tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Варган

Варган - рама воськовын вольнӧя колеблющӧйся кыв формаа музыкальнӧй инструмент, кодӧс движенньӧӧ пуктӧны пельпомӧн либӧ нитш кыскӧмӧн.
История.
Еврейяслӧн арфа — важ музыкальнӧй инструмент — паськыда паськалӧма Азияын да Океанияын, Лунвывысь кындзи. Медся важ тӧдса еврей арфа аддзисны Монголияын да лоӧма миян эраӧдз III-I нэмъясӧ, мый петкӧдлӧ сылысь важ историясӧ. Еврейяслӧн арфа воис Латинскӧй да Войвыв Америкаӧ колонизация кадӧ, XVI нэм помын заводитчигӧн, кӧні сійӧс вӧдитчисны вузасьӧм операцияясын.
Европаын щека арфа паныдасьлӧма мӧд сюрс во заводитчигӧн, а Россияын медводдза аддзӧмторъясыс XIII нэмся, аддзӧмаӧсь Великий Новгород территория вылын. Европаса академическӧй музыкаын арфаӧн вӧдитчисны XVIII нэм помын — XIX нэм заводитчигӧн. Австрияса композитор Иоганн Альбрехтсбергер нӧшта гижис тайӧ инструмент вылӧ концертъяс.
Сылысь паськалöмсö подтверждайтöны археологическöй аддзöмторъяс: Белоруссияса Друцкысь аддзисны XII нэмся щекаа арфа, а Великий Новгород территория вылын аддзисны XIII-XV нэмъясся 13 арфа. Чайтöны, мый еврейлöн арфа пырис Россияса шöр регионъясö Польшасянь Украина пыр.
Интереснö, мый «щека» (да «бунгл») кывберд артмöма инструмент нимсянь. Первойсӧ сійӧ гӧгӧрвоӧдіс еврейскӧй арфаӧн ворсӧм, но сэсся роч кывйын босьтіс паськыдджык вежӧртас, пырис сэтшӧм вежӧртасъяс, кыдзи «шумитны» либӧ «мыйкӧ кутшӧмкӧ ногӧн вӧдитчыны». Сідз, еврей арфалӧн историяыс йитчӧма культура да кыв историякӧд.
Конструкция.
Ламелляр — кузьта пластинка формаын, пытшкас лэптӧм кыв. Вӧчан материалъяс: пу, бамбук, тростник, кось, металл. Паськалӧма Войвыв, Шӧр, Лунвыв, Лунвыв Азияса да Океанияса войтыръяс пӧвстын.
Кутшӧмкӧ пластинка сяма еврей арфаяс вылын кывсӧ кыскӧ сылӧн подув дорӧ йитӧма нитшӧн: ӧти башкир арфаысь (агас кубыз), айну арфаясысь ӧти (муккури), нивх арфаясысь ӧти (тыф канга), кост манси. арфа (томран), Бали дi вылын арфа (генгонг ).
Дуга — артмӧны кык йитчӧм металл юкӧнысь: рамаысь да пинялӧм вылӧ крючокӧн кыв. Еврейлӧн арфа рама артмӧ аркаа юкӧнысь да кык колодаысь, кодъяс костын эм кывлӧн уджалан юкӧн.
Троллейбус

Троллейбус - бесследнӧй механическӧй машина (ёнджыкасӧ пассажирскӧй, кӧть и эмӧсь грузӧвӧй да торъя могъяса троллейбусъяс) электроприводӧн контакт типса, коді босьтӧ электрическӧй ток ӧтувъя энергия источникысь (шӧр электростанцияясысь) кык проводнӧй постояннӧй токӧвӧй контакт сеть пыр 1000 . стержневӧй ток чукӧртысь да трамвай да автобуслысь бурторъяссӧ да лёкторъяссӧ ӧтувтан.
Канатнӧй туй

Канатнӧй туй - пассажиръясӧс да грузъяс нуӧм вылӧ уличавывса транспорт сикас, кӧні машинаяс, троллейбусъяс, кабинаяс либӧ стулъяс нуӧм могысь вӧдитчӧны тяговӧй либӧ грузӧвӧй тяговӧй канатӧн (тросӧн), кодъясӧс кыскалӧны опораяс костын сідз, медым машинаяс ( гондола кабинаяс, стулъяс, троллейбусъяс) оз йитчыны мукӧд.
Жемайтия

Жемайтия - историческӧй регион да этнографическӧй регион ӧнія Литвалӧн войвыв-рытыввылын (традиция серти Немуна да Виндава увтасінъяс костын).
Скуодас

Скуодас -Литваса Клайпеда районын кар, Скуодас обласьтса асвеськӧдлан котырлӧн да Скуодас старӧсталӧн административнӧй шӧрин. 1995 восянь сійӧ босьтӧ карса старӧсталысь статус.
Моседис

Моседис - места Литваса Клайпеда районса Скуодас районын. Моисей старӧсталӧн административнӧй шӧрин.
История.
Мосседис йылысь медводдзаысь казьтывсьӧ XVI нэмын, кор тайӧ ичӧт сикт, коді пырис Чатрус усадьбаӧ. Öнiя кадö сиктса олöмыс вöлi топыда йитчöма видз-му овмöдöмкöд, чери кыйöмкöд да киподтуя уджкöд. Олысьяс вöдитчисны му, кыйисны юын чери да лöсьöдiсны олöмлы колана продукция.
Польша-Литва öтмунöмлун дырйи .
Моседис, кыдзи и уна мукӧд литовскӧй посёлок, видзис ассьыс быдмӧмсӧ кыдзи видз-му овмӧс шӧрин. Уна сикас дворянскӧй рӧдъясӧс петкӧдлысьяслӧн оланін гӧгӧр му, кодъяслӧн влияниеыс колис ассьыс пас сылӧн историяын. Тöдчана лоöмторйöн вöлi пуысь вöчöм вичко стрöитöм, кодi лоис Моседислöн дiнму олöмлöн шöринöн.
Роч империя
Польша-Литва öтмунöмлöн юксьöмъяс бöрын Моседис пырис Роч империяö. Тайӧ кадколастӧ экономика водзӧ лёкмис, кӧть и уна олысь муніс уджавны Россияса мукӧд регионӧ либӧ суйӧр сайӧ. Тайӧ кадколастыс, кыдзи и уна мукӧд литовскӧй оланінъясын, лоис вежсьӧмъяслӧн да лӧсялӧмъяслӧн кадколастӧн.
Асшӧр Литва
Медводдза мирöвöй война бöрын Моседис пырис асшöр Литва пытшкö. Тайӧ кадколастас водзӧ сӧвмис видз-му овмӧс, артмисны ичӧт предприятиеяс. Олысьяс зіля пырӧдчисны культура олӧмӧ, видзисны ассьыныс традицияяс да обычайяс.
Сӧветскӧй оккупация .
Сӧвет власьт дырйи Моседис, кыдзи и став Литваыс, пырис СССР пытшкӧ. Вӧлі нуӧдӧма коллективизация, коді подулын непосредственнӧй оласног. Тайö кадколастö Мöседiсын кыпöдiсны выль инфраструктура, сы лыдын туйяс, школаяс да культура учреждениеяс.
СССР бырӧм
СССР помасьӧм бӧрын Моседис бара пырис асшӧр Литваӧ. Бöръя воясö сиктъяс кыскисны туристъяслысь синсö асланыс серпаса пейзажъясöн, а сiдзжö врач Вацловас Инцöн лöсьöдöм аслыспöлöс изъя сад вöсна. Тайӧ аслыспӧлӧс изъясӧн да композицияясӧн тырӧм садйыс лоис Моседислӧн збыльысь визит карточкаӧн. Сиктын эм и краеведческöй музей, кöнi позьö унджык тöдмавны сылöн история йылысь.
Шатес

Шатес - сикт Скуодас районса муниципалитетлӧн лунвылын, Барстычайсянь рытыввылын. Старшина да старӧстаяслӧн шӧрин. Стоящий кирпич Šačii ул. Иоанн Креститель вичко (1886 восянь), Шачийса кладбищеса часовня, Шачийса начальнӧй школа, библиотека (1955 восянь). Сикт кузя визувтӧ Шата шор. Эмӧсь туйяс 3708 Кауколикай–Лыксуде–Шатес, 3703 Ылакай–Вабалиай–Приалгава.
Сталин, Иосиф Виссарионович

Сталин Иосиф Виссарионович — Сöветскöй да Россияса политическöй, государственнöй, военнöй да партийнöй вождь, революционер. СССР-са збыльвывса веськӧдлысь. РКП(б) — ВКП(б)-лӧн Шӧр комитетса медшӧр секретар (1922—1934), ВКП(б)—КПСС-лӧн Шӧр комитетса секретар (1934—1953), Сӧветскӧй Союзса маршал (1943), Сӧветскӧй Союзса генералиссимус (1945). СССР-са оборона кузя нарком (1941-1946), СССР-са Нарком да СССР-са Министръяс Сӧветса веськӧдлысь (1941-1953), СССР-са оборона кузя Госкомитетса веськӧдлысь (1941-1945).
Этна

