tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
कुटज त्वच् फलम् तिक्ता धातकी च कृतं रजः

द्रोण शेषम् शृतं शीतं मधु अर्ध आढक संयुतम्

उष्ण अम्बुना वा तत् कल्कम् नागरं वा अथवा अभयाम्

पटूनि पञ्च द्वौ क्षारौ मरिचं पञ्चकोलकम्

दार्वी त्वच् पद्मक उशीर यवानी मुस्ता चन्दनम्

स्नेहम् एव परं विद्याद् दुर्बल अनल दीपनम्

प्रसेके श्लैष्मिके अल्प अग्नेः दीपनं रूक्ष तिक्तकम्

अन्न पानैः नयेत् शान्तिम् दीप्तम् अग्निम् इव अम्बुषु

न अलम् स्नेह समिद्धस्य शमाय अन्नम् सु गुरु अपि

क्षौद्र तण्डुल वारिभ्याम् पैत्तिके ग्रहणी गदे

स स्नेहैः जायते तद्वद् आहारैः कोष्ठ गः ऽनलः

चूर्णितं मधुना लेह्यं पेयं मद्यैर् जलेन वा

तैलम् अभ्यञ्जन अर्थम् च सिद्धम् एभिः चल अपहम्

छर्दि हृद् रोग शूलेषु पेयम् उष्णेन वारिणा

निचये पञ्च कर्माणि युञ्ज्यात् च एतत् यथाबलम्

वात श्लेष्म आमयान् सर्वान् हन्याद् विष गरान् च सः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

मारयेत् स्यात् स ना स्वस्थो भुक्ते जीर्णे तु ताम्यति

परं हि वह्नि सम्पर्कात् लघिमानं भजन्ति ते

दग्ध्वा माहिष मूत्रेण पिबेद् अग्नि विवर्धनम्

आविकं सु भृतम् मांसम् अद्याद् अति अग्नि वारणम्

शोष कुष्ठ किलासानाम् प्रमेहाणां च नाशनः

शुष्क मूलक कोल अम्लचुक्रिका दाडिमस्य च

प्रसेक पीनस श्वास कासानाम् च निवृत्तये
समतीते संधि वर्णे ऽथ हावयेत् सु समिद्धे पावक आहुतीषहिः

देवता ज्ञानम् आवृत आशिषश् च कर्म स्त्रिया अ प्रतिषिद्धम् आहुः

ते सम्यञ्च इह मादयन्ताम् इषम् ऊर्जं यजमाना यम् इच्छत

वैश्वदेवस्य हविषः सायं प्रातर् जुहोति

होम्यैः समिद्भिः पयसा स्थालीपाकेन सर्पिषा
तद् वै तच् छन्दो वहति यस्मिन् निविद् धीयते तस्माद् गायत्रीषु निविदं दधाति

श्रुधी हवम् इन्द्र मा रिषण्य इति सूक्तं हववच् चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

संततैस् त्रि अहैः अव्यवच्छिन्नैर् यन्ति य एवं विद्वांसो यन्ति

पिबा सोमम् इन्द्र मन्दतु त्वा श्रुधी हवं विपिपानस्य अद्रेः इति वैराजम् पृष्ठम् भवति बार्हते ऽहनि चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्
सहस्राक्षेण च विभुं सम्प्राप्य आह कुशध्वजम्

ब्रूहि यत् मम विधातव्यं तम् आह सुर पूजितः

एवम् उक्तः नमस्कृत्य देवदेवं शचीपतिम्

रति काले ध्रुवे भद्रे करिष्यति न संशयः

वसंतेन सहायेन देवं योक्तु मनाः भवत्

सूत उवाच

ऋषयश् च तदा सर्वे सर्व लोक महेश्वरीम्

तस्य पुत्राः त्रयः च अपि तारकाक्षो महा असुरः

तारेण विजितः संख्ये दुद्राव गरुडध्वजः
तपसा कर्षित आत्मानम् शुक्ल यज्ञ उपवीतिनम्

नारायण परान् शुद्धान् स्वधर्म परिपालकान्

तस्मात् त्वम् अपि राज इन्द्रैः तपस् योग समन्वितः

श्लिष्टेर् आधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्मषान्

अथ अस्मिन् अन्तरे ऽपश्यत् समायान्तं महा मुनिम्

अग्निष्टुत् अतिरात्रः च सुद्युम्नः च अभिमन्युकः

मन्दाकिनी जले स्नात्वा संतर्प्य पितृ देवताः

प्राचीनबर्हिषं नाम्ना धनुर्वेदस्य पारगम्

एवम् आभाष्य विप्र इन्द्रः देवं ध्यात्वा पिनाकिनम्

भक्तो नारायणे देवे प्राप्तवान् स्थानम् उत्तमम्

प्रजापतेः आत्मजायाम् वीरणस्य महात्मनः

स कृत्वा तीर्थ संसेवाम् स्वाध्याये तपसि स्थितः

किं करिष्यामि शिष्यो ऽहं तव मां पालय अनघैः

दक्षो जज्ञे महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणः सुतः
न अभिषुन्वन्ति

रसो वै मदः

कण्वो वै नार्षदो ज्योग् अ प्रतिष्ठितः चरन् सो ऽकामयत प्रतितिष्ठेयम् इति
हविर्धाने चेत् प्रपतेयातां पुरा बहिष्पवमानाद् अध्वर्युर् दक्षिणम् उद्गृह्णीयात्

तन् नो मित्रो वरुणो मामहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौर् इत्य् आग्नीध्रीये जुहुयात्

भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येम अक्षभिः यजत्राः

प्रतिप्रस्थाता उत्तरम् उद्गृह्णीयात्

औदुम्बरीं चेद् अपहरेयुर् याम् एव कांचित् प्रच्छिद्य अवदध्यात् अध्वर्युर् उद्गाता यजमानः

