tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Пони Пыисдін (Удора район)

Пони Пыисдін () – Удора районса Пыисдін сикт овмӧдчӧминын коми грезд.
Ним артмӧм.
"Пони Пыисдін" нимын кык юкӧн. "Пони" - удораса ногӧн "посни, ичӧт". Тадзи грездыс шусьӧ сы вӧсна, мый мӧдлапӧлын эм ыджыдджык Пыисдін сикт. "Пыисдін" кылыс бара кык юкӧнысь тэчӧма. "Пыис" - тайӧ ним юыслӧн, код вомын сулалӧ сиктыс, а дін - сійӧ "ю вом" и лоӧ.
География.
Пыисдін грезд пукалӧ Мозын ю веськыдладорын, ю мӧдлапӧлас - Пыисдін сикт. 
Грезд пыр жургӧ Мӧдпӧвъёль, коді тані усьӧ Мозын вылӧ.
История.
Грездыс артмӧма 1707ʼ во бӧрын. Медводз казьтыштӧма 1719ʼ воын. Сэки вит овмӧсын олӧмаӧсь Логиновъяс, Чукоевъяс, Бушиновъяс.
Веськӧдлӧм.
Пони Пыисдін пырӧ Пыисдін сикт овмӧдчӧминӧ.
Йӧз.
Ичӧт Пыисдін грездын олӧны комияс, сёрнитӧны комиӧн.
Пӧлянин (Удора район)

Пӧлянин () – Удора районса Пыисдін сикт овмӧдчӧминын коми грезд.
Ним артмӧм.
Пӧлянин ним серти эм кык гипотеза:
География.
Пӧлянин грезд пукалӧ Мозын ю веськыдладорын. 
Медматыс оланін, Сісьтыдін грезд, пукалӧ Пӧлянинсянь катыд 1,5 верст ылнаын. Юр сиктӧдз, Пыисдінӧдз, колӧ мунны автотуй кузя 11 верст войвылӧ.
История.
Грездыс артмӧма 1747ʼ во бӧрын. Медводз казьтыштӧма 1782ʼ воын ("Политова").
Веськӧдлӧм.
Пӧлянин пырӧ Пыисдін сикт овмӧдчӧминӧ.
Йӧз.
Пӧлянин грездын олӧны комияс, сёрнитӧны комиӧн.
Мувывса медводдза тыш

Мувывса медводдза тыш (1914, сора тӧлысь 28-ӧд лун — 1918, вӧльгым тӧлысь 11-ӧд лун) — 1914-1918-öд воясö кык ыджыд каналан öтувтчöм костын тыш: шöр Европаса муяс (Германия, Австрия да Венгрия, Турция, Болгария) мунiсны паныд Антанталы (Рӧсия, Прансузму, Ыджыд Британия, Сербия, сёрöнджык накöд öтлаасисны Япония, Италия, Румыния, АӦШ да мукöд му).
Тайӧ нимсӧ историографиаын вынсьӧдӧма Мӧд мирӧвӧй тыш бӧрын сӧмын 1939 воын. Кык тыш костын вӧлі шуӧны «Ыджыд тыш» (англ. The Great War, фр. La Grande guerre), Россия империаын сідзжӧ шуисны «Великая война», «Большая война», «Вторая Отечественная», «Великая Отечественная», а йӧз пӧвстын (революциаӧдз и бӧрти) — «германская»; СССР-ын — «империалистическая война».
Серапима лун

Серапима лун — Кулӧмдін районса Носим сиктын заветнӧй празьник.
Серапима лунӧ носимсаяс вӧлі зорӧдасьӧны. Лёк кымӧр кыпӧдчӧма, пондӧма чардавны. Йӧзыс зорӧд улӧ дзебсьӧмаӧсь, кытчӧ чардбиыс лыйӧма. Ловйӧн кольӧма сӧмын кык морт. Сэксянь Серапима лунӧ оз тшӧктыны уджавны, а лунсӧ кӧсйысьӧмаӧсь празьничайтны.
Илля лун

Илля лун () — коми йӧзкостса календарын пыдди пуктана гаж. Подуласьӧ православнӧй вичколӧн празьник вылын, пасйӧны моз тӧлысь 2-ӧд лунӧ.
Эскӧмъяс.
Илля лун лыддьысьӧ медводдза арся празьникӧн. Шуӧны, мый пажунӧдз гожӧм, а пажун бӧрын — ар. Уджалысь войтыр зільӧ помавны турун пуктӧм, сы вӧсна мый чайтӧны, мый «Илля лун бӧрын куст сайысь турун оз нин косьмы».
Оз тшӧктыны Илля лунӧ уджавны, купайтчыны. Ыркалӧм ва вӧсна шуӧны «Илля чӧвтіс юӧ йи».
Йӧзыслӧн эскӧм серти, Илля лунӧ век зэрӧ, гымалӧ да чардалӧ. Лунсӧ шуӧны «несчастливӧйӧн», ӧд тайӧ лунас гым-чардыс мортӧс да пемӧсӧс вермас вийны. Гымалігӧн шуӧны «Илляяс воӧны» либӧ «Илля-пророк телеганас енэжті ветлӧдлӧ».
Йӧзыс оз тшӧктыны Илля лунӧдз, кор дзоридзалӧ-быдмӧ нянь, шумитны. Челядьлы ыджыдъяс оз лэдзны пӧлясьны, шуӧны: «Абу ӧд Илля лун, мый тювзан — сюыд кынмас». Сю шептасигӧн кадсӧ луздорсаяс шуӧны «гожся светтьӧӧн». Йӧзыс эскӧны, мый шептасигӧн кӧ пыран сю пытшкӧ, «светтьӧыс» мортсӧ вӧтлас сэтысь.
Луздорса комияслӧн дырджык кутчысис важся традиция, мый серти Илля лунсянь позьӧ ворсны чипсанӧн, кодӧс вӧчӧны заргумысь. Нывбабаяс кӧ ворсӧны чипсанӧн, мужичӧйяс — пирулькаӧн. Чипсанӧн вӧлі ворсӧны турун пуктанінысь локтігӧн, частушкаяс сьывлӧны. 
Койгорт районса Гриваын Илля лунӧ ен джаджйӧ пуктӧны выль урожайысь зӧр, ид да рудзӧг кӧйдыс, медым урожайыс содіс.
Эскӧны, мый Илля войӧ позьӧ мынтӧдчыны градвывса йӧнысь. Сійӧс ытшкӧны сотчӧм гормӧдчанӧн (кокалюкаӧн). Ытшкигӧн ассьыс юалӧны: «Мый ытшкан?» Сэсся вочакыв сетӧны: «Йӧн ытшка!» Та бӧрын муас кокалюкасӧ сатшкӧны да шуӧны: «Кокалюкаыс кӧ коръялас, и йӧнлы лоны!»
Луздор районса Ношульын Илля лунӧ часовня дорас начкӧны ӧшкӧс либӧ межӧс. Пемӧссӧ кӧсйысьӧ быдтыны на Енлы вайны олысьяс пиысь ӧти морт, коді татшӧм ногӧн Ен водзас мыжсӧ вештӧ. Вичкоын служба помасьӧм бӧрын ставӧн лэччӧны Луз ю бокӧ, кӧні ӧш яйсӧ разӧдӧны йӧзыслы, кодъяс пернапас чӧвтӧм бӧрын сёйӧны пызан сайын. Йӧзы шуӧны: «Мунам Илля яй кватайтны». Вичкоын служба помасьӧм бӧрын ывла вылын куимысь пишальысь енэжӧ лыйӧны. Муыс либӧ пызан вылыс кӧ пороксьыс сьӧдӧдӧ, виччысьӧны зэра поводдя.
Сура празьник.
Илля лун — сура празьник Кӧрткерӧс районса Висер сиктын да Изьва районса Діюр грездын.
Висер сиктын Илля лунӧ мӧс начкӧны, яйсӧ пуӧны да йӧзлы сеталӧны. Йӧзыслӧн висьталӧм серти, водзынсӧ тайӧ лунас волывлӧма лӧз кӧр, кодӧс начкылӧмаӧсь. Коркӧ кӧрыд сёрмӧма да сы пыдди пондӧмаӧсь мӧс начкыны. Кӧрыд скӧрмӧма да сэсся некор нин абу волӧма. Крам празьник кежлӧ ыджыд тшанын кода сур пуӧны.
Заветнӧй празьник.
Удора районса Путшкымдінын Илля лун — заветнӧй празьник. Шерӧн став быдмӧм няньсӧ жугӧдӧм бӧрын олысьяс босьтчӧмаӧсь вӧдитны Илля лунсӧ празьник пыдди.
Потеминский Всеволод Иванович

