tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
गुरुणा कृपया दत्तं शिष्यश् च अवाप्य तं मनुम्

वैष्णवं कलसं च एव नवमं तत्र कल्पयेत्

दर्भ उपरि अजिने तु ऐणे निविष्टो मातृकां स्मरन्

पिदध्यात् तद् मुखम् शक्रवल्ली चूत आदि पल्लवैः

शुक्ला कृष्णा विभेदः च असत् व्यापारः व्रते तथा

तन्त्रसागरे च

ब्राह्मे मुहूर्त उत्थानं महा विष्णोः प्रबोधनम्

प्रजा नाशः भवेद् भाद्रे आश्विने रत्न संचयः

गन्ध आदिना अग्निम् अभ्यर्च्य विष्णोः स क्रीडतः श्रिया

उक्तानि पञ्चगव्यानि तद् समा मनीषिभिः

अमृता मानदा पूषा तुष्टिः पुष्टी रतिर् धृतिः

अस्त्राणि सर्व शस्त्राणि राजानो वाहनानि च

यस्य अनुकम्पया श्वा अपि महा अब्धिम् संतरेत् सुखम्

शिष्यः कुम्भ आदि तत् सर्वं द्रवम् अन्यच् च शक्तितः

ते अपि भक्तिमतो ज्ञात्वा आत्मनः परमेश्वरम्

पूजितं नव नाभे तु षोडश अब्ज दले तथा

विष्णु भक्ति अविरोधेन नित्य नैमित्तिका क्रिया

भगवंस् त्वद् प्रसादेन संसार अर्णव तारणम्

न्यासैस् तद् तेजसः स अङ्गीकरणम् सकलीकृतः

तत्त्वसागरे च

विशेषतो विष्णुयामले

पद्म मध्ये न्यसेत् शालींस् तण्डुलांश् च कुशांस् तथा

त्रिगुणीकृत सूत्र आढ्यम् कुश माला अभिवेष्टितम्

ग्रह ऋक्ष करण आदिभ्यः बलिं दद्याद् यथा उदितम्

नारायणं परं देवं यः पश्यति विधानतः

शिष्यं तद् मूर्धनि न्यसेत् तद् पल्लव आदिकम्

होम अन्ते दीक्षितः पश्चाद् दापयेद् गुरु दक्षिणाम्

गुराव् ईश्वर भावः च तुलसी संग्रहः सदा

फाल्गुने सर्व वश्य त्वम् आचार्यैः परिकीर्तितम्

ज्ञेयो ग्रन्थ अन्तरात् सो अत्र आधिक्य भीत्या न लिख्यते

अत्र अपि अशक्तः कश्चिच् चेद् अब्जम् अभ्यर्च्य स अक्षतम्

चैत्र मासे यद् उक्ता तद् दीक्षा तत्र एव देशिकैः

न मास तिथि वार आदि शोधनम् सूर्य पर्वणि

अश्वोदरज संज्ञः च तथा वैश्वानरो ऽपरः

वैशाखे रत्न लाभः स्याज् ज्यैष्ठे तु मरणं ध्रुवम्

चतुर् अस्रम् कुण्ड खातम् कुर्वीत अधस् च तादृशम्

गुरुः समर्प्य गन्ध आदीन् पुरुष आहार संमितम्

हुत्वा दत्त्वा बलिं कर्म अन्यत् कुर्यात् स्व अर्पण अवधि

सौम्यायां तु गदा पूज्या वायव्यां पद्मम् एव च

उत्कारी च एव मृत्युश् च मकार अक्षर जाः कलाः

यच् च मूल ग्रन्थ अर्थात् अधिकं किंचिल् लिखते तत् पूर्व गतस्य यथा उदितम् इत्य् अस्य अनुवर्तनात् इति ज्ञेयम्

रुद्रम् अग्निं च लोकपालान् ग्रहांस् तथा

दुर्लभे सत् गुरूणाम् च सकृत् सङ्ग उपस्थिते

प्रायः पूर्व उक्त विधिना मन्त्रं तस्मै गुरुर् दिशेत्

एवं तु समयान् श्राव्य पश्चात् होमम् तु कारयेत्

रेतस् रूपम् विचिन्त्य अमुम् कुण्डं तारेण च अर्चयेत्

उकार ज अष्ट कार आद्यैः पकार आद्यैः मकार जाः

सरितः सागराः शैलास् तीर्थानि जलदा नदाः
न उपरम् अनक्ति

एतत् समादाय आह एहि यजमान इति

विधृती तिरश्ची सादयति विधृत्योः प्रस्तरम् प्रस्तरे जुहूम् बर्हिषि इतराः

तम् उत्तरेण आहवनीयम् तिष्ठन् पराञ्चम् प्रोक्षति पृथिव्यै त्वा अन्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वा इति

आ अन्तम् प्रवेष्टयति

अथ प्रोक्षणीभिः उपोत्तिष्ठति

स्वर्वन्तम् यूपम् उत्सृजति
कार्त्तिक आश्विनयोः विष्णो द्वादश्योः शुक्लयोः अहम्

व्रतं मासोपवास आख्यम् सर्व उत्कृष्टम् वदामि ते

ततस् च पारणं कुर्यात् हरेः मासोपवास कृत्

आश्विनस्य सिते पक्षे एकादश्याम् उपोषितः
तत् एतानि एवमादीनि उत्पाताः वेदितानि च

विना च वायुना केतुः पतते च तथा भुवि

अट्टालकाः च नृत्यन्ते स पताकाः स गोपुराः

यथार्हं दानवैः सार्धम् आसीनः दानव अधिपः

धर्म इति धारणे धातुः माहात्म्ये च एव पठ्यते

दंशिता युद्ध सज्जाः च तिष्ठध्वं प्रोद्यत आयुधाः

शरणम् उपजगाम देवदेवं मदन अरि अन्धक यज्ञ देह घातम्

स त्वं महा ओजसम् नित्यं प्रपद्यस्व महेश्वरम्

पूज्यमाने रथे तस्मिन् लोकैः देवे रथे स्थिते

आगतं जलद आभासम् समेताः सर्व दानवाः
अथ एतम् निगदम् अन्वाह तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्