श्रियां तिष्ठ प्रतिष्ठिता

अथ अतस् सौमिकानि व्याख्यास्यामः

अग्निं नरो दीधितिभिर् अरण्योर् हस्त च्युती जनयन्त प्रशस्तम्

सम् अश्विनोर् अवसा नूतनेन मयोभुवा सु प्रणीती गमेम
शृणोतु यज्ञम् उशती नो अद्य रायस् पोषं चिकितुषी दधातु
अनुचरेण धनाधिपतेर् अथो नग विलोकन विस्मित मानसः

कुररी गणः कृत रवः तरवः कुसुम आनताः स कमलम् कमलम्

इह नव शुक कोमलाः मणीनां रवि कर संवलिताः फलन्ति भासः

स्नपित नव लता तरु प्रवालैः अमृत लव स्रुति शालिभिः मयूखैः

भवति दीप्तिर् अ दीपित कन्दरा तिमिर संवलिता इव विवस्वतः

व्यधत्त यस्मिन् पुरम् उच्च गोपुरम् पुरां विजेतुर् धृतये धनाधिपः

अस्मिन्न् अगृह्यत पिनाकभृता सलीलम् आबद्ध वेपथुः अधीर विलोचनायाः

क्षिपति यो ऽनुवनं विततां बृहत् बृहतिकाम् इव रौचनिकीं रुचम्
इति उक्तः भगवन्त् विष्णुः प्रहस्य आह जनार्दनः

नास्तिकाः च शठा यत्र स भार्यः त्वं समाविश

अद्य अपि च विनिर्मग्नो मुनिः स जल संस्तरे

इति उक्त्वा स मुनिः श्रीमान् निर्मार्ज्य नयने तदा

अनाथा अहम् जगन्नाथ वृत्तिं देहि नमः अस्तु ते

तत्र आयान्तम् महात्मानं मार्कण्डेयम् अपश्यत

ब्रह्मा च भगवन्त् विष्णुः शक्रः च सम एव च

दुःसहः च तथा उक्तानि स्थानानि च समीयिवान्

शृणु दुःसह सर्वत्र अकीर्तिः अशुभ अन्विता

श्री विष्णुः उवाच

अलक्ष्मीवृत्तम् अनघः लक्ष्मीवान् लभते गतिम्

पाषण्ड आचार निरताः श्रौत स्मार्त बहिष्कृताः

करवीरो विशेषेण नन्द्यावर्तम् अथ अपि वा

नमः कृष्णाय शर्वाय शिवाय परमेष्ठिने

योग ज्ञान परः शुद्धो यत्र योगि ईश्वरः मुनिः

विष्णु भक्तैः न संदेहः सर्व यत्नेन सर्वदा

अन् अभ्यर्च्य महादेवं वासुदेवम् अथ अपि वा

न करिष्यामि च इति उक्त्वा प्रतिज्ञाय च ताम् ऋषिः

तत्र एव सततं वत्स स भार्यः त्वम् समाविश

न सन्ति यद् गृहे गावः स भार्यः त्वम् समाविश

कदम्बः खदिरं वा अपि स भार्यः त्वम् समाविश

ततः श्रीः च समुत्पन्ना पद्मा विष्णु परिग्रहः

रुद्र भक्ति विहीनाः ये गृहं तेषां समाविश
प्रत्यञ्जन्त्य् अङ्गानि

एतावत् ह एव उक्त्वा रथम् आस्थाय प्रधावयांचकार

अथ य एनम् एतद् अस्मात् लोकात् प्रेतं चित्याम् आदधति तत् तृतीयम् म्रियते

लोहित स्तोकः वा वै स तद् आभवत्य् अपां वा स्तोकः
उपोष्य द्वादशीं पुण्यां सर्व पाप क्षय प्रदाम्

