Литва

Литва, Литва Республика () — тайӧ канму Европаын. 
Этимология.
«Литва» кывлӧн этимология йылысь водзӧ мунӧны наукаын споръяс. Уна гипотеза вылӧ видзӧдтӧг, ӧтиыс на пиысь абу босьтӧма кыв туялан ӧтувъялун пытшкын ставнас примитӧм.
«Лит-» вуж да сылöн «лет-», «лют-» вариантъяс сетöны позянлун торъя интерпретацияяс вöчны балтийскöй, славянскöй да мукöд индоевропейскöй кывъяслöн контекстын. XI-XII нэмъяссянь тӧдса Словакия да Румыния территорияын консонантнӧй топонимъяслӧн эмлуныс висьталӧ важ кадӧ тайӧ вужйыслӧн паськыда паськалӧм йылысь.
Топонимика кузя нималана эксперт Е. Поспелов серти, «Литва» топоним артмöма Лиетава ю нимсянь, кодi визувтöма феодальнöй княжестволöн территория пыр. Княжество власьт содӧмкӧд тшӧтш сылӧн нимыс паськаліс став государство пасьтала. XII нэмся «Кольöм вояс йылысь мойд» пасйöма «Литва» этноним, кодi дзик öткодь «Литва» территория нимкöд кыдзи вежöртас сертиыс, сiдзи и форма сертиыс.
География.
Государстволӧн территорияын ёнджыкасӧ тыдовтчӧны лӧсьыд муяс, кодъяс вылын тыдовтчӧны важ ледникъяслӧн тыдалана следъяс. Видз-му овмӧс муяс вылӧ вӧдитчан му фонд лоӧ став площадьысь 57%, вӧръяс да кустарникъяс босьтӧны 30%, нюръяс — 6%, а пытшкӧсса вадоръяс — 1%.
Территориялӧн медся джудждаыс лоӧ Аукштояс гӧра вылын (Aukštasis kalnas), коді меститчӧма штатлӧн лунвыв-асыввыв юкӧнас, юркар Вильнюссянь 23,5 км сайын. Сылӧн джудждаыс саридз тшупӧдсянь 293,84 метра.
Медся тӧдчана юяс — Неман да Вилия.
Страна пытшкын эм 3 сюрсысь унджык ты, босьтӧны 1,5% мутас. Медся ыджыд тыыс — Друксиай, куйлӧ Латвия да Беларусь граница вылын, сылӧн ыдждаыс 44,8 км². Медся пыді тыыс — Таурагнас (61 м), а медся кузьыс — Асвея, 30 км кузьта, меститчӧма Дубингиай кар дорын.
Страналӧн климатыс характернӧй кыдзи саридзсянь материкӧвӧй климат вылӧ вуджӧм. Шӧр температураыс тӧвнас -5°С, гожӧмын +17°С. Вонас зэръяс овлӧны 748 мм-ӧдз.
Государстволӧн мупытшса озырлунъяс лыдын торф, мупытшса озырлунъяс да стрӧитчан материалъяс.
История.
Важ история
Öнiя Литвалöн территорияын йöз овлöмаöсь миян эраöдз 10-9 сюрс вояс помын. Медводдза олысьяс кыйсисны да чери кыйисны, вöдитчисны кременнöй инструментъясöн, кыдзи стрелкаясöн, лыа скреперъясöн, чери кыйöм вылö удочкаясöн да сеткиясöн.
Неолит помын (миян эраӧдз III-II сюрс воясӧ) индоевропаса племенаяс воисны ӧнія Литва мутасъясӧ да пыртісны видз-му уджалӧм да скӧт видзӧм. Но кыйсьöм да чери кыйöм водзö вöлiны татчöс олысьяслöн медшöр уджöн, кытчöдз эз паськавны чугун инструментъяс.
Индоевропейечьяс, кодъяс овмöдчисны Висла да Рытыввыв Двина вомъяс костын ю бассейнö, артмöдiсны торъя чукöр, кодöс учёнöйяс нимтiсны балтъясöн.
Чайтöны, мый Литвалöн этнос подув артмис Асыввыв Литва курганъяслöн археологическöй культура подув вылын, кодi артмис миян эраöдз V нэмын öнiя Асыввыв Литва да Войвыв Белоруссия территория вылын. VII нэм гӧгӧр литва кыв торйӧдчис латыш кывйысь.