Этна - стратовулкан Италияын, Сицилиялӧн асыввыв берегын, Мессина да Катания каръяс дорын. Европаын медся джуджыд активнӧй вулкан. Этналӧн медся ыджыд джудждаыс торъялӧ извержениеяс да ӧтувъя жугалӧмъяс помкаысь. Этна обсерватория серти (Италия), 2021 вося февральсянь Этналӧн лунвыв кратерлӧн джудждаыс 3357 ± 3 метра, тайӧ выль рекорд 1981 воын войвыв кратерлӧн 3350 метра джуджда бӧрын. Этналӧн ыдждаыс 1190 квадрат километр, сідзкӧ, сійӧ лоӧ Италияын медся ыджыд активнӧй вулканӧн, ӧтдортӧ ассьыс медся матысса «соперниксӧ» — Везувийӧс — 2,5 пӧв унджык.
Каддафи, Муаммар

Муа́ммар Муха́ммад Абу́ Минья́р аль-Кадда́фи - Ливияса революционер, политик да политолог. Сійӧ де-факто Ливияӧн веськӧдлысьӧн 1969 восянь 2011 воӧдз, медводз 1969 восянь 1977 воӧдз Ливияса Араб Республикаса революционнӧй председательӧн, а сэсся 1977 восянь 2011 воӧдз Ыджыд Социалистическӧй Народнӧй Ливияса Араб Джамахириялӧн «вокъясӧн веськӧдлысьӧн». Первойсӧ идеология боксянь ёна юрбитіс арабскӧй национализмлы да арабскӧй социализмлы, сэсся веськӧдліс аслас, ёнджыка африканскӧй ориентиръяса, коймӧд мирса теория серти.
Николай II

Николай II Александрович - став Россияса бӧръя император, Польшаса сар да Суомимуса ыджыд князь (1894 вося рака тӧлысь 20 лун [1894 вося рака тӧлысь 1 лун] — 1917 вося март 2 лун) Гольштейн-Готторп-Романов династияысь. Гвардияса полковник (1892 воын); таысь кындзи, англияса монархъяссянь сылы вöлiны Ыджыд Британияса корольскöй флотса флотса адмирал (1908 вося моз тӧлысь 28 лун [1908 вося йирым тӧлысь 10 лун]) да англияса армияса фельдмаршал (1915 вося декабр 18 лун) званиеяс.
Ким Ир Сен

Ким Ир Сен () — Кореяса революционер, государственнӧй деятель, политическӧй, военнӧй да партийнӧй веськӧдлысь. КНДР-лы подув пуктысь да тайӧ государствоӧн де-факто веськӧдлысь 1948-1994 воясӧ КНДР-са Кабинетӧн Веськӧдлысьӧн (1948-1972) да КНДР-са Президентӧн (1972-1994), кӧть и сылӧн збыль власьтыс куйліс 1948-1994 воясӧ. Кореяса рабочӧй партиялӧн шӧр комитетса генеральнӧй секретарь (1948—1994).
Тушканов, Никита

Никита Тушканов - бывший преподаватель истории и обществознания из Микуни (Республика Коми). 2021 вося февральын сійӧс лэдзисны школаысь Навальныйӧс дорйӧм могысь ӧти морта пикет бӧрын.
2022 вося апрельын велӧдысьӧс мыждісны Россияса армияӧс дискредитируйтӧмысь да сетісны 30 сюрс шайт административнӧй штраф. Сэсся 2022 вося рака тӧлысь 8 лунӧ Тушканов йӧзӧдіс социальнӧй везйын текстъяс да мӧвпъяс Крымса мост ломтысьӧм йылысь донъялӧм йылысь, а сідзжӧ СВО-лы. Сылы вöчисны уголовнöй дело.
ГУЛАГ

ГУЛАГ - СССР-са НКВД-лӧн, СССР-са пытшкӧс делӧяс министерстволӧн, СССР-са юстиция министерстволӧн юкӧн, коді веськӧдліс 1930-1959 воясӧ принудительнӧй удж лагеръяслӧн системаӧн.
Иракын война

Иракын война - 2003 восянь 2011 воӧдз Иракын дыр кежлӧ мунысь вооружённӧй тыш, коді заводитчис АӦШ-ӧн веськӧдлӧм коалициялӧн Иракӧ пырӧмсянь, коді бырӧдіс Иракса Саддам Хусейнлысь правительствосӧ. Конфликт водзӧ муніс локтан дас вося уна юкӧннас, кор артмис повстанчество, медым сувтны коалицияса вынъяслы да тышкасьӧм бӧрын выль Иракса правительстволы паныд. США-са войскаяс официальнӧя петісны 2011 воын. 2014 воын Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъяс бара пырисны выль коалицияӧ. Инвазияыс муніс Джордж Бушлӧн администрациялӧн сентябр 11 лунся терактъяс бӧрын терроризмкӧд тыш дырйи.
Сирияын гражданскӧй война

Гражда́нская война́ в Си́рии - Сирияын уна боксянь да уна тшупӧда вооружённӧй конфликт, коді заводитчис президент Башар Асадлӧн 2011 воын арабскӧй тулыс дырйи мирнӧй демократическӧй протестъяс вылӧ зверскӧй репрессия бӧрын; конфликт ёна ёнмис Асад режимлы паныд восстаниеӧн да дыр кежлӧ войнаӧн, кытчӧ кад кольӧмкӧд пырӧдчисны эз сӧмын регионса медшӧр государствояс, но и войтыркостса организацияяс, военно-политическӧй котыръяс да мирса державаяс. 2024 вося декабрын правительстволы паныд вынъяслӧн наступление помкаысь усис Асадлӧн режим ӧні, водзӧ мунӧны тышъяс Сирияса Переходнӧй правительстволӧн вынъяс да Роджаваса вынъяс (Сирияса демократическӧй вынъяс) костын.
Паркер (шонді зонд)

Шонді зонд "Паркер" - НАСА-лӧн роботизированнӧй космическӧй аппарат, медым туявны Шонділысь пытшкӧсса коронасӧ. Лэдзӧма 2018 вося ӧшым тӧлысь 12 лунӧ Канаверал мысянь. Нимтӧма американскӧй астрофизик Юджин Паркер нимсянь, коді 1958 воын чайтӧма шонді тӧвлысь олӧмсӧ. 2024 вося декабр 24 лунӧ зонд матыстчис Шонділӧн «пыртанін» дорӧ (фотосфера) рекорднӧй ылнаын — 8,8 шонді радиус (6,1 миллион километр, либӧ 0,04 АЕ) .
Кьюриосити

«Кьюрио́сити» - Коймӧд поколениеса ровер, кодӧс лӧсьӧдӧма Марс вылын Гейл кратер туялӧм могысь НАСА-лӧн Марс йылысь наука лаборатория (МСЛ) миссия серти. Ровер — автономнӧй химия лаборатория, некымын пӧв ыджыдджык да сьӧкыдджык воддза роверъясысь Spirit да Opportunity.
Канаверал мыссянь лэччис 2011 вося лӧддза-номъя тӧлысь 26 лунӧ 15:02 UTC кадӧ да пуксис Марс вылын Гейл кратер пытшкын Aeolis Palus вылӧ 2012 вося ӧшым тӧлысь 6 лунӧ 05:17 UTC кадӧ. Марс вылын урчитӧм служитӧм кадыс ӧти марсианскӧй во (686 му лун); 2012 вося декабрын «Кьюриозит» кык вося уджтассӧ нюжӧдісны помтӧг.
2023 вося рака тӧлысь 7 лун вылӧ ровер муніс 31,05 км2.
Манхэттен проект

Манхэттен проект - код ним США-са ядернӧй оружие программалы, коді формальнӧя заводитчис 1942 вося ӧшым тӧлысь 13 лунӧ. Та бöрын 1939 восянь туялöмъяс нуöдiсны «Уран комитетын» (С-1 Уран комитет). Проектын участвуйтісны Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъясысь, Ыджыд Британияысь, Германияысь да Канадаысь учёнӧйяс.
Манхэттен

Манхэ́ттен - Нью-Йорк карлӧн историческӧй шӧрин да сылӧн вит районысь ӧти. Манхэттен дiысь кындзи, районö пырöны некымын ичöт дi.
Люберцы

Лю́берцы - город в Московской области России. Москва карса агломерацияӧ пырӧмӧн кар артмӧдӧ юркарлысь ӧти ӧтувъя мегаполис.
Кӧрт туй юкӧныс Казань вокзалсянь лунвылын 19 км сайын. Йӧз — 236.339 морт. (2024 во). Люберцы – Москва обласьтын йӧза лыд серти витӧд кар да йӧз лыд серти медводдза. Региональнӧй подчинениеа кар, Люберцы кар кытшлӧн административнӧй шӧрин. Водзтi сiйö вöлi Любертскöй обласьтлöн шöринöн.
Щербинка

Ще́рбинка - Москва кар границаяс пытшкын посёлок (кар), ӧткодь нима районӧ пырысь да муниципальнӧй юкӧн (муниципальнӧй район) Новомосковскӧй административнӧй кытшӧ пырысь.
Раменское

Раменское - Россияса кар, Московскӧй обласьтса Раменскӧй кар кытшлӧн административнӧй шӧрин. Йӧз — 113 897 морт. (2024 во). Кар куйлö Москвасянь лунвыв-лунвылын 30 км сайын.
Одинцово

Одинцово - кар (1957 восянь) Россияын, Мӧскуа обласьтса Одинцово кар кытшлӧн административнӧй шӧрин, обласьт подчинениеа кар. Рытыввыв спутник кар Москва. Одинцово пыр мунӧ Можайское шоссе, лунвылын кар границаяскӧд йитчӧма федеральнӧй шоссе М1 «Беларусь» (Минскӧй шоссе) (Москваса кольчаа туйсянь 4 км).
Красногорск