ऋषि त्वम् अपि धर्म ज्ञैः विज्ञेयं तद् प्रसाद जम्

अशित अनशिताः यस्माद् आपो विद्वद्भिर् ईरिताः

भक्तेभ्यश् च प्रदातव्यं धार्मिकेभ्यः पुनः पुनः

एवं ब्रह्म आदयः देवा ऋषयश् च तपोधनाः

बुद्ध्या बुद्ध्वा वदस्व एनम् हरिर् इत्य् अक्षर द्वयम्

यानि कानि च तीर्थानि ब्रह्माण्ड अन्तर्गतानि वै

शालग्राम उद्भवः देवो देवो द्वारवती भवः

यन् मुहूर्तं क्षणं वा ऽपि वासुदेवो न चिन्त्यते

यस्य संस्मरणाद् एव वासुदेवस्य शार्ङ्गिणः

कु तर्क दाव दग्धेभ्यः न दातव्यं कथञ्चन

यथा गौर् न एव हन्तव्या शुक्ला कृष्णा इति भामिनि

यत् कृतं तत् कृतम् तेन सम्प्राप्तं परमं पदम्

असारे खलु संसारे सारम् एकं निरूपितम्

ब्रह्मा उवाच

स्मृते सकल कल्याण भाजनम् यत्र जायते

साक्षाद् भगवतो विष्णोः पूजनं जन्मनः फलम्

मार्कण्डेयः

अदृढेषु हृषीकेषु हृषीकेशं स्मरन्ति के

प्रातर् हरि दिने लोकास् तिष्ठध्वं च एक भोजनाः

तम् आराध्य हरिं याति मुक्तिम् अप्य् अति दुर्लभाम्

शंकरः

पावनं विष्णु नैवेद्यम् सु भोज्यम् ऋषिभिः स्मृतम्

त्रि रात्र फल दाः नद्यो याः काश्चिद् अ समुद्र गाः

स याति परमं स्थानं यत् सुरैर् अपि दुर्लभम्

कालेन तीर्थ सलिलानि पुनन्ति पापं पाद उदकम् भगवतः प्रपुनाति सद्यः

योजनानि तथा त्रीणि मम क्षेत्रं वसुन्धरे

अभर्तृका तथा ऽन्ये वा सूत वैदेहिक आदयः

तथा हरिं परित्यज्य यो ऽन्यं देवम् उपासते

व्यर्थं भवति तत् सर्वम् ऊर्ध्व पुण्ड्रम् विनाकृतम्

तदा न कीर्तयेत् कश्चिन् मुक्ति दम् देवम् अच्युतम्

आत्रेयः

सकृद् अभ्यर्चितो येन हेलया ऽपि नमस्कृतः

अश्वमेध सहस्राणाम् यः सहस्रं समाचरेत्

भव पङ्क अर्णवे घोरे मज्जतो मम सर्वदा

ये मानवा विगत राग परावर ज्ञाः नारायणं सुर गुरुम् सततं स्मरन्ति

अष्ट वर्ष अधिकः यस् तु अशीतिर् न हि पूर्यते

न च तस्मात् प्रियतमः केशवस्य मम अपि वा

क्लिन्नं पाद उदकेन एव यस्य नित्यं कलेबरम्

ते प्रयान्ति भवं त्यक्त्वा विष्णु लोकम् अनामयम्

गर्भ स्थित अमृताः वा ऽपि मुषिताः ते सु दूषिताः

तावत् कुरुष्व आत्म हितम् पश्चात् तापेन तप्यसे

कर्तव्य उपवासश् च अन्यथा नरकं व्रजेत्

कोटि ऐन्दव सहस्रैः तु मास उपोषण कोटिभिः

दुःसहो नारको वह्निर् दुःसहा यम किंकराः

अतः कर्म क्षयात् मुक्तिः कुत एव भविष्यति
दीपकर्णिः इति ख्यातो राजा अभूत् प्राज्य विक्रमः

सिंहौ भविष्यतः पापौ स्व इच्छा आचारौ युवाम् इति

अङ्गैः सक्त अम्बर व्यक्त विभागैः च तम् अङ्गनाः

सातेन यस्माद् ऊढो ऽभूत् तस्मात् तं सातवाहनम्

ततः स्तोकेन मूल्येन क्रीत्वा तान् चणकान् ततस्

विप्र जातेः अयम् तस्मात् मम गर्भ इति स्वसुः

शर्ववर्म प्रभृतिभिः मन्त्रिभिः परिवारितम्

विहस्तः शर्ववर्मा च प्रतिज्ञां तां सु दुस्तराम्

तत् श्रुत्वा सहसा एव अहम् तम् अवोचम् विशाखिलम्

संस्कृत आद्याः तद् अग्रे च भाषाः तिस्रः प्रतिज्ञया

अपि पवन विधूताः तद् क्षण उल्लास्यमानाः प्रतिवसति पताका बद्ध नृत्ताः इव आसन्

अयं हि अर्थः समादिष्टः तैः एव मुनिभिः पुरा

ततः श्रुतार्था चित्त ज्ञा भ्रातरौ तौ अभाषत

श्रुत्वा इति अगच्छच् छन्दोगो द्रुतं चतुरिका गृहम्

इति जल्पन् स तत् तस्यै स्वर्णम् अर्पितवान् द्विजः

जात अवमानः निर्लक्षः प्राविशत् निज मन्दिरम्

स च माम् अब्रवीत् स्वामिन् वृद्धेभ्यः श्रूयते यथा

प्रीतः सपदि सत्कृत्य मन्त्रि त्वे मां न्ययोजयत्

क्वचिद् सामानि छन्दोगा गायन्ति च यथाविधि

ततो ऽस्याः शाप निर्मुक्तिः युवयोः च भविष्यति

एवम् उक्त्वा कथां मध्ये काणभूति अनुयोगतः

तत्र किं करवाणि इति द्विजेन उक्तः विटो ऽब्रवीत्

ततः कदाचिद् राज्य अर्ह पुत्र असद्भाव दुःखितम्

गुणाढ्यः प्रकृतं धीमान् अनुस्मृत्य अब्रवीत् पुनर्

प्रादुरासन् च ताः तस्य सातवाहन भूपतेः

इति उक्त्वा मूषकं हस्ते गृहीत्वा संपुटे च तम्

इति आदिदेश तं स्वप्ने भगवान् इन्दुशेखरः

इति तद् कालम् उदभूद् अन्तरिक्षात् सरस्वती

अर्धचन्द्रं शरं मत्वा शिरः छेद भयात् द्रुतम्

आधिः वा यदि तत्र अस्य कारणं ना उपलभ्यते

तद् क्षणम् किं न कुर्यात् हि प्रसादः पारमेश्वरः

कृत्वा तांश् चणकान् भृष्टान् गृहीत्वा जल कुम्भिकाम्

तं गृहीत्वा गृहं गच्छेः स ते पुत्रो भविष्यति

गर्भ स्थस्य च मे पूर्वं पिता पञ्चत्वम् आगतः
त्वग् वै ग्रहः

श्रोत्रेण हि शब्दाञ् शृणोति

स कर्मणा अतिग्रहेन गृहीतः

तौ ह यद् ऊचतुः कर्म ह एव तद् ऊचतुः

ये ते ऽष्टौ ग्रहा अष्टाव् अतिग्रहाः कतमे त इति

न इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः

स नाम्ना अतिग्रहेन गृहीतः
यमः

आच्छाद्य अलंकृताम् कृत्वा त्रिः परिक्रम्य पावकम्

अ निन्दन् अन्यैः अ वितर्कयन् विधिवत् वस्त्र युगम् दत्त्वा सह धर्म्मं चर्यताम् इति ब्राह्मः

प्रजां कन्यां

तत्र सवर्णः सवर्णाय विदितो विदिताय यो नग्निकां दद्यात्
पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम्