Потеминский Всеволод Иванович либӧ Всеволод Иоаннович Потёминский (1870—1937) — православнӧй вичкоын уджалысь, поп, Рочмуын вежа новомученик (2001). Паныдасьлӧ овыслӧн мукӧд гижанног: Потёмкинский, Потемницкий.
Олан туй.
Чужлӧма 1870 вося рака тӧлысь 30-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Никольскӧй уездса Ляменье сиктын Ляменьеса Благовешенньӧ вичкоса псаломщиклӧн семьяын.
1890 воын помалӧма 3 класс Вӧлӧгдаса духовнӧй семинарияын.
1890 вося вӧльгым тӧлысь 21-ӧд лунӧ Югдінса Иоанникиеӧн (Казаньса) индӧма Симоноволом сиктса Крестоводвиженскӧй вичкоса дякӧн.
1891—1900 воясӧ велӧдӧма Симоноволомса народнӧй начальнӧй школаын.
1900 вося косму тӧлысь 17-ӧд лунӧ корӧм серти вуджӧдӧмаӧсь Вӧлӧгда губерняысь Никольскӧй уездлӧн Халед сиктса Введенскӧй вичкоӧ, та бӧрын вуджӧдӧмаӧсь Вӧлӧгда губернияысь Яренск уездлӧн Семуков сиктса Микӧла вичкоӧ.
1903 вося лӧддза-номъя тӧлысь 3-ӧд лунӧ Вӧлӧгдаса епископ Алексий (Соболев) пуктӧма сійӧс попӧ.
1903 восянь велӧдӧма Семуковын вичкобердса школаын, 1906 восянь тӧждысян сӧветӧ пырысь, 1910 восянь Кырсса земскӧй начальнӧй училишеын велӧдысь.
Революция кадӧ 1917 во бӧрын, кор быдлаын тупкавлісны вичкояс, Всеволод Потеминскийӧс сідз шусяна Сӧвет власьтлы паныд мунӧмысь куимысь арестуйтлісны: 1928, 1934 да 1936 воясӧ. Бӧръяысьсӧ Всеволод Ивановичӧс арестуйтлӧмаӧсь 1937 воын да мыждӧмаӧсь сыын, мый поп пырӧдчӧ контрреволюционнӧй чукӧртчылӧмъясӧ, сувтӧ паныд вичкояс тупкӧмлы, чукӧртӧ сьӧм вичкоясысь вот мынтӧм вылӧ. 1937 вося кӧч тӧлысь 16-ӧд лунӧ Коми АССР-са УНКВД-ӧн шуӧма сійӧс лыйлыны. Сійӧс лыйлӧма кӧч тӧлысь 19-ӧд лунӧ Сыктывкар дорын.
1988 вося ӧшым тӧлысь 7-ӧд лунӧ Медвылыс Ёрдса президиум сійӧс реабилитируйтӧма.
2001 вося йирым тӧлысь 6-ӧд лунӧ Роч православнӧй вичколӧн Вежа Синод пыртіс сійӧс Рочмуса вежа новомученикъяс лыдӧ.
Пантелеймон лун

Пантелеймон лун — коми йӧзкостса календарын гаж. Подуласьӧ православнӧй вичколӧн празьник вылын, пасйӧны моз тӧлысь 9-ӧд лунӧ.
Пантелеймон лун празьничайтӧны Кӧрткерӧс районса Зулӧб да Важкуа грездъясын, Изьва районса Изьваын. Йӧз пӧвстас лунсӧ сідзжӧ шуӧны Пантелей либӧ Пантелей лун.
Пантелеймон — вежа морт, коді бурдӧдӧ висьысь йӧзӧс да пемӧсъясӧс. Сы дорӧ шыӧдчӧны дзоньвидзалун коригӧн. Пантелеймон лунӧ видзалӧны — оз сёйны яя-йӧла сёян. 
Заветнӧй празьник.
Пантелеймон лун — заветнӧй празьник Изьва районса Сизяыбын. Скӧт усьӧм бӧрын сизяыбсаяс кевмысьӧмаӧсь Енлы, и скӧт усьӧм дугдӧма. Сэки сувтӧдӧмаӧсь Пантелеймон нима крест. Мӧсъяссӧ йирсьыны медводдза лэдзигӧн крест дорас юрбитӧны, кевмӧны, медым скӧтыскӧд гожӧм быд нем лёктор эз ло. Висьысьяс волывлӧны сылы сиӧм крест дорас, ленточкаяс кӧрталӧны да дзоньвидзалун корӧны.
Важкуа грездын Пантелеймон лунӧ Енъясӧн кытшовтӧны муяссӧ Катыдпомті. Лунсӧ босьтчисны пыдди пуктыны тиф эпидемиа помасьӧм бӧрын.
Вачӧртыдін (Удора район)

Вачӧртыдін () — Коми Республикаын Удора районысь Благоев кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Веньдін (Удора район)

Веньдін () — Коми Республикаын Удора районысь Благоев кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Ді (Удора район)

Ді () — Коми Республикаын Удора районысь Благоев кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Солнечнӧй (Удора район)

Солнечнӧй () — Коми Республикаын Удора районысь Благоев кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Каратайка (Заполярнӧй район)

Каратайка (, ) — Яран асвеськӧдлан кытшын посёлок, Заполярнӧй районса Юшар сикт сӧветлӧн шӧрсикт.
Ним артмӧм.
Посёлок ним артмӧма Коротаиха ю нимысь. Яран кывйысь вуджӧдсьӧ кыдзи «чукля ю».
География.
Посёлок пукалӧ Янгарей юлӧн веськыдладорас, Коротаиха юӧ усянінсяньыс 1,5 км ылнаын, Баренц саридзса Хайпудыр губасянь 20 км сайын. Посёлоксянь Наръяна-Марӧдз 370 км.
Посёлокын куим улича: Вадор, Тыбокса, Шӧр.
История.
Посёлок чужис 1930-ӧд вояс пансигӧн. Чужан лунӧн лыддьӧны 1932 вося сора тӧлысь 27-ӧд лун, кор Яран кытшса исполкомлӧн Президиум шуис Каратайка-Гладь тундраса сӧвет пыдди лӧсьӧдны Юшар сӧвет. 
1932 воын Юшарса тундра Сӧветын вӧлі лӧсьӧдӧма кӧр видзысьяслӧн «Япта-Яга» товарищество, 1936 воын — Выучейский нима колхоз.
Та кадӧ Юшар Сӧветын вӧлі 3 школа: Юшарса яран ичӧт (Хабаров), Мадорса ичӧт школа (Хорейвӧр), Амдермаса ичӧт школа.
1938 воын «Япта-Яга» товарищество да «Кочевник» артельысь колхозникъяс (Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьт) ӧтувтчисны Ворошилов нима артельӧ.
1939 воын посёлокын вӧлі Ворошилова ним колхоз (ӧтилаын пукалӧ и вӧрзялӧ), школа, медпункт, кооперативлӧн база, радиостанция.
1998 воын посёлокын оліс 685 морт, Йӧзӧс ставроссияса гижалігӧн 2010 воын — 544 морт.
2015 во вылӧ Каратайкаын эм челядь видзанін, шӧр школа, интернат, амбулатория, культура керка, кафе, вузасянінъяс, шӧр котельнӧй, электростанция.
Велӧдӧм.
Челядь видзанін.
Посёлокын челядь видзанін вӧлі восьтӧма 1959 воын. Ӧти судтаа выль керка кыпӧдӧма 1980 воын (площадь 563,2 кв.м.). 2012 воын садйӧ вӧлі ветлӧдлӧ 47 кага куим котырӧ: ясельнӧй (1,5 арӧссянь 3-ӧдз) — 10 морт, шӧр (3-5 арӧсаяс) — 16 морт; дасьтысян (5-7 арӧсаяс) — 21 морт. Челядь видзанінын 22 уджалысь: 6 велӧдысь да 17 отсасьысь.
Школа.
Выль школалысь кык судтаа типӧвӧй керка кыпӧдӧма 2008 воын. Школабердса интернатлӧн кык керка вӧчӧма 1957 да 1982 воясӧ. Тані велӧдчӧны Варнек посёлокысь, «Дружба народов» СПК-са кӧр видзысьяслӧн, Ямб-то котырса кӧр видзысь-фермеръяслӧн челядь. Ставнас интернатын олӧ 72 морт.
2013—2014 велӧдчан воын школаын велӧдчис 139 кага: ичӧт классъясын 71 велӧдчысь, 5-9 классъясын 68 велӧдчысь. Найӧс велӧдӧ 14 морт.
Овмӧс.
Йӧзыс олӧны кӧр видзӧмӧн. Каратайкаын «Дружба народов» СПК-лӧн базаыс. Тані уджалӧ 150 морт: на пиысь 90-ыс колхозник, мукӧдыс — медалӧм йӧз. Кӧр видзанінын уджалӧ 60 сайӧ морт (чумработникъяскӧд ӧтув). Вит бригада видзӧ кӧръяссӧ материк вылын, квайтӧдыс — Вайгач ді вылын. Водзынсӧ колхоз сідзжӧ вӧлі чери кыйӧ (навага, омуль).
Посёлокын уджалӧ МТС сотӧвӧй оператор, Север-FM (102,0) радио, медводдза да мӧд россияса лыдпаса телевидение.
Туй.
Каратайкаӧ ӧтчыдысь вежоннас лэбалӧ Наръян-Марсянь АН-2 самолёт либӧ МИ-8 вертолёт. Сёян-юан вайӧны саридз вомӧн йи воссьӧм бӧрын, а сідзжӧ гусеничнӧй транспортӧн тӧвнас да гожӧмнас Вӧркутасянь.
Арся видзӧ пыран лун