Красного́рск - город в Московской области России. Москва обласьтлӧн юркар. Красногорск кар кытшлöн административнöй шöрин. 2017 вося урасьӧм тӧлысьӧдз вӧлі Красногорск обласьтлӧн шӧринӧн.
Шухов вежа

Шу́ховская ба́шня - металл радио да телевизионнӧй башня, сӧветскӧй рационализмлӧн архитектура памятник. Меститчӧма Москваын Шухов улича вылын Шаболовка вылын телевизионнӧй шӧрин дорын. Кыпöдöма 1919-1922 воясö архитектор да изобретатель Владимир Шуховлöн (1853-1939) проект серти.
Сыктывкар (станция)

Сыктывка́р - железнодорожной станции Сольвычегодской области Северной железной дороги, расположенной в городе Сыктывкар, столице Республики Коми. Танi сулалö и карлöн шöр кöрт туй вокзал.
Станция – Микунь разъезд станциясянь линия вылын конец.
Вокзал пыр ветлан служба абу.
Стадион «Республиканский» (Сыктывкар)

Стадион «Республиканский» - спортивнӧй арена Сыктывкарын, Россияын, коді лоӧ «Строитель» хоккей клублӧн гортса катокӧн, ворсӧны Суперлигаын, Россияса профессиональнӧй бандилӧн медводдза дивизионын. Арена восьтісны 1971 воын. Спорт арена выльмӧдісны 2021 воын.
Замок Тоомпеа

Тоомпеа замок , сідзжӧ Вышгородса замок ( историческӧй ним Ревель крепость ; латин Castrum Danorum , немеч Ordensschloß , Est. Toompea loss ) — шӧр нэмъясся замок-крепость Таллинн шӧрын Тоомпеа керӧс вылын. Балтикаса канмуясын медся ыджыд да историческöя дона архитектура ансамбльясысь öти. Сійӧ торъялӧ регионлы аслыспӧлӧс тшупӧдӧн видзӧмӧн. Состоит из четырех частей. Сійӧ пыртӧма Эстонияса культура памятникъяслӧн канму реестрӧ кыдзи архитектура памятник да история памятник.
Виру ворота

Виру ворота - шӧр нэмъясся Таллинын, Эстонияын, укрепление тэчас; карса крепость стенлӧн юкӧн. XIV-XV нэмъясся архитектура памятник. Виру вороталӧн сторожевӧй башняяс, кодъяс кольӧмаӧсь талун кежлӧ, лоӧны Таллиннлӧн символъясысь ӧтиӧн.
Таллинн (аэропорт)

Леннарт Мери Таллинн аэропортын - Эстонияса шӧр войтыркостса аэропорт, национальнӧй авиакомпания Nordica-лӧн база аэропорт, латыш авиакомпания airBaltic-лӧн содтӧд узел.
Тоомпарк

Тоомпарк— тайӧ Таллин карса парк, меститчӧма Toompea гӧра улын. Граничитчӧны Нунне, Тоомпуесте, Фальги тройка уличаяс да Вышгород крепость стен.
Балтика вокзал (Таллинн)

Балтикаса станция - кӧрт туй пассажирскӧй вокзал, коді меститчӧма Таллинын. Станцияыс меститчӧма Важ карсянь матын Тоомпуиести улича вылын 37. Важ источникъясын аддзанныд Таллин-Балтика ним.
Вокзалсянь петысь поездъяслӧн медводдза сувтланінъяс — Лиллекюла (рытыввывлань), Кицекюла (асыввывлань) да Таллин-Вайке (лунвывлань).
Вокзал дорын 12 кöрт туй туй.
Балтыйскӧй вокзал – тайӧ ӧтувъя да ылі муяс вылӧ ветлысь поездъяслӧн медбӧръя станция. Вокзал дорын эм гортса автобусъяслы автовокзал, а сідзжӧ йӧзкостса транспортлы трамвай, троллейбус да автобус сувтланін.
Эстонияса восьса музей

Эстонияса восьса музей - Эстонияса сиктса традиционнӧй архитектура музей, меститчӧма Таллинын, Рокка-аль-Маре микрорайонын.
Суомиса национальнӧй опера

Суомиса национальнӧй опера - Национальнӧй опера да балет юкӧнын специализируйтчӧм Суоми канму культура учреждение.
Маннергейм нима музей

Маннергейм нима музей - музей, коді сиӧма суоми государственнӧй да военнӧй веськӧдлысь маршал К. Г. Э. Маннергеймлӧн олӧмкӧд да кадкӧд йитчӧм предметъяс видзӧмлы да петкӧдлӧмлы. Маннергейм музей сулалö Хельсинкиын Кайвопуисто парк дорын вылыс тшупöда оланiнса гöра вылын. Стрӧйбаыс лоис Маннергеймлӧн оланінӧн 1924 восянь 1951 воӧдз. Некымын жырысь кындзи, кодъясӧс вуджӧдісны выставка вылӧ, сылӧн керкаыс кольӧма аслас первой формаын.
Лахта-центр

«Ла́хта-центр» - Уна функцияа комплекс, коді меститчӧма Санкт-Петербургса Приморскӧй районын Суоми залив берегын. Тайӧ «Газпром» шӧр офис.
Главное адмиралтейство (Петыркар)

Главнӧй Адмиралтейство керка - Санкт-Петербургын 2-ӧд Адмиралтейскӧй дi вылын Адмиралтейство керкаяслӧн комплекс, коді сулалӧ Нева ю берегын, роч классицизм архитектуралӧн тӧдчана памятник. Медводз стрӧитісны кыдзи верфь, выльмӧдісны XVIII-XIX нэмъясӧ.
Газпром Арена

Газпром Арена - Санкт-Петербургын футбол стадион вылын. Меститчӧма Крестовскӧй дi вылын, С. М. Киров нима жугӧдӧм стадион местаын. «Газпром арена» проектлӧн авторыс — японскӧй архитектор Кишо Курокава.
Онега ты

Онега ты - ты Россияса европаса юкӧнлӧн войвыв-рытыввылын, Европаын Ладога ты бӧрын мӧд ыджыд чӧскыд ваа ты бӧрын да Россияын коймӧд. 1951 восянь пырис Верхнесвирскöй ты улö, кодi кыпöдiс тылысь тшупöдсö 0,3 м.
Ладога ты

Ладога ты - ты Карелия Республикаын (войвыв да асыввыв берегъяс) да Ленинград обласьт (рытыввыв, лунвыв да лунвыв берегъяс), Европаын медыджыд чӧскыд ваа ты да Россияын Байкал бӧрын мӧд ты.
Кронштадт

Кронштадт - Россияса порт кар, меститчӧма Котлин дi вылын. Санкт-Петербург федеральнӧй карлӧн Кронштадт районлӧн ӧти посёлок (кар) да сылӧн карпытшса муниципальнӧй тэчас.
Спасский, Игорь Дмитриевич

И́горь Дми́триевич Спа́сский - Сӧветскӧй да россияса учёнӧй, инженер, 200 гӧгӧр сӧветскӧй да россияса подводнӧй лодкалӧн генеральнӧй конструктор да МТ-лы Рубин нима шӧр проектнӧй бюроӧн воддза веськӧдлысь, предприниматель. Россия Федерацияса Герой (2018). Социалистическӧй Уджвывса Герой (1978). Ленин нима премияа да СССР-са Государственнöй премияа лауреат. Россияса наукаяс академияса академик (1992 воӧдз — СССР-са наукаяс академияса академик).
Делон, Ален

Але́н Фабье́н Мори́с Марсе́ль Дело́н — Францияса театрын да киноын актёр, кинорежиссёр, сценарист да продюсер. 1960-ӧд - 1980-ӧд воясся киноактриса да секс-символ.
Медся ыджыд нимлун босьтіс «Югыд шонді вылын» (1960), «Рокко да сылӧн вокъяс» (1960), «Леопард» (1963), «Еджыд тюльпан» (1964) фильмъяс бӧрын. «Медбур выль воысь» категорияын «Зарни глобус» вылӧ номинант, «Миян висьт» фильмын медбур актёрысь Сезар премия босьтысь (1984). Почётнӧй легионса офицер.
Ален Делон ним лоис йӧзкостса вежӧрын гортса нимӧн .
Квочур, Анатолий Николаевич

Анато́лий Никола́евич Кво́чур - Сӧветскӧй да Россияса лётчик, Россия Федерацияса Герой (1992), СССР-са заслуженнӧй лётчик-испытатель (1990), полковник.
Анук Эме

Нико́ль Франсуа́з Флора́нс Дре́йфус - Францияса актриса. «Мужчина и женщина» фильмысь «Зарни глобус» да «БАФТА» премияяс босьтысь, а сідзжӧ «Оскар» вылӧ номинант.
Лебедев, Вячеслав Михайлович

Вячесла́в Миха́йлович Ле́бедев (1943-2024) - Сӧветскӧй да россияса судья, юрист да юрист. Россия Федерацияса Медвылыс Судса председатель 1991 вося ӧшым тӧлысь 25 лунсянь олӧм помасьтӧдз, юридическӧй наукаясса доктор, профессор. «За заслуги перед Отечеством» орденлӧн тырвыйӧ кавалер. Россия Федерацияса нимӧдана юрист (1993). Вежа Андрей Первозваннӧй Апостол орденса рыцарь (2023 во).
РСФСР-са Медвылыс Судса председатель (1989-1991).
Ширвиндт, Александр Анатольевич

