tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
भङ्धि मे द्विषतः मणे

भङ्धि मे सर्वान् दुर्हार्दः

ओष मे सर्वान् दुर्हार्दः
रेतसा एव एनम् व्यर्धयति

गच्छति साहस्रीं पुष्टिं पशूनां य एवं विद्वान् एताम् उपधत्ते

यदि मन्येत पश्चान् मे भ्रातृव्य इति प्रतीचीम् अपोहेत्

तद् असुरा न अन्ववायन्

ततो देवा अभवन्
इत्य् एतास् तिस्रस् तृच अशीतयः सर्वा अर्धर्च्याः
चक्षूंषि वा एतानि सवनानां यत् तूष्णींशंसो भूर् अग्निर् ज्योतिर् ज्योतिर् अग्निर् इति प्रातःसवनस्य चक्षुषी इन्द्रो ज्योतिर् भुवो ज्योतिर् इन्द्र इति माध्यंदिनस्य सवनस्य चक्षुषी सूर्यो ज्योतिर् ज्योतिः स्वः सूर्य इति तृतीयसवनस्य चक्षुषी
समानम् आ पवमानात्
ज्येष्ठस्य तु आङ्गिरसस्य हस्ताभ्याम् आ रभामहे

इह स्फातिर् ओषधीनां देवानाम् उत संगमः
कटङ्कटाय रुद्राय स्वाहाकाराय वै नमः

भूत कोटि सहस्रेषु रूप कोटि शतेषु च
स एष एकविंशत्या त्रिवृद्भिर् अमुष्मिन्न् आदित्ये प्रतिष्ठितो नवभिर् असाव् एकविंशैर् अस्मिन्

अग्निर् वै त्रिवृत्
यानि परिक्षाणान्य् आसंस् ते कृष्णाः पशवो ऽभवन् या लोहिनी मृत्तिका ते रोहिता अथ यद् भस्म आसीत् तत् परुष्यं व्यसर्पद् गौरो गवय ऋश्य उष्ट्रो गर्दभ इति ये च एते ऽरुणाः पशवस् ते च

तद् अग्निना पर्यादधुस् तन् मरुतो ऽधून्वंस् तद् अग्निर् न प्राच्यावयत् तद् अग्निना वैश्वानरेण पर्यादधुस् तन् मरुतो ऽधून्वंस् तद् अग्निर् वैश्वानरः प्राच्यावयत् तस्य यद् रेतसः प्रथमम् उददीप्यत तद् असाव् आदित्यो ऽभवद् यद् द्वितीयम् आसीत् तद् भृगुर् अभवत् तं वरुणो न्यगृह्णीत तस्मात् स भृगुर् वारुणिर् अथ यत् तृतीयम् अदीदेद् इव त आदित्या अभवन् ये ऽङ्गारा आसंस् ते ऽङ्गिरसो ऽभवन् यद् अङ्गाराः पुनर् अवशान्ता उददीप्यन्त तद् बृहस्पतिर् अभवत्
तत एतं द्वादश रात्रम् ऊर्ध्व स्तोमम् ददृशुः

विषुवतः स्वरसामानः
मा मा प्र आपत् प्रतीचिका
इति

स्वेदन आदिक योगेन स्वरूप आपादनम् पुनः

चतुर् अङ्गुलक उत्सेधम् तोय आधारः अङ्गुलात् अधस्
तद् या ओषधीर् वेद स एव ब्रह्मा ओषधीः तद् अनेन लोकेन संदधाति
ॐ हीं विद्या तत्त्वाय नमः

नैरृते हि अगुरुम् दद्यात् शिखा मन्त्रेण मन्त्र विद्
कुमुदानि च कासार उद्वर्तीनि चिर भासया
भूय एव अतस् सोमो राजा अर्हति इति सोम विक्रयी आह

दशभिः सम्पादयत्य् अपरिमितैर् वा
स्थितम् प्राञ्चम् अभिषिञ्चति पुरोहितः अध्वर्युः वा पुरस्तात् पालाशेन प्रथमम् पश्चात् इतरे द्वितीयेन स्वः तृतीयेन मित्र्यः राजन्यः वैश्यः चतुर्थेन सोमस्य त्वा द्युम्नेन इति प्रतिमन्त्रम्
स ह एक राज् एव भूत्वा स्वर्गं लोकम् इयाय
हविः वै एतत् यत् अग्निहोत्रम्

अ पूतम् वै एतत् यत् अग्निहोत्रम्

यत् समया अग्निम् हरति तेन एव एनत् पुनाति

उत्तरात् उपसादयेत्
बहु कृत्वस्

बहु गण वतु इत्य् एते सङ्ख्या सञ्ज्ञाः भवन्ति
शरीरम् अस्य सम् तत् पद्भ्यां प्रति तिष्ठतु

प्राणेन अग्ने चक्षुषा सं सृज इमम् सम् ईरय तन्वा सं बलेन

उन्मोचन प्रमोचने उभे वाचा वदामि ते

अनुहूतः पुनर् एहि विद्वान् उदयनं पथः

मा बिभेर् न मरिष्यसि जरदष्टिं कृणोमि त्वा

उत्पारणस्य यो वेद तम् अग्निं पुरो दधे ऽस्मा अरिष्टतातये
एको वि राजति
द्वितीयस्मात् परं नेत्रात् दश बिन्दुः तु क्रामुकात्
न्यग्रोध शृङ्गम् वा घृतेन कोशकारीम् वा प्रैयङ्गवेण संयावेन यूप शकलम् वा उत्तरपूर्वस्य अभिष्टेः अग्निम् वा निर्मन्थ्य मूरु मूल उपधानायै दक्षिणे नासिका छिद्रे प्रणयेत्

तृतीये मासि आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे अग्निम् उपसमाधाय व्याहृति पर्यन्तम् कृत्वा धाता ददातु नः रयिम् इति चतस्रः धात्रीः जुहोति