Арся видзӧ пыран лун — вичко календарын нёль видз пиысь ӧти. 
Коми йӧзкостса календарын "Арся видзӧ пыран лун" шуӧны нӧшта "Ӧспӧжа видзӧ пыран лун". Виддзыс кык вежон кузя: пансьӧ моз тӧлысь 13-ӧд лунӧ, Первӧй Спас водзын, да помасьӧ Успенньӧӧдз. Виддзыс абу чорыд — позьӧ сёйны чери.
Примета: Ӧспӧжа видзӧ пыран лунӧ кӧ зэрас, кык вежон зэрас.
Медводдза спас

Медводдза спас — коми йӧзкостса календарын куим спас празьникысь медводдзаыс, подуласьӧ вичко празьник вылӧ. Пасйӧны моз тӧлысь 14-ӧд лунӧ.
Ним.
Медводдза спас йӧзкостса традицияын шуӧны сідзжӧ Первӧй Спас, Пас, Пас лун и с.в. Сы вӧсна, мый тайӧ лунас вежӧдӧны васӧ, уналаын лунсӧ шуӧны Вавыв спасӧн.
Сура празьник.
Медводдза Спас либӧ Спас лун — сура празьник Луздор районысь Ношуль сиктувса Косьын. Водзынсӧ вичкоын служба помасьӧм бӧрын зонъяс вӧв вылын вӧлі лэччӧны Луз ю дорӧ, кытысь васӧ поп вежӧдӧ. Вӧлаяс ӧтарӧ-мӧдарӧ уйӧны, сэсся веськыд туй вылын ас костаныс ордйысьӧны. Гӧсьтъясӧс яндӧваысь сурӧн юктӧдӧны, льӧмъя пирӧгӧн вердӧны.
Ӧбетнӧй празьник.
Изьва районса Вертеп грездын тай лун шуны Макевей Спас. Празьникыс обетнӧй, вӧдитӧны скӧт усьӧм бӧрын. Тайӧ лунас Красноборсянь зібъя Енъясӧн петӧны да Вертеп юбокса луд вылӧ мунӧны. Мунігӧн куимлаӧ сувтлӧны — крестъяс дорӧ да юрбитӧны. Кор ю бокас воӧны, Ен ӧбразъяс пукталӧны. Поп бӧчкаын ва вежӧдӧ да вежӧдӧм ванас йӧзсӧ резӧ. Сэні жӧ поп медводдзаысь вотӧсъяс вежӧдӧ. Медводдзаысь картупель видлӧны, колӧ нин турун пуктӧм помавны.
Примета.
Комияс пӧвстын ветлӧ роч примета ветлӧ: «Первый Спас — рукавицы про запас».
Выльвидз (Удора район)

Выльвидз () — Коми Республикаын Удора районысь Важгорт сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Кӧдж (Удора район)

Кӧдж () — Коми Республикаын Удора районысь Важгорт сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Паспом (Удора район)

Паспом () — Коми Республикаын Удора районысь Важгорт сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Чирк (Удора район)

Чирк () — Коми Республикаын Удора районысь Важгорт сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Выльыб (Удора район)

Выльыб () — Коми Республикаын Удора районысь Слӧбӧда сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Зӧрзяыб (Удора район)

Зӧрзяыб () — Коми Республикаын Удора районысь Слӧбӧда сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Кривушев (Удора район)

Кривушев () — Коми Республикаын Удора районысь Слӧбӧда сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Макарыб (Удора район)

Макарыб () — Коми Республикаын Удора районысь Слӧбӧда сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Слӧбӧдаяг (Удора район)

Слӧбӧдаяг () — Коми Республикаын Удора районысь Слӧбӧда сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Ним артмӧм.
Коми иннимъяс туялысь Туркин А. И. серти Слӧбӧдаяглӧн роч «Кучмозерье» нимыс артмӧма дзугӧм коми кывйысь. Медводдза юкӧнса «кутш» лэбач ним, а мӧд юкӧнас — «мӧсьӧр» кыв, коді гӧгӧрвосьӧ кыдзи «кык ю, либӧ ты костын места, увтасін». Сикт дортіыс визувтӧны кык ю: Кутшъёль да Йирва, кодъяс костӧ и пуксьӧма грездыс. Сідзкӧ, сылӧн нимыс лоӧ «Кутшмӧсьӧр» и кутӧ татшӧм вежӧртас «Кутш (ёль) дорса места, увтасін».
История.
Медводдзаысь сійӧ паныдасьлӧ 1678-ӧд вося писцӧвӧй небӧгын, кӧні и пасйӧма «"починок Кучмосер на реке на Ирве"». Вӧлӧма сэні Павловъяслӧн кык овмӧс. 
1747-ӧд вося гижалан небӧгын Кучмозерье бара жӧ пасйӧма кыдзи "Кучмосер". Тані вӧлі олӧны Вурдовъяс, Павловъяс, Сапожниковъяс, Уров да Доронин.
Яг (Удора район)

Яг () — Коми Республикаын Удора районысь Слӧбӧда сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Шӧр спас

Шӧр спас — коми йӧзкостса календарын куим спас празьникысь мӧдыс, подуласьӧ вичко празьник вылӧ. Пасйӧны моз тӧлысь 19-ӧд лунӧ.
Ним.
Шӧр спас йӧзкостса традицияын шуӧны сідзжӧ Мӧд Спас, Преображенньӧ, и с.в.
Сура празьник.
Шӧр спас — сура празьник Койгорт районса Грива, Луздор районса Ношуль да Читаёв сиктъясын.
Ношульын Шӧр спас лунсӧ пасйӧны кык лун. Вичкодорас унджыкӧн олӧны Иевлевъяс, та вӧсна лунсӧ пондісны шуны Иевлевщинаӧн. Шӧр Спас бӧрын град вылысь лук идралӧны, мыськалӧм сёркни ен джаджйӧ пуктӧны. Матысса часовняӧ йöзыс вайӧны капуста, галанка, сёркни, кодъясӧс поп сэсся вежӧдӧны. Сӧмын сы бӧрын позьӧ вӧлі чукӧртны град вылысь да сёйны найӧс.
Гриваын Шӧр Спас лунӧ зонъяс да мужичӧйяс вӧвъясӧн ордйысьӧны: кодi водзджык юӧдзыс воӧдчас. Поп васӧ вӧлі вежӧдӧ, а сэсся йӧзыс вӧвъяснысӧ мыськалӧны.
Лун сюзь

Лун сюзь (, ) — сюсь котырӧ пырысь лэбач. Коми муын олысь сюзьяс котырын туялысьяс торйӧдӧны дас сикасӧс, на лыдын и лун сюзьӧс. 
Ыджда да рӧм.
Тайӧ шӧрпӧлӧс тушаа сюзь: кузьтаыс овлывлӧ 79 сантиметрӧдз, сьӧктаыс — 375 граммӧдз, шеныштӧм бордйыс 81 сантиметр пасьта. Энь лэбачыс кӧть и мыгӧраджык айсьыс, но сьӧктанас жебджык. Мукӧд сюзь серти юрыс тайӧ лэбачыслӧн ичӧтджык и бугыльыс абу сэтшӧм паськыд. Пель дорас сиясыс оз чурвидзны, бӧжыс кузь да тшупӧда. Гӧн рӧмыс лун сюзьлӧн варышлань мунӧ, сы вӧсна и роч йӧз варыш кодь сюзьӧн шуӧны.
Вывтыр улысладорыс лэбачыслӧн еджыд, сьӧд визьяса. Вылысладорыс сьӧдовгӧрд, чужӧм гӧгыльыс еджыд жӧ, а синмыс да нырыс кольквиж. Кок гыжйыс сьӧд рӧма. Тивзӧмыс тшӧтш варышлӧн кодь.
Паськалӧм.
Лун сюзь — войвывса тылаборда, олӧ-вылӧ кыдзи Европаын да Азияын, сідзи и Войвыв Америкаын. Коми муын медся частӧ паныдасьлывлӧ Печора ковтысын, Эжва ю катыдын, Удораса вӧръясын.
Оласног.
Сюзьясыд войся лэбачьяс, югыд кадад найӧ дзебсьӧмӧн олӧны, а тайӧ сикасыс аддзӧ да кыйсьыны петавлӧ тшӧтш и луннас. Оласногыслӧн татшӧм аслыспӧлӧслуныскӧд и йитчӧма лун сюзь нимыс.
Лун сюзь — абу ветлысь-мунысь лэбач, чужӧмсяньыс олӧ пыр ӧтилаын: вӧрсялан сотчӧминъясын, важ керасъясын, нюръяс бердын. Паськыд да дженьыд бордйыс, кузь бӧжыс сетӧны бур позянлун лун сюзьлы пелька лэбавны пуяс костӧд да перйыны кынӧмпӧтсӧ.
Поздйысьӧм.
Быдтысян кадыс лун сюзьлӧн заводитчӧ косму тӧлысьын. Аслыс позсӧ тайӧ лэбачыс некор оз дасьтыв, сы вӧсна кольксӧ пуктӧ тӧрмӧм вольӧса горсйӧ, чегӧм йыла пу вылӧ, либӧ эновтӧм катшалӧн да ракалӧн позйӧ. Позтырыс абу быд во ӧткодь — этша кыйдӧса кадӧ овлывлӧ куим либӧ вит кольк, а унджык кыйдӧса дырйи пӧжӧ ӧкмыс колькйӧдз. Гӧгрӧс колькйыс лун сюзьлӧн еджыд рӧма.
Лэбавны заводитӧм сюзьпиянӧс казявлывлӧмаӧсь лӧддза-номъя тӧлысьсянь.
Сёян.
Пӧткӧдчӧ сійӧ сӧмын яя сёянӧн — куталӧ вӧрса шыръясӧс. Быдмӧгъясӧс йирысь шыръясӧс бырӧдӧмнас тайӧ сюзьыс чинтӧ налысь юр лыдсӧ да татшӧм ногӧн отсалӧ вӧр-валы.
Рӧдвуж кывйын.
Сьӧкыд висьтавны, тӧдӧны оз лэбачсӧ перымса комияс, сы вӧсна мый асланыс кывкудъясын татшӧм вежӧртаса нимъяссӧ найӧ оз вайӧдны. А удмуртъяслы тӧдса, найӧ нимтӧны лун сюзьтӧ лек кучыранӧн, мый лоӧ, комиӧдны кӧ, "лёк сюзь".
Подорова Галина Александровна