Алекса́ндр Анато́льевич Ши́рвиндт - Сӧветскӧй да Россияса театрын, киноын, голосуйтан да дубляжса актёр, театрса режиссёр, сценарист, велӧдысь, телеведущӧй, мемуарист, юморист; РСФСР-са народнӧй артист (1989). «За заслуги перед Отечеством» орденлӧн тырвыйӧ кавалер. Москваса академия сатира театрын художественнӧй веськӧдлысь (2000—2021) да президент (2021—2024).
Ичӧтик крот, коді кӧсйис тӧдны, коді вӧчис сылы юрас

Ичӧтик крот, коді кӧсйис тӧдны, коді вӧчис сылы юрас (немеч кыв вылын: Vom kleinen Maulwurf, der wissen wollte, wer ihm auf den Kopf gemacht hat)
Роч-Украина война

Роч-Украина война - Россия (а сы бӧрын аннексируйтӧм ДЙР да ЛЙР) да Украина костын юӧртӧм война. Сійӧ заводитчис Евромайданын вермӧм бӧрын да Украинаса президент Виктор Януковичлӧн 2014 вося февральын пышйӧм бӧрын февраль 27 лунӧ россияса спецназӧн Крымса парламент босьтӧмӧн, Россияӧн Крым босьтӧмӧн да аннексияӧн (Украинаса регионъяс — Сестопова да Крым) . . Донецк да Луганск обласьтъясын Украинаса выль правительстволы паныд пророссийскӧй протестъяс, кодъясӧс шуӧмаӧсь «Россияса тулысӧн», ёна ёнмисны тышъясӧн 2014 вося апрель 12 лунӧ, кор россиясаяслӧн вооружённӧй отряд, кодӧс веськӧдліс ФСБ-са экс-офицер Игорь Гиркин-Стрельков босьтіс Донецк обласьтса Славянск кар. Россия отсаліс да контролируйтіс асшӧр ДЙР да ЛЙР, сы лыдын веськыд военнӧй вмешательство пыр. 2022 вося февраль 24 лунӧ тырвыйӧ тышкасьӧмӧдз военнӧй уджтасъяс локализуйтчисны ёнджыкасӧ Донбассын.
Ковалевлöн особняк (Кунгур)

Ковалевлöн особняк (городскöй банк) сулалö Кунгур карын Сöветскöй улича вылын.
Особняклӧн архитектура ансамбль, коді вӧлі И. Т. Ковалевлӧн, — тайӧ кык судтаа джын из керка, кодлӧн ӧшиньыс Благовещенскӧй да Успенскӧй уличаяс костын (ӧні Сӧветскӧй ул., 20). Сійӧс стрӧитісны 1850 воын, ансамбльлӧн озыр декорыс вайӧдіс стильлысь ловрусӧ. Медводдза судтасӧ лӧсьӧдӧма XVII нэмлы аслыспӧлӧс декоративнӧй элементъясӧн аркада формаын. Мӧд судтасӧ лӧсьӧдӧма стен моз, ӧшинь воськовъясӧн ӧткодялӧмӧн. Ӧшиньяссӧ рамкаӧ пуктӧмаӧсь ёна петысь платформаясӧн колоннаяс формаын, ӧшиньлӧн «замок» дорын ӧтлаасьӧны кык аркаӧн.
Можга

Можга ( удм. Можга ) тайӧ Рочмуса кар, Удмурт Республикаса кар. Можгинскöй районлöн административнöй шöрин, кодö сiйö абу пырöма. Можга кар артмӧдӧ кар кытш.
Этимология.
Карлы ассьыс нимсӧ кольӧма орчча Можга сиктсянь, кытысь Можга районлысь административнӧй шӧринсӧ вуджӧдӧма водзӧ вылӧ карӧ 1924 воын (кор сиктын вӧлӧма пӧжар). Можга — удмурт рӧдъясысь ӧтилӧн ним, ӧнія Удмуртияын тайӧ рӧдыслӧн нимыс пырӧма пӧшти кык дас оланін нимъясӧ: Ыджыд Можга, Косая Можга, Сям-Можга да с.в.
География.
Можга, Удмурт Республикалӧн лунвыв юкӧнас меститчӧм кар, босьтӧ тӧдчана географическӧй позиция. Республикалӧн юркар Ижевсксянь лунвылын матысса 90 км сайын Можга лоӧ Можгинскӧй районлӧн административнӧй шӧринӧн, кӧть и ачыс карыслӧн эм карса район статус. Можгалӧн матысса географическӧй координатаясыс 56°27′ войвыв пасьта да 52°13′ асыввыв кузьта.
Кокньӧдӧм
Местность, кӧні сулалӧ Можга, ёнджыкасӧ лӧсьыд. Карыс сулалö Асыввыв Европаса равнина вылын, Волга вывсянь Уралöдз вуджöм зонаын. Ландшафтыс торъялӧ ичӧт гӧраяс да оврагъяс. Территориялӧн геологическӧй тэчасыс петкӧдлӧма осадочнӧй изъясӧн, кыдзи песчаникъясӧн, гӧльлунӧн да известнякӧн, пытшкӧсса кристалл подвалӧн. Море тшупӧдсянь джудждаыс матысса 100-150 метра.
Климат
Можгаын климатыс шоныд континентальнӧй, гӧгӧрвоана урчитӧма воясся кадъяс. Тӧвъясыс кузьӧсь да кӧдзыдӧсь, январьын шӧркодь шоныдыс -14°C гӧгӧр, а гожӧмъясыс шӧркодь шоныдӧсь, июльын шӧркодь шоныдыс +18°C гӧгӧр. Шӧркодь вося зэръяс 500-600 мм, зэръяс ёнджыкасӧ шоныд кадӧ. Тӧвнас артмӧ стабильнӧй лым ув.
Ва ресурсъяс
Карлысь ва озырлунсö петкöдлö Сюгайлка ю, Вала юлöн вож, кодi визувтö Можга дорын. Гöгöрын эмöсь и неыджыд тыяс да тыяс. Му пытшкöс петкöдлöма сорöн-подзолöн да сера вöр муясöн. Вегетацияыс ёнджыкасӧ артмӧма лиственнӧй (сосна, ель) да смешаннӧй вӧръясысь, сэні эмӧсь берёза да осина рощаяс. Сэні жӧ эмӧсь ягъяс да видзьяс.
Муяс
Кар гӧгӧр вӧръяс, кодъяс ворсӧны ыджыд пай регионлысь климат да экология лӧсьӧдӧмын. Гӧгӧрса мутасъясын эмӧсь видз-му овмӧс муяс, кӧні вӧдитчӧны град выв пуктас да скӧт видзӧм вылӧ. Местаыс ёнджыкасӧ лӧсьыд, ичӧт гӧраяс да гӧраяс.
История.
Медводдзаысь 1710 вося переписьын казьтыштöма 12 овмöса Бусорман-Можга сикт, кыдзи Арск туй юкöн.
Посёлоклöн сöвмöмыс йитчöма 1835 воын Сюга ю вылын Сюгинса стеклö вöчан завод кыпöдöмкöд. Заводсӧ стрӧитісны Елабугаса купеч Фёдор Григорьевич Черновлӧн сьӧм вылӧ да нималісны техническӧй стеклӧ, кувшинъяс, пемӧсъяслысь статуэткаяс лӧсьӧдӧмӧн. 1859 вося дасöд ревизиялöн кывкöртöдъяс серти сиктлöн 34 дворын олöма 290 олысь да, заводысь кындзи, Сюгайлка ю вылын вöлöма ва мельнича. 1916-öд воын заводскöй сикт дорын кыпöдiсны кöрт туй вокзал, шуисны Сюгинскöйöн.
1924-öд вося апрель 3-öд лунö Сюгинскöй заводлöн сиктсö нимтöмаöсь Краснöй сиктöн, кытчö Можга сиктысь вуджöдöмаöсь Можга районса административнöй шöрин. 1926 вося ода-кора тӧлысь 26 лунӧ сиктсӧ вуджӧдісны Краснӧй карӧ, а 1927 вося март 11 лунӧ сійӧс нимтісны Можга карӧн. 1963 вося урасьӧм тӧлысь 1 лунӧ Можга пырис Удмурт Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республика улӧ республикаса подчинённӧй карӧ.
Вала

Вала - тайӧ Удмурт Республикаын да Киров обласьтын ю, Кильмез юлӧн шуйга вож (Волга бассейн). Юлӧн кузьтаыс 196 км, бассейнлӧн ыдждаыс 7360 км².
Гидрография.
Шӧркодь лэччӧм 1,2 м/км, шӧркодь дыр кадся ва лэччӧм вом дорын 32,4 м3/с. Медся ичӧт ваыс июльын, а медся ыджыдыс мартсянь апрельӧдз. Ыджыд ва дырйи, апрельын, ваыс кыптӧ 5-6 м вылӧ.
Сійӧ кынмӧ ноябр 10 лунсянь декабрь 6 лунӧдз, а восьса апрель 3 лунсянь май 3 лунӧдз. Лыд дрейф мунӧ 2-3 лун. Юыс визувтӧ, ёна ӧтарӧ-мӧдарӧ, паськыд, лӧсьыд нюр гӧраын. Долиналӧн склонъясыс тырӧмаӧсь смешаннӧй вӧръясӧн, кӧні ёнджыкасӧ овлӧны ель. Пасьтаыс Валалӧн вылыс вожъясын 8 м-ӧдз, Нылга ӧтлаасьӧм бӧрын 15 - 20 м, улыс вожъясын 40 - 50 м.
Биология