Государстволӧн чужӧм
Литваын государственность артмис XIII нэмын. Кӧть эськӧ «Литва» нимсӧ казьтыштлісны 1009 воын миссионерӧс виӧмкӧд йитчӧмӧн, топонимыс, чайта да, артмис Летаука ю нимысь либӧ литваса князьяслӧн воинъяслы «Лети/Лейти» этнонимысь. Рытыввывсянь немеч крестоносецъяслӧн пырӧм да лунвывсянь Галиция-Волын княжестволӧн паськалӧм, коді заводитчис XIII нэмын, вайӧдіс Литваса муяс ӧтувтӧмын князь Миндаугас веськӧдлӧм улӧ. Сійӧ пырис католичествоӧ 1251 воын, короновайтчис 1253 воын, но регыд эновтіс христианство. Кӧть и Миндаугасӧ бырӧдісны, сылӧн веськӧдлӧм дырйи заводитчис Литваса Ыджыд герцогство, коді оліс 500 воысь унджык.
Литваса Ыджыд герцогствоын
XIV-ӧд да XV-ӧд нэмъяс заводитчигӧн Литваса Ыджыд княжество ёна паськаліс, ёнджыкасӧ Рытыввыв Русь муяс ӧтувтӧмын. Православнӧй русинъяслӧн ыджыд лыдыс вайӧдіс Литваса князь-викарийяслӧн православнӧй культура босьтӧмӧ да рытыввыв роч кывйӧн вӧдитчӧмӧ кыдзи официальнӧй кывйӧн. Литва кыв, сідзкӧ, кольӧма гижтӧг.
1385 воын Ягиелло лӧсьӧдіс Польшакӧд Кревоса союз, кӧсйис креститны Литваӧс да гӧтрасьны поляк королева вылӧ. Польшаса корольӧн лоӧм бӧрын сійӧ видзис Литваса ыджыд князьлысь нимсӧ. Но Литваса Ыджыд герцогствоын власьт збыльысь вуджис Вытаутаслы, коді, кӧть и признайтіс Ягиеллоӧс аслас начальникӧн, нуӧдіс асшӧр политика, та понда тырвыйӧ ӧтувъялун эз ло. Вытаутас (1392—1430) дырйи Литваса Ыджыд княжество воис аслас пикӧ, 930 сюрс км2 ыджда. Тайӧ кадколастас Литваса князьяс тышкасисны Тевтон орденкӧд, вермисны сійӧс Грюнвальдса тышын (1410 воын). 1422 воын Самогития пырис Литваса Ыджыд княжествоӧ.
Казимир, сійӧ жӧ кадӧ Польшаса король, паськӧдіс Ягиеллон династиялысь влияниесӧ, подчинитіс Пруссияӧс, пуктіс ассьыс писӧ Владиславӧс чех да венгерскӧй престолъяс вылӧ. 1492-1526 воясся кадколастӧ. сэні вӧлі ӧтувъя Ягиеллонскӧй государство, кытчӧ пырисны Польша (Пруссиякӧд да Молдовакӧд), Литваса Ыджыд княжество, Чехия да Венгрия. Государстволӧн правовӧй подувсӧ лӧсьӧдісны оланпасъяс, кодъяс петкӧдлісны социальнӧй да экономическӧй вежсьӧмъяс. Статутлӧн коймӧд изданиеыс вынсьӧдіс Литваса Ыджыд герцогстволӧн кутшӧмсюрӧ территорияяс вылын 1840 воӧдз.
Польша-Литва ӧтувъялун дырйи
1569 воын Люблин карын лӧсьӧдӧма Польшакӧд ӧтувъялун, мый серти артмӧма Польша-Литва Содружество. Люблин Союзлӧн акт серти Литваын да Польшаын веськӧдліс ӧтув бӧрйӧм монарх, а государственнӧй делӧяс решитчисны ӧтувъя сеймын. Но правовӧй системаяс, армия да веськӧдланін кольӧмаӧсь торйӧн.