Подорова Галина Александровна — Коми Республикаса нимйӧза артист.
Олан туй.
Уджалӧ Коми Республикаса Шылада-Драма театрын артисткаӧн, сьылӧ «Парма» ансамбльын.
Выльгорт (Удора район)

Выльгорт () — Коми республикаын Удора районса Путшкымдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Ичӧт Путшкымдін (Удора район)

Ичӧт Путшкымдін () — Коми республикаын Удора районса Путшкымдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Кирик (Удора район)

Кирик () — Коми республикаын Удора районса Путшкымдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Тойма (Удора район)

Тойма () — Коми республикаын Удора районса Путшкымдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Ыджыд Ді (Удора район)

Ыджыд Ді () — Коми республикаын Удора районса Путшкымдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Йӧвнӧрыс (Удора район)

Йӧвнӧрыс () — Коми республикаын Удора районса Йӧртымдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Лязюв (Удора район)

Лязюв () — Коми республикаын Удора районса Йӧртымдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Сёрдла (Удора район)

Сёрдла () — Коми республикаын Удора районса Йӧртымдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Ыб (Удора район)

Ыб () — Коми республикаын Удора районса Йӧртымдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Видзӧдӧй тшӧтш.
Ыб нима сикт Коми муын паныдасьлӧ тшӧкыда.
Копты (Удора район)

Копты () — Коми республикаын Удора районса Ёвкӧдж сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Мукты (Удора район)

Мукты () — Коми республикаын Удора районса Ёвкӧдж сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Тыдін (Удора район)

Тыдін () — Коми республикаын Удора районса Ёвкӧдж сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Мелей (Удора район)

Мелей () — Коми республикаын Удора районса Черныб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Мудздін (Удора район)

Мудздін () — Коми республикаын Удора районса Черныб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Сёльыб (Удора район)

Сёльыб () — Коми республикаын Удора районса Черныб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Бӧръя спас

Бӧръя спас — коми йӧзкостса календарын куим спас празьникысь коймӧдыс, подуласьӧ вичко празьник Успенньӧ вылӧ. Пасйӧны моз тӧлысь 28-ӧд лунӧ.
Ним.
Бӧръя спас коми йӧзкостса традицияын шуӧны сідзжӧ Успенньӧ, Ӧспӧжа лун, и с.в.
Сура празьник.
Бӧръя спас — сура празьник Кулӧмдін районса Помӧсдін, Луздор районса Читаёв да Спаспоруб сиктъясын (Ягын, Кӧджын), Мӧсерпом грездын.
Помӧсдінын Успенньӧ дырйи пажунӧдз уджалӧны, а сэсся праздничайтӧны. Ӧтув сур пуӧны. Крест дорын молебен лыддьӧны. Поп керкаысь керкаӧ ветлӧдлӧ да нянь тусьяс вежӧдӧ. Поплы сетӧм ыж юр пуӧны вичко дорын да юкӧны йӧз костас.
Ыджыд Кужйын муяс гӧгӧр Енъясӧн кытшлалӧны Локтӧм бӧрас пуӧны кукань либӧ ыж яй, а сійӧс ньӧбӧм вылӧ чукӧртӧны ӧтувъя сьӧм. Ывла вылын поп яйсӧ вежӧдӧ, и ставныс сёйӧны.
Эскӧмъяс.
Эскӧны, мый тайӧ празьник налӧн, коді удитӧ муяс вылысь нянь идравны. Шуӧны, мый Успенньӧ кежлӧ колӧ лук керны, Пречиста кежлӧ — картупель, Звиженньӧ кежлӧ — капуста.
Видзӧдӧй тшӧтш.
Успенньӧ — Енмамлӧн кулан лун.
Мича кай

Мича кай (, ) — пышкай котырӧ пырысь лэбач.
Ыджда да рӧм.
Вывтырыслӧн сьӧктаыс овлывлӧ 19 граммӧдз, кузьтаыс — 16 да шеныштӧм бордйыс — 25 сантиметрӧдз. Кынӧм улыс еджгов няйт рӧма, кокыс рудовгӧрд, нырыс сьӧдов. Но медся ёна лэбачсӧ мичмӧдӧ сылӧн ыджыд перкаль синмыс. Та вӧсна, тыдалӧ, и думыштӧмаӧсь пӧч-пӧльясным мича кай нимсӧ. Миянысь ӧтдор тадзи тайӧ лэбачсӧ сэсся некытӧн оз шуны.
Оласног да поздйысьӧм.
Мича кай — ветлысь-мунысь лэбач. Лунвылысь найӧ локтӧны миянӧ водз тулыснас, овмӧдчӧны лыска пуа вӧръясӧ. Поздысьӧны му вылӧ, либӧ мусянь оз ёна вылӧ — бадь кустъяс вож костӧ, пу горсйӧ. Кышыд познысӧ тэчӧны быдмӧг коръясысь да заясысь. Пыдӧсас вольсалӧны турун тылым да вӧрса пемӧсъяслысь гылалӧм гӧнсӧ. Пӧжны пуктӧны вит-ӧ-квайт кольк. Найӧ посньыдикӧсь да гӧрд чутъяса гӧрдоввиж рӧмаӧсь. Пӧжсигас позъяс пукалӧ сӧмын энь лэбачыс кык вежон чӧж. Кайпияныс позсӧ эновтӧны чужӧмсяньыс дас вит лун мысти. Но борд йылас кыпӧдчӧм бӧрас найӧс вердӧны бать-мамныс вель дыр на.
Мича кайяс эновтӧны чужанінсӧ кӧч тӧлысь шӧрын.
Тӧвся кадсӧ коллявны лэбзьӧны Европалӧн рытыв да лунвыв юкӧнъясас, Войвыв Африкаса муясӧ.
Сёян.
Кынӧмпӧтсӧ мича кайяс перйӧны му вылысь. Куталӧны гагъясӧс, номыръясӧс, лёльӧясӧс, чераньясӧс. Арнас кокавлывлӧны тшӧтш юмов вотӧс тусьяс.
Горш номыр-гагъясӧс бырӧдӧмнас тайӧ лэбачьясыс дорйӧны наысь вӧрса быдмӧгъясӧс.
Рӧдвуж кывйын.
Лэбачлы нимсӧ сетӧма рӧм сертиыс. 
Коми йӧз, тшӧтш и коммусаяс, нимтӧны сійӧс нӧшта ӧмидз кайӧн. Мича кайлӧн кытсюрӧ (кымӧсыс, голяыс да морӧсыс) ӧмидз тусь кодь. Удмуртъяс уна ногӧн шуӧны лэбачсӧ, но кыкыс на пиысь гӧн рӧмыскӧд жӧ йитчӧма: горд юбер да горд гадё юбер, кодъяс гӧгӧрвосьӧны кыдзи «гӧрд ябыр» да «гӧрд морӧса ябыр». Рочӧн малиновка либӧ зарянка. А зарянка нимыс артмӧма «заря» кывйысь, сы вӧсна мый тайӧ сьылысь кайыс пӧ кыпыда дзользьӧ-шыалӧ асъя кыасянь рытъя кыаӧдз кӧть тулыс—гожӧмнас, кӧть арнас.
Петшӧр кай

