Баталов Валериан Яковлевич

Баталов Валериан Яковлевич (1926—1998) — перым коми гижысь.
Олан туй.
Валериан Баталов чужӧма 1926 вося сора тӧлысь 17-ӧд лунӧ Перым-Коми национальнӧй кытшын Юсьва районса Шаламов грездын. Батьыс — Яков Егорович, лесничӧй; мамыс — Прасковья Егоровна. Медводдза кык классӧ велӧдчӧма Иньвайывса школаын, коймӧд да нёльӧдсӧ — Кудымкарса 1-ӧд №-а шӧр школын (национальнӧй). 1940 воын помалӧма Архангельскса сизим класса школа. 1937 воын сылысь батьсӧ репрессируйтӧмаӧсь. Мамыс ыстӧма велӧдчыны 8-ӧд классӧ Юсьваса шӧр школа, но оланін абутӧмла эновтӧма велӧдчӧмсьыс да заводитӧма уджавны Кубенёвса колкозын.
Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ ичӧт рост вӧснаыс (150 см нормаӧдз абу тырмӧма 1 см) Юсьва районысь военкоматса комиссия некымынысь Валерианлы шулӧма, мый воинскӧй служба кежлӧ абу дась. Но 1943 вося вӧльгым тӧлысь 17-ӧд лунӧ военком босьтӧма армияӧ: «Пусть идёт, всё равно на мясо…». 
1943 воын В. Баталов веськалӧма 49-ӧд стрелковӧй полкӧ – вӧлӧма стрелокӧн, автоматчикӧн, пулемётчикӧн, миномётчикӧн да артиллеристӧн. Службасӧ помалӧма Румынияын. Армияса газетын рисуйтчӧма, гижӧма.
1950 воын армияысь воӧм бӧрын овмӧдчӧма Кудымкарӧ, сы вӧсна мый гортас сійӧс некод нин абу виччысьӧма: мамыс кувлӧма 1949-ӧд вося йирым тӧлысьӧ; Геннадий ыджыдджык вокыс усьӧма тышкасигас 1944-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысьын; бытьыс кулӧма 1943-ӧд вося ода-кора тӧлысьын Кемеров обласьтса лагерын (Боталов Яков Егоровичӧс реабилитируйтӧма 1957 вося вӧльгым тӧлысьын).
1950-ӧд вося косму тӧлысьсянь 1952-ӧд вося кӧч тӧлысьӧдз В. Баталов уджалӧма Перым-Коми кытшса связь контораын плановик-экономистӧн. 1953 воын помалӧма 10 класс 1-ӧд №-а Кудымкарса шӧр школаын да босьтӧма гижан уджӧ.
1954—1960 воясӧ уджысь орӧдчытӧг велӧдчӧма А.М. Горький нима литературнӧй институтын.
1953 восянь В.Я. Баталов литсотрудникалӧма Перым-Коми кытшса «По ленинскому пути» газетын, корреспонденталӧма Перым обласьтса радиовещание да телевидение комитетлӧн редакцияын.
1972—1984 воясын В.Я. Баталов веськӧдлӧма Перым небӧг лэдзанінлӧн Перым-Коми юкӧнӧн.
Кулӧма 1998 вося вӧльгым тӧлысь 26-ӧд лунӧ. 
Гижан удж.
Йӧзӧдчыны кутӧма 1951 восянь, кор петӧма «Рейсын» медводдза висьтыс. Гижӧд йӧзӧдӧм бӧрын пыр сійӧс казялӧмаӧсь. Сэк кадӧ сылӧн абу на вӧлӧма тырвыйӧ образованньӧ, но прозаа опытыс сэтшӧм бура вӧлі лӧсьӧдӧма, мый перымса гижысьяс Виктор Петрович Астафьев да Людмила Георгиевна Молчанова вуджӧдӧмаӧсь висьтсӧ роч кыв вылӧ да йӧзӧдӧмаӧсь «Закон трудных дорог» ним улын «Прикамье» альманахын.