Биология — тайӧ наука, коді туялӧ ловъя организмъясӧс, налысь тэчассӧ, уджъяссӧ, сӧвмӧмсӧ, артманногсӧ, эволюциясӧ, ӧта-мӧдыскӧд да гӧгӧртаскӧд йитӧдъяссӧ. Тайӧ паськыд да уна сикас тӧдӧмлунъяслӧн юкӧн, кытчӧ пырӧны Му вылын олӧмлӧн став юкӧныс, микроскопическӧй бактерияяссянь сложнӧй экосистемаясӧдз.
Биология наукаяс.
Унджык биология наукаыс ёнджыка специализируйтчӧм дисциплинаяс. Традиция серти найӧс чукӧртӧны велӧдӧм организм сикасъяс серти:
ботаника туялӧ быдмӧгъяс, водоросльяс да грибок кодь организмъяс,
зоология - пемöсъяс да протистъяс,
микробиология — микроорганизмъяс да вирусъяс,
микология — тшакъяс (водзынсӧ ботаникалӧн юкӧн).
Биология пытшкын юкӧнъяс водзӧ юксьӧны либӧ туялан ыджда серти, либӧ вӧдитчан методъяс серти:
биохимия туялö олöмлöн химическöй подув,
биофизика туялö олöмлысь физическöй подувсö,
молекулярнӧй биология — биологическӧй молекулаяс костын сложнӧй йитӧдъяс,
клетка биология да цитология — уна клеткаа организмъяслӧн, клеткаяслӧн,
гистология да анатомия — торъя органъясысь да тканьясысь тканьяс да вир-яй тэчас,
физиология — органъяслӧн да тканьяслӧн физическӧй да химическӧй функцияяс,
этология - ловъя ловъясл?н поводдя,
экология - уна сикас организмъяслöн да налöн гöгöртаслöн öта-мöдсянь йитчöм,
генетика — наследственность да вариабельность образецъяс,
сӧвман биология — онтогенезын организмлӧн сӧвмӧм,
палеобиология да эволюционнöй биология – ловъя природа артмöм да историческöй сöвмöм.
Рӧдвуж наукаяскӧд границаяс вылын артмӧны татшӧмъяс: биомедицина, биофизика (ловъя предметъясӧс физическӧй методъясӧн туялӧм), биометрия, биоинформатика да с. , а бионика артмӧ.
Биология наукаясын вӧдитчӧны видзӧдлан, описание, ӧткодялӧм, историческӧй ӧткодялӧм, экспериментъяс (опыт) да моделируйтӧм (сы лыдын компьютер) методъясӧн.
Час кытш

Час кытш — тайӧ регион Му шар вылын, кӧні эм ӧти стандартнӧй кад. Тайӧ географическӧй юкӧн, код пытшкын ӧткодь кадӧн вӧдитчӧны кад синхронизация да йӧзлысь уджъяс ӧтувтӧмын кокньӧдӧм могысь.
Время поясъяслӧн медшӧр характеристикаяс.
Время поясъяс ӧтувъя лӧсялӧны долгота меридианъяслы. Му юксьӧ 24 кадколаст вылӧ, быдӧн лӧсялӧ матысса 15 градус кузьталы. Тайӧ артмӧ сыысь, мый Му 24 часӧн тырвыйӧ бергӧдчӧ аслас ось гӧгӧр (360 градус).
Быд кадколаст пытшкын кадсӧ ӧтувтӧны сідз, медым ӧти зонын торъя точкаяс костын шонді кадлӧн эз лоны ыджыд торъялӧмъяс. Тайӧ гӧгӧрвоӧдӧ, мый ӧти зона пытшкын йӧз вӧдитчӧны ӧткодь кадӧн, кӧть эськӧ збыльвылас шонді петан да шонді пуксьӧм кадъясыс вермасны лоны неуна торъяланаӧсь зонаса торъя пунктъясын.
Час поясъяс подуласьӧны Координируйтӧм ставмирса кад серти (UTC), коді лоӧ ӧнія кад стандартӧн. UTC вежӧ GMT (Гринвичса шӧр кад). Час поясъяс тшӧкыда пасйӧны кыдзи кад торъялӧм UTC дорысь (шуам, UTC+2, UTC-5 да с.в.).
Зонъяс да границаяс.
Время поясъяслӧн границаясыс оз пыр стрӧгӧн мунны долгота меридианъяс серти. Найӧс вермасны вежны политическӧй либӧ экономическӧй могъясысь, медым сетны удобство кутшӧмкӧ юкӧнлы. Тайӧ вайӧдӧ кадколастъяслӧн границаяс, кодъяс вермасны лоны зумышӧн да гӧгрӧсӧн.
Гожся кад.
Мукӧд странаын гожӧмын вӧдитчӧны гожся кадӧн (DST), мый часіяссӧ нуӧдӧ часӧн водзӧ. Тайӧ лоӧ сы могысь, медым лунвывса кадӧн бурджыка вӧдитчыны.
Перепеч

Перепеч (перепечи) — удмурт кухняын традиционнӧй сёян, коді лоӧ восьса пирӧгъясӧн, кодъясӧс лӧсьӧдӧны чӧскыд няньысь уна сикас шыдӧсӧн.
Афьонкарахисар

Афьонкарахисар ( турецкӧй Afyonkarahisar ) — тайӧ кар да район рытыввыв Турцияын, Афьонкарахисар обласьтлӧн административнӧй шӧрин. Йӧз — 128 516 морт (2000 во, йӧзӧс лыддьӧм).
История.
Карлӧн историяыс пансьӧ хетъяслӧн Арзава царство кадсянь (миян эраӧдз II сюрс во шӧрын). Та бöрын сiйö пырис Фригияö, Лидияö, вöлi Александр Македонскийлöн преемникъяслöн, а сэсся Римскöй да Византия империяяслöн веськöдлöм улын. Тайӧ кадколастӧ карыс шусис Акроинӧн.
739 воын византиясаяс, кодъясöн веськöдлiсны король Лев Исавр да сылöн пи Константин, вермисны татчöс арабскöй армияöс. XIII нэм заводитчигöн кар пырис Конья султанатлöн веськöдлöм улö. Сельджукъяслӧн султанъяс местнӧй крепостьын видзисны ассьыныс казнасӧ, и та понда карлы сетісны «Хисар-и Девле» ним, мый вуджӧдӧма «Сувереннӧй крепостьӧн».
Кар сёрӧнджык пырис османъяслӧн веськӧдлӧм улӧ, кодъяс медводз шуисны сійӧс «Карахисар-и Сахибӧн» (Сьӧд крепость кар) кар вылӧ видзӧдысь сьӧд изысь сельджукъяслӧн крепость помысь.
1912 воын карын олӧны ёнджыкасӧ турокъяс (75.406 морт), а сідзжӧ армянъяс (4.812 морт) да грекъяс (1.200 морт).
1921 воын карын лоис греко-турецкӧй войналӧн ӧти тыш.
Николаев

Николаев - Украина лунвылын кар, Николаев обласьтлӧн, Николаев районлӧн да Николаев кар овмӧдчӧминлӧн административнӧй шӧрин. Украина лунвылын ыджыд экономика шӧринъясысь ӧти.
Ним.
Ингуль ю вомöн стрöитöм верфьлöн медводдза воясас эз вöв официальнöй ним. Князь Григорий Потёмкинлöн Михаил Фалеевкöд да мукöд йöзкöд письмöясын верфьсö казьтывлiсны торъя нимъясöн, шуам, Ингульскöй верфь, Ингульскöй верфь да Усть-Ингульскöй.
Официальнӧй ним «Николаев» медводдзаысь паныдасьлӧ князь Потёмкинлӧн 1065 No-а приказын, коді шыӧдчӧма Фалеев дорӧ да 1789 вося август 27 лунӧ (сентябрь 7 лунӧ. Тайӧ пӧрадок сертиыс Потёмкин тшӧктіс нимтыны: Фаборовлысь дачасӧ — Спасское, Витовка — Богоявленское, а Ингуль вылын Новозаводская верф — Николаев кар.
Кар босьтіс ассьыс нимсӧ 1788 воын Очаков крепость босьтігӧн роч войскалӧн турокъяс вылын вермӧмысь. Тайö вермöмыс вöлi морякъяслöн покровительöн лыддьысьöм вежа Николай Мирскöй лунö. Сiдз, тайö лоöмторсö казьтылiгöн да вежа мортöс нимöдöмöн бöрйисны карлы Николаев ним.
История.
1788 воын князь Григорий Потёмкинлöн тшöктöм серти Ингуль ю вомöн котыртöма верфь, код гöгöр заводитöма стрöитны кар полковник Михаил Фалеев веськöдлöм улын. Выль верф (бӧрынджык Николаев) официальнӧя котыртӧма 1789 вося апрель 27 лун. 1790 воын лэдзисны медводдза судно — «Святой Николай» фрегат, мый лоис суднояс стрӧитӧмлӧн заводитчӧмӧн. Карсö лöсьöдiс Иван Старов веськыд уличаясöн. Николаев лоис Сьӧд саридзса флотлӧн штабӧн, а Крымса война дырйи — тылса базаӧн. Адмирал Алексей Грейг (1816 восянь губернатор) сӧвмӧдіс кар: сійӧ стрӧитіс портса объектъяс, котыртіс обсерватория, лӧсьӧдіс флотлысь штаб. 1862 воын губернатор Богдан фон Гласенап дырйи восьтісны коммерческӧй порт, мыйӧн карӧ лоис позянлун воӧдчыны вужвойтырлы. XIX нэм помын Николаев вöлi ыджыд вузасян-промышленнöй шöринöн.
Сӧветскӧй оккупация
Сійӧс босьтісны 1918-1919 воясӧ, а Сӧвет власьт вӧлі лӧсьӧдӧма 1920 воын. 1937 восянь — Николаев обласьтлӧн шӧрин. Оккупируйтöма 1941 воын, мездöма 1944 вося март 28 лунö. Война бöрын сiйö лоис СССР-ын судостроительнöй шöринöн.
Россиялӧн Украинаӧ пырӧм
Холодильник