Петшӧр кай (, ) — пышкай котырӧ пырысь ичӧтик лэбач.
Ыджда да рӧм.
Тайӧ лэбачыс пышкайысь на ичӧтджык. Вывтырыслӧн кузьтаыс овлывлӧ 11 сантиметрӧдз, сьӧктаыс — 11 граммӧдз, а шеныштӧм бордйыс — 17 сантиметрӧдз. Вӧсньыдик нырыс веськыд, гӧгрӧс пома бордйыс дженьыд. Юрыс да туша вевдорыс, бордйыс да бӧжыс пемыдгӧрд. Мышкуыс сьылісяньыс сьӧд визьяса, синкымыс еджгов. Голяыс да зобйыс еджгов сера, морӧсыс да кынӧмыс гордовруд сера. Кынӧм увдорас тӧдчӧны вомӧна пемыд гӧрдовруд визьяс. Кокыс, нырыс да синмыс перкаль рӧма. Сьылӧмыс — сювтчан-тіралан гора шыяса коставлыштана дзользьӧм.
Паськалӧм.
Петшӧр кай олӧ-вылӧ уналаын да паськыда — Европаса вӧраинъяссянь да Камчаткаӧдз. Паныдасьлывлӧ тшӧтш Войвыв Америкаын да Африкалӧн Рытыв-Войвылын. Лунвывланьджык муясса петшӧр кайяс олӧны пыр ӧти местаясын, а войвывсаяс волывлӧны чужанінъясас сӧмын гожйыны.
Оласног.
Пармаса тылабордаясӧс туялысьяс петшӧр кайӧс лыддьӧны шоча паныдасьлысь лэбачьясӧн. Тайӧ зэв визув да гусьӧн олысь кайяс, дугдывтӧг тювкъялӧны кустъяс-пуяслӧн вожъяс костын. Кадысь кадӧ жбыркнитасны восьсаинӧ, пукыштасны мыр либӧ пучер вылын, дзользьыштасны регыдик, а сэсся быттьӧ паляласны да воштысясны-дзебсясны сука быдмысь петшӧр либӧ ӧмидз пӧвстӧ.
Комиӧ локтӧны ода-кора тӧлысьын. Овмӧдчӧны тшӧкыд бурыся баддя-кустъясаинъясын, козъя да сора вӧръясын, ю-шор пӧкатъясын да дорӧсъясын.
Тӧвъянінъясас лэбзьӧны моз тӧлысьын. Аддзывлан кӧ тайӧ тешкодь лэбачсӧ кӧть ӧтчыд, он нин сэсся вунӧд сійӧс да он сорав мукӧд кайяскӧд. Медвойдӧр синмад шыбитчӧ сылӧн бӧжыс: сійӧ оз чурвидз бӧрланьӧ, а вывлань чатӧра.
Поздйысьӧм.
Поздысьнысӧ бӧрйӧны пӧрӧм пуяса, джуджыд петшӧра, ӧмидза да паперт туруна местаяс.
Позсӧ лӧсьӧдігӧн мырсьӧ сӧмын ай лэбачыс; тэчӧ сійӧс кос турунысь, коръясысь, заясысь да нитшкысь. Пыдӧсас вольсалӧ небыд нитш, пушыд турунъяслысь да лысӧм лэбачьяслысь гӧнсӧ. Позйыс сяр кодь гӧгрӧс, вӧчысьыслӧн туша сертиыс ёна ыджыд. Пыран розьыс поз бокас. Татшӧм позсӧ петшӧр кай быдтысигкежлас дасьтӧ оз ӧтикӧс мукӧд кай моз, а дасӧс кымын. Но колькъяссӧ, вит-ӧ-квайтӧс, энь пӧлыс пӧжны пуктӧ на пиысь сӧмын ӧтиӧ. Пӧжсигас позъяс пукалӧ сӧмын энюловыс. Пӧжсян кадыс кыссьӧ кык вежонӧдз. Чужӧмсяньыс 17 лун мысти кайпияныс эновтӧны познысӧ.
Сёян.
Пӧткӧдчӧны петшӧр кайяс гут-гагйӧн, арнас чӧсмасьлывлӧны тшӧтш кисьмӧм вотӧсӧн.
Рӧдвуж кывйын.
Мыйла нимтӧны тайӧ лэбачсӧ рочьяс крапивникӧн, а комияс — петшӧр кайӧн, гӧгӧрвоана. Удмуртъяс шуӧны петшӧр кайтӧ со кыдзи: пушнер дзольгыри (вежӧртасыс «петшӧр воробей»), му дзольгыри (вежӧртасыс «му воробей»), виштыё дзольгыри (вежӧртасыс «чутӧсь воробей»), чатырбыж (вежӧртасыс «чатӧра бӧж»).
Катша бордъя утка

Катша бордъя утка (, ) — кулик котырӧ пырысь пӧтка.
Ыджда да рӧм.
Тайӧ пӧткаыс гулю ыджда кымын: сьӧктаыс кило джынйысь на унджык овлывлӧ, кузьтаыс — 45 сантиметр, шеныштӧм бордйыс 88 сантиметр пасьта. Рочьяс и комияс нимъяссӧ лӧсьӧдігӧн орччӧдӧмаӧсь катшакӧд. Збыльысь, сылӧн вывтырыс кызвыннас катшалӧн моз сьӧд да еджыд рӧмъяса. Бордъяс тӧдчӧ вомӧна вель паськыд еджыд визь. Кузь нырыс, синмыс да кокыс гӧрд рӧма. Кыз кокыс кузиник. Лэбаланногыс уткаяслӧн кодь — тэрыб, веськыд нырвизя, сынӧдын оз шыблась ӧтарӧ-мӧдарӧ, бордъяснас тшӧкыда шенасьӧ.
Паськалӧм.
Катша бордъя утка олӧ-вылӧ Му шар пасьтала: Европаын и Азияын, Войвыв да лунвыв Америкаын, Африкаын да Австралияын.
Оласног да поздйысьӧм.
Поздысьӧ-быдтысьӧ пыр ва бердын, кызвыныс, дерт, саридз дорын, но паныдасьлывлӧ и тыяс да юяс пӧлӧнын. Шоч лэбач, сы вӧсна Коми муын гожйӧ оз быдлаын, а сӧмын кӧнсюрӧ. Видзчысьысь, но абу гусьӧн олысь лэбач. Овлывлӧ, ачыс оз тыдав, а китшкӧмсӧ кылан нин. Мукӧд куликсьыс торъялӧ сійӧн, мый пуксьывлывлӧ ва вылӧ да бура уялӧ.
Войвылӧ локтӧны ода-кора тӧлысь шӧрын. Гозйӧдчан кадыс воас да, яг выв пӧткаяс моз койтӧны. Койтігас быд ай бӧрйӧ аслыс энь пӧвсӧ. Нэм помӧдзыс сэсся ӧта-мӧдыскӧд оз торйӧдчывны. Поз пыддиыс лэбачьяс бӧрйӧны кутшӧмкӧ гурантор ва дорысь либӧ лыа юрысь да сэтчӧ пуктӧны нинӧм вольсавтӧг куим кольк. Гӧгрӧсіник колькъясыс вель гырысьӧсь, сьӧд чутъяса рудовкольквиж рӧмаӧсь.
Пӧжсигас позъяс пукалӧны гознан лэбачыс ӧта-мӧдсӧ вежлалӧмӧн нёль вежон чӧж. Сійӧс здук кежлӧ весиг оз эновтлыны, медым колькъяссӧ горш лэбачьяс — ракаяс да каляяс — эз гусявлыны да жуглыны. Но овлывлӧ, бордъя «вӧрӧгъясыд» куштывлӧны налысь позтырсӧ. Сэки катша бордъя утка мӧдысь пуктӧ колькъяссӧ да пӧжӧ найӧс. Пӧжсян кадыс кыссьӧ нёль вежонӧдз. Чужӧм бӧрас кайпияныс медводдза луннас нин петӧны позсьыс, но ылӧдз оз мунны, а виччысьӧны бать-мамнысӧ, кор найӧ ваясны нырас босьтӧм сёянсӧ. Тадзи гырысьяс дӧзьӧритӧны быдтасъяссӧ тӧлысьӧн-джынйӧн дыра. Ас кежаныс кольӧм ичӧтик пияныс дорйысьӧм могысь пырӧны ваӧ да суналӧмӧн мынтӧдчӧны на вылӧ усьласьысьясысь. Борд йылас кыпӧдчӧны посни йылӧмыс да заводитӧны перйыны кынӧмпӧтсӧ 35 лун мысти. Рӧдмӧдчӧм выйӧдз сӧвмӧны нёль арӧс тыртіганыс.
Сёян.
Пӧткӧдчӧны катша бордъя уткаяс васа небыд гагъясӧн, черияс вылӧ пӧ ыштывлӧны зэв шоча. Косӧдінысь кокалӧны нидзувъясӧс, лёльӧясӧс да номыръясӧс. Катша бордъя уткаяслӧн олан нэмыс, туялысьяслӧн чайтӧм серти, овлывлӧ 36 арӧсӧдз. Миянын гожйысь тайӧ тылабордаясыс лэбзьӧны лунвылӧ тӧвйыны моз тӧлысь помын. Этша лыда вӧснаыс коми утка кыйысьяслы сюрлывлӧны кыйдӧс пыдди зэв гежӧда.
Тандзе Маръя

Тандзе Маръя (Рочева Мария Фёдоровна) (1876—1962) — изьваса нималана бурдӧдчысь-веськӧдчысь.
Олан туй.
Тандзе Маръя чужӧма 1876-ӧд вося косму тӧлысь 1 (14)-ӧд лунӧ Витязевъяслӧн кӧр видзысь котырын Изьва районса Мокчойын. Петӧма Рочев Филипп Тимофеевич (1872.10.25—1943.06.08) сайӧ Изьва районса Гам грездӧ, нэмсӧ сэні и олӧма. Венчайтчӧмаӧсь 1894-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 24-ӧд лунӧ.
Челядьыс: Галактион (1894.11.18—?), Гликерия (1898.05.09—1917.06.20), Феоктиста (1903.01.30—?), Тимофей (1906.01.02—?), Феофания (?), Анна (1909.01.02—?), Ирина (1912.09.15—?), Миропия (1913.11.18—?), Марина (1915.07.16—?), Степанида (1916.11.11—?).
Ичӧт дырсяньыс бурдӧдӧма пемӧсъясӧс, 18 арӧссянь — йӧзӧс. Вӧлӧма бур паметя, небыд киа, чорыд карактера. Тандзе Маръялӧн бурдӧдчӧм ылӧдз кывсьӧма.
Шуӧны, мый сійӧс корлӧмаӧсь уджавны больничаӧ, но абу кӧсйысьӧма. Кулӧма 1962-ӧд вося моз тӧлысь 25-ӧд лунӧ Гамын, дзебӧма сэні жӧ. 
Чужанінас гу вылас волывлӧны йӧзыс отсӧгла. Тандзе Маръялӧн бурдӧдӧм йывсьым уна казьтылӧм вайӧдӧма коми гижысь Альбина Ануфриевалӧн висьтын.
Попов Палладий Иванович