Литературнӧй институтын велӧдчигӧн сӧвмӧма татшӧм гижысьяскӧд йитӧд кутӧм бӧрын, кыдзи К. Чуковский, В. Иванов, М. Шагинян, В. Астафьев, Р. Гамзатов, К. Рождественский и мукӧд. Паныдасьлӧм йывсьыс дасьтӧма некымын очерк, кӧні пасйӧма гижны босьтчӧм йывсьыс. 
1959 воын дасьтӧма «Сьӧкыт пондӧтчӧм» медводдза сборник. 
Медбур гижӧдъяс лыдын — «Шапка-пожум» повесьт («Растёт за селом сосна» вуджӧдӧмӧн). Тайӧ повесьтын чиган зонка йылысь, кодӧс мамыс воштӧма. Сійӧс быдтӧ том велӧдысь Варя. Та вылӧ оз ӧдкодя видзӧдны бать-мамыс, сиктсаясыс да радейтана мортыс…
1964-ӧд восянь пырӧ СССР-са гижысь котырӧ. В. Баталовлысь гижӧдъяссӧ вуджӧдӧма роч, коми да маддяр кывъяс вылӧ. Кудымкарын, Перымын, Сыктывкарын, Москваын петӧма кызь сайӧ небӧг: «Край мой милый» лирикаа миниатюраяс, «Шапка-пожум», «Растёт за селом сосна» да «Антипка дарит журавлиное яйцо» повесьтъяс, «Тулысся петассэз» историческӧй роман да мукӧд.
В.Я. Баталов гижӧма сідзсӧ челядьлы. «Нехоженной тропой» да «Антипка дарит журавлиное яйцо» повесьтъяс тӧдмӧдӧны том лыддьысьысьӧс вӧр-ваӧн, пармаса олӧмӧн. Челядьлы медводдза повесьтъяс да висьтъяс вӧлі йӧзӧдӧма 1959 воын «Сьӧкыт пондӧтчӧм» небӧгын: «Иньва дорын», «Кайпоззэз», «Дед Ефим да сылӧн внучеккез», «Бӧбӧтчана приметаэз», «Учотик спиннингист». 1990 воын петӧ челядьлы бӧрйӧм повесьтъяс, висьтъяс да мойдъяса «Зэр одзын» небӧг.
Валериан Баталовлӧн медшӧр гижӧдыс «Тулысся петассэз» историческӧй роман. «Весенние всходы» ним улын роч кывйӧн йӧзӧдӧма 1972 воын «Детская литература» небӧг лэдзанінын. Романын петкӧдлӧма перым-коми грездса олӧм XIX нэм помсянь 1930-ӧд воӧдз. Лоӧмторъясыс мунӧны Лунегов семьялӧн куим кӧлена пыр. Романлӧн сюрӧсыс тэчӧма збыль лоӧмтор подулын. Важъя кадӧ Налимашор грездысь Тимоха зон, кодлы усьӧма пуд служитны, пышйӧ пармаӧ. Сійӧ овмӧдчӧ ю бокӧ, сы дорӧ локтӧны мукӧдыс. Юыс да грездыс кутӧма шусьыны сы ним серти — Тимшор. Романыс кык юкӧна: «Шатун» юкӧнын висьталӧма мортлӧн вӧр-вакӧд венласьӧм йылысь; «Югдiкӧ» юкӧнын петкӧдлӧма перымса комилӧн аскылӧм садьмӧмсӧ, Тимоха лоӧ Тимофей Федотович Лунеговӧн. Романӧ пыртӧма кресьттяна олӧмысь збыльторъяс, коми сёрни, важъя сьыланкывъяс, обычаяс и с.в.
1975 воын Венгрияын петӧма «Восточная финно-угорская литературная хрестоматия», кытчӧ пыртӧма В.Я. Баталовлысь куим висьт да романсьыс юкӧн.
1965 воын В.Я. Баталовӧс бӧрйылӧмаӧсь РСФСР-са гижысьяслӧн II съезд вылӧ; ветлӧма Коми АССР-са гижысьяслӧн II, V да VIII съездъяс вылӧ.
Перым-коми литератураӧ ыджыд пай пуктӧмысь Валериан Баталовлы 1986 воын сетӧма РСФСР-са гижысь котырлысь Почёта грамота, а 1996 воын – «Россияса культураын нимӧдана уджалысь» ним.