आण्डौ स्थः इति अभितस् यवम् सर्षपौ धान्य माषौ वा

इति दधि द्रप्सम्
यो अन्धो यः पुनःसरो भगो वृक्षेष्व् आहितः

तेन मा भगिनं कृण्व् अप द्रान्त्व् अरातयः
ये राथन्तरा आसन् रथन्तरं ते ऽन्वसृज्यन्त

अजा वै बार्हत्य् ऊर्ध्वा इव आक्रान्ता

ते अब्रूताम् इत्थं चेद् वै भविष्यावः
आपो यद् वस् हरस् तेन तं प्रति हरत यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः

आपो यद् वस् तेजस् तेन तम् अतेजसं कृणुत यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः
यद्य् अनुप्रदिष्टाम् अधिगच्छेन् न गोषु चारयेत्

सनीहारान् संशास्ति

अथ यदि नाव्यास् तरेद् अरणीश् च रथं च आदाय तरेत्

भद्राद् अभि प्रेयः प्रेहि इति आहवनीयम् अभिमन्त्रयते
राज वर्षम् मासः पक्षो दिवसः च व्युष्टम् वर्षा हेमन्त ग्रीष्माणाम् तृतीय सप्तमाः दिवस ऊनाः पक्षाः शेषाः पूर्णाः पृथक् अधिमासकः इति कालः

पुष्प फल वाट षण्ड केदार मूल वापाः सेतुः
द्वादश्यां पारणं कुर्यात् सूतके मृतके चरेत्

व्रतानि कार्तिके वक्ष्ये स्नात्वा विष्णुं प्रपूजयेत्
भूमिम् पर्जन्य पयसा सम् अङ्धि

खण्वखा खैमखा मध्ये तदुरि

मरुद्भिः प्रच्युता मेघा वर्षन्तु पृथिवीम् अनु
अति आ असरत् प्रथमा धोक्ष्यमाणा सर्वान् यज्ञान् बिभ्रती वैश्वदेवी
संवत्सरं कल्पयन्ती सा नः काम दुघा भवत् स्वाहा

अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इति

आग्नेयेन स्थालीपाकेन पर्वसु यजते
पवित्रे कृत्वा संप्रेष्यति यजमान वाचं यच्छ इति

स्तूयमानं यजमानो ऽन्वारोहं जपति श्येनो ऽसि गायत्र छन्दाः इति

य एव निवपन मन्त्राः ते व्याघारणाः

एतेन एव सर्वाणि स्तोत्राण्य् उपाकरोति

न अध्वर्युः उपगायेद् इति विज्ञायते
एभिर् हि लोकैर् अभिनिहिताः

उभे अस्य अहर् रात्रे स्पृते अवरुद्धे भवतो भोगाय अस्मै आदित्यः केतूंश् चरति
यद् द्वाभ्यां स्तनौ तौ
स ह ईक्षांचक्रे कथं न्व् अहम् एषां सप्त सप्त एक अहनि ग्राम्याणां पशूनां हन्याम् इति

तान् ह वित्तेन अत्यादधौ
अथ चिन्ता असहः तस्माद् एवम् एव अहम् आस्थितः

सम अध्यास आदि विक्षिप्तौ व्यवहारः समाधये

कर्म अनुष्ठानम् अज्ञानाद् यथा एव उपरमः तथा

एवम् एव कृतं येन स कृतार्थो भवेद् असौ
नियुत्वती याज्या अनुवाक्ये कुर्याद् यजमानस्य धृत्या अन् उन्मादाय

स्वम् एव तत् तेजो ऽन्वेति

आग्नेयीस् त्रिष्टुभो याज्या अनुवाक्याः कुर्यात्

प्राजापत्येन
गलन्तु अन्त्राणि मे कामं शिरः पततु नाम मे

अन् आदि अन्तम् महा दीर्घम् यत् मम क्लेश वैरिणाम्

जानन्न् अपि च नीये ऽहं तान् एव नरकान् पुनर्

स्व जीविका मात्र निबद्ध चित्ताः कैवर्त चण्डाल कृषीवल आद्याः

न शुरा न च ते प्राज्ञाः कथं दासीकृतः अस्मि तैः
न प्राग् गोदान कर्मणः स्नानीयम् अभिहरते न गन्धान्
तथा ह अस्य प्रयाज अनुयाजेभ्यः अनितम् भवति

पवसे इद्
यदि व्रजिष्यस्य् अतिहाय मद् वचः भद्रं भवत्या न ततो भविष्यति

द्रक्ष्ये चिर उत्कण्ठ मनाः महा ऋषिभिः उन्नीयमानं च मृड अध्वर ध्वजम्

दृष्ट्वा स्व निलय अभ्याशे लोल अक्षीः मृष्ट कुण्डलाः

अकल्प एषाम् अधिरोढुम् अञ्जसा परं पदं द्वेष्टि यथा असुराः हरिम्
महेन्द्रीयं दधि वासः क्षौमं दक्षिणा

दक्षिणा परेत्य स्वकृत इरिण एक उल्मुकम् निधाय विस्रंसिकायाः काण्डाभ्यां जुहोति

जुषाणा निरृतिर् वेतु स्वाहा इति

वासो भिन्न अन्तम् दक्षिणा

ये प्रत्यञ्चश् शम्याम् अतिशीयन्ते स नैरृत एक कपालः भवति
अमी समुद्धूत सरोज रेणुना हृता हृत आसार कणेन वायुना

विपाण्डुभिर् ग्लान तया पयोधरैश् च्युत अचिर आभा गुण हेम दाम्भिः

कृत अवधानम् जित बर्हिण ध्वनौ सु रक्त गोपी जन गीत निःस्वने

नवैर् गुणैः सम्प्रति संस्तव स्थिरम् तिरोहितं प्रेम घनागम श्रियः

पयः स्फुरत् शालि शिखा पिशङ्गितम् द्रुतं धनुष्खण्डम् इव _

पपात पूर्वां जहतो विजिह्म ताम् वृष उपभुक्त अन्तिक सस्य _
एष एव इदम् अग्र आसीद् य एष तपति