आत्मन्य् एव आत्मना वीक्ष्य विशोको ऽभयम् ऋच्छसि

तस्यां बहुतिथे काले भगवान् मधुसूदनः

अयं सिद्ध गण अधीशः सांख्य आचार्यैः सु संमतः

यथोदितं स्व दुहित्र्याः प्रादाद् विश्वसृजां ततः

तत् कर्दम आश्रम पदम् सरस्वत्या परिश्रितम्

दयालुः शालिनीम् आह शुक्ल अभिव्याहृतम् स्मरन्

परं प्रधानं पुरुषं महान्तं कालं कविं त्रिवृतं लोकपालम्

वेद अहम् आद्यं पुरुषम् अवतीर्णं स्व मायया

लोके कपिल इत्य् आख्यां गन्ता ते कीर्ति वर्धनः

मैत्रेय उवाच

आत्मजाः परिदेह्य् अद्य विस्तृणीहि यशो भुवि

यानि यानि च रोचन्ते स्व जनानाम् अरूपिणः
स यत्र स्वपिति तत् श्रोत्रम् प्राणो गिरति

स ह एतत् जगार

भुवनस्य गोपा इति
पूतिकर्णी कालमेषी दुर्गन्धा कुष्ठनाशिनी

तिक्ता दारुहरिद्रा स्याद् रूक्षा उष्णा व्रण मेह जित्

वह्निमन्थो ऽरणी केतुः श्रीपर्णी कर्णिका जया

महाशणो माल्यपुष्पी वमनी कटुतिक्तका

रसायन उपयुक्ता च रुचि मेधा विवर्धना

मुस्ता च अम्बुधरः मेघो घनो राजकसेरुकः

कषाय अनुरसः स्वादुः शीतलो मूत्रकृच्छ्र हा

उष्णा कटु कषाया च सूतिका शूल नाशिनी

नादेयी वह्निमथनो द्वितीयश् च अग्निमन्थनः

विभीतकः कटुः पाके लघुः वैस्वर्य जित् सरः

शणपुष्पी रसे तिक्ता वमनी कफ पित्त जित्

राजीफलः पाण्डुफलो राजनामा अमृताफलः

कफ पित्त हरः च असौ विज्ञेयः क्षीरमोरटः

अन्या दारुहरिद्रा च पीतद्रुः पीतचन्दनम्

क्षेत्रिणी विजया रक्ता रक्ताङ्गी वस्त्रभूषणा

कुष्ठ रक्त विनाशी च विसूचीं हन्ति शीलितः

कुष्ठ कण्डू वमी मेह विषमज्वर नाशिनी

पर्पटः शीतलः तिक्तः पित्त श्लेष्म ज्वर अपहः

श्यामकन्दा प्रतिविषा शृङ्गी च उपविषा विषा

अवन्ध्या च एव देवी च विषप्रशमनी तथा

शीर्णवृन्तं लघु स्वादु भेदि उष्णम् वह्नि पित्त कृत्

मधुयष्टी च यष्टी च यष्टीमधु मधुस्रवा

श्लक्ष्णत्वङ् मालुकापर्णः स्मृतो यमलपत्त्रकः

द्वितीया पाटला श्वेता निर्दिष्टा काष्ठपाटला

श्लेष्म ज्वर प्रतिश्याय गुल्मेषु विद्रधीषु च

वाकुची सोमराजी तु सोमवल्ली सुवल्ली अपि

कैवर्तमुस्तं शैवालं जलजं च शुकाह्वयम्

पटोलस्य तु पर्यायैः योजयेत् भिषज् उत्तमः

वनजा किंचिद् आटव्या कपटा कपटेश्वरी

वृष्या शोष क्षय हरा विष छर्दि विनाशना

बिल्वस्य तु फलं बालं स्निग्धं संग्राहि दीपनम्

ज्वर कुष्ठ अतिसार घ्नम् केश्यं श्वित्र व्रण _

दन्ती तीक्ष्ण उष्ण कटुका कफ वात उदरान् जयेत्

हलदिका भद्रलता ज्ञेया वर्णविलासिनी

ज्वर घ्नः मुख वैरस्य तृष्णा दाह विनाशनः

सरं त्रिदोष हृत् वृष्यं ज्वर घ्नम् च रसायनम्

कुलीरशृङ्गी वक्रा च महाकोषा नताङ्गिनी

कास श्वास प्रशमना ज्वर तृष् दाह नाशिनी

चिर्भटं धेनुदुग्धं च ज्ञेयं गोरक्षकर्कटी

कृतमालो लघुः शीतः पित्त घ्नः मधुरः सरः

तथा उडुम्बरपर्णी च विशल्या च घुणप्रिया

देवकाष्ठं भद्रकाष्ठं पूतिकाष्ठं सुदारु च

मुण्डिका कटु तिक्ता स्यात् अनिल अस्र विनाशिनी

खदिरो रक्तसारः च गायत्री दन्तधावनः

संतर्पण कृतान् रोगान् प्रायस् हन्ति हरीतकी
धर्म ज्ञानम् च वैराग्यम् ऐश्वर्यम् च यथाक्रमम्

अनन्तं विन्यसेत् पश्चात् पूर्व काय उन्नतम् स्थितम्

ततो विद्यात् सरस् जातम् दल अष्ट सम दिश् दलम्

शिखायां तु शिखां न्यस्य कवचं सर्वतस् तनौ

ऊर्ध्वं ब्रह्म तथा अनन्तम् अधस् च परिचिन्तयेत्

अहं मतः तथा आत्मानम् ध्यानेन परिचिन्तयेत्

नवव्यूह अर्चनम् वक्ष्ये यत् उक्तम् कश्यपाय हि

हृदये चिन्तयेत् पूर्वम् योगपीठं समाहितः

हृद् शिरसि

संकर्षण आदि बीजानि पूर्व आदि क्रम योगात्

तेन एव च दिशो बद्धा पूजा विधिम् अथ आचरेत्

एभिः परिच्छन्न तनुम् पीठ भूतम् तद् आत्मकम्

षडङ्गेन ततः कुर्यात् साक्षात् येन हरिः भवेत्
प्रणम्य च आह वाक्पतिः पतिं निरीक्ष्य निर्भयः