आवाहयेद् इति तु एव स्थितम्

अथ उ पराम् उ वै परावतं पितरो गताः
पञ्च ह एव अस्य आजायन्ते

स यदि ब्रूयात् सहस्रम् म आगाय इति प्राण उद्गीथ इत्य् एव विद्वान् सहस्रम् मनसा ध्यायेत्
पण्य स्त्रीणाम् सदाचारं श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः

यत् यत् इच्छति विप्र इन्द्रः तत् तत् कुर्यात् विलासिनी

उत्तार भूतम् दास त्वम् समुद्रात् ब्राह्मणप्रियः

यथा न कमला देहात् प्रयाति तव केशव

दाल्भ्य उवाच

तण्डुल प्रस्थ दानम् च यावत् मासाः त्रयोदश

अ व्यङ्ग अवयवम् पूज्य गन्ध पुष्प अर्चन आदिभिः

नमः पुष्ट्यै नमः तुष्टये नमः सर्व अर्थ _

सकांस्य भाजन उपेतम् इक्षु दण्ड समन्वितम्

क इदं कस्मा अदात् इति वैदिकं मन्त्रम् ईरयेत्

यत् च अपि अन्यत् व्रतम् सम्यक् उपदेक्ष्यामि अहम् ततः

यथा अन्तरम् न पश्यामि काम केशवयोः सदा
देवेभ्यस् त्वा घर्म पेभ्यः स्वाहा इति उपयामेन महावीरे जुहोति

ते ऽसुराः पराभवन्

मह्यम् आयुषे वर्चसे ज्यैष्ठ्याय रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय पिन्वस्व इति आत्मन एव एताम् आशिषम् आशास्ते

स शिवो ऽभवत्

अहं रुद्रो ऽहम् इन्द्रो ऽहम् आदित्यो ऽहं सर्वस्य अवयाः हरसो दिव्यस्य इति

नमस् ते अस्तु मा मा हिंसीर् इत्य् आत्मनो ऽहिंसायै

आयुः दाः त्वम् अस्मभ्यं घर्म असि वर्चः दाः पिता नो ऽसि पिता नो बोधि इति आत्मन एव एताम् आशिषम् आशास्ते

महावीर ऊर्जम् अवनयतः

सुभूताय पिन्वस्व इति भूतिम् एव उपैति

मन इव वै प्रजापतिः

य एव देवा घर्म पाः तान् एवं तद् घर्मे तर्पयति

ततो यल् लोहितं समस्रवत् तत उदुम्बरस् समभवत्

अन्तरिक्षेण त्वा उपयच्छामि इति अधस्ताद् उपयामेन धारयति

गायत्रो ऽसि त्रैष्टुभो असि इति शफा आदत्ते
वामकक्षायणः शाण्डिल्यात्

हरितः कश्यपः शिल्पात् कश्यपात्

असितो वार्षगणो हरितात् कश्यपात्

पौतिमाषीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात्

याज्ञवल्क्य उद्दालकात्

वात्स्यः कुश्रेः

आर्तभागीपुत्रः शौङ्गीपुत्रात्

प्राचीनयोगीपुत्रः साञ्जीवीपुत्रात्

माण्डूकीपुत्रः शाण्डिलीपुत्रात्

वैदभृतीपुत्रः कार्शकेयीपुत्रात्

कात्यायनीपुत्रो गौतमीपुत्रात्
केकरे पिङ्गले नेत्रे श्यामे लोल ईक्षणा सती

तत् तत् स्यात् अशुभं सर्वं ततो ऽन्यथा

पितृ वित्त विनाशः च निम्नात् कर तलात् नराः

नाभिः प्रदक्षिण आवर्ता मध्यं त्रिवलि शोभितम्

निःस्वस्य सृगाल जङ्घा रौम एकैकम् च कूपके

नेत्र अन्त पाद जिह्वा ओष्ठाः पञ्च सूक्ष्माणि सन्ति वै

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे ज्योतिःशास्त्रे सामुद्रिके स्त्रीनरलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः

दीर्घाः स्तनान्तरं बाहु दन्त लोचन नासिकाः

विकीर्ण मूत्राः निःस्वाः च प्रधान सुख दायकाः

दुर्बलः तु एक वृषणः विषमाभ्यां चलः स्त्रियाम्

दाम आभाः च गो आढ्यानाम् स्वस्तिक आभाः नृप ईश्वरे

पुष्प गन्धे नृपाः शुक्रे मधु गन्धे धनं बहुः

अलु उखल आभाः यज्ञ आढ्याः वेदि भा च अग्निहोत्रिणि

निगूढ मणिबन्धौ च पद्म गर्भ उपमौ करौ

उदरे श्वशुरं हन्ति पतिं हन्ति स्फिचोः द्वयोः

ध्वज चामर मालाभिः शैल कुण्डल वेदिभिः

ऊरवो जानवः तुल्याः नृपस्य उपचिताः स्मृताः

मृत्युः चिपिट नासे स्यात् हीनः भाग्यवतां भवेत्

एक धाराः च वनिताः स्निग्धैः मणिभिः उन्नतैः

येन विज्ञात मात्रेण अतीत अनागत अप्रमा

क्रव्याद रूपैः हस्तैः च वृक काक आदि संनिभैः

सर्प उदराः दरिद्राः स्युः पिठरैः च घटैः समैः

स्त्रीषु दोषा विरूपासु पत्त्र आकारः गुणाः ततस्

त्रि आद्यैः निःस्वाः मानवाः स्युर् निन्दिताः

अभिन्न अग्रैः च मृदुभिः न च अति बहुभिः नृपाः

विच्छित्ति दौ च वंशस्य ब्रह्म घ्नौ शङ्कु संनिभौ

या तु रोम उत्तर ओष्ठी स्यात् न शुभा भर्तुः एव हि

मणिबन्धैः निगूढैः च सु श्लिष्टैः शुभ गन्धिभिः

रक्त अल्प परुष श्मश्रु कर्णाः स्युः पाप मृत्यवः
अधीहि भो इति उपसीदेत्

समिधम् आदध्यात् अग्नये समिधम् इति

ब्रह्मचारी असि इति संप्रेष्य उपविश्य दक्षिण जानु अक्तम् अञ्जलि कृतम् प्रदक्षिणम् मुञ्ज मेखलाम् आबध्नन् वाचयेत् इयम् दुरुक्तात् इति
गमिष्ये तत् परं स्थानं स्वकीयं विष्णु संज्ञितम्