तस्मात् पर्यात्तो ऽपानः

तेषां श्रोत्रम् पर्यादत्त
तेभ्यः संतप्तेभ्यस् त्रीण्य् एव शुक्राण्य् उदायन्न् ऋग्वेद एव अग्नेः यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदित्यात्

तान् इमांस् त्रीन् लोकाञ् जनयित्वा अभ्यश्राम्यत्
यद् अधिकर्णी सोमक्रयणी भवति तेन एव एषाम् षोडशी क्रीतस् तेन अवरुद्धः

अधिकर्ण्या सोमं क्रीणन्ति

यद् अधिकर्ण्या सोमं क्रीणन्ति यजमान एनं तेन प्रजनयति

जनद्वतीषु स्तुवन्ति
षोडश वर्षः इति षोडश वर्षाणि यस्य वयसि स षोडशा अब्दः बाल इति अर्थः

पुनः षोडश वर्षेभ्यः परः विषय रस आस्वाद लम्पटः भवति विषयाः शब्द स्पर्श रूप रस गन्धाः रसाः शृङ्गार हास्य करुण रौद्र वीर भयानक बीभत्स अद्भुत शान्ताः
सर्पिस् आदीनाम् गुरु त्वे तारतम्यम् आह घृताद् इति
काष्ठोदुम्बरिका प्रसिद्धा
यत् त ऊनम् इति संवपति

कपिञ्जल प्रदक्षिणं शत पत्त्र अभि नो वद

भद्रं वद पुत्रैर् भद्रं वद गृहेषु च
अ संविज्ञात उपसंगमात् पैशाचः
परिसंवत्सरान् अर्हयेयुः पुनर् यज्ञ विवाहयोः च पुनर् यज्ञ विवाहयोः च

सव्यम् पादम् अवनेनिजे इति सव्यम् पादम् प्रक्षालयेत्
पञ्चदशः स्तोमस् तेन ऐन्द्रम्

आग्नेयीषु स्तुवन्ति तेन आग्नेयम्
स भृगुः सृष्टः प्राङ् ऐजत

वायो वाय इति

तस्य ह वा एतस्य भगवतो ऽथर्वण ऋषेर् यथा एव ब्रह्मणो लोमानि यथा अङ्गानि यथा प्राण एवम् एव अस्य सर्व आत्मा समभवत्

तम् अथर्वाणं ब्रह्मा अब्रवीत् प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयस्व इति

अथ अर्वाङ् एनम् एतास्व् एव अप्सु अन्विच्छ इति
त्वष्ट्रे स्वाहा इति हुत्वा

य इन्द्रेण सृष्टो यदि वा मरुद्भिर् यूपः पपात द्विषतां वधाय

त एव अस्य तत् हुतम् इष्टं कुर्वन्ति

यो वनस्पतीनाम् उपतापो बभूव यद् वा गृहान् घोरम् उत आजगाम तन् निर्जगाम उ हविषा घृतेन शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे
श्रद् अस्मै नर इत्य् एनम् अवेक्षते पत्नी

समन्वारब्ध निष्क्रमण आदि करोति माध्यन्दिन वत्
तानि कानि सुरतरु तैल इत्यादीनि सुरतरुर् देववृक्षः तद् तैल पेषणम् तैलम् इति अर्थः घृतं आज्यं मधु क्षौद्रं धात्री रसः आमलक सलिलम् पयो दुग्धं एतानि सर्वाणि निर्मथ्य एकीकृत्य इति अर्थः
अस्तं नक्षत्राणि यन्ति

तत् ह शौनकं च कापेयम् अभिप्रतारिणं च काक्षसेनिम् ब्राह्मणः परिवेविष्यमाणा उपावव्राज
तम् अन्तरेण आहवनीयम् च यजमानस्य संचरः न अन्येषाम्
सत्याः आपः
विष्णुना यज्ञेन

व्यृद्धेन वा एष पशुना चरति यो देवताश् च यज्ञं च अन् अवरुध्य पशुम् आलभते

मिथुनं चक्षुः

आग्नावैष्णवम् एकादश कपालम् निर्वपेत् संग्रामे

सरस्वत्या वाचा

वाक् सरस्वती

अग्निर् वै सर्वा देवताः
तोय आहाराः केवलं तोय आहाराः

तत्र पचमानकाः पञ्चविधाः सर्वारण्यका वैतुषिकाः कन्द मूल भक्षाः फलभक्षाः शाक भक्षाः च इति
अन्यतःक्ष्णुता इद् न्वै फालेन इयत् अन्नं क्रियते

पुरुषेण वै यज्ञस् संमितः
दत्तां वासुकिना पूर्वं नक्तंदिनम् अवादयत्

एका वासवदत्ता आख्या कन्यका श्रूयते परम्

कृत मौनः प्रववृते देवं पूजयितुं हरम्

अस्ति च उदयनः नाम विपक्षः स च मे सदा

इदानीं च अस्त वाराह रूपः विश्राम्यति स्वयम्

इति मे तव कल्याणम् अपश्यन्त्या गलन्ति अमी

ततस् तम् नृपतिं स्वप्ने तुष्टो वक्ति स्म वासवः

किंच एष राक्षसीभूतः शाप दोषात् महा असुरः

अस्ति इह उज्जयिनी नाम नगरी भूषणं भुवः

एवं कृते ऽस्ति कल्याणं तव अपि च मम अपि च
वसवस् त्वा पुनन्तु गायत्रेण छन्दसा सु प्रजा वनिम् रायस्पोष वनिम् इति

तं यदि ब्रूयुर् विश्वरूपा गाय इति अकर्मण एतत् त्रयोदशं स्तोत्रम् इति ब्रूयाद् विराजं लोभयति इति

गायत्रं त्रैष्टुभं जगद् विश्वा रूपाणि संभृतं देवा ओकांसि चक्रिर इति
सप्त ऋषिभ्यः स्वाहा सर्व भूतेभ्यः स्वाहा इति उत्तरपूर्वे देशे