ततः प्रसीदताद् भवान् सु विघ्न कर्म कारणम्

आलिङ्ग्य आघ्राय मूर्धानं महादेवो जगद्गुरुः

तदा प्रभृति लोके अस्मिन् पूजयन्ति गणेश्वरम्

समस्त लोक सम्भवम् गजाननं तदा अम्बिका

देवानाम् उपकार अर्थम् द्विजानां ब्रह्म वादिनाम्
मन्ये सत्य् अपि देव त्वे भवद्भिः क्रीडया आहृतैः

अथ प्रणतम् अद्राक्षम् अनुल्बण विभूषणम्

ततः पृष्टो ऽपरो ह्रस्वः सो ऽपि तेन निवारितः

द्रुत प्रवहण आरूढः गोमुखश् च परागतः

इति प्रशस्यमानं मां तिर्यग् दृष्ट्वा स मत्सरः

तेन च अहम् त्रिभिः पातैर् अन् अक्ष कुशलः किल

पार द्रविण गृद्धेषु कितवेषु विशेषतः

मां तद् आकर्णन उत्कर्णम् असौ स स्मितम् उक्तवान्

इति जाता तयोः स्पर्धा परस्पर जय एषिणोः

विज्ञाय तु तद् आस्थानम् असंनिहित पण्डितम्

ततस् तम् उक्तवान् अस्मि विपदस् तेन दुर्लभाः

वितरत्य् अर्थि वर्गाय तस्य एष तुमुलो ध्वनिः

ततः समापित आहारः कर्णे गोमुखम् अब्रवम्

कथम् एष त्वया प्राप्तः सुहृद् इत्य् अथ सो ऽब्रवीत्

अहो साध्व् इति निर्घोषः समन्तात् सहसा उत्थितः

तेन संभाव्यते न अस्मात् प्रार्थना फलम् अण्व् अपि

ततस् तत्र उदितम् कैश्चिद् अयम् अक्ष विशारदौ

यो ऽहं त्रैलोक्य सारेण पणेन इति

त्वादृशस्य अपि यो ज्येष्ठः कीदृशः स भविष्यति

तद् उद्ग्राह्य इदम् आनीतं लक्षं ते गृह्यताम् इति

बालाभ्याम् एव च आवाभ्याम् सूद शास्त्र चिकित्सिते

एक विद्यः पुनस् तत्र प्रगल्भो ऽपि तपस्विकः

अवश्यं तु कला ज्ञानम् ख्यापनीयं कला विदा

अयं पुनर्वसुर् नाम दाता वाणिज दारकः

जीयमाने पुनस् तस्मिञ् जानु मूर्ध स्थ मस्तकाः

पञ्चको ऽयं पदं न इदम् पदम् एतन् न पञ्चकः

क्षुभित अम्भोधि कल्लोल कोलाहलम् इव क्षणम्
इन्द्र सोमं सोम पते पिब इमम् इति सूक्तम् सजोषा रुद्रैस् तृपद् आ वृषस्व इति वृषण्वद् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्
वीत राग तया सिद्धान् अतिशेते जिनान् अपि

कान्तया च विमुक्तस्य दुःखं केन उपमीयते

त्यजाम्य् एष ततः प्राणान् दुःख भार आतुरान् इति

श्रेष्ठी ज्येष्ठेन वीणायां जगत् विजयिना जितः

न ह्य् अन् आलोच्य कर्तारः किंकरा भवताम् इति

एषा बाल सखीम् दृष्ट्वा सततं राज दारिकाम्

नग्न श्रमणकानाम् च किराटानां च संनिधौ

चिरं सुन्दरि जीव इति मया अपि प्रतिवन्दिता

व्यवस्थापयितुं तन्त्रीर् आरभे दुर्व्यवस्थिताः

अलंकृत पुरी मार्गैः ऊरु गौरव मन्थरैः

गोमुख अङ्कात् ततो वीणा याति स्म प्रियदर्शनम्

गोमुखस् तु ततो वीणाम् अवादयत लीलया

साधु श्रावक धन्यो ऽसि यः सर्वज्ञं नमस्यसि

इति मे प्रस्थिता कीर्तिर् पयोधि वसुंधराम्

अनायाते सदः सर्वम् इदम् अप्रिय दर्शनम्

पराजयत दूरेण पूर्वं पूर्वं परः परः

ऋषभ प्रमुखेभ्यः च सर्वज्ञेभ्यो नमो ऽस्त्व् इति

ततस् तां चिरम् आलोक्य निर्निमिषेण चक्षुषा

अधुना प्राप्त पर्यायम् वादनं भवताम् इति

धात्रा पुनर् इयं सृष्टा कोमला इव मृणालिनी
चन्द्रात् ते मन स्पृणोमि स्वाहा

पृथिव्यास् ते शरीरं स्पृणोमि स्वाहा

सोमात् ते राज्ञः कीर्त्तिं यशश् च स्पृणोमि स्वाहा

ता धूनुयुः

स चेत् प्रतिनमस्कुर्यात् कुशलेन एव एनम् योजयेत्

तैर् एव अग्निभिः इत्य् आहुः
तत् यजमानाय हितम्

ताः याः अग्नौ आहुतयः हूयन्ते ताभिः आहुति भागाः प्रीणाति
कल्ये लिप्त्वा आयसाम् पात्रीं मध्याह्ने भक्षयेद् इदम्