विधिना वेद दृष्टेन ते गमिष्यन्ति तत् पदम्

संहृत्य स्व कुलम् सर्वं ययौ तत् परमं पदम्

प्रवर्तयध्वं मद् ज्ञानम् ब्राह्मणानां हित आवहम्

ये तु दक्ष अध्वरे शप्ता दधीचेन द्विजोत्तमाः
वङ्क्षणात् वृषणौ याति वृद्धिः तस्य उपजायते

यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो गल बाह्ये ऽवतिष्ठते

यत्न अयत्न कृतम् येषु कर्म सिध्यति असंशयम्

संख्यां निमित्तं रूपाणि शोथानां साध्य ताम् न च

कृच्छ्रेण पिच्छा स्रवति स च अपि कफ सम्भवः

नित्याः प्राणभृतां देहे वात पित्त कफाः त्रयः

तत्र आगन्तवः छेदन भेदन क्षणन भञ्जन पिच्छन उत्पेषण प्रहार वध बन्धन वेष्टन व्यधन पीडन आदिभिः वा भल्लातक पुष्प फल रस आत्मगुप्ता शूका क्रिमि शूक आहित पत्त्र लता गुल्म संस्पर्शनैः वा स्वेदन परिसर्पण अवमूत्रणैः वा विषिणां स विष प्राणि दंष्ट्र दन्त विषाण नख निपातैः वा सागर विष वात हिम दहन संस्पर्शनैः वा शोथाः समुपजायन्ते

शोफं स रागम् जनयेत् विसर्पः तस्य जायते

यथास्व कारण आकृति संसर्गात् द्वि दोष जाः त्रयः शोथा भवन्ति यथास्व कारण आकृति संनिपातात् सान्निपातिक एकः एवं सप्तविधो भेदः

साध्याः च अपि अपरे सन्ति व्याधयो मृदु संमताः
तत् वः सर्वं प्रवक्ष्यामि प्रसवे च गुण अगुणान्

तेषां त्रय आद्याः प्रशस्ताः पूर्वः पूर्वः श्रेयान्

राक्षसः अनन्तरः तस्मात् पैशाचः च अष्टमः अधमः

पैठीनसिः

प्रसवे अपत्य उत्पत्तौ अगुणान् दोषान् आनुपूर्व्व्या यथा उक्त क्रमेण अवरान् अधस्तनान् आसुर राक्षस गान्धर्व पैशाचान् अदृष्ट जनकान्

तेषां विवाहानाम् अलाभे मानुषं विन्देत लभेत

पृथक् पृथक् वा मिश्रौ वा विवाहौ पूर्व देशितौ

ब्राह्मो दैवः तथा च आर्षः प्राजापत्यस् तथा आसुरः
पशुः वै अग्निः

अयम् इह प्रथमः धायि धातृभिः इति

इयम् हि अग्नेः योनिः अग्निः सूर्यस्य

ताः एव उपयुनक्ति

या असौ धुराम् गायत्री प्रथमा सा एषा गायत्र्या उपास्थित

या असौ धुराम् त्रिष्टुभ् प्रथमा सा एषा त्रिष्टुभा उपास्थित

याच्ञः एव अस्य एष
स्वस्ति एनम् जरसे वहाथ

विश्वे देवाः वसवः रक्षत इमम्

येषाम् प्रयाजाः उत वा अनुयाजाः हुत भागाः अ हुत अदः च देवाः येषाम् वः पञ्च प्रदिशः विभक्ताः तान् वः अस्मै सत्र सदः कृणोमि
अदित्याः त्वा पृष्ठे सादयामि

देवानाम् परिषूतम् असि विष्णोः स्तुपः अतिसृष्टः गवाम् भागः

इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्याम् उद्यच्छे बृहस्पतेः मूर्ध्ना आहरामि

उरु अन्तरिक्षम् वीहि
विदारिगन्धा सिद्धेन कवोष्णेन इतरेण वा

अव्यक्त वर्णः प्रचलः किंचिद् कण्डू रुजा अन्वितः

अन्ते वृश्चिक दष्टानाम् समुदीर्णे भृशं विषे

नत लोध्र वचा कट्वी पाठा एला पत्त्र कुङ्कुमैः

शिरीष पत्त्र त्वच् मूल फलम् वा अङ्कोल्ल मूल वत्

तैर् दष्टः शून रसनः स्तब्ध गात्रः ज्वर अर्दितः

विषस्य वृद्धये तैलम् अग्नेः इव तृण उलुपम्

तद् दंशः पैत्तिको दाह तृष् स्फोट ज्वर मोहवान्

विष दंशस्य सर्वस्य काश्यपः परम् अब्रवीत्

कुसुम्भ पुष्पम् गोदन्तः स्वर्णक्षीरी कपोत विष्

ऊर्ध्वम् आरोहति क्षिप्रं दंशे पश्चात् तु तिष्ठति

रजनी घन सर्पलोचना कण शुण्ठी कण मूल चित्रकाः

विष घ्नम् बहु दोषेषु प्रयुञ्जीत विशोधनम्

तीक्ष्ण मध्य अवर त्वेन सा त्रिधा हन्ति उपेक्षिता

स्नेह कार्यम् अशेषं च सर्पिषा एव समाचरेत्

श्वेत पीत असित आरक्ताः पिटिकाः श्वयथु उद्भवः

एकविंशति रात्रेण विषं शाम्यति सर्वथा

शुक्ति शाक वर पाटलि भार्गी सिन्धुवार करघाट वराङ्गम्

सर्प कोथात् च सम्भूता मन्द मध्य महा विषाः

वृश्चिकस्य विषं तीक्ष्णम् आदौ दहति वह्नि वत्
प्रणवः सर्व मन्त्राणाम् नारीणां पार्वती यथा