सोमाय स्वाहा सोम पुरुषेभ्यः स्वाहा इति उत्तरतः
असुरा एषु लोकेषु पुरो ऽकुर्वत

ते वा उभे एव रूपे यत् ज्ञायेते
कः यज्ञ कामः कः उ पूर्ति कामः

कः देवेषु वनुते दीर्घम् आयुः
सम् एव आरोपयेत् अरणी वा उल्मुकम् वा मोक्षयेत् यदि आहवनीयात् यदि गार्हपत्यात्
सकृद् अयजे तस्य क्षयाद् बिभेमि
ततो ह स्म वै तस्य कलयः पृष्ठ आसते

गोभिर् भंगं परिष्कृतम्
यत्र तिष्ठति सूतेन्द्रो वह्निस् तत्र अन्यथा जलम्

पञ्चम उद्दिष्टम् पातन संस्कारम् स्पष्टयन् आह कृत्वा इत्यादि

द्वौ भागौ शुद्ध सूतस्य शुल्ब भाग एक संयुतौ

वारम् इति अनुक्ते ग्रन्थ अन्तरे त्रि सप्त एकविंशति वारम् पातन कर्मणि कृते सति सम्यक् नाग वङ्ग शङ्का नश्यति इति भावः
ते वा एते पशव एव
अक्षतैः पूज्यते विष्णुः तेन सा अपि अक्षया स्मृता

विप्रेषु दत्त्वा तान् एव तथा सक्तून् सुसंकृतान्

राजसूय फलम् प्राप्य गतिम् अग्र्याम् च विन्दति

अथ अन्याम् अपि वक्ष्यामि तृतीयां सर्व काम दाम्
अष्टमं मे नाम कुरु इति अब्रवीत्

आ ह वा अस्य अष्टमात् पुरुषात् प्रजा अन्नम् अत्ति

न अस्य प्रजां न अस्य पशून् न अस्य ब्रुवाणं चन

स एव पापीयान् भवति

न स य एवं वेद
क्षिति अधिकार क्रय दर्शन अर्थम् श्रुति उपन्यासः

कश्यपः

ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्यायाः च एव शक्तितः

स्त्रीधनानि तु ये मोहाद् उपजीवन्ति बान्धवाः
ऋषभो दक्षिणा

ऐन्द्र एकादश कपालः राज्ञो गृहे
अथ ह एषाम् स भागः आवव्राज उप्त्वा केश श्मश्रूणि नखान् दण्ड उपानहम् बिभ्रत्
आहुतेर् आहुतेस् तु सम्पातं मूर्धनि वध्वा अवनयेत्

प्राच् उदीच्याम् दिशि यद् ब्राह्मण कुलम् अभिरूपम्

अपरेण अग्निम् आनडुहं रोहितं चर्म प्राक् ग्रीवम् उत्तर लोम आस्तीर्णम् भवति

अथ एनाम् अनुमन्त्रयते ध्रुवा द्यौर् इत्य् एतया ऋचा
तस्माद् एकम् एव उक्थम् होता मरुत्वतीयेन प्रतिपद्यते निष्केवल्यम् एव

स वायव्या प्रौगं प्रत्यपद्यत

मृत्युर् वाव तं पश्यन् प्रजापतिं पर्यक्रामत्
तम् ह ऋतवः आनयन्ते
क्रिया अतियोग भी शोक चिन्ता व्यायाम मैथुनैः

हेतु व्याधि विपर्यस्त विपर्यस्त अर्थ कारिणाम्

ग्रीष्म अहर् रात्रि भुक्त अन्ते प्रकुप्यति समीरणः

दुष्ट अन्नात् पर्वत आश्लेषात् ग्रहैर् जन्म ऋक्ष पीडनात्

पित्तं कटु अम्ल तीक्ष्ण उष्ण पटु क्रोध विदाहिभिः
मनस् वाच् काय जम् दोषं प्राणायामैः दहेत् द्विजः
परं योनेर् अवरं ते कृणोमि मा त्वा प्रजा अभि भून् मा उत सूतुः
दीदिवांसम् अपूर्व्यम् इति शंसति मनो वै दीदाय मनसो हि न किंचन पूर्वम् अस्ति मन एव तत् संभावयति मनः संस्कुरुते

याज्यया यजति प्रत्तिर् वै याज्या पुण्या एव लक्ष्मीः पुण्याम् एव तत् लक्ष्मीम् संभावयति पुण्यां लक्ष्मीं संस्कुरुते
मार्जयन्ते

अथ वृक्य मेदः यूषन्न् अवधाय तेन जुहूं प्रोर्णोति

अथ उदङ् अत्याक्रम्य यथायतनं स्रुचौ सादयित्वा होत्र इडाम् उपोद्यच्छन्ते मेदसः
क्ष्मा सा पञ्च गुणा तस्मात् एकोनाः रस सम्भवाः

तस्मात् च रूप मात्रम् तु ततस् अग्निः च रसः ततस्

स शब्दम् आवृणोत् पश्चाद् आकाशं शब्द कारणम्

महतस् त्रिगुणस् तस्माद् अहंकारो रजस् अधिकः

महन्तः तु तथा वृत्तिः
तद् आहुर् यद् ऊर्ध्वो यज्ञस् तायेत देवा एव जीवेयुर् न मनुष्याः

कुतो वरिष्ठम् इति
तस्मिन् ह भूतान्य् उद्गीथे ऽपित्वम् एषिरे

स ह ईक्षांचक्रे हन्त एनान् पृच्छानि कियतो वा एक ईशे कियत एकः कियत एक इति

तं देवा बृहस्पतिना उद्गात्रा दीक्षामहा इति पुरस्ताद् आगच्छन्न् अयं त उद्गायत्व् इति
अभिषेकस्य काले यजमान आयतने आर्षभं चर्म प्राचीन ग्रीवम् उत्तर लोम उपस्तृणाति

समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्ति इति समानम् आ मुखस्य विमार्जनात्
एवं सदा चितिषु कुर्यात्