आरनाल आढके तैलं पाद सर्जरसम् शृतम्

प्राण आदि कोपे युगपद् यथोद्दिष्टं यथामयम्

वातशोणितिनो रक्तं स्निग्धस्य बहुशो हरेत्

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

मधुयष्ट्याः पल शतम् कषाये पाद शेषिते

शोष आक्षेपण संकोच स्तम्भ स्वपन कम्पनम्

प्रमेह मेदस् वात घ्नम् आढ्यवाते भिषग्जितम्

सर्वं च आवरणम् पित्तरक्त संसर्ग वर्जितम्

उदानं योजयेद् ऊर्ध्वम् अपानं च अनुलोमयेत्

हनुस्रंसो ऽर्दितं खाञ्ज्यं पाङ्गुल्यं खुडवात ता

प्रपौण्डरीक मञ्जिष्ठा सारिवा ऐन्द्री वितुन्नकैः

गम्भीरं श्वयथुं स्तम्भं कम्पं स्नायु सिरा आमयान्

यष्टीमधु बला तैल घृत क्षीरैः च सेचनम्

पञ्चमूल कषायेण वारिणा शीतलेन वा

वात श्लेष्म उत्तरे कोष्णा लेप आद्याः तत्र शीतलैः

इति आभ्यन्तरम् उद्दिष्टं कर्म बाह्यम् अतः परम्
कुक्कुटासन बन्ध स्थः दोर्भ्यां सम्बध्य कन्धराम्

उत्तानौ चरणौ कृत्वा ऊरु संस्थौ प्रयत्नतः

जानु ऊरुवोः अन्तरे सम्यक् कृत्वा पाद तले उभे

बाह्ये मण्डप वेदि कूप रुचिरम् प्राकार संवेष्टितम् प्रोक्तं योग मठस्य लक्षणम् इदं सिद्धैर् हठ अभ्यासिभिः

