: 44-51 cm&lt;br&gt;
Siibien agjuväli: 84-100 cm&lt;br&gt;
Paino: 410-675 g
Wp/krl/Tuhkapatuna

Tuhkapatuna on kakšiošani vesiputouš, kumpani on Tuhkajovella Louhen piirissä Vienan Karjalašša.
Ensimmäini vesiputoukšen oša on ollun ennein tärkienä paikkana. Kantaeläjien šanojen mukah, siinä oli mylly, kumpasella lähellä olijien kylien eläjät käytih jauhuo jauhomašša. Huvimaja ta šilta ollah paikallisen Meččätalouven rakentamat (1998) ta hoitamat.
Toini košen oša on 50 metrie alempana virtua myöten. Pitän aikua siih oli keräytyn kaikenmoista klamuo: hiršijä, lautoja, autorenkahie ta muuta. Monivuotini ryteikkö on johtan siih, jotta joki läksi pois omašta alkuperäseštä uomašta, vesi rupesi virtuamah ešteitä kierrellen ta rantapuijen juurie mullašta pal’l’aštaen. Kašvimuajilman rinnalla oli käršin faunaki: kutuaikana kalan oli melko mahotointa piäššä pavon yli. Kešäkuušša-heinäkuušša 2016 paikallisien eläjien voimin pato oli purettu, joki on myöštyn omih rantoih. Talkojen järještäjänä on Vienan Virta –kanšalaisjärještö, kumpani toimiu Piäjärven kyläššä.
Järven, joven ta košen nimi johtuu rantojen tahi pohjan luonnošta: karjalan kieleššä ”tuhka” tarkottau šamoin ”hienuo hiekkua”, ”tuhkamua” tarkottau ”kuivua, huokoista muata”.
Aihiešta muuvvalla.
Talko Tuhka-putoukšella 2016
Wp/krl/Tuhkajoki

Tuhkajoki on joki Vienan Karjalašša Louhen piirissä. 
Tuhkajoki virtuau Tuhkajärveštä (kumpasen rannalla šeisou Piäjärven kylä) ta laškou Ponččelenjokeh ta siitä Piäjärveh. Tuhkajovella on Tuhkapatuna-vesiputouš. Jovella on muitaki koškija, on kakši riippušiltua (ensimmäini on 500 metrie alempana joven virtua myöten).
Wp/krl/5. elokuuta

5. elokuuta uuvven kalenterin mukah on 217. päivy (218. päivä lisäpäivävuotena). Vuuvvešta on jälellä 148 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/6. elokuuta

6. elokuuta uuvven kalenterin mukah on 218. päivy (219. päivä lisäpäivävuotena). Vuuvvešta on jälellä 147 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/7. elokuuta

7. elokuuta uuvven kalenterin mukah on 219. päivy (220. päivä lisäpäivävuotena). Vuuvvešta on jälellä 146 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/8. elokuuta

8. elokuuta uuvven kalenterin mukah on 220. päivy (221. päivä lisäpäivävuotena). Vuuvvešta on jälellä 145 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;
Wp/krl/9. elokuuta

9. elokuuta uuvven kalenterin mukah on 221. päivy (222. päivä lisäpäivävuotena). Vuuvvešta on jälellä 144 päivyä.
Kuollutta.
&lt;noinclude&gt;