उच्छ्रितायाम् औदुम्बर्यां यथार्थं स्यात्
स्तुत देवेन सवित्रा प्रसूता इत्य् अनुमन्त्रयेत मानसं वाजपेये च बृहत्

रश्मिर् असि इति एतौ अनुवाकौ स्तोमभागाः
एवा दुष्वप्न्यं सर्वं द्विषते सं नयामसि
यः उभयेन प्रहरसि पुच्छेन च आस्येन च आस्ये चन ते विषम्

यः आनतः पराणतः दारोः इव अपतक्षणम् शर्कोटः नाम वै असि
गिरा च दक्षस इति षड्भिर् अक्षरैर् आदिम् आदत्ते

अष्ट अक्षरा गायत्री

गौर् इति ह एके दधति
सोम जुष्टम् ब्रह्म जुष्टम् अर्यम्ना संभृतं भगम्
मन्द अपराधम् बालं वृद्धं व्याधितं मत्तम् उन्मत्तं क्षुध् पिपासा अध्व क्लान्तम् अत्याशितम् आमक अशितम् दुर्बलं वा न कर्म कारयेत्

कर्मणः च प्रदेश द्रव्य आदान अंश विभागैः प्रतिसमानयेत्
तद् यद् वै किं च प्राणी जीयते तस्मिन् सर्वस्मिन्न् अपित्वी भवति य एवं वेद

अथ यज्ञायज्ञीयम्

रथन्तरं वा बृहद् वा पृष्ठम्

श्रीर् हि पृष्ठम्

अथ माध्यंदिनः पवमानः
ये यजामह इति पञ्च अक्षरम्

आग्नेयः पुरोडाशः

पञ्च पदा सप्तदश अक्षरा सर्वैर् यज्ञैर् यजमानं स्वर्गं लोकम् अभिवहति
न त्व् एव अस्मिन् लोके ज्योग् इव वसेयुः

आहूय दूरोहणं रोहति स्वर्गो वै लोको दूरोहणं वाग् आहावो ब्रह्म वै वाक् स यद् आह्वयते तद् ब्रह्मणा आहावेन स्वर्गं लोकं रोहति
सप्त आस्यानि तव जातवेदस् तेभ्यो जुहोमि स जुषस्व हव्यम्

पृथिव्याम् अग्नये सम् अनमन्त् स आर्ध्नोत्

यथा पृथिव्याम् अग्नये समनमन्न् एवा मह्यं संनमः सं नमन्तु
तस्य दधि भक्ष अन्तम् कर्म
भूयो ऽग्रे च उपविष्टम् तम् उवाच यदि जीवति

राक्षसी रक्षिताम् सीतां भव भार्या इति वादिनं

दशग्रीवस्य कुम्भस्य कुम्भकर्णस्य रक्षसः
खरे पात्राणि प्रयुनक्त्य् अग्निर् देवता गायत्री छन्द उपांशोः पात्रम् असि इति एतैर् मन्त्रैर् यथारूपम्
तत् समम्
यद् अन्नम् अद्म्य् अनृतेन देवा दास्यन्न् अ दास्यन् उत संगृणामि
सा भूमिम् आ रुरोहिथ वह्यम् श्रान्ता वधूः इव

दिव्यस्य सुपर्णस्य तस्य ह असि कनीनिका
अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा चतस्रो ऽभ्यावर्तिनीर् जुहोत्य् अग्ने ऽभ्यावर्तिन्न् अग्ने अङ्गिरः पुनर् ऊर्जा सह रय्या इति

प्रत्येकं चतुर्गृहीतं जुहुयाद् इत्य् एकं
पर्वसु च केश श्मश्रु लोम नख वापनम्
अश्वाः प्रतिहारः

ज्योग् जीवति

सर्वम् आयुर् एति
अथ यद्य् उक्थ्य एतेन एव यजुषा मध्यमे परिधौ निमार्ष्टि
स य एषो अणिमा एतत् आत्म्यम् इदं सर्वम्
तत् स्तीर्णम् एव बर्हिर् भवति

या ते अग्ने रुद्रिया तनूर् इति व्रतयति

वेदं कृत्वा अग्नीन् परिस्तीर्य हस्ताव् अवनिज्य पात्राणि प्रयुज्य उलप राजीम् स्तीर्त्वा पवित्रे कृत्वा संप्रेष्यति यजमान वाचं यच्छ इति
वर्ण स्वरौ अग्नि बलम् वाच् इन्द्रिय मनस् बलम्

स्मयते ऽपि च काल अन्धः ऊर्ध्व ग अनिमिष ईक्षणः

प्राप्नोति अतस् वा विभ्रंशं समा अन्तम् तस्य जीवितम्
तस्मै नम इति वर्षम् एव शिवं करोति

यद् ब्रह्मणश् शृणवो भूर् इति ब्रह्मवर्चसम् एव आत्मन् धत्ते

तेन मा समर इति मा सम्बाधे समागमाम इति एव एतत् आह
पूर्व उक्तेन अम्बुना सार्धं जल भाण्डे तथा एव च

तले च तर्जनी अङ्गुष्ठम् मुष्टि भागानि विन्यसेत्

अर्घ्य पात्रम् समादाय प्रक्षाल्य च यथाविधि

सप्त सप्त गणान् च एव बहिस् देवस्य पूजयेत्

आग्नेयी आदिषु कोणेषु मध्यम अन्तम् हृदा न्यसेत्

वर दम् दक्षिणं हस्तं वामं पद्म विभूषितम्

वेद वेदाङ्ग सम्पन्नः ब्राह्मणो वा अत्र जायते

भुक्त्वा एव विपुलान् भोगान् इह एव धन धान्यवान्

दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर् विमला क्रमात्

ताम्र कुम्भेन वा विप्रः क्षत्रियो वैश्य एव च

व्यापिनीं च परां ज्योत्स्नां संध्यां सम्यग्

बद्ध्वा पद्मासनं तीर्थे तथा तीर्थं समर्चयेत्

यान वाहन सम्पन्नः भूषणैः विविधैः अपि

पुनः प्राञ्च् वासना योगात् धार्मिकः वेदपारगः

नालं सुषिर संयुक्तम् सूत्र कण्टक संयुतम्

कालं गतः अपि सूर्येण मोदते कालम् अक्षयम्

रक्त पद्मानि पुष्पाणि रक्तचन्दनम् एव च
रम् इति

तन् न तथा

अन्ने हि इमानि सर्वाणि भूतानि विष्टानि
शफरी क्षुद्र मत्स्यः

अयुक्त निद्राम् दिवा जन्या जया विजया तद् चूर्णम् कोल मज्जाम् बदर मज्जाम् कणा पिप्पली बर्हिः मयूरः तद् पक्ष भस्म
अन्यत् मतम् च