Палладий Иванович Попов (1879—1937) — вежа ай, вичкоын служитысь, иерей.
Косъёль (Изьва район)

Косъёль () — Коми республикаын Изьва районса Мокчой сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География.
Грезд пукалӧ Изьва юлӧн шуйга берегын. Косъёльсянь Мокчой шӧрсиктӧдз 5 км. Матысса Гам грездӧдз - 2 км.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс.
2023-ӧд во

2023-ӧд (кык сюрс кызь коймӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
2024-ӧд во

2024 (кык сюрс кызь нёльӧд) во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ выльлунсянь.
Гапликов Сергей Анатольевич

Гапликов Сергей Анатольевич (1970) — Коми республикаса Юралысь (сыӧдзыс 2015 вося кӧч тӧлысь 30-ӧд лунсянь — удж вӧчысь).
Олан туй.
Чужӧма 1970-ӧд вося косму тӧлысь 29-ӧд лунӧ Кыргыз ССР-са Фрунзе (ӧні — Бишкек) карын.
Рочму Федерецияса Президент Володь Путин индӧдӧн пуктӧма Коми Республикаса Юралысьлысь удж вӧчысьӧн 2015 вося кӧч тӧлысь 30-ӧд лунсянь.
2016-ӧд вося кӧч тӧлысь 18-ӧд лунся бӧрйысьӧмъяс дырйи бӧрйӧма Коми Республикаса Юралысьӧн. Бӧрйысьӧмъяс вылӧ воліс 40% гӧгӧр морт (691 267-сьыс): на пиысь 174 567 морт (либӧ 62,17 %) гӧлӧсуйтіс С.А. Гапликов вӧсна
Ас кӧсйӧм серти эновтӧма Юралысьлысь должносьтсӧ 2020-ӧд вося косму тӧлысь 2-ӧд лунӧ.
Гозъя олӧм.
Гӧтырыс — Гапликова Галина Евгеньевна, нылыс — Дарья, пиыс — Александр.
2025-ӧд во

2025 (кык сюрс кызь витӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ середасянь.
1761-ӧд во

1761 (сюрс сизимсё квайтымын ӧтиӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ четвергсянь.
Ёлькыб (Удора район)

Ёлькыб () — Коми республикаын Удора районса Кослан сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Ыджыдъяг (Удора район)

Ыджыдъяг () — Коми республикаын Удора районса Кослан сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Разыб (Удора район)

Разыб () — Коми республикаын Удора районса Усогорск кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Увдор Выльыб (Удора район)

Увдор Выльыб () — Коми республикаын Удора районса Усогорск кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Верхнемезенск (Удора район)

Верхнемезенск () — Коми республикаын Удора районса Усогорск кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь поселок.
Мозындор (Удора район)

Мозындор () — Коми республикаын Удора районысь Вож сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Селӧгвож (Удора район)

Селӧгвож () — Коми республикаын Удора районысь Междуреченск кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Брыка (Изьва район)

Брыка () — Коми республикаын Изьва районса Сизяб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Варыш (Изьва район)

Варыш () — Коми республикаын Изьва районса Сизяб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Ёль (Изьва район)

Ёль () — Коми республикаын Изьва районса Сизяб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Мирскӧй (Изьва район)

Мирскӧй () — Коми республикаын Изьва районса Сизяб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Галпи (Изьва район)

Галпи () — Коми республикаын Изьва районса Кельчиюр сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс
Галфедь (Изьва район)

Галфедь () — Коми республикаын Изьва районса Кельчиюр сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс
Кулим (Изьва район)

Кулим () — Коми Республикаын Изьва районысь Мокчой сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Шель (Изьва район)

Щель () — Коми Республикаын Изьва районысь Мокчой сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Вертеп (Изьва район)

Вертеп () — Коми республикаын Изьва районса Краснобор сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс
Діюр (Изьва район)

Діюр () — Коми республикаын Изьва районса Краснобор сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс
Пустыня (Изьва район)

Пустыня () — Коми республикаын Изьва районса Краснобор сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс
Ыргӧншар (Изьва район)

Ыргӧншар () — Коми республикаын Изьва районса Краснобор сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Олысь лыд.
Посёлокын олӧны комияс
Чаркабӧж (Изьва район)

Чаркабӧж () — Коми республикаын Изьва районысь Кипъёва сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс.
Чика (Изьва район)

Чика () — Коми республикаын Изьва районса Кыдзкар сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс
Кӧсьта (Изьва район)

Кӧсьта () — Коми республикаын Изьва районса Изьва сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс
Ласта (Изьва район)

Ласта () — Коми республикаын Изьва районса Изьва сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс
Картаёль (Изьва район)

Картаёль () — Коми республикаын Изьва районысь Том сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Койю (Изьва район)

Койю () — Коми республикаын Изьва районысь Том сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Пильёгор (Изьва район)

Пильёгор () — Коми республикаын Изьва районысь Няшабӧж сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс
Коми Республикаса Драма театр

Коми Республикаса Драма театр — Коми муын медваж театр. Тыр ним — Войтыръяслӧн Ёрталун ордена Виктор Савин нима канмуса академическӧй Драма театр ().
История.
Медводдза воськовъяс.
Тетр воссьытӧдз на 1918 воын Нёбдінса Виттор котыртіс сцена радейтысьясӧс да гижис налы комиӧн «Ыджыд мыж» драма. Сьпектак вӧлі пуктӧма сцена вылын 1919 во пансигӧн да бура донъялӧма видзӧдысьясӧн.
1921 воын лӧсьӧдӧма «Сыкомтевчук» (Сыктывкарса коми театр чукӧр; рочӧн: Усть-Сысольское коми театральное объединение). Веськӧдлысьӧн да режиссёрӧн лои В.А. Савин. «Сыкомтевчук» пуктіс зэв ыджыд пай Коми мулӧн культурнӧй олӧмын. Сійӧ уджаліс 8 во.
1930 воын вӧлі котыртӧма тӧлысься театр курсъяс. Сцена вылын ворсны асшӧр артистъясӧс велӧдісны Н. Крупская нима Москваса йӧзкостса творчество керкаысь режиссёр Берсенев да шылад тэчысь А. Голицын. Театрлы сетісны КИППТ ним (рочӧн: Коми инструктивный передвижной показательный театр). Медводдза сезон КИППТ восьтіс 1930 вося йирым тӧлысь 8-ӧд лунӧ. Та вӧсна йирым тӧлысь 8-ӧд лун шуӧны Драма театрлӧн чужан лунӧн.
1980 вося йирым тӧлысь 27-ӧд лунӧ Драма театрлы вичмӧдісны Войтыръяслӧн Ёрталун орден. 1978 воын театрлы сетісны Виктор Савинлысь ним, а 1995 воын — «академическӧй» званньӧ.
Аким (Сосногорск район)

Аким () — Коми Республикаын Сосногорск районысь Сосногорск кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд. 
История.
2012 воӧдз Аким грезд вӧлі пырӧ Уквавом сикт овмӧдчӧминӧ.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс
Лыаёль (Сосногорск район)

Лыаёль () — Коми Республикаын Сосногорск районысь Сосногорск кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Иванъёль (Сосногорск район)

Иванъёль () — Коми Республикаын Сосногорск районысь Сосногорск кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок. 
История.
2012 воӧдз Иванъёль посёлок вӧлі пырӧ Поляна сикт овмӧдчӧминӧ.
Пожня (Сосногорск район)

Пожня () — Коми Республикаын Сосногорск районысь Сосногорск кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд. 
Фольклор.
Водзынсӧ Пожнясаясӧс вӧлі нимтӧны «Дівыв кӧчьясӧн» сы вӧсна, мый йи кылалігӧн гӧгӧрбок ойдлӧма, ытва босьтлӧма діӧ.
География.
Пожня пукалӧ Изьва юлӧн шуйгаладорас. Грездсянь Поляна сикт овмӧдчӧминса вӧвлӧм шӧрсикт Полянаӧдз 4 км, Сосногорск карӧдз — 14 км.
История.
2012 воӧдз Пожня грезд вӧлі пырӧ Поляна сикт овмӧдчӧминӧ.
Крутӧй (Сосногорск район)

Крутӧй () — Коми Республикаын Сосногорск районысь Сосногорск кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд. 
История.
2012 воӧдз Крутӧй грезд вӧлі пырӧ Вылыс Изьва сикт овмӧдчӧминӧ.
Вылыс Омра (Сосногорск район)

Вылыс Омра () — Коми Республикаын Сосногорск районысь Войвож кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Дорожнӧй (Сосногорск район)

Дорожнӧй () — Коми Республикаын Сосногорск районысь Войвож кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Конашъёль (Сосногорск район)