मम तस्मात् पराम् लक्ष्मीं गुडपर्वत देहि वै

विष्कम्भ पर्वतान् तद्वत् सरांसि वन देवताः
अयुताजित् सहस्राजिच् छताजिच् च अथ दासकः

तस्य अन्ववायः सु महान् भोजा ये मार्तिकावताः

आहुकीं च अपि अवन्तिभ्यः स्वसारं ददुर् अन्धकाः

रूप्य काञ्चन कक्ष्याणाम् सहस्राणि दश अपि च

अनुवंशे पुराण ज्ञाः गायन्ति इति परिश्रुतम्

न अध्यगच्छत तां नारीं यस्याम् एवंविधः सुतः

उग्रसेनः सहापत्यो व्याख्यातः कुकुर उद्भवः
एतत् त्यत्

सतो ह्य् एष रसः

मर्त्यं च अमृतम् च

त्यस्य ह्य् एष रसः
अग्निर् वायुश् च सूर्यश् च पान्तु मां पथि देवता इति

सिद्धेच्छा इति

यथा उ एतत् षण्णिवर्तनी इति

एतेन विधिना षड् निवर्तनानि करोति इति षण्णिवर्तनी
नेत्र रुज् विष वीसर्पान् शमयन्ति जलौकसः

मुद्रिका निर्गत मुखम् फले तु अर्ध अङ्गुल आयतम्

अन्यत्र अन्यत्र ताः स्थाप्या घटे मृत्स्ना अम्बु गर्भिनि

छेदे ऽस्थ्नां करपत्त्रं तु खर धारम् दश अङ्गुलम्

ऋजु अग्रम् उन्नते शोफे गम्भीरे च तद् अन्यथा

प्रच्छानेन एक देश स्थम् ग्रथितं जलजन्मभिः

विस्तारे द्वि अङ्गुलम् सूक्ष्म दन्तम् सु त्सरु बन्धनम्

सूक्ष्म शल्य उद्धृति छेद भेद प्रच्छान लेखने

सुरूपाणि सु धाराणि सु ग्रहानि च कारयेत्
महातलं हेम तलम् सर्व रत्न उपशोभितम्

सुवर्णेन मुनि श्रेष्ठाः तथा वासुकिना शुभम्

अधस्तात् अत्र च एतेषाम् द्विजाः सप्त तलानि तु

सर्वात्मानं महात्मानं महादेवं महेश्वरम्
ते ततः सर्पन्ति ते मार्जयन्ते त आग्नीध्रं सम्प्रपद्यन्ते तेषां य एताम् आहुतिं विद्यात् स ब्रूयात् समन्वारभध्वम् इति स जुहुयात्

ते पत्नीशालां सम्प्रपद्यन्ते
उवाच ममता तं तु देवरं वरवर्णिनी

उशिजस्य यवीयाः वै भ्रातृ पत्नीम् अकामयत्

तस्य अपानम् विना च एव योग्य भावः भविष्यति

यः कर्णं प्रतिजग्राह तेन कर्णः तु सूतजः

नाम्ना जयद्रथं नाम तस्मात् बृहद्रथः नृपः

दीर्घतमा उवाच

पृथुदर्भः सुवीरः च केकयो भद्रकः तथा

कथं च उत्पादिताः तेन तत् नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

अदृश्यः सर्व भूतानाम् काल अपेक्षः स वै प्रभुः

प्रचेतसः पुत्र शतम् राजानः सर्व एव ते

तत् च इदम् सर्वम् आख्यातम् कर्णं प्रति यथा उदितम्

तद् अंशः तु सुदेष्णाया ज्येष्ठः पुत्रो व्यजायत

द्विपदां बहवो ह्य् एते धर्म एष गवां स्मृतः

दुष्यन्तः पौरवस्य अपि तस्य पुत्रो ह्य् अकल्मषः

अन्धं वृद्धं च मां ज्ञात्वा सुदेष्णा महिषी तव

यज्ञे विभाण्डकात् च अस्य वारणः शत्रु वारणः

शक्त्या अन्न पान दानात् तु गोपतिं संप्रसादयत्

सूत उवाच

ततस् तम् दीर्घतमसं सुरभिः वाक्यम् अब्रवीत्
मृत्योः पाहि

त्रिवृत् स्तोमः
कटूनां लवणानां च क्वाथैः चूर्णैः च पाचनम्

मृदुर् वा मारुतेन ऊर्ध्वम् विक्षिप्तो मुख नासिकात्

गुदं दहन् लिखन् क्षिण्वन् करोति अस्य परिस्रवम्

नाभि वस्ति रुजाः दाहो हृल्लेपः श्वयथुर् गुदे

कषाय तिक्त कटुकैः सुरा मूत्र उपसाधितैः

पृष्ठ पार्श्व उदरम् मृज्यात् करैः उष्णैः अधोमुखम्

दद्यान् मधुर हृद्यानि ततो अम्ल लवणौ रसौ

स्वादु तिक्तौ ततो भूयः कषाय कटुकौ ततः

गो मूत्रेण त्रिवृत् पथ्या कल्कम् वा अधस् अनुलोमनम्

पीड्यमाने ऽन्तरा मुक्ते गुदे प्रतिहतो ऽनिलः
पौनर्भव छत्त्रिकयोः अभिशस्तस्य च एव हि