इति

मङ्गल लक्षणम् यथा आशीर् नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो मङ्गल इति

अखिलं जगत् पश्यत इति

रस रूपिणी इति रसः पारदः तद् स्वरूपम् यस्याः सा

रसो जलं रसो हर्षो रसः शृङ्गार _
इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे इन्द्रनीलपरीक्षणं नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः

तत् इन्द्रनीलस्य महा गुणस्य सुवर्ण संख्या तुलितस्य मूल्यम्

इन्द्रनीलो यथा कश्चिद् बिभर्ति आताम्र वर्ण ताम्

त एव प्रत्यया दृष्टा इन्द्रनील मणेः अपि
सर्व एकादशिनाः एव स्युर् इत्य् एतद् अपरम्
इह एधि पुष्टि वर्धनः इह त्वा समिधीमहि इति

जातो ऽजनिष्ठा यशसा सह अग्रे प्रजां पशूंस् तेजो रयिम् अस्मासु धेहि
यः एनम् अस्मिन् लोके साधु उपचरति तम् एषः अमुष्मिन् लोके साधु उपचरति
दक्षिणः पक्ष उपरिष्टाद् भवत्य् अधस्ताद् उत्तरः
सः उल्ब आवृतः गर्भः दश _ नव _ मासान् अन्तर् शयित्वा _ _ अथ जायते
यदि वा अन्यो ग्रावा स्यात् तेन अभिषुणुयुः
उपहूतायाम् इडायाम् अध्युद्धिं होत्रे हरति वनिष्ठुम् अग्नीधे

प्रतिप्रस्थाता एकादश गुद काण्डानि तिर्यक् विकृत्तानि कृत्वा वसा होम हवन्याम् समवधाय एकैकेन अनूयाजानाम् वषट्कारं वषट्कारम् अनूपयजति समुद्रं गच्छ स्वाहा इति एतैः प्रतिमन्त्रम्
सा हानिः तत् महत् छिद्रम् स मोहः सा च मूक ता

त्यक्त्वा देवं महादेवं मायया च हरेः प्रभोः

पितरो मुनयः च अपि पिशाचाः किंनर आदयः

अर्चयित्वा लिङ्ग मूर्ति संसिद्धा न अत्र संशयः

यक्षा विद्याधराः सिद्धा राक्षसाः पिशिताशनाः

द्विधा न्यस्य तथा ओंकारम् प्राणायाम परायणः
बीजपूरं समादाय वृन्तम् उत्सृज्य कारयेत्

एतैर् ओषधैः भू खग टङ्कण मरिचैः न केवलम् एतैः पुनर् लवण आसुरी शिग्रु काञ्जिकैः

भूः तुवरी खगः कासीसं टङ्कणं सौभाग्यं मरिचम् ऊषणम् एतैः

त्रि अहम् सप्त दिनम् वा अथ चतुर्दश एकविंशतिम्
श्रोत्रं शुन्धस्व इति श्रोत्रम्

चक्षुषी शुन्धस्व इति चक्षुषी

नासिके शुन्धस्व इति नासिके
वज्रः षोडशी

अन्त्येन स्तोत्रेण सम स्तोमः भवति
इन्द्रियं त्रिष्टुप्

द्वाभ्यां जुहोति

ब्रह्मणा एव एनम् परिगृह्णाति
भर्त्रा उक्ता सा अनयत् वेश्याम् शुल्कम् आदाय च अधिकम्

पतिव्रता अनसूयायाः सीता अभूत् अधिका किल

पाद अवमर्शनात् क्रुद्धो माण्डव्यः तम् उवाच ह

ततः सूर्य उदय अभावात् अभवत् सततम् निशा
रुक्मिण्यां च एव प्रद्युम्नो न्यवधीत् शम्बरम् च यः

धृतो गोवर्धनः शैल इन्द्रेण परिपूजितः

तासां पुत्राः च पौत्र आद्याः शतशो ऽथ सहस्रशः
यत्र हतस् तत् प्रजा अशनायन्तीः पिपासन्तीः संरुद्धा स्थिता आसन्

तस्माद् आश्विनानि सूक्तानि शंसति

क्षैत्रपत्याः परिधानीया भवन्ति
सध्र्यश्वो ह स्म आह तैग्मायुधिः क उ स्विद् अद्य रसदिहाव् उरसि निम्रदिष्यत इति
मेधां त इन्द्रो ददातु मेधां देवी सरस्वती मेधां ते अश्विनौ उभौ आधत्ताम् पुष्कर स्रजौ इति तस्य मुखेन मुखं संनिधाय जपति

आदित्याय अञ्जलिम् कृत्वा आचार्याय उपसंगृह्य दक्षिणतः कुमार उपविश्य अधीहि भो इत्य् उक्त्वा अथ आह सावित्रीं भो अनुब्रूहि इति
उपेक्षणं शाण्डिल्यः

प्रहिणुयात् प्रस्तोतृ सुब्रह्मण्यौ पुरस्तात् कर्मभ्यः

सोमप्रवाकम् अ करिष्यन् नमः सोमाय राज्ञ इत्य् उक्त्वा प्रत्याचक्षीत

न च अस्य स्थलतरम् अदूरे स्यात्

तत् त्रि शुक्रियम् इति ह्य् आह
याः पार्थिवासः याः अपाम् अपि व्रते ताः नः देवीः सु हवाः शर्म यच्छन्तु
तस्माद् यदा सु वृष्टिः न भवति व्याधीयन्ते प्राणा अन्नं कनीयो भविष्यति इति

तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

आप एव इमाः मूर्ता या इयम् पृथिवी यद् अन्तरिक्षं यद् द्यौर् यत् पर्वता यद् देव मनुष्याः यत् पशवश् च वयांसि च तृण वनस्पतयः श्वापदान्य् आ कीट पतंग पिपीलकम्
उत्तरः पूर्वो वा श्मशान भागः वर्ण उत्तमानाम् दक्षिणेन श्मशानं वर्ण अवराणाम्

चतुर् दण्ड अन्तराः रथ्याः
सूषा व्य् ऊर्णोतु वि योनिं हापयामसि
यद्य् उ भूयान् एव अतिरिच्येत सह एव कलशेन प्रतितिष्ठेत्
पुरस्तात् च उपरिष्टात् च ऋचः सर्वत्र जपेयुः यासु करिष्यन्तः स्युः

सर्वं रथोपस्थम् उपरि उपरि उत्तरेण रथजङ्घां रथः चेद्

न चेत् प्राप्नुयुः सोमं देशेन एव

हविर्धानं प्रवेश्यमाना वसतीवरीः अनुप्रविशेयुः

बहिर्वेद्य् एतज् जपित्वा मा मा हिंसीर् इति एतावता एव इति धानञ्जय्यः

इष ऊर्ज इति प्रविशन्तो अन्तरेण ईषे बाहून् अवहृत्य पार्ष्णीर् अन् उद्यच्छन्तः युनज्मि इति राजानम् अभिमृशेयुः यः प्रातःसवनाय

अक्षं चेद् उपहन्युः पुनः प्रोहेयुः
तम् प्रजापतिः च परमेष्ठी च पिता च पितामहः च अनुव्यचलन्

तम् विराज् अनुव्यचलत् सर्वे च देवाः सर्वाः च देवताः

तम् इतिहासः च पुराणम् च गाथाः च नाराशंसीः च अनुव्यचलन्
_ चित्तस्य गतम् तत्र अस्य यथाकाम चारः भवति यः चित्तम् ब्रह्म इति उपास्ते

चित्तम् आत्मा

चित्तात् वाव भूयः अस्ति इति

अथ _ अल्प विद् चित्तवान् भवति तस्मै एव _ शुश्रूषन्ते
शुष्यतु मयि ते हृदयम् अथ उ शुष्यत्व् आस्यम्
स्वर्गस्य लोकस्य आक्रान्त्यै प्रजा आक्रान्त्यै

यज्ञं वा एतत् हन्ति यद् दक्षिणा नीयन्ते

अग्रेण गार्हपत्यं जघनेन सदो अन्तर् आग्नीध्रीयम् च सदश् च

घ्नन्ति वा एतत् सोमं यद् अभिषुण्वन्ति
इडायाम् उपहूयमानायां चमसान् उद्गृह्णन्ति
अग्न्याधेय अन्तान् कुर्वते पूर्णाहुतिम् अक्ष अभिहोमम् इष्टीः इति

यत् मे रेतः प्रसिच्यते यत् वा मे अपिगच्छति यत् वा जायते पुनर् तेन मा शिवम् आविश तेन मा वाजिनम् कुरु तस्य ते वाजि पीतस्य उपहूतः उपहूतस्य भक्षयामि इति वाजिनस्य इति

ऋतूनाम् त्वा वाजिनाम् वाजिनम् भक्षयामि इति वा उभाभ्याम् वा उभाभ्याम् वा
बालात् अपि सुभाषितम्

यदि विभव विहीनः प्रच्युतो वा आशु दैवात् न तु खल जन सेवाम् काङ्क्षयेत् न एव नीचाम्

एते यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत्

सूत उवाच

धन प्रयोग कार्येषु तथा विद्या आगमेषु च

पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात् तत्र संस्थितिम्
यम् अश्विना नमुचेर् आसुरात् अधि सरस्वती असुनोत् इन्द्रियेण

यजमानं चेद् वसा अतिशेषेण अभिषिञ्चेयुः उपोत्थाय अन्तरेण अग्नी गत्वा अध्वर्युणा उक्तः संशानानि गायेत्

आदित्यं न उपतिष्ठेरन्

कौकिल्यां साम गानम् न इतरस्याम् संशानानि गायेत् इति ह स्म आह कौत्सः
इति तु पञ्चविधस्य
मरुत्तो ऽलभत ज्येष्ठं सुतं कम्बलबर्हिषम्

जगाम रथम् आस्थाय देशम् अन्यं ध्वजी रथी

एतच् श्रुत्वा अब्रवीत् एनं कस्य च इयम् स्नुषा इति वै
एवम् एव उत्तरम् उत्तरम् संभारम् उत्तरेण उत्तरेण यजुषा संभृत्य संभृत्य एव निदधाति

वैश्वानरस्य रूपम् पृथिव्यां परिस्रसा

एवम् इतरयोर् यदि करिष्यन् भवति
पशवो वा एते ऽतिरिच्यन्ते

यद् एव इदम् क्षुद्रं पशूनां तद् विष्णोः शिपिविष्टम्

ये क्षोदिष्ठास् तान् विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चरुम्
क इमान् असुरान् अपहनिष्यति इति

स वरम् अवृणीत
अपां यो यज्ञियो रसस् तम् अहम् अस्मा आमुष्यायणाय आयुषे दीर्घ आयु त्वाय गृह्णामि इति औदुम्बरेण

अपां य ऊर्मौ रसस् तेन अहम् इमम् आमुष्यायणम् ओजसे वीर्याय अभिषिञ्चामि इति नैयग्रोधेन
प्राच् शिरसम् वा