Холодильник — тайӧ прибор, коді видзӧ шоныд изоляцияа камераын шоныд шоныд. Тшӧкыда сійӧс вӧдитчӧны сёян-юан, лекарствояс либӧ сійӧторъяс видзӧм могысь, кодъясӧс колӧ видзны шоныд местаын либӧ нульысь улынджык температураын. Сöвмöм странаясын пöшти быд семьяын эм гортса холодильник. Холодильник уджалӧм подуласьӧ шоныд сетысь агрегатӧн вӧдитчӧм вылын, коді шоныдсӧ вуджӧдӧ холодильниклӧн уджалан камераысь ывлаӧ, кӧні сійӧ лэччӧ ывлаӧ. Эмӧсь и ыджыдджык шонтысян позянлунъяса коммерческӧй холодильникъяс, кодъясӧн вӧдитчӧны сёян-юан сетан учреждениеясын да лавкаясын, да промышленнӧй холодильникъяс, кодъяслӧн уджалан камералӧн объёмыс вермас лоны дасъясӧн да сёясӧн кубометрӧдз наӧн вӧдитчӧны, шуам, яй переработайтігӧн; заводъясын да промышленнӧй производствоын.
Лӧсьӧдӧм история.
Сёян видзан ногъяслӧн эволюцияыс заводитчис лым да йи кодь природнӧй ресурсъясӧн вӧдитчӧмсянь. Важӧн йи чукӧртлісны Римса император Неронлы, а шӧр нэмъясӧ методсӧ вунӧдісны, но ловзьӧдісны Марко Поло отсӧгӧн. XVIII нэмын паныдасьлісны медводдза «холодильникъяс» - йиӧн шонтӧм вина контейнеръяс, а Россияын паськалісны ледникъяс. XIX нэмын Томас Мур лӧсьӧдіс нефть вылӧ «холодильник», а Джон Гори лӧсьӧдіс искусственнӧй йи вылӧ аппарат. Джеймс Харрисон лӧсьӧдіс компрессорнӧй агрегатъяс промышленносьтын. ХХ нэмын артмисны гортса электрическӧй холодильникъяс: Альберт Эйнштейн лӧсьӧдіс абсорбционнӧй холодильник, а Кристиан Стинструп лӧсьӧдіс шытӧм да безопаснӧй. 1930 восянь фреон лоис стандартнӧй хладагентӧн, 40-ӧд воясӧ содтісны морозильнӧй отделениеяс, а 50-60-ӧд воясӧ содтісны разморозка функция.
Холодильникъяс в СССР
СССР-ын медводдза компрессионнӧй холодильникъяс лэдзисны 1937 воын, а 1951 воын заводитісны вӧчны «Москва». 1962 во кежлӧ американечьяслӧн унджыкыслӧн, итальянечьяслӧн 20%-лӧн да сӧветскӧй семьяяслӧн 5%-лӧн эмӧсь холодильникъяс. 1990 воын СССР-ын вӧлі 71 миллионысь унджык холодильник.
Легм ты

Легм ты - Ленинград обласьтса Подпорожскöй районса Винница сикт овмöдчöмин территория вылын чöскыд ваа ты.
Общӧй юӧр.
Лазлӧн ыдждаыс 0,6 км2. Куйлӧ саридз тшупӧдсянь 158,8 метра вылын.
Тылӧн формаыс кузьта: сійӧ нюжалӧ лунвывсянь войвывлань. Шоръясыс неуна нюжалӧмаӧсь, скала-песокъясаӧсь, местаясас гӧльӧсь.
Тылӧн войвыв боксяньыс визувтӧ нимтӧм вадор, усьӧ Каргинское тыӧ, кытысь петӧ канал, коді усьӧ Кодозероӧ. Кодозероысь петö нимтöм шор, кодi ас кадö усьö Кекозероö, кытысь петö Петка ю, кодi усьö Чикозероö, кытысь петö Паданка ю, кодi усьö Шокша юö. Шокша, ас кадӧ, усьӧ Оят юӧ, Свирлӧн шуйга вожӧ.
Рытыввыв берегсянь матынджык эм ӧти ӧткодь ыджыд (водохранилище масштаб серти) нимтӧм дi.
Водохранилище дорын абуӧсь посёлокъяс ни туйяс.
Халили, Мохаммад Карим

Карим Халили ( дари : محمد کریم خلیلي ; чужис 1950 воын, Вардак провинция, Афганистан) — Афганистанса вице-президентъяс пиысь ӧти ( 2004 вося йирым тӧлысь 7 лун — 2014 вося йирым тӧлысь 29 лун, 2009 восянь Мохаммад Фахимкӧд). Хамид Карзайлӧн администрацияын. 2002 восянь 2004 воӧдз вӧлі Афганистанса вице-президентӧн.
Биография.
Мохаммад Карим Халили — афганскӧй политик, пырӧ хазар этнос чукӧрӧ. Сійӧ ворсісны ыджыд пай Афганистанса политическӧй олӧмын, торйӧн нин 2001 воын талибанскӧй режим усьӧм бӧрын кадколастӧ.
«Хезб-е Вахдат-е Ислам Афганистан» партияӧн веськӧдлысь («Афганистанса исламскӧй ӧтувъялун партия»)
Сійӧ важӧн нин лоӧ тайӧ партияын веськӧдлысьяс да влиятельнӧй йӧз пиысь ӧтиӧн, коді петкӧдлӧ Афганистанын хазар войтырлысь интересъяс. «Хезб-и Вахдат» партиялӧн эм ыджыд влияние, торйӧн нин Афганистанса шӧр регионъясын, кӧні олӧны хазаръяслӧн унджыкыс.
Афганистанса вице-президент
Халили 2004 восянь 2014 воӧдз лоис Афганистанса вице-президентӧн президент Хамид Карзайлӧн администрацияын. Тайӧ должносьтын сійӧ ворсісны правительстволӧн медвылыс эшелонъясын хазар войтырӧс петкӧдлысьлысь удж да видлалісны регионъяс сӧвмӧдӧмкӧд да безопасносьткӧд йитчӧм юалӧмъяс.
Мохаммад Карим Халили пырӧдчис уна сикас сёрнитчӧмӧ да аддзысьлӧмӧ, кутшӧмъясӧс нуӧдісны вензьӧмъяс разьӧм да Афганистанын политическӧй стабильносьт могмӧдӧм могысь. Сійӧ тшӧтш дорйис хазар войтырлы позянлунъяс.
Талибан йылысь мӧвп
Уна хазаръяс моз жӧ Халили сувтӧ талибанлы паныд сы понда, мый организацияыс история боксянь дзескӧдӧма да дискриминируйтӧма хазаръясӧс.
2021 во бӧрын роль
2021 воын власьт вылӧ воӧмсянь Халилилӧн политическӧй активизмыс да Афганистанса политикаын рольыс, тыдалӧ, вежсис. Сылӧн ӧнія удж йылысь юӧръясыс этша, но позьӧ чайтны, мый сійӧ водзӧ влияйтчӧ Афганистан пытшкын политическӧй процессъяс вылӧ.
Балабаново

Балабаново ( рочӧн Balabanovo ) тайӧ роч кар да кар кытш Калуга обласьтлӧн войвыв-лунвылын. Тайӧ Боровскӧй районса куим карысь медся ыджыд, Обнинсклӧн войвыв пригород.
История.
XIX нэмын
Балабаново заводитӧ ассьыс промышленнӧй сӧвмӧмсӧ. Медшӧр факторӧн тані лоис сикт пыр мунысь Москва-Варшавскӧй кӧрт туй стрӧитӧм. Тайӧ сетіс подув заводъяс да заводъяс котыртӧмлы, кӧні вӧчисны вурун, бумага да мукӧд тӧвар. Балабаново лоӧ оз сӧмын промышленнӧй шӧринӧн, но и тӧдчана вузасян пунктӧн, кыскӧ уджалысьясӧс да отсалӧ йӧз лыд содтӧмлы.
1917 вося Октябрса революция бӧрын
Балабановоын вöлi лöсьöдöма Сöветскöй власьт, а кар водзö нуöдöма промышленнöй сöвмöмсö. Важ предприятиеяс выльмӧдісны да кыпӧдісны выль заводъяс, а орчча мутасъясын нуӧдісны видз-му овмӧс коллективизация. 1972 воын, ыджыд промышленносьт да экономика сӧвмӧм казялӧмӧн, Балабановлы сетісны карлысь статус. Тайӧ кадӧ мунӧ зіля социальнӧй стрӧитчӧм, кыпӧдӧны олан керкаяс, школаяс, больничаяс да детсадъяс. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ кар да сылӧн гӧгӧртас вӧліны боевӧй зонаын, олысьяс зіля пырӧдчисны страна дорйӧмӧ.
Ӧнія Россияын
1991 восянь Балабановоын паныдасьлӧны экономика боксянь сьӧкыдлунъяс, кутшӧмъяс йитчӧмаӧсь рыночнӧй экономикаӧ вуджӧмкӧд. Но карын кольӧмаӧсь да водзӧ сӧвмӧны сёян-юан, стрӧитчан материалъяс да мукӧд тӧвар лӧсьӧдӧм кузя кутшӧмсюрӧ промышленнӧй предприятиеяс. Сӧвмӧ ӧнія кадся инфраструктура, сы лыдын транспорт, связь да оланін стрӧитӧм.
Калуга