भ्रान्त्या बहु मत ध्वान्ते राजयोगम् अ जानताम्

अङ्गीकृतान्य् आसनानि कथ्यन्ते कानिचिन् मया

न आसनम् सिद्ध सदृशम् न कुम्भः केवल उपमः

यमेष्व् इव मित आहारम् अहिंसा नियमेष्व् इव

वह्नि स्त्री पथि सेवानाम् आदौ वर्जनम् आचरेत्

प्रसार्य पादौ भुवि दण्ड रूपौ दोर्भ्यां पद अग्र द्वितयम् गृहीत्वा

इदं पद्मासनं प्रोक्तं सर्व व्याधि विनाशनम्

मुख्यं सर्व आसनेषु एकं सिद्धाः सिद्धासनं विदुः

पीठानि कुम्भकाश् चित्रा दिव्यानि करणानि च
अभिमन्युः कुरु _ अग्रे वीरो व्यदारयत्

मत्स्य केकय पाञ्चाल चेदि सेनासु सर्वशः

अन्ये च वीरा राजानो राज सिंहाः प्रहारिणः

घटोत्कचं काल रूपम् नदन्तं वीक्ष्य भैरवम्

जह्नुः शिरांसि शूराणां फलानि इव महीरुहाम्

पुरा भू भार शान्ति अर्थम् स्वयम्भुः मुनि संसदि

ततो वृकोदर मुखाः विनदन्तो महा रथाः

रक्षसां प्रवरं वीरं घटोत्कचम् अलुम्बुसः

द्रौपदेयैः पुरः प्राप्तैः स विधाय रणं क्षणम्

अनयत् फल्गुन रथम् गाङ्गेय अन्तिकम् अच्युतः

तम् अभ्यधावत् संरब्धः श्वेताश्वो अच्युत सारथिः

भीम दुर्योधन आदिष्टः गदा पाणिः समाद्रवत्

दृष्ट्वा गाण्डीवधन्वानम् उद्यतम् शर वर्षिणम्

इति निश्चित्य कृष्णेन भ्रातृभिः च सह आशु कृत्

स गत्वा विपुल अनीकान् गान्धारान् हय योधिनः

जय अजयौ समं मत्वा विश स्वर्ग उन्मुखः रणम्

जगाद राजकं दृष्ट्वा भिन्नं भीष्मेण दुःखितः

पततां तत्र वीराणां स्वनः तुमुलः ऽभवत्

अ सक्तम् मां न जानन्ति मलिन अमोघ दर्शिणः

राज्ञां हतानां भीष्मेण जीवा इव नभस् चराः

क्लेश दुःख भयात् त्यागः राजसो निष्फलः स्मृतः

सात्यकिं कृतवर्मा च हि अभिमन्युम् बृहद्बलः

निराशीः निरहंकारः यज्वा ब्रह्मणि लीयते

उक्तः पुरा सुर पुरे तां युद्ध भुवम् आययौ

महा रथान् अतीत्य अन्यान् भीष्मो अर्जुनम् उपाद्रवत्

तथा अभ्यासेन बलिना वातस्य इव प्रमाथिनः

रथम् उत्सृज्य कंसारिः तम् अधावत् भुज आयुधः

क्षम्यतां तत् सुहृद् इति स्वयं यत् प्रणत प्रियः

ततो द्रोणि प्रभृतयः वीरा द्रोणस्य शासनात्

त्वया न्यस्तो ऽतिभारो ऽस्मिन् अ विचार्य एव केवलम्

क्षणं पञ्चाननस्य इव चारु काञ्चन पञ्जरः

पात्रं सर्वज्ञ योग्येषु न आदरेषु पृथग्जनः

कालेन श्रद्दधानानां स्वयं ज्ञानं प्रसीदति

दुर्योधन प्रेरितः ऽथ स्वयं शंतनु नन्दनः

कर्मणः फल संन्यासात् यः अनुपश्यति अ कर्म ताम्

शर निर्दारितेन अथ विहितां तेन रक्षसा

निरस्त मोहम् वैमल्यात् अति सूर्य इन्दु पावकम्

भाव्यस्य अवश्य भावि त्वात् न च वारयितुं क्षमः

आत्मानं मां च सर्वत्र मम आत्मनि तथा अखिलम्

श्रुत्वा एतत् परमम् योगम् आससाद सुर व्रतः

तस्य नादेन महता जगत् प्रलय शंसिना

दारयन्तं पर अनीकम् तम् एत्य वसवो ऽब्रुवन्

अथ साहाय्यकं चक्रुः भुजंगाः भुजगी भुवः

विदारितेषु अनीकेषु विध्वस्त रथ सादिषु

उत्तरे शृङ्गवन्त् नीलः श्वेतः च इति महा बलाः

स तेन भिन्न हृदयः पपात क्षतज उक्षितः

शरीरं क्षेत्रम् इति आहुः क्षेत्रज्ञं मां विदुः बुधाः

पतद्भिः मत्त मातंगैः चकम्पे चकिता इव भूः

पार्थेन च त्रिगर्तेषु जगाम अस्तम् दिवाकरः

हते धनंजय सुते हैडम्बः क्रोध मूर्छितः

लज्जाम् उत्सृज्य यातेषु त्यक्त चापेषु केशवः

प्रतिव्यूहेषु अनीकेषु नदद्भिः पाण्डु नन्दनैः

विश्व आविष्कार कलया विश्व रूपम् अदर्शयत्

जगाम भीष्म शिबिरम् गूढ चारी युधिष्ठिरः

जैत्री त्रिशूल कर शिष्य मुनेः उदग्रा गाङ्गेय शात विशिख आवलिः उल्ललास

इति उक्त्वा अन्तर्हिते क्षिप्रं मुनि इन्द्रे संजयं नृपः

निरस्त अखिल संकल्पः स्थित प्रज्ञः ऽभिधीयते

सह सर्वैर् निज अनीकैः महा मायम् अयोधयत्

अज्ञान पिहिते ज्ञाने किं तु एषा कर्म वासना

स्फारं सुदर्शनं द्वीपं निखिलं प्रतिबिम्बितम्

परमेश्वरम् एव अहि वाणिज्यम् हि फल अर्थिनाम्

यद् योगः ब्रह्म गर्भे अस्मिन् सम्भवन् मूर्ति सम्भवः

ननाम भीष्म विशिखाः पतन्ति अनु जने जने

संत्रास संकुचित निश्चल कर्ण ताल दिश् कुञ्जर आकलित कम्पित सर्व लोकम्

अधिष्ठिता एषा प्रकृतिः मया सूते चराचरम्

दुःशासनो ऽपि नकुलं सहदेवं च दुर्मुखः

तेषाम् आपतताम् पूर्णं सृजतां शर दुर्दिनम्

युयुधाते समाविश्य तौ नभो भीम विक्रमौ

स निषङ्गं धनुस् दीप्तम् ननाद बलिनां वरः

दुर्ज्ञेयः प्रविभागः तु कर्म अकर्म विकर्मणाम्

उत्साह सत्त्व सम्पन्नाः स सैन्याः यम् उपाद्रवन्

ददर्श कुरु सेनासु गुरु सम्बन्धि बान्धवान्
विदारितानि अनेकानि तमांसि इव क्षयं ययुः

क्व नु मान धनाः यूयम् अपार यशसः रणे

तिष्ठन्तु यान्तु वा सर्वे सात्यके पृतना अग्र गाः

सैन्य अम्बुधिः अपर्यन्ते मम नीतो अल्प शेष ताम्

तम् अभ्यधावन् संक्रुद्धाः सर्वे दुर्योधन आदयः

दारुणेषु निमित्तेषु प्रादुर्भूतेषु सर्वतः

युधिष्ठिरं तथा शल्य आचार्यो द्रुपद आत्मजम्

उवाच शौरिः योत्स्ये ऽहं स्वयं शंतनु नन्दनम्

दुर्योधन समादिष्टान् भीष्मस्य रथ रक्षिणः

भ्रू मध्ये विहित प्राणाः ब्रह्मरन्ध्र विभेदिनः

पश्यन्ति ज्ञानिनः सर्व जगन्ताम् जीवनं परम्

अथवा फल संन्यासम् कर्मणां कुरु मद् परः

निहत्य कुञ्जर अनीकम् कलिङ्गानां प्रहारिणाम्

निज प्रताप दहने स तेषां शलभायितम्

कर्मणः श्रेयसी बुद्धिः इति उक्त्वा अपि स्वयं विभो

प्रणतान् दृश् त्रि भागेन भूमिपालान् विलोकयन्

अयोधयत् सः विशिखैः ध्वजम् अस्य चकर्त च

पप्रच्छ पाण्डु पुत्राणाम् दुःखितो जय कारणम्

ततो दुर्योधन आदिष्टः मायावी राक्षस अधिपः
प्रयोजनं यत् तु मम उपयाने तत् मम शृणु प्रीतिम् उपेहि च त्वम्