Конашъёль () — Коми Республикаын Сосногорск районысь Улыс Одес кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Нефтепечорск (Сосногорск район)

Нефтепечорск () — Коми Республикаын Сосногорск районысь Улыс Одес кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок. 
География.
Посёлок сулавлӧма Печора юлӧн веськыд берегас. Мылдін районса Митрӧпандікост посёлоксянь рытыв-войвылӧ 18 км, Вуктыл карсянь асыв-лунвылӧ 76 км (ю кузя 124 км), Улыс Одессянь асыв-лунвылӧ 87 км да Уква карсянь 140 км.
История.
Лӧсьӧдӧма [1966-ӧд во]]ын Пашнинса мусир да биару перъянінын. Бырӧдӧма 2008-ӧд воын. 
Бырӧдӧм оланін пыдди ӧні «ЛУКОЙЛ-Ухтанефтегаз» котырлӧн вахта посёлок.
Лайква (Уква каркытш)

Лайква () — Коми республикаын Уква каркытшӧ пырысь грезд. Водзынсӧ вӧлі пырӧ Изьвайыв сикт овмӧдчӧминӧ.
География.
Грездсянь Уква карӧдз 25 км.
История.
Грезд пукалӧ Изьва юлӧн шуйгаладорас. Панӧма 1835 воын Вӧльдінысь кресьтянин Уляшев. Водзынсӧ вӧлі шусьӧ Чулкидін. 
1843 воын таті муніс Василий Латкин, коді аслас йӧзӧдӧм дневникас сэсся пасйис: «В деревне Чулки начинает возникать пристань, от которой сплавляют хлеб, вывозимый зимним путем с Вычегды».
1859 воын — «Чулкидин» (Чувкидін) выселок (5 овмӧс, 40 морт — 12 мужичӧй, 28 нывбаба); 1892 воын — «Чулкидинская» грезд (76 морт — 37 мужичӧй, 28 нывбаба). 1916 воын «Чулкидин» грездын вӧлӧма 18 овмӧс, 102 морт (43 мужичӧй, 53 нывбаба), ставныс Уляшевъяс.
1926 воын Лайква грездын вӧлӧма 28 овмӧс, 147 морт (60 мужичӧй, 87 нывбаба) — ставныс Уляшевъяс. 1938 вос мусерпас вылын — «Чувки-Дин». 1970 воын — 150 морт, 1979 воын — 94, 1989 воын — 123 (69 мужичӧй, 54 нывбаба, ставныс коми).
1992 воын тані оліс 116 морт, 2000 воын — 46 овмӧс, 104 морт, 2010 воын — 86 морт.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс.
Изьвайыв (Уква каркытш)

Изьвайыв () — Коми республикаын Уква каркытшӧ пырысь грезд. Водзынсӧ вӧлі пырӧ Изьвайыв сикт овмӧдчӧминӧ.
География.
Грездсянь Кемдін шӧрсиктӧдз 21 км, Уква карӧдз км.
История.
Грезд пукалӧ Изьва юлӧн веськыдладорас. Панӧма 1835 воын Вӧльдін сиктысь Уляшев. Водзынсӧ починокыс шусис «Роздин» (комиӧн — «Росдін»). 1843 воын Василий Латкин аслас йӧзӧдӧм дневникын гижӧ: «"живут довольно хорошо; занимаются скотоводством, ловят в борах много тетеревей, стреляют белку. Для них нет в том неудобства, что далеко от погоста, что кругом их пустыня; для их счастья немногое нужно: было бы в избе тепло, был бы кусок хлеба, скот в загоне, да подать была бы оплачена — и они счастливы в этой глуши"».
1859 вося списокын — «Позь-Один» («Розь») выселок, 4 овмӧс, 36 олысь; 1892 воын — «Роздинская» грезд, 72 морт.
1894 воын воссьӧма грамота школа, 1904 воын — библиотека да фельдшер пункт (1905 воын фельдшерыс эз на вӧв), 1907 воын — начальнӧй училишӧ. 
1916 воын «Роздин» грездын 22 овмӧс, 130 олысь. Унджыксӧ Уляшевъяс, ӧтчыдысьӧн паныдасьлӧ Куратов, Лобанов да Пашнин овъяс. 
1918 вося ӧшым тӧлысь 30-ӧд лунӧ сикт нимсӧ вежисны: лои «Изьваиль» (Изьвайыв).
Гражданскӧй тыш дырйи Изьвайылын 1919 вося косму тӧлысьсянь вӧльгым тӧлысьӧдз «гӧрдъяслӧн» партизан отряд, кодъясӧс «еджыдъяс» пасьваритісны.
1926 воын сиктын 26 овмӧс, 140 олысь. 1930 воын Изьвайылын вӧлі фельдшер-акушер пункт, школа, видзму коммуна, керка-читальня, потребительяслӧн котыр, кресьтяналы отсӧг сетан общественнӧй комитет, милициа участок. 1934 во пансигӧн «Красный партизан» коммуна лои артельӧн.
1938 вося мусерпасын — «Изьва-Йыль», 1940 вося мусерпасын — «Изьваиль» («Роздино»).
1939 воын тані олӧма 280 морт, 1959 воын — 220, 1970 воын — 164 (Лач грездкӧд ӧтув — 248 морт), 1979 воын — 90 морт (Лач грездкӧд — 120 морт), 1989 воын — 49 морт. 1990 воын — 54 олысь, 2000 воын — 53 морт.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс.
Гажаяг (Уква каркытш)

Гажаяг () — Коми республикаын Уква каркытшӧ пырысь грезд. Водзынсӧ вӧлі пырӧ Изьвайыв сикт овмӧдчӧминӧ.
География.
Грездсянь Изьвайылӧдз 5 км, Уква карӧдз 67 км.
История.
Грезд пукалӧ Изьва юлӧн шуйгаладорас. Панӧма XIX нэм шӧрын. 1859 вося списокын — «Нямод» («Крутая») выселок, 8 овмӧс, 44 олысь. 1892 воын — «Крутая», 67 морт.
1916 воын Нямодын 19 овмӧс, 102 морт. Медся тшӧкыда паныдасьлӧны Мишарин да Габов овъяс. 1926 воын — 15 овмӧс, 97 олысь.
1938 вося списокын — «Нямёд». 1979 воын — 141 морт, 1989 воын — 54, 2000 воын — 84, 2010 воын — 58.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс.
Поромӧсь (Уква каркытш)

Поромӧсь () — Коми республикаын Уква каркытшӧ пырысь грезд. Водзынсӧ вӧлі пырӧ Изьвайыв сикт овмӧдчӧминӧ.
География.
Грездсянь веськӧдлан шӧринӧдз 7 км, Уква карӧдз км.
История.
Грезд пукалӧ Изьва юлӧн шуйгаладорас. Панӧма 1763 вояс бӧрын. Казьтыштӧма медводдзаысь 1782 вося IV ревизияын: «Поромос» грезд, 29 морт. Медводдзаӧн татчӧ овмӧдчӧмаӧсь Изьва слӧбӧдаысь (ӧні Изьва сикт) Пётр да Антип Прокопьевич Дуркинъяс да Тимофей Антипович Вокуев.
1795 воын — 33 морт, 1816 воын — «Поромовская» грезд, 51 морт; 1835 воын — 33 мужичӧй (нывбаба йылысь юӧр абу); 1850 воын — 145 олысь; 1859 воын — «Поромовская» сиктын 20 овмӧс, 163 олысь.
1859 воын сиктын кыпӧдісны вичко, вежӧдісны 1867 вося косму тӧлысь 2-ӧд лунӧ. Кӧлӧкӧльня лэптісны 1888 воын.
1905 воын — 53 овмӧс, 342 морт. 1918 вося мусерпасын — «Паромез». Сэки сиктын вӧлӧма вичко да школа. 1920 воын — 49 овмӧс, 194 морт; 1926 воын — 57 овмӧс, 238 олысь.
1970 воын — 205 морт, 1979 воын — 168, 1989 воын — 157, комияс; 1992 воын — 144, 2000 воын — 45 овмӧс, 152 морт; 2010 воын — 104 олысь.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс.
Кемдін (Уква каркытш)

Кемдін () — Коми республикаын Уква каркытшӧ пырысь посёлок. Водзынсӧ вӧлі Изьвайыв сикт овмӧдчӧминса шӧрсиктӧн.
География.
Посёлок пукалӧ Изьва юлӧн шуйгаладорас. Посёлоксянь Уква карӧдз 60 км.
История.
1930 вося списокын да 1945 вося мусерпасын некутшӧм оланін абу пасйӧма. 1940-ӧд воясся мӧд джынйын инним мусерпасын «Асфальтитовый Рудник». 1956 воын — Изьва сикт сӧветса Рудник посёлок, 1958 вося сора тӧлысь 21-ӧд лунсянь — сиктсӧветса шӧрин.
1960—1976 воясӧ шусис «Асфальтитовый Рудник», 1976 восянь — «Кэмдин». 
1970 воын — 602 морт, 1979 воын — 490. 1989 воын — 506 (295 мужичӧй, 211 нывбаба), на лыдын — 55 % рочьяс, 25 % — комияс. 1992 воын — 421 морт, 2000 воын — 325, 2010 воын — 302.
Олысь лыд.
Грездын олӧны комияс да рочьяс.
Гӧрдъёль (Уква каркытш)