काक कुक्कुट संस्पृष्टम् कृमिभिः च एव संयुतम्

कारुका अन्नम् विशेषेण शस्त्र विक्रयिणः तथा

कुररं च चकोरं च जालपादं च कोकिलम्

वृथक् पाकस्य च एव अन्नम् शाव अन्नम् श्वशुरस्य च

कपोतं टिट्टिभं च एव ग्राम कुक्कुटम् एव च

गान्धर्व लोहकार अन्नम् सूतक अन्नम् च वर्जयेत्

वायसं खञ्जरीटं च श्येनं गृध्रं तथा एव च

अनर्चितं पर्युषितं पर्याय अन्नम् च नित्यशः

शृगालं मर्कटं च एव गर्दभं च न भक्षयेत्

यस्य अन्नेन उदर स्थेन मृतः तद् योनिम् आप्नुयात्
स्वेभ्यः पितामहेभ्यो दद्युर् इत्य् एकम्

न सादयति

यत्र अभिजानाति एकया च दशभिश् च स्व भूतः इति तत् प्रतिप्रस्थाता द्वि देवत्य पात्राणि प्रक्षाल्य खरे सादयति

ततः संप्रेष्यति देवाय सवित्रे अनुब्रूहि इति
व्युत्पत्ति रहिताः शब्दा रूढा आखण्डल आदयः

भाविन्यां तु पद्मनाभः शूरदेवः सुपार्श्वकः

महोदयः सर्व दुःख क्षयः निर्याणम् अक्षरम्

अममो निष्कषायः च निष्पुलाको ऽथ निर्ममः

भद्रबाहुः स्थूलभद्रः श्रुतकेवलिनो हि षट्

महागिरि सुहस्त्य आद्याः वज्र अन्ताः दश पूर्विणः

चित्रगुप्तः समाधिः च संवरः च यशोधरः

वाणी नृ तिर्यञ्च् सुर लोक भाषा संवादिनी योजन गामिनी च

कृमि पीलक लूता आद्याः स्युः द्वि त्रि चतुर् इन्द्रियाः
अथ यत् प्रायश्चित्त प्रतिनिधिम् कुर्वन्ति स्वस्त्ययनम् एव तत् कुर्वन्ति

स वा एष प्रजापतिर् एव संवत्सरो यच् चातुर्मास्यानि
एवं मार दोषाः बोद्धव्याः इमे मार दोषाः

इह एव प्रज्ञापारमितायाम् उपाय कौशल्य समन्वागतेन सर्व बुद्ध धर्म समुदागमाय योगः करणीयः

एवं यत् वेदनाम् संज्ञां संस्कारान्

एवम् एतत् सुभूते एवम् एतत्

तथागत धर्म देशनायाः एव आयुष्मन् शारिपुत्र एष निष्यन्दः यत् ते कुल पुत्राः उपदिशन्तः ताम् धर्मतां धर्मतया न विरोधयन्ति

अनेन भगवन् पर्यायेण महायानम् इदम् बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्

सचेद् न विज्ञाने चरति न विज्ञान निमित्ते चरति न विज्ञानं निमित्तम् इति चरति न विज्ञानस्य उत्पादे चरति न विज्ञानस्य निरोधे चरति न विज्ञानस्य विनाशे चरति न विज्ञानं शून्यम् इति चरति न अहम् चरामि इति चरति न अहम् बोधिसत्त्व इति चरति

अथ खलु आयुष्मान् सुभूतिः बुद्ध अनुभावेन भगवन्तम् एतत् अवोचत् यत् भगवान् एवम् आह प्रतिभातु ते सुभूते बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां प्रज्ञापारमिताम् आरभ्य यथा बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः प्रज्ञापारमितां निर्यायुः इति

प्रज्ञापारमिता इति भगवन् नामधेय मात्रम् एतत्

सत्त्व असद्भाव तया आयुष्मन् शारिपुत्र मनसिकार असद्भाव ता वेदितव्या

न हि भगवन् अन्या सा माया अन्यत् तद् रूपम्

तेन न कश्चिद् धर्मः परिगृहीतः

न च स कश्चिद् सत्त्वः यः परिनिर्वृतो येन च परिनिर्वापितो भवति

सा अपि प्रज्ञापारमिता अ परिगृहीता

प्रकृतिः चित्तस्य प्रभास्वरा

अपि तु स्थास्यति सर्वज्ञ तायाम् अ स्थान योगेन

स देव मानुष असुरम् लोकम् अभिभवन् निर्यास्यति आकाश सम तया अति महत् तया तत् महायानम्

मया एते सर्व सत्त्वाः परिमोचयितव्या अपरिमाणतो दुःख स्कन्धात्

तत् च नामधेयम् अन् अभिनिर्वृत्तम्

तत् कस्य हेतोः ना उपैति रूप अपर्यन्त तया हि बोधिसत्त्व अपर्यन्त ता वेदितव्या एवं वेदना संज्ञा संस्काराः

न अपि अन् उत्पन्नेन धर्मेण अन् उत्पन्ना प्राप्तिः प्राप्यते

तथा हि यो विज्ञानस्य अनुत्पादः न तत् विज्ञानम् यो विज्ञानस्य अव्ययः न तत् विज्ञानम्

न एव अस्य आगमः दृश्यते न एव अस्य निर्गमो दृश्यते न अपि अस्य स्थानं संविद्यते

एवं सचेद् वेदनायाम् संज्ञायां संस्कारेषु

तान् बाल पृथग्जनाः अ श्रुतवन्तः ऽभिनिविष्टाः

अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मते सुभूतये साधुकारम् अदात् साधु साधु आयुष्मन् सुभूते

तत् कस्य हेतोः सर्व सत्त्वाः अपि हि अविरहिताः मनसिकारेण विहरन्ति

एवं चरन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः चरति प्रज्ञापारमितायाम्