Калуга — тайӧ Рочмуса Европаса юкӧнса кар, Шӧр федеральнӧй кытшын, Калуга обласьтлӧн административнӧй шӧрин да Калуга карлӧн муниципальнӧй юкӧн, кар кытш статуса. Меститчӧма Ока берегын да сылӧн вожъясын — Яченка, Калужка, Киевка, Москва шӧрсянь лунвылын 160 км сайын, Москваса кольчаа туйсянь 143 км сайын. Йӧз: 329 673 морт (2024).
Этимология.
Калуга нимлӧн этимологиялӧн медшӧр версияяс
Версия из слова «калуга» как «болото», «болото»
Медся тшöкыда паныдасьлысь версияын кар нимсö йитöны важ славяна «калуга» кывкöд, кодлöн вежöртас вöлi нюр, нюр, нюр либö нюр.
Места, кӧні лӧсьӧдӧма Калуга, история боксянь лоӧма болотнӧйӧн, сэні уна ю, ты да ты.
Мукӧд славян кывъясын эмӧсь татшӧм жӧ вужъя кывъяс, вежӧртасыс болото либӧ мусир.
Татшӧм жӧ топонимъяс (места нимъяс) паныдасьлӧны и мукӧд районъясын, кӧні эмӧсь и нюръяс.
Мукöд туялысьяс чайтöны, мый «калуга» кыв, кодi вежöртö «болото», ёнджыка вöлi войвылын, а эз шöр Россияын, кöнi меститчöма Калуга.
Веськыд гижӧдъяс абу тырмымӧн, медым гӧгӧрвоӧдны, мый тайӧ лоӧма кар кывлӧн первой вежӧртасыс.
Версия из слова «калуга» как «солоника», «солоника места»
Тайö версияыс йитö кар нимсö «калуга» кывкöд «солоника» либö «солоника места» вежöртасöн - места, кöнi перйылiсны сов либö кытысь сiйöс вузавлiсны.
Калуга районын важӧн вермасны лоны шоныд ва источникъяс либӧ шоныд рудаяс.
Мукӧд славян кывъясын эмӧсь татшӧм жӧ вужъяса кывъяс, кодъяс йитчӧмаӧсь сӧлькӧд.
Калуга, кыдзи вузасян пункт, вермис йитчыны сӧмын вузасьӧмкӧд.
Калуга районын ыджыд пай пуктöм йылысь историческöй доказательствояс абу тырмымöн.
Калугаын медшӧр уджӧн эз лоны сӧль кастрюляяс.
География.
Калуга куйлö Европаса Россиялöн шöр юкöнын, Ока ю берегын, Яченка ю йитчöмын. Карыс пукалӧ Шӧр Роч вылын.
Кокньӧдӧм
Калуга меститчӧма гӧра-кӧдзаа да тӧвся муяса зонын. Районын эмӧсь гӧраяс, оврагъяс да ю йывъяс.
Кар сулалö Шöр Россияса вылынінлöн лунвыв помын, кодлы лöсялö карст явлениеяслöн эмлун.
Калугалӧн территорияыс артмӧма татшӧм увтас изъясысь, кыдзи гӧль изъясысь, пескъясысь, известнякъясысь да песчаникъясысь. Кристалл подвал скалаяс куйлӧны пыдісянь.
Климат
Калуга меститчӧма шоныд континенталнӧй климат зонын, кӧні гӧгӧрвоана урчитӧма вояс.
Тӧвъяс шӧркодь кӧдзыдӧсь, январьын шӧркодь температураыс -9 °C гӧгӧр. Гожӧмъясыс шӧркодь шоныдӧсь, июльын шӧркодь шоныдыс +19 °C гӧгӧр.
Вося зэръясыс 550-650 мм гӧгӧр, унджыкыс усьӧны волӧн шоныд кадӧ.
Гожӧмын да тӧвнас лоӧ нестабильнӧй поводдя да температуралӧн ыджыд вежсьӧмъяс.
Ва ресурсъяс
Калуга сулалö Ока ю берегын, кодi лоö обласьтлöн медшöр ва туйöн. Ока ворсӧ ыджыд пай карлӧн да сылӧн гӧгӧртаслӧн гидрологическӧй режимын.
Кар пытшкын Окаö усьö Яченка ю. Сійӧ тшӧтш ёна торкӧ карса ва режим.
Калугаын да сылӧн орчча муясын уна ичӧт юяс да тыяс.
Регионын эмӧсь и ичӧт тыяс да тыяс, кодъясӧс артмӧдӧмаӧсь кыдзи натуральнӧй, сідзи и искусственнӧй ногӧн.
Муяс
Калуга гӧгӧрын ёнджыкасӧ овлӧны сорӧн-подзолӧвӧй да сера вӧр муяс.
Быдмöгъяссö петкöдлöны ёнджыкасö мешайтчöм вöръяс (пижöм, ель, кыдз, дуб, липа), а сiдзжö нюръяс да видзьяс.
Государственнӧй роч музейын

Государственнӧй роч музейын - лоӧ мирса роч искусстволӧн медся ыджыд музейӧн. Меститчӧма Санкт-Петербургын, Михайловскӧй дворец керкаын. Музейлöн юкöнъяс меститчöмаöсь Санкт-Петербургса Михайловскöй крепостьын, Мраморнöй да Строгановскöй дворецъясын.
Чери кыйӧм

Чери кыйӧм - уна сикас ва пытшкысь чери кыйӧм метод.
Чери кыйӧмлӧн артманног.
Морт история заводитчигӧн вадоръяс дорын олысь йӧз кутісны казявны чериӧс кыдзи доступнӧй белок источник. Медводдза чери кыйны зільӧмъясыс вӧліны примитивнӧйӧсь: берегӧ мыськӧм чери чукӧртісны, лыаӧн да изъясӧн шензьӧдісны, киӧн кыйисны. Помöдз артмисны медся прöстöй инструментъяс: öшöдöм колькъяс, увъясысь да изъясысь вöчöм ловпуяс, а сiдзжö быдмöг волокноясысь вöчöм первобытнöй сеткияс.
Чери крючок изобретитӧм лоис чери кыйӧм сӧвмӧдӧмын ыджыд пӧвстӧн. Медводз кось да из, а сэсся металл крючокъяс ёна содтісны чери кыйӧмлысь эффективносьтсӧ. Сідзжӧ бурмӧдісны сеткияс, лӧсьӧдісны уна сикас материалысь да вӧдитчисны уна сикас вурсьысь приёмъясӧн. Пыжъяслӧн воӧм, прӧстӧй плотъяссянь сложнӧйджык судноясӧдз, сетісны позянлун мортлы туявны восьса ваяс да чери кыйны ыджыд пыдӧсъясын.
Кыдзи сӧвмис технология, сідзи и чери кыйӧмлӧн уна сикас ногыс: линейнӧй чери кыйӧм, тральӧн, дінӧ чери кыйӧм да нӧшта копьёӧн кыйӧм. Чери кыйöм лоис эз сöмын сёян-юан босьтан ногöн, но и уна войтырлöн культуралöн юкöнöн. Петісны чери кыйӧмкӧд йитчӧм обрядъяс да традицияяс, чери босьтіс символическӧй вежӧртас. Чери кыйöм лоис тöдчана отрасльöн, влияйтiс социальнöй тэчас вылö да общество сöвмöм вылö.
Цивилизация артмöмын ыджыд пай пуктiс чери кыйöм сöвмöм. Сійӧ сӧвмӧдіс вузасьӧмсӧ сы понда, мый лишнӧй черисӧ позис вежны мукӧд тӧвар вылӧ. Чери кыйӧм тшӧтш ышӧдіс сӧвмыны навигация да суднояс стрӧитӧм, восьтіс мортлы выль горизонтъяс. Нӧшта сійӧ ворсісны ыджыд пай морт олӧм паськалӧмын мир пасьтала, сетісны позянлун сӧвмӧдны выль территорияяс, тыдорса юкӧнъяс да дiяс.
Öнiя олöмын чери кыйöм петкöдлö кыдзи промышленнöй чери кыйöм, кöнi вöдитчöны сложнöй технологияясöн, сiдзи и самодеятельнöй чери кыйöмöн, кодi лоö йöзкостса спорт сикасöн да шойччöмöн. Но ӧнія чери кыйӧм паныдасьлӧ ыджыд экологическӧй мытшӧдъяскӧд, шуам, ёна чери кыйӧм да ва пытшкӧсъяс тшыкӧдӧм.
Каппадокия