XVI-XVIII нэмъясӧ Литваын артмис политическӧй система, кодӧс шуӧны дворянскӧй демократияӧн, полякъяслӧн образец серти. Сылы тыдовтчис правительствоын шлахталӧн (дворянстволӧн) паськыд правояс. Та дырйи муніс дворянстволӧн полонизация, коді петкӧдчис Литваса Ыджыд герцогствоса веськӧдлан классӧн поляк кыв, культура да аслыспӧлӧслун босьтӧмӧн. Полонизация эз татшӧм ыджыд пай пукты нельготнӧй классъяс вылӧ. XVIII нэмын ёна жугӧдана войнаяс да быд боксянь государственнӧй кризис помысь Польша-Литва Содружество усис падмӧмӧ да веськаліс Роч империялӧн влияние улӧ. 1791 вося моз тӧлысь 3 лунӧ Польша-Литва Ӧтувтчӧм Сейм вынсьӧдіс конституция, код серти Польша-Литва Ӧтувтчӧм вӧлі признайтӧма унитарнӧй государствоӧн. Кыкнан войтырлӧн ӧта-мӧдлы гарантия, коді пырис конституцияӧ 1791 вося май 3 лунӧ, гарантируйтіс Польшалысь да Литваса Ыджыд княжестволысь ӧтувъялунсӧ да юксьытӧмлунсӧ ӧти государствоын. Конституция вынсьöдiс 1793 воöдз.
Роч империя пытшкын
1772, 1793 да 1795 воясын Польша-Литва ӧтувъялун юксьӧмъяс помкаысь воддза Литва Ыджыд княжестволӧн пӧшти став территорияыс пырис Роч империяӧ.
Поляк-литва дворянстволӧн 1812 воын Наполеонлы отсӧгӧн государственность бурмӧдӧм вылӧ зільӧмъяс да 1830—1831 воясся да 1863—1864 воясся восстаниеяс помасисны омӧльӧн. Вочавидзигӧн роч власьтъяс заводитісны деполонизация да русификация кампания, торйӧн нин 1864 воын латинскӧй алфавитӧн гижӧм литовскӧй печатайтӧм текстсӧ юкӧнӧн ӧлӧдісны. Но литовечьяс, торйӧн нин католическӧй духовенство, сувтісны русификациялы паныд, кириллица йӧзӧдӧмъяссӧ эновтісны да Пруссияысь латин кыв вылын небӧгъяс незаконнӧя вайисны. Литваса латин анбур вылӧ запретсӧ бырӧдісны 1904 воын.
Медводдза мирöвöй война дырйи
Медводдза мирӧвӧй война заводитчигӧн Литва муяс лоины Россия да Германия костын тышкасьӧмъяслӧн шӧринӧн. 1915 во помын став мусӧ босьтіс немеч армия, литваса печатьсӧ ӧлӧдісны, пыртісны налогъяс. Литваса интеллигенция, ситуацияӧн вӧдитчигӧн, кутіс корсьны асшӧрлун.
1917 вося йирым тӧлысьын артмис Литваса Тариба (Литваса Сӧвет), кодӧн веськӧдліс А. Сметона. Вильнюсын юркаркöд этнографическöй границаяс пытшкын вöлi шуöма лöсьöдны асшöр государство.
1917 вося декабр 11 лунӧ да сэсся 1918 вося февраль 16 лунӧ юӧртісны Литва государство восстановитӧм йылысь. Февраль 16 лунся декларацияын юӧртӧма тырвыйӧ асшӧрлун йылысь, декабрь 11 лунся декларацияысь торйӧн, кодӧс примитісны Германиялӧн диктант серти.
Но Брест-Литовскса сёрнитчӧм бӧрын Германия эновтіс февраль 16 лунся декларациясӧ да кӧсйис лӧсьӧдны Литваса королевство немеч монархӧн.
1918 вося йирым тӧлысь 13 лунӧ Сӧвет шуис лӧсьӧдны конституцияа монархия да корны престол вылӧ князь Вильгельм фон Урахӧс, но тайӧ шуӧмсӧ бергӧдісны лӧддза-номъя тӧлысь 2 лунӧ. Вынсьӧдісны кадколастса оланпастэчаслысь положениеяс. 1918 вося лӧддза-номъя тӧлысь 11 лунӧ котыртӧма кад кежлӧ правительство, кодӧн веськӧдліс А. Вольдемарас, коді босьтчис лӧсьӧдны государственнӧй аппарат.
Литва Республика
Немеч войскаяс мунӧм бӧрын да 1918 вося декабрын Гӧрд Армиякӧд тышкасьны заводитӧм бӧрын артмис Литва Сӧветскӧй Республика, а сэсся, 1919 вося февральын, Литва-Беларусь ССР (Литбель).