न खलु असौ न प्रिय धर्म पक्षः संतान नाशात् तु भयं ददर्श

भूपेषु राजेत यथा प्रकाशः ग्रहेषु सर्वेषु रवेः विभाति

दीप प्रभः ऽयं कनक उज्ज्वल अङ्गः सु लक्षणैः येभिः तु समन्वितो ऽस्ति

स हि स्व गात्र प्रभया उज्ज्वलत्या दीप प्रभाम् भास्कर वत् मुमोष

वेलां समुद्रे सगरः च दध्रे न इक्ष्वाकवः यां प्रथमं बबन्धुः

आधारयन् पाण्डरम् आतपत्रम् बोधाय जेपुः परम आशिषः च

राज्ञो गुरुः गौरव सत्क्रियाभ्याम् प्रवेशयामास नरेन्द्र सद्म

गुणा हि प्रभवन्ति हेतोः निदर्शनानि अत्र च नो निबोध

यस्य प्रसूतौ गिरिराज कीला वात आहता नौः इव भूः चचाल

धन्यो अस्मि अनुग्राह्यम् इदम् कुलं मे यत् माम् दिदृक्षुः भगवान् उपेतः

इति नरपति पुत्र जन्म वृद्ध्या स जनपदम् कपिल आह्वयम् पुरं तत्

दशसु परिणतेषु अहःसु च एव प्रयत मनाः परया मुदा परीतः

दृष्ट्वा असितम् तु अश्रु परिप्लुत अक्षम् स्नेहात् तनूजस्य नृपः चकम्पे

त्वद् पुत्रः एषो ऽस्ति कुल प्रदीपः नृत्य उत्सवम् तु अद्य विधेहि राजन्

विहाय राज्यं तीव्रैः प्रयत्नैः अधिगम्य तत्त्वम्

अन्तःपुराणि आगत विस्मयानि यस्मिन् क्रियाः तीर्थे इव प्रचक्रुः

प्रह्लादम् आधास्यति धर्म वृष्ट्या वृष्ट्या महा मेघः इव आतप अन्ते

आचार्यकं योग विधौ द्विजानाम् अ प्राप्तम् अन्यैर् जनको जगाम

शङ्काम् अनिष्टाम् विजहौ मनस्तः प्रहर्षम् एव अधिकम् आरुरोह

इच्छेत् असौ वै पृथिवी श्रियम् चेत् न्यायेन जित्वा पृथिवीं समग्राम्

दिशः प्रसेदुः विमले निरभ्रे विहायसे दुन्दुभयो निनेदुः
पूजयेद् देवम् ईशानं लोकपालान् च यत्नतः

तद् मूले स्थापयेत् लिङ्गम् लोकपालैः समावृतम्
श्लेष्म आशयानाम् शून्य त्वम् हृद् द्रवः श्लथ संधि ता

वृद्धिं मलानां सङ्गाच् च क्षयं च अतिविसर्गात्

क्षुत् तृष् रुचि प्रभा मेधा धी शौर्य तनु मार्दवैः

दोष आदीनाम् यथास्वं च विद्याद् वृद्धि क्षयौ भिषक्

मांसे अक्ष ग्लानि गण्ड स्फिच् शुष्कता संधि वेदनाः

रसो ऽपि श्लेष्म वत् रक्तं विसर्प प्लीह विद्रधीन्

अति स्त्री काम ताम् वृद्धं शुक्तं शुक्र अश्मरीम् अपि

विष् वृद्धि जान् अतीसार क्रियया विष् क्षय उद्भवान्

अनुगृह्णात्य् अविकृतः पित्तं पक्ति ऊष्म दर्शनैः

श्लेष्मणा अनुगता तस्मात् संक्षयस् तद् विपर्ययात्

अवष्टम्भः पुरीषस्य मूत्रस्य क्लेद वाहनम्
अष्ट अश्रिम् करोत्य् उपर वर्जम्

एकविंशतिर् अश्वमेधे

प्राङ् तिष्ठन्न् अभिमन्त्रयते वा

ओषध इति कुश तरुणम् तिरस्कृत्य स्वधित इति परशुना प्रहरति

त्रि अरत्निः

पालाशं बहुल पर्णम् अ शुष्क अग्रम् ऊर्ध्व शकल शाखम् मध्य अग्र उपनतम् अ व्रणम्
जिघांसुर् अस्मान् निहतो मया मृगो व्रत अभिरक्षाः हि सताम् अलंक्रिया

शरासनं बिभ्रति सज्य सायकम् कृत अनुकम्पः स कथं प्रतीयते

द्विषां क्षतीर् याः प्रथमे शिला मुखाः विभिद्य देह आवरणानि चक्रिरे

समान वीर्य अन्वय पौरुषेषु यः करोत्य् अतिक्रान्तिम् असौ तिरस्क्रिया

कृपा इति चेद् अस्तु मृगः क्षतः क्षणाद् अनेन पूर्वं न मया इति का गतिः

गतैः परेषाम् अविभावनीय ताम् निवारयद्भिर् विपदं विदूर गैः

किरात सैन्यैः अपिधाय रेचिता भुवः क्षणं निम्न तया इव भेजिरे

कथं न्व् अमी संततम् अस्य सायका भवन्त्य् अनेके जलधेर् इव ऊर्मयः

अयं प्रमाणीकृत काल साधनः प्रशान्त संरम्भः इव आददे वचः
विधि अन्तरम् आह रस इत्यादि

तद् रस वैक्रान्त सत्त्वम् हेम्ना सह निर्व्यूढं कुर्यात् तेन रस वैक्रान्त सत्त्व हेम योगेन रसो बन्धम् उपयाति बद्धो भवति इति
कुपितः च ईर्ष्यया तस्मिन् खड्गेन प्राहरत् मुनौ

जज्ञे च तस्या नचिराद् अन् अन्य सदृशी सुता

प्रिय अप्रियेषु साम्येन क्षमा हि ब्रह्मणः पदम्

तद् दुःखात् च स राजा अभूत् तदा प्राण व्यय उद्यतः

राज्य लुब्धेषु का तेषु पुत्रेषु आस्था महीभुजाम्

मम त्वया हि उपकृतम् यतः शृणु निदर्शनम्

अर्थ प्रदानम् एवा आहुः संसारे सु महत् तपः

तथा च राज पुत्रः ऽत्र विरक्तः को अपि अभूत् पुरा

तद् क्रमेण एव तद् कालम् तद् कण्ठ आश्लेषम् आप्तवान्

असारं विश्वम् एव एतत् तत्र अपि इदम् शरीरकम्

अजायन्त अति सुभगाः क्रमात् सप्त कुमारिकाः

तत् श्रुत्वा भिक्षुः अवदत् मा भूद् अम्ब तव व्यथा

पत्नीनां स्व अनुरूपाणाम् अभावात् अ वधू सखः

तस्माद् बाले ऽपि रम्ये ऽपि कः काये गत्वरे ग्रहः

इति उक्त्वा स वशी भिक्षुर् विनम्रां तां वणिज् वधूम्

दृष्ट्वा तद् रूप पुत्र आशा वैफल्य विमनाः अभूत्