Гӧрдъёль () — Коми Республикаын Уква каркытшӧ пырысь посёлок.
Изъюр (Уква каркытш)

Изъюр () — Коми Республикаын Уква каркытшӧ пырысь посёлок.
Гажа Кут (Уква каркытш)

Гажа Кут () — Коми Республикаын Уква каркытшӧ пырысь посёлок.
Сьӧдъю (Уква каркытш)

Сьӧдъю () — Коми Республикаын Уква каркытшӧ пырысь посёлок.
Тобысь (Уква каркытш)

Тобысь () — Коми Республикаын Уква каркытшӧ пырысь посёлок.
Улыс Доманик (Уква каркытш)

Улыс Доманик () — Коми Республикаын Уква каркытшӧ пырысь посёлок.
Первомайскӧй (Уква каркытш)

Первомайскӧй () — Коми Республикаын Уква каркытшӧ пырысь посёлок.
Тимушев Дмитрий Андреевич

Тимушев Дмитрий Андреевич (1900—1970) — коми кыв туялысь.
Олан туй.
Дмитрий Тимушев чужис 1900 вося йирым тӧлысь 12-ӧд лунӧ Кулӧмдін районса Керчомъя сиктын. 1916 воын школа помаліс, 1917—1918 воясын Югдінын псаломщикаліс. 1918—1919 воясӧ Керчомъя вӧлӧсьтса исполкомын секретараліс, школаын велӧдіс. 1920 воын еджыдъяслӧн рота штабын, мый овмӧдчис Керчомъяӧ Гражданскӧй тыш кадӧ, переписчикаліс.
1921—1925 воясӧ уджаліс Кулӧмдінса РОНО-ын веськӧдлысьӧн, 1925—1927 воясӧ — Коми обласьтса ОНО-ын веськӧдлысьӧс вежысьӧн. 1927—1928 воясӧ — Кажымса чугун сывдан заводын управляюшӧй, 1929—1931 воясӧ — Кывтываса челядь карӧн веськӧдлысь. 1931—1932 воясӧ — Сыктывкарса строительнӧй техникумын директорӧс вежысь, 1932—1935 воясӧ — Керчомъя школаса директор, 1935—1936 воясӧ — Сыктывкарын вӧррабфакын да вӧртехникумын старшӧй бухгалтер да велӧдысь, 1936—1937 воясӧ — бухгалтер курсъяс вылын велӧдысь.
1938 воын Сыктывкарын Велӧдысьяслӧн институтысь кыв да литература факультет помалӧм бӧрын велӧдіс Сыктывкарса педучилишӧын (1938—1942), Велӧдысьяслысь тӧдӧмлун сӧвмӧдан институтын методисталіс (1941—1942).
1942—1944 воясӧ тышкасис Айму вӧсна Ыджыд тыш вылын.
Фронт вылысь воӧм бӧрын пырис уджавны СССР-са наукаяс академиялӧн Коми Базаысь коми кыв, письменносьт да история юкӧдӧ младшӧй научнӧй сотрудникӧн. 1948 вося моз тӧлысь 23-ӧд лунсянь ӧшым тӧлысь 16-ӧд лунӧдз — старшӧй лаборант, сэсся — младшӧй научнӧй сотрудник. 1962 вося косму тӧлысь 23-ӧд лунсянь — СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалын обшественнӧй наукаяс серти туялысь секретар.
1967 вося йирым тӧлысь 1-ӧд лунсянь пенсионераліс. Куліс 1970 вося ӧшым тӧлысь 10-ӧд лунӧ.
Туясян удж.
Туяліс лексикография. Ветліс некымын экспедицияӧ, кӧні гижис кывйысь да фольклорысь материал. Коми филиалын уджалігӧн йӧзӧдіс 10 туясян удж, велӧдан да методическӧй небӧг. Медыджыд уджъяс пиын — «Коми-роч кывкуд» (1961), «Роч-коми кывкуд» (1966), кодӧс тшӧтш редактируйтіс. Коми кывйысь синонимъяс кывкудлы материал чукӧртіс.
Финн-йӧгра туялысьяслӧн Ставмирса конгресс

Финн-йӧгра туялысьяслӧн Ставмирса конгресс (Международный конгресс финно-угроведов) — вит вонас ӧтчыдысь чукӧртчысь конгресс, мый ӧтувтӧ став мирсьыс фин-йӧгра кыв, литература, фольклор, история да культура туялысьясӧс.
Акись (Ускар каркытш)

Акись () — Коми республикаын Ускар каркытшӧ пырысь грезд.
Ним артмӧм.
Акись — "Авксентий" мужчичӧйлӧн дженьыд ним.
Фольклор.
Йӧз висьталӧм серти, грездсӧ овмӧдіс 1845 воын Изьва районса Букурысь Авксентий (дженьыда — Акись) Степанович Канев.
География.
Акисьсянь Усвавом шӧрсиктӧдз 19 км, Ускарӧдз 49 км.
История.
1850 да 1858 воясся Ревизия материалъясын грездыс оз паныдасьлы.
1859 воын — «Смольный материк» выселок, 5 овмӧс, 25 морт. 1918 вося картаын — «Смольный материк (Акись)». 1926 воын — Акись, 49 овмӧс, 233 олысь; 1959 воын — 220 олысь, 2000 воын — 177.
Водзынсӧ вӧлі пырӧ Лыжавом сикт сӧветӧ.
Васькин (Ускар каркытш)

Васькин () — Коми республикаын Ускар каркытшӧ пырысь грезд.
Ним артмӧм.
Сиктсӧ дыр кад чӧж вӧлі шуӧны рочӧнджык — "Мутнӧй Материк".
География.
Васькинсянь Сем Ӧндрей сиктӧдз 16 км, Ускарӧдз 196 км.
История.
Водзынсӧ вӧлі пырӧ Сем Ӧндрей сикт сӧвет улӧ.
Денисов (Ускар каркытш)

Денисов () — Коми республикаын Ускар каркытшӧ пырысь грезд.
География.
Денисовсянь Сем Ӧндрей сиктӧдз 36 км, Ускарӧдз 144 км.
История.
Водзынсӧ вӧлі пырӧ Сем Ӧндрей сикт сӧвет улӧ.
Закарвань (Ускар каркытш)

Закарвань () — Коми республикаын Ускар каркытшӧ пырысь грезд.
География.
Закарвань грездсянь Шеллябӧж сиктӧдз 32 км, Ускарӧдз 119 км.
История.
Водзынсӧ вӧлі пырӧ Шеллябӧж сикт сӧвет улӧ.
Чупров Владимир Иванович

Чупров Владимир Иванович (1942—2015) — история туялысь, история наукаясса доктор, обшественнӧй удж вӧчысь.
Олан туй.
Чужис 1942 вося сора тӧлысь 29-ӧд лунӧ Коми АССР-са Чилимдiн сиктын. 1964 воын помаліс Коми канмуса педагогика институтысь история-филология факультет. Велӧдіс Изьва районса Мокчой школаын, литсотрудникаліс «Красное знамя» газетын.
1967 вося ӧшым тӧлысь 20 лунӧ пырис уджавны СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиаллӧн история юкӧдӧ: вӧлі младшӧй научнӧй сотрудникӧн, феодализм да капитализм кадся история секторӧн веськӧдлысьӧн, ведушӧй научнӧй сотрудникӧн.
1979 воын Петрозаводскса канму университетын дорйис история наукаясса кандидат ним вылӧ диссертациа (тема — «Классовая борьба в Коми крае в конце XIX—начале XX вв. (1895—1917)».
1993 воын Россия наукаяс академиялӧн Рочму история институтын дорйис доктор ним диссертациа (тема — «Социально-политическая жизнь северной деревни в конце XIX — начале XX вв. (1895—1917)».
Кулі 2015 вося йирым тӧлысь 18-ӧд лунӧ Сыктывкарын.
Нӧвикбӧж (Ускар каркытш)

Нӧвикбӧж () — Коми республикаын Ускар каркытшӧ пырысь грезд.
География.
Нӧвикбӧжсянь Усвавомӧдз 6 км, Ускарӧдз 46 км.
История.
Водзынсӧ вӧлі пырӧ Усвавом сикт сӧветӧ.
Праскан (Ускар каркытш)

Праскан () — Коми республикаын Ускар каркытшӧ пырысь грезд.
География.
Праскан грездсянь Шеллябӧж сиктӧдз 18 км, Ускарӧдз 112 км.
История.
Водзынсӧ вӧлі пырӧ Шеллябӧж сикт сӧвет улӧ.
Сынянырд (Ускар каркытш)

Сынянырд () — Коми республикаын Ускар каркытшӧ пырысь грезд.
География.
Сынянырд грездсянь Колва сиктӧдз 49 км, Ускарӧдз 31 км.
История.
Водзынсӧ вӧлі пырӧ Колва сикт сӧвет улӧ.
Кушшор (Ускар каркытш)

Кушшор () — Коми республикаын Ускар каркытшӧ пырысь грезд.
География.
Кушшор грездсянь Шеллябӧж сиктӧдз 18 км, Ускарӧдз 73 км.
История.
Водзынсӧ вӧлі пырӧ Шеллябӧж сикт сӧвет улӧ.