1919 вося февраль-мартын литваса войскаяс немеч гарнизонъяс отсöгöн заводитiсны Литбельлы паныд война, а апрельын на дорö пырис польскöй армия. Литбель территория босьтöмаöсь полякъяс. 1920 вося йирым тӧлысьын Сӧветскӧй Россия признайтіс Литвалысь асшӧрлунсӧ, Литбель дугдіс овны, а Вильна обласьт вуджис Литвалы.
Варшава дорын Гӧрд Армияӧс вермӧм бӧрын поляк войскаяс нуӧдісны бунт да босьтісны Вильна обласьт, лӧсьӧдісны сэтчӧ Шӧр Литва государство, коді 1922 воын пырис Польшаӧ. Литва лыддьыліс Вильнюс аслас юркарӧн, но збыльысь веськӧдліс Каунассянь.
1919 воын Литваын вöлi пыртöма президентлысь должносьт, и медводдзаöн лоöма А. Сметона. 1920 воын бӧрйисны Учредительнӧй Сеймас, а 1921 воын Литва пырис Нацияяслӧн Лигаӧ. 1922 воын вынсьӧдісны конституция, нуӧдісны реформаяс, пыртісны национальнӧй сьӧм, восьтісны университет. 1923 воын Клайпеда обласьт, татчӧс литовечьяслӧн восстание отсӧгӧн, автономия правоясӧн ӧтувтӧма Литва дорӧ, кодӧс признайтіс Антанта.
1926-öд воын вöлi военнöй переворот, мый вöсна А. Сметона бöр воис власьтö, и заводитчис авторитарнöй кадколаст. Парламент бырӧдӧма 1927 воын, а президентлысь уджмогъяссӧ паськӧдӧма 1928 да 1938 воясся конституцияясын. Оппозициясӧ ӧлӧдісны, цензурасӧ ёнмӧдісны, этша лыда национальнӧй войтырлысь правояссӧ чинтісны.
1938 воын Польша корис Литвалысь лӧсьӧдны дипломатия йитӧдъяс да признайтны Вильна обласьтсӧ Польша пытшкын. 1939 воын Германия корис бӧр сетны Клайпеда обласьт. Литвалы ковмис примитны кыкнан ультиматумсӧ.
Мöд мирöвöй война да СССР-ö пырöм
1939 вося августын Молотов-Риббентроп пакт серти Литва пырис немеч интересъяс сфераӧ. Германиялӧн Польша вылӧ уськӧдчӧм бӧрын 1939 вося йирым тӧлысь 1 лунӧ, йирым тӧлысь 17 лунӧ, СССР ыстіс войскаяс Польшаӧн босьтӧм му вылӧ, бергӧдіс Вильнюс.
1939 вося йирым тӧлысь 25 лунӧ СССР заводитіс сёрнитчыны Германиякӧд Польша муяс дорӧ Литва вылӧ претензияясысь эновтчӧм йылысь. 1939 вося ода-кора тӧлысь 10 лунӧ вӧлі кырымалӧма сёрнитчӧм Вильнюс да Вильна обласьт Литва улӧ сетӧм йылысь, а сідзжӧ ӧта-мӧдлы отсалӧм йылысь.
1940 вося июнь 14 лунö СССР мыжаліс Литваöс сёрнитчöм дорйöмысь да тшöктiс вежны правительство да пыртны сэтчö содтöд сöветскöй войскаяс. Июнь 15 лунӧ Литва сӧгласитчис тайӧ корӧмъяскӧд. Июнь 17 лунӧ сӧветскӧй контроль улын артмис выль правительство.
1940 вося июль 14-15 лунъясö войскаяс пырöм бöрын Литваын мунiсны Народнöй сеймаö бöрйысьöмъяс, кöнi участвуйтiс сöмын просоветскöй блок. Июль 21 лунӧ Народнӧй сейм юӧртіс Литва ССР котыртӧм йылысь, коді 1940 вося август 3 лунӧ пырис СССР пытшкӧ. 1940 воын Литва босьтіс Сӧветскӧй Беларусь мулысь юкӧн.
1941 вося июньын, немечьяслӧн тышкасьӧм бӧрын, матысса 17 сюрс литваса олысьӧс нуисны Сибирӧ.
1941 вося июнь 22 лунö, СССР вылö немечьяслöн уськöдчöм бöрын, Литваын заводитчисны антисоветскöй протестъяс. Каунасын юӧртісны Временнӧй правительство, ӧтув уджалісны нацистъяскӧд. Но немечьяслӧн оккупация бӧрын тайӧ правительствоыс бырӧдӧма, и Литва пырӧма рейхскомиссариат Остланд улӧ. Оккупация дырйи куліс 200 сюрс гӧгӧр еврей, мый лоис война бӧрын Литваын олысь еврейяслӧн 95% гӧгӧр.