त्रैधातुकात् निर्यास्यति

अनेन आयुष्मन् शारिपुत्र एवंरूपेण मनसिकारेण इच्छामि बोधिसत्त्वं महासत्त्वं विहरन्तम् अनेन विहारेण इति

विज्ञानं हि अ परिगृहीतम् प्रज्ञापारमितायाम्

यदि च आयुष्मन् सुभूते बोधिसत्त्वो अपि अनुत्पादः किं बोधिसत्त्वो दुष्कर चारिकाम् चरति यानि वा तानि सत्त्वानां दुःखानि उत्सहते प्रत्यनुभवितुम् एवम् उक्ते आयुष्मान् सुभूतिः आयुष्मन्तम् शारिपुत्रम् एतत् अवोचत् ना अहम् आयुष्मन् शारिपुत्र इच्छामि बोधिसत्त्वं महासत्त्वं दुष्कर चारिकाम् चरन्तम् ना अपि स बोधिसत्त्वो महासत्त्वो यो दुष्कर संज्ञया चरति
दण्डनीतिर् एका विद्या इति औशनसाः

चतस्र एव विद्या इति कौटिल्यः

सांख्यं योगो लोकायतं च इति आन्वीक्षिकी
अथ अपि उदाहरन्ति

अन्तरा प्रातराशं च सायमाशं तथा एव च

वाग्यतो विघसम् अश्नीयाद् एवं धर्मो विधीयत इति

अ दत्त्वा तु य एतेभ्यः पूर्वं भुङ्क्ते यथाविधि

ब्रह्म भूयाय कल्पत इति

सदा उपवासी भवति यो न भुङ्क्ते कदाचन
शुष्क शाकानि यवकान् फाणितं च न शीलयेत्

प्रभूते शोधनं मूलाद् उन्मूलयेन् मलान्

अजीर्ण लिङ्गम् सामान्यं विष्टम्भो गौरवं भ्रमः

कृश शुष्क वराह अवि गोमत्स्य महिष आमिषम्

प्रत्यवेक्ष्य ऽपि प्रतिपन्न परिग्रहान्

विबन्धो ऽतिप्रवृत्तिर् वा ग्लानिर् मारुत मूढ ता

तीव्र आर्तिः अपि न अजीर्णी पिबेच् शूल घ्नम् औषधम्

विरुद्ध अध्यशन अजीर्ण शीलिनः विष लक्षणम्

आश्रयं पवन आदीनाम् चतुर्थम् अवशेषयेत्

शाक मुद्ग आदि विकृतौ मस्तु तक्र अम्ल काञ्जिकम्

मात्रां द्रव्याण्य् अपेक्षन्ते गुरूण्य् अपि लघून्य् अपि

विषूच्याम् अतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर् दाहः प्रशस्यते

शूल आदीन् कुरुते तीव्रांश् छर्दि अतीसार वर्जितान्

अलसं क्षोभितं दोषैः शल्य त्वेन एव संस्थितम्

पीड्यमाना हि वात आद्याः युगपत् तेन कोपिताः
पुरस्तात् शालायाः उपलिप्ते ऽग्निर् उपसमाहितो भवति

एतया उत्तराम् कपुष्णिकाम्
शूयते पच्यते सद्यो गत्वा मांसं च कृष्ण ताम्

एषां यवागूं निर्यूहे शीतां स घृत माक्षिकाम्

मन्यते कृष्णम् आत्मानं गौरो गौरं च कालकः

तृतीये अगद पानम् तु हितं नस्यं तथा अञ्जनम्

सो ऽध्यतिष्ठन् निजं रूपम् उज्झित्वा वञ्चन आत्मकम्

शुकनासा प्रतिविषा व्याघ्री मूलैः च लेपयेत्

कीटैः इव आवृतम् च अस्य गात्रं चिमिचिमायते

शुद्ध हृद् शीलयेत् हेम् सूत्रस्थान विधेः स्मरन्

नमः पुरुष सिंहाय नमो नारायणाय च

पुरोवात उत्पल आमोद मदनैः वर्धते विषम्

मथ्यमाने जलनिधौ अमृत अर्थम् सुर असुरैः
अवतीर्णो ऽसि भगवन् स्वेच्छा उपात्त पृथक् वपूः

न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साध्व् असाधु वा

वित्तं त्व् अतीर्थीकृतम् अङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी

यस्य स्युर् वीत संकल्पाः

अनीहो मित भुज् शान्तः स्थिरो मद् शरणः मुनिः

प्रकृति स्थः ऽप्य् असंसक्तो यथा खं सविता अनिलः

मम पर्व अनुमोदनम्

धर्मान् संत्यज्य यः सर्वान् मां भजेत स तु सत्तमः

बन्धो अस्य अविद्यया अनादिः विद्यया च तथा इतरः

यद् यद् इष्टतमं लोके यच् च अतिप्रियम् आत्मनः

अप्रमत्तो गभीर आत्मा धृतिमाञ् जित षड्गुणः
परमेष्ठी ब्रह्मणः

सनगः परमेष्ठिणः

एकर्षिः विप्रजित्तेः

कौशिकः कौण्डिन्यात्

गालवो विदर्भीकौण्डिन्यात्

त्रैवणिर् औपजन्धनेः
प्रत्युज्जग्मू रथैः हृष्टाः प्रणय आगत साध्वसाः

पदे पदे का विरमेत तद् पदात् चला अपि यत् श्रीः न जहाति कर्हिचित्

प्रविष्टः तु गृहं पित्रोः परिष्वक्तः स्व मातृभिः

उद्दाम भाव पिशुन अमल वल्गु हास व्रीडा अवलोक निहतः मदनो ऽपि यासाम्

तम् आत्मजैः दृष्टिभिः अन्तरात्मना दुरन्त भावाः परिरेभिरे पतिम्

ताः पुत्रम् अङ्कम् आरोप्य स्नेह स्नुत पयोधराः

श्रियो निवासो यस्य उरः पान पात्रम् मुखं दृशाम्

अथ अविशत् स्व भवनम् सर्व कामम् अनुत्तमम्

स एष नर लोके ऽस्मिन्न् अवतीर्णः स्व मायया

प्रद्युम्नः चारुदेष्णः च साम्बो जाम्बवती सुतः

एतत् ईशनम् ईशस्य प्रकृति स्थः ऽपि तद् गुणैः

लसत् कुण्डल निर्भात कपोल वदन श्रियः
मेदस् अर्बुद क्रियाम् कुर्यात् सुतरां शर्करार्बुदे