देवेभ्यः स्वाहा इति जुहोति

प्रतिप्रस्थातः पत्नीम् उदानय इति आह

संज्ञपय अन्वगन् इत्य् एव ब्रूयात्
तम् ह उवाच यत् वै किंच एतत् अध्यगीष्ठाः नाम् एव एतत् नाम् वै ऋग्वेदः यजुर्वेदः सामवेदः आथर्वणः चतुर्थः इतिहास पुराणः पञ्चमः वेदानाम् वेदः पित्र्यः राशिः दैवः निधिः वाकोवाक्यम् एकायनम् देव विद्या ब्रह्म विद्या भूत विद्या क्षत्र विद्या नक्षत्र विद्या सर्प देव जन विद्या नाम् एव एतत् नाम् उपास्स्व इति
शिखराय नमः ते नीलकण्ठाय वै नमः

यः पठेत् श्रावयेत् वा अपि ब्राह्मणान् वेदपारगान्

वेदगर्भाय गर्भाय विश्व गर्भाय ते शिव

शर्वाय च नमः ते सत्याय शमनाय च

गोप्त्रे हर्त्रे सदा कर्त्रे निधनाय ईश्वराय च

हेम लिङ्गाय हेमाय वारि लिङ्गाय च अम्भसे

यशस्कराय देवाय शंकराय ईश्वराय च

विपाशाय सुपाशाय नमः ते पाश नाशिने

अरूपाय सुरूपाय अनङ्गाय अङ्ग हारिणे

नमो भगवते तुभ्यं नागानां पतये नमः
तद् उ तथा न विद्यात्

अथ अस्मिन् स्थालीम् आहरेयुः स्रुवं च स्रुचं च निर्णिज्य

एतद् एव अत्र कर्म

तद् उ ह एके तत एव प्रत्येत्य उन्नयन्ति
एवम् एतेन अनुमानेन अनुक्तानाम् अपि लोक पुरुषयोः अवयव विशेषाणाम् अग्निवेशैः सामान्यं विद्यात् इति

किं नु अस्य सामान्य उपदेशस्य प्रयोजनम् इति

अथ अतस् पुरुषविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः

यथा अर्क मण्डलम् भाति भाति सत्त्वं तथा अमलम्

शुद्धः स्थिरः प्रसन्न अर्चिस् दीपः दीप आशये यथा
कार्ष्मर्य मयान् परिधीन् इध्मे

वैष्णवो नव कपालः पुरोडाशो भवति
स यत् प्रतीचीम् दिशम् अनुव्यचलत् वरुणः राजा भूत्वा अनुव्यचलत् अपः अन्नादीः कृत्वा

स यत् प्राचीम् दिशम् अनुव्यचलत् मारुतम् शर्धः भूत्वा अनुव्यचलत् मनः अन्न आदम् कृत्वा

मनसा अन्न आदेन अन्नम् अत्ति यः एवम् वेद

स यत् दक्षिणाम् दिशम् अनुव्यचलत् इन्द्रः भूत्वा अनुव्यचलत् बलम् अन्न आदम् कृत्वा
माता इव पुत्रं प्रमना उपस्थे मित्र एनं मित्र्यात् पात्व् अꣳहसः
पूतिलोह संज्ञान् आह ताम्र इत्यादि

ताम्र आर तीक्ष्ण कान्त अभ्र सत्त्व लोहानि इति ताम्रं नेपालकं आरं राजरीतिः तीक्ष्णं सारं कान्तं चुम्बक उद्भवम् अभ्र सत्त्वम् गगन सारम् लोहं मुण्डं एतानि इति पुनर् वङ्ग नागौ एते पूति संज्ञकाः कथिताः
अग्रेण परिहरति

वि वा एतद् यज्ञश् छिद्यते यत् प्राशित्रं परिहरति
अभि त्वा अधाम् जालेन इव महा जषम् यथा मम क्रतौ असः मम चित्ते सचावहै

मधुमत् नौ समञ्जनम्
सं मा अयम् अग्निः सिञ्चतु प्रजया च धनेन च दीर्घम् आयुः कृणोतु मे
एवं तृतीयः

अथ एनम् सु संभृतम् संभरण्यां संभृत्य उन्नेत्रे उत्प्रयच्छति

ऋजीषम् अन्ततो दशापवित्रेण परिवेष्ट्य उन्नेत्रे उत्प्रयच्छति

अद्भिर् अभ्युक्ष्य ग्रावस्तुत उष्णीषं प्रयच्छति
अपरेण वेदिम् अग्निम् उपसमाधाय व्याहृति पर्यन्तम् कृत्वा काण्ड ऋषीन् जुहोति काण्ड नामानि वा सावित्रीम् ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदम् अथर्ववेदं सदसस्पतिम् इति

अमुं तर्पयामि अमुम् तर्पयामि इति उदकेन

उदधिम् ऊर्मिमन्तम् कृत्वा प्राचीम् उदीचीम् वा दिशम् आ तमितोर् आजिं धावन्ति
विष्णोर् ध्रुवो ऽसि

विष्णोः पृष्ठम् असि
स यद् ऐ हो वा एह्य् आ इति गायति स्वेन एव एनत् तत् पाप्मना अभ्यारोहयते इति

तस्य ह पुत्रः प्राच्य वत् बभाषे

स उ एव यस् तस्य सर्वे देवा अनुवर्त्मानः

स ह उवाच इत्थम् चेद् इदम् अभूत्
माया मृगः ऽसौ सौमित्रे यथा त्वम् इह च आगतः

गतो लङ्काम् अशोक आख्ये धारयामास च अब्रवीत्

हस्ति अश्व रथ पादातम् बलं निन्ये यम क्षयम्

रामं सुरूपं दृष्ट्वा सा कामिनी वाक्यम् अब्रवीत्
तस्य जायाम् उपार्छद् एतस्य एव विजयस्य कामाय
तम् अपरेण यथा उक्तम् उपसमाधाय जय प्रभृतिभिः हुत्वा तिस्रो देवता यजेत वरुणम् अग्निम् अश्विनाव् आश्वयुजीं च

प्रहर्षान् कुर्वन्ति
अवहन्त्य् अव रक्षो दिवः सपत्नं वध्यासम् इति