1944 воын Гöрд Армия мездiс Литва ССР-лысь территория гитлеровецъясысь.
Война бöрся кад
Сибырӧ массӧвӧй депортацияяс выльысь заводитчисны война бӧрын да мунісны 1953 воын Сталинлӧн кувсьӧмӧдз. Тайӧ арестъясас да депортацияясас пырӧдчис Литваса коммунистическӧй партияӧн веськӧдлысь Антанас Снечкус. Война бöрся кадсö сьöкыдмöдiс «вöр вокъяслöн» - националистическöй вооружённöй вынъяслöн тыш, на пиысь 50 сюрс гöгöр тышкасисны сöветскöй войскалы паныд. Сёрӧнджык «вӧрса вокъяс» лӧсьӧдісны «Литваӧс мездӧмысь тышкасьысьяслӧн союз», а сылӧн веськӧдлысьӧс, Йонас Земайтисӧс, кулӧм бӧрын нимтісны Литваса президентӧн. Литваса судъяс да ЕСПЧ партизанъяскӧд тышсӧ лыддьӧны геноцидӧн.
Сёрӧнджык Сӧветскӧй правительстволы паныд сувтісны интеллигенция да католическӧй духовенствосянь ненасильственнӧй водзсасьӧм. Интеллигенция зільӧма пырӧдчыны мортлысь правояс дорйӧмӧ да диссидентъяслӧн уджӧ, а Литваса Хельсинкиса котыр лӧсьӧдӧма 1976 воын. Сӧвет власьт кадӧ Литваын муніс индустриализация, мый вайӧдіс урбанизация содӧмӧ, ментальнӧй уджӧ пырӧдчысь йӧз лыдӧ да йӧзлӧн велӧдчан тшупӧд кыпӧдӧмӧ. 1975 воын заводитісны стрӧитны Игналинаса АЭС да Снечкус кар.
Перестройка воясӧ ёна ёнмис Литвалысь асшӧрлун вӧсна тыш. 1989 воын муніс «Балтика туй» акция, кӧні Литваын, Латвияын да Эстонияын олысьяс ӧчередьын сувтісны 600 км гӧгӧр кузьта морт цепочкаын, петкӧдлісны СССР-ысь торъявны кӧсйӧмсӧ.
Асшӧрлун восстановитӧм
1990 вося март 11 лунӧ Литваса Медвылыс Сӧвет юӧртіс асшӧрлун восстановитӧм йылысь, Литва лоис медводдза республикаӧн, коді юӧртіс СССР-ысь торъялӧм йылысь.
Воча кывйӧн СССР пыртіс экономическӧй блокада, бырӧдіс нефть вайӧм. Блокада кыссис 74 лун да бырӧдісны асшӧрлун восстановитӧм йылысь оланпас дугӧдӧм бӧрын. Экономическӧй йитӧдъяс ӧдйӧ-ӧдйӧ бурмисны. 1991 вося январын сӧветскӧй охрана зільӧма босьтны власьт, но паныдасьлӧма литовечьяссянь водзсасьӧмкӧд. Переворот вöсна куліс 14 морт, 900 морт ранитчисны. Та бöрын, 1991 вося февральын, Исландия медводдзаöн признайтiс Литвалысь асшöрлунсö.
1991 вося йирым тӧлысь 6 лунӧ СССР-са Госсӧвет признайтіс Литвалысь асшӧрлунсӧ, а йирым тӧлысь 17 лунӧ Литва пырис ООН-ӧ.
1992 вося ода-кора тӧлысь 25 лунӧ референдум вылын вынсьӧдісны выль оланпастэчас. 1993 вося февраль 14 лунö Алгирдас Бразаускасöс бöрйисны Литваса медводдза президентöн. 1993 вося вӧльгым тӧлысь 31 лунӧ странаысь петісны медбӧръя сӧветскӧй войскаяс.
2004 вося кӧч тӧлысь 29 лунӧ Литва пырис НАТО-ӧ, а 2004 вося моз тӧлысь 1 лунӧ — Европаса Союзӧ пырысь. 2015 вося кӧч тӧлысь 1 лунӧ Литва пырис еврозонаӧ.