न्यग्रोध पादान् तरुणान् पद्मकं पद्म केसरम्

लेपः स नवनीता वा श्वेत अश्व खुर जा मषी

सप्त अहम् मातुलुङ्ग स्थम् कुष्ठं वा मधुना अन्वितम्

मार्कव स्वरस क्षीर तोयानि इष्टानि नावने

लेपः स वर्ण कृत् पिष्टं स्वरसेन च तिन्दुकम्

मञ्जिष्ठा शबर उद्भवः तुबरिका लाक्षा हरिद्रा द्वयम् नेपाली हरिताल कुङ्कुम गदाः गोरोचना गैरिकम्

क्षीर पिष्टाः घृत क्षौद्र युक्ताः वा भृष्ट निस्तुषाः

विस्रावयेत् जलौकोभिः अपक्वाम् अजगल्लिकाम्

विलङ्घनं रक्त विमोक्षणम् च विरूक्षणं काय विशोधनम् च
तेषाम् अभ्युत्थाय आसनम् पाद्यम् अर्हणम् अर्घ्यं वा प्रयुञ्जीत

बलि हरणम् व्याख्यातम्

विज्ञायते यज्ञो वा एष पञ्चमो यद् अतिथिः

पितॄणां पितृयज्ञेन भूतयज्ञेन भूतिनः

यद् अधीते स ब्रह्मयज्ञो यज् जुहोति स देवयज्ञो यत् पितृभ्यः स्वधाकरोति स पितृयज्ञो यद् भूतेभ्यो बलिं हरति स भूतयज्ञो यद् ब्राह्मणेभ्यो ऽन्नं ददाति स मनुष्ययज्ञ इति

अग्रं वा उद्धृत्य दद्यात्
शौनःशेप अन्ते पृथक् शते ददाति

तौ ब्रह्मणे दत्त्वा ऊर्ज् असि इति शाखाम् उपस्पृशति

पशूनां रसो असि इति वराह उपनहा उपमुञ्चते

विमुच्य स यन्तृकम् रथवाहणे करोति
अथ एनम् अन् अवानम् सकृज् जुहोति दधन्वे वा यद् ईम् इति

यद्य् अन् अवानम् न शक्नुयात् होतुम् गृहीतुं वा वरे दत्ते जुहुयात्
तस्मात् करम्भः कारम्भिर् देवरातो बभूव ह

नियम व्रत प्रधानौ शोणाश्वः श्वेतवाहनः

आहुकः च आहुकी च एव ख्यातं वर

कृतवर्मा अग्रजः तेषां शतधन्वा च मध्यमः

ऋक्षवन्तं गिरिं गत्वा भुक्तम् अन्यैः उपाविशत्

राजाधिदेवः शूरः च विदूरथ सुतः ऽभवत्

देवार्हः च एव नाभः च भीषणः च महाबलः

बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैः देवावृधः समः

सुतन्तू राष्ट्रपाली च कङ्का च इति वर अङ्गनाः

जगाम धनुः आदाय देशम् अन्यम् ध्वजी रथी

असामञ्जाः सुतः तस्य तमस् जातस्य च आत्मजः

सूत उवाच

सुदंष्ट्रः च सुनाभः च कृष्ण इति अन्धकाः मताः

रुक्मेषुः पृथुरुक्मः च ज्यामघः परिघो हरिः

स्थावरं देहि मे सर्वम् आहारम् ददतां वर

तेषां शत प्रधानानाम् पृथु साह्वाः महा बलाः

सात्वतान् सत्त्व सम्पन्नान् कौशल्या सुषुवे सुतान्

उशना तु सुयज्ञस्य यो रक्षन् पृथिवीम् इमाम्
लोभ अभिभूतः निःसत्त्वः परार्थे कुरुते स्पृहाम्

नयतो दीर्घम् अध्वानं दण्ड्यं राज भटाः यथा

तयोर् निर्भिन्न हृदयः तर्जनैर् जात वेपथुः

एवं कुटुम्ब भरणे व्यापृत आत्मा अजित इन्द्रियः

भुङ्क्ते कुटुम्ब पोषस्य हृत वित्तः इव आतुरः
निदानस्थानम् एतावत् संग्रहेन उपदिश्यते

हितानि अपस्मारिभ्यः तीक्ष्णानि संशोधनानि उपशमनानि च यथास्वं मन्त्र आदीनि च आगन्तु संयोगे

प्रायस् तिर्यञ्च् गताः दोषाः क्लेशयन्ति आतुरान् चिरम्

निदान अर्थ करः रोगो रोगस्य अपि उपलभ्यते

तत्र इदम् अपस्मार विशेष विज्ञानम् भवति तत् यथा अभीक्ष्णम् अपस्मरन्तं क्षणेन संज्ञां प्रतिलभमानम् उत्पिण्डित अक्षम् असाम्ना विलपन्तम् उद्वमन्तं फेनम् अतीव आध्मात ग्रीवम् आविद्ध शिरस्कम् विषम विनत अङ्गुलिम् अनवस्थित पाणि पादम् अरुण परुष श्याव नख नयन वदन त्वचम् अनवस्थित चपल परुष रूक्ष रूप दर्शिणम् वातल अनुपशयम् विपरीत उपशयम् च वातेन अपस्मरन्तम् विद्यात्
तेभ्यो घृतस्य कुल्या ऐतु मधु धारा व्युन्दती