Каппадокия ( грек кыв вылын Καππαδοκία , латин кыв вылын Каппадокия , армян кыв вылын Գամիրք [гамирк'][1]/Կապաովկկիա , турецкӧй кыв вылын: Kapadok ka , перым кыв вылын: [Кападо(у)кья]) — Ичӧт Азиялӧн асыввылын ӧнія Турция муяс вылын (Невшехир, Кайсери, Аксарай да Нигде муяслӧн юкӧн), важ кадсянь ӧнія кадӧдз вӧдитчан мутаслӧн историческӧй ним.
Сійӧ торъялӧ вулканъясысь артмӧм зэв шензьӧдана ландшафтӧн, миян эраӧдз I сюрс воын артмӧм мупытшса каръясӧн. д. да паськыд пещераа манастыръяс, кодъяс артмӧмаӧсь первой христианъяс кадсянь. Гореме национальнӧй парк да Каппадокияса пещераа оланінъяс пыртӧмаӧсь ЮНЕСКО-лӧн ставмирса наследие лыдӧ.
Вепса дӧрапас

Вепсаяслöн канму дöрапасöн лыддьыссьö Вепса канму вöлöстлöн дöрапас (рочöн: Флаг Вепсийского национального волоста) либö Вепса дöрапас (рочöн: Флаг вепсов). Флаглӧн пропорцияясыс 2:3. Автор В. Добрынин.
Тайö дöрапассö вöлi примитöма 2000-öд вося февральын вепсянскöй национальнöй вöлöсьтлöн дöрапас пыдди.
Вежӧртас.
Флаг серпасыс скандинавскӧй крест вылын.
Гöрд рöмыс петкöдлö быдмöм, сы вöсна мый вöлöсьтлöн медшöр озырлуныс – вöръяс да нюръяс.
Гöрд рöмыс петкöдлö тыяслысь да юяслысь мичлунсö.
Еджыд рӧмыс петкӧдлӧ пулысь олӧмсӧ.
Сенат площадь

Сенат площадь (рочӧн: Сеньская площадь 1763—1925 воясӧ да 2008 вося вӧльгым тӧлысьсянь, 1925 восянь 2008 воӧдз — Декабрист площадь) — Санкт-Петербург карлӧн (Россия) шӧр площадьясысь ӧти.
Меститчӧма карса Адмиралтейскӧй районын. Сійӧ меститчӧма Санкт-Петербургса медся важ площадьяс лыдын.
Площадь босьтіс ассьыс ӧнія нимсӧ 1763 воын, кор Россияса империяса правительстволӧн сенат меститчис проректор Бестужев-Рюминлӧн важ особнякын. Öні стрöйбаыс вöлi Россия Федерацияса Оланподув судлöн резиденцияöн.
Саки ты

Саки ты ( крым.-тат. Sak golyu , украин. Sakskeyar , рочӧн Saki Lake ) — тайӧ неыджыд ты Крымлӧн лунвыв вадорын.
Тайö сола ты, кодi сулалö Саки кар дорын. Площадьыс 9,7 км². Ыджыд ты, медся пыдӧсыс метр джын.
Лиман происхождение, торъялӧма Сьӧд саридзсянь, дренажнӧй. Лазъяс юксисны сизим пельö плотинаясöн. Торъя мусир перйӧны тыысь да вӧдитчӧны бурдӧдчан могъяс вылӧ.
Чай пакет

Чай пакет — торъя фильтр бумагаысь неыджыд трещина, кӧні гӧрд чай листъяс. Кутӧны ӧдйӧ чай юӧм вылӧ (чай варӧм вылӧ) пӧсь ваӧн вӧдитчӧмын.
Чайникъяслӧн эм куим шӧр сикас — тшӧкыда паныдасьлысь (ӧти камераа), кык камераа уязвимӧй, пирамида кодь кепысь.
70-90 прӧчент чайсӧ Рытыввылын вузалӧны нянь шӧрӧмӧн. Россияын чай ложкаӧн пӧжалӧм методыс тшӧкыда абу йӧзлы лӧсялана.
Сакар грузъяс (Судак)

Сакар Грузяс (сідзжӧ — Судак Гольгофа ; рочӧн Сахарный хлеб либӧ Голгофа , украин. Цукрова Голивка либӧ Судак Голгофа ) тайӧ керӧс Судак кар дорын Крымын.
Сэні юкӧнӧн снимайтлісны «Мастер да Маргарита» (2004) серия, та бӧрын керӧслы сетісны мӧд неофициальнӧй ним: Голгофа.
Куим порсьпи (мультфильм, 1933)

Куим порсьпи (англ. Three Little Pigs) - мультфильм, кодӧс лэдзӧма 1933 вося ода-кора тӧлысь 27 лунӧ Silly Symphonies серияын Walt Disney Studios дистрибутор United Artists пыр. Мультфильм босьтӧ 11-ӧд места 50 медся бур мультфильм списокын, кодӧс вӧлі лӧсьӧдӧма анимация история туялысь Джерри Бекӧн 1994 воын. Тайӧ мультфильмсӧ серпасаліс-аниматіс Арт Бэббит.
Кивиыли

Кивиоли ( эст. Kiviõli ) тайӧ Эстонияса кар, Ида-Виру уездса кар. 2017 вося рака тӧлысьсянь сійӧ лоӧ Люгануса приходлӧн административнӧй шӧринӧн. Меститчӧма Эстониялӧн войвыв-лунвылын.
Эстонияын меставывса асвеськӧдлан органъяс реформа бӧрын сійӧ вӧлі асшӧр кар муниципалитетӧн да эз пыр некутшӧм приходӧ.
История.
Эстониялӧн Медводдза Республика дырйи водзӧ сӧвмис нефть сланецъяс перйӧм, странаӧс могмӧдіс колана энергетика ресурсӧн. Сикт быдмис, кыскис уджалысьясӧс да сӧвмӧдіс ассьыс инфраструктурасӧ. Но Кивиоли збыльысь ёна сӧвмис сӧвет кадӧ, кор 1946 воын сылы сетісны карлысь статус. Нефть сланецъяс перйӧмсӧ содтісны максимумӧдз, медым могмӧдны сӧветскӧй промышленносьтлысь нуждаяссӧ. Сöвмис кар, кыптiсны выль олан керкаяс, школаяс, больничаяс, детсадъяс — ставыс, мый колiс рабочöй класслöн олöмлы. Карса олысьяс пиысь унджыкыс ӧти либӧ мӧд ногӧн йитчӧмаӧсь шахтаясын, карьеръясын да переработайтан заводъясын уджалӧмкӧд.
1991 воын Эстониялы асшӧрлун босьтӧмсянь Кивиолиын, кыдзи и уна мукӧд промышленнӧй карын, паныдасьлӧны экономика боксянь сьӧкыдлунъяскӧд. Нефть сланецъяс перйӧмлӧн чинӧм, мый артмис чинӧм корӧмъясысь да гӧгӧртас видзӧм кузя тӧждлунъясысь, вайӧдіс заводъяс пытшкӧсса уджӧ, уджтӧмлун содӧмӧ да йӧзлӧн ӧтувъялунӧ.
Экономика.
Медшöр предприятиеыс – сланечнöй химия завод.
Кар дорын эм 2 шыблас кучик, кодъяс артмисны нефть сланецъяс перйӧмысь да переработайтӧмысь шыбласъясысь. 2013 вося февральын ӧти жугӧдчан куй вылын восьтісны приключенческӧй спорт шӧрин (Kiviõli Seikluskeskus). Карлӧн лунвыв бокын эмӧсь эксплуатациысь бырӧдӧм нефть сланечнӧй рудникъяс (Кивиоли рудник). Карсянь 10 км сайын сулалӧ Айду Веемаа ва мир, аслыспӧлӧс искусственнӧй ландшафт каналъясӧн, кӧні позьӧ заниматься ва спортӧн, ветлыны ва походъяс вылӧ да нуӧдны вылыс тшупӧда спортивнӧй мероприятиеяс. Кивиолиын мунӧ традиционнӧй войтыркостса спортивнӧй мероприятие — Кивиоли мотофестиваль.
Транспорт.
Карса йӧзкостса транспортлӧн медшӧр формаыс — автобусъяс. Найӧ уджалӧны некымын локальнӧй туй вылын, кодъяс йитӧны Кивиолилысь торъя районъяссӧ, а сідзжӧ кардорса туйяс вылын, кодъяс йитӧны карсӧ суседскӧй посёлокъяскӧд, кыдзи Кохтла-Ярве да Йохви.
Транспортировка тшӧкыда нуӧдӧны асшӧр компанияяс, кодъяс уджалӧны меставывса либӧ регионса асвеськӧдлан органъяскӧд контрактъяс серти.
Бӧръя воясӧ тшӧтш содӧ велосипедӧн ветлӧмлӧн йӧзкостсалуныс, карын ӧдйӧджык лӧсьӧдӧны лӧсялана инфраструктура. Та кындзи, уна олысь ёнджыка радейтӧны ветлыны кар гӧгӧр кокӧн, торйӧн нин неыджыд дистанцияяс вылын.
Кӧсйӧны выльмӧдны автобуснӧй парк, паськӧдны маршрут вез, а сідзжӧ лӧсьӧдны выль велосипед туйяс да машина сувтӧданінъяс. Тӧдчана туйвизьӧн лоӧ йӧзлӧн став категориялы, сы лыдын вермытӧмъяслы, ӧтувъя транспортӧн ветлӧмлысь позянлунъяс содтӧм.
Карын эм Кивиоли кӧрт туй вокзал Таллин-Нарва линия вылын.