अधा जीवेम शरदं शतानि त्वया राजन् गुपिता रक्षमाणाः

नमो वः पितरो भामाय नमो वः पितरो मन्यवे

एतास् ते असौ धेनवः कामदुघा भवन्तु

तास् ते सन्तु उद्भ्वीः प्रभ्वीस् तास् ते यमो राजा अनु मन्यताम्

तत् त्वं यमस्य राज्ये वसानस् तार्प्यं चर

य इह पितरो जीवा इह वयं स्मः

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

एतत् ते ततामह स्वधा ये च त्वाम् अनु

शत धारम् वायुम् अर्कं स्वर् विदम् नृ चक्षसः ते अभि चक्षते रयिम्

एतत् ते प्रततामह स्वधा ये च त्वाम् अनु

लोक कृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुत भागाः इह स्थ

प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन्न् अद्धि त्वं देव प्रयता हवींषि

तम् अर्चत विश्व मित्राः हविर्भिः स नो यमः प्रतरं जीवसे धात्

आयुर् अस्मभ्यं दधतः प्रजां च रायश् च पोषैर् अभि नः सचध्वम्

तम् अग्नयः सर्व हुतम् जुषन्तां प्राजापत्यं मेध्यं जातवेदसः

यौवने जीवान् उपपृञ्चती जरा पितृभ्य उपसंपराणयाद् इमान्
समाः संवत्सरान् मासांस् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

अङ्गिरसो मनीषिणस् ते नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

संवत्सरस्य ये दंष्ट्रास् ते नः सन्तु सदा शिवाः

या देवीः पञ्च प्रदिशो ये देवा द्वादश ऋतवः
अथ ह वै न एकर्चे गायत्रं कुर्यात्

न उ तु तृच एकर्चम् नाम
गुडाचलः तृतीयः तु चतुर्थो हेमपर्वतः

नारद उवाच

राजतो नवमः तद्वत् दशमः शर्कराचलः

पूर्वेण मुक्ताफल वज्र युक्तः गोमेदक पुष्परागैः

गाः च दद्यात् चतुर्विंशती अथवा दश नारद

चत्वारि शृङ्गाणि च राजतानि नितम्ब भागेषु अपि राजतः स्यात्

तस्मात् माम् उद्धर अशेष दुःख संसार सागरात्

अन्नं ब्रह्म यतः प्रोक्तम् अन्ने प्राणाः प्रतिष्ठिताः
इन्द्रेण रोचना दिव इति स्वर्गो वै लोक इन्द्रेण रोचना दिवः

आ अहम् सरस्वतीवतोर् इत्य् अछावाकस्य वाग् वै सरस्वती वाग्वतोर् इति ह एतत् आह इन्द्र अग्न्योः अवो वृण इत्य् एतत् ह वा इन्द्र अग्न्योः प्रियं धाम यद् वाग् इति प्रियेण एव एनौ तद् धाम्ना समर्धयति
दश निष्कम् तद् अर्धम् वा तस्य अर्ध अर्धम् अथ अपि वा

यथा विभव विस्तारम् निष्क मात्रम् अथ अपि वा

तासां शृङ्गाणि हेम्ना अथ प्रतिनिष्केण बन्धयेत्
सूक्ष्म त्वात् च एव दोषाणाम् अव्यापारात् च चेतसः

तस्मात् सर्व परित्यागात् मन्ये कृत्स्नां कृतार्थ ताम्

इति वाक्यम् इदम् श्रुत्वा मुनेः तस्य नृप आत्मजः

ह्रियमाणः तया प्रीत्या यो विशेषं न पश्यति

गुणिनो हि गुणानां च व्यतिरेको न विद्यते

ब्रह्मचर्यं चरन्ति इह ब्राह्मणान् वासयन्ति च

विषादं च अन्धतामिस्रम् अविषाद प्रचक्षते

अभ्युपायं च पप्रच्छ पदम् एव च नैष्ठिकम्

यथा भ्रमन्त्यो दिवि चाष पङ्क्तयः प्रदक्षिणं त्वां कमल अक्षैः कुर्वते

क्षुध् पिपासा श्रम क्लान्तः श्रमात् अस्वस्थ मानसः

मृद् पिण्ड वत् असंदेह संदेहः स इह उच्यते

अथ कष्ट तपस् स्पष्ट व्यर्थ क्लिष्ट तनुः मुनिः

ततो भुजंग प्रवरेण संस्तुतः तृणानि उपादाय शुचीनि लावकात्

कथयन्ति बृहत् कालम् बृहत् प्रज्ञा परीक्षकाः

विदितं मे यथा सौम्य निष्क्रान्तो भवनात् असि

ते च उपतस्थुः दृष्ट्वा अत्र भिक्षवः तम् मुमुक्षवः

क्षेत्रज्ञ इति च आत्मानम् कथयन्ति आत्म चिन्तकाः

बभूव परम प्रीतः प्रोवाच उत्तरम् एव च

प्रतिबुद्ध अप्रबुद्धौ च व्यक्तम् अव्यक्तम् एव च
अप वा एतस्मात् प्राणाः क्रामन्ति य आविद्धं प्राश्नाति

सर्वेण ह वा एतद् ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणत उद्यच्छते

तत् सर्वेण ब्रह्मणा प्राश्नात्

अन्नं वै सर्वेषां भूतानाम् आत्मा तेन एव एनत् शमयांचकार
तस्य अहानि अग्निष्टोमा एव एते चतुस्त्रिंश पवमानाः स्युर् इत्य् एतद् एकम्

द्वितीये चतूरात्रे सौम्य आज्ये सौम्यं चतुष्कपालं सायं प्रातर् अन्ववधाय जुहोति

चतुरो वीरान् अवरुरुत्समानश् चतूरात्राय दीक्षते