tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
उद्वहेत द्विजो भार्यां सवर्णां लक्षण अन्विताम्

कृषि जीवी श्लीपदी च सद्भिर् निन्दित एव च

त्रीणि च अत्र प्रशंसन्ति शौचम् अक्रोधम् अ त्वराम्

निमन्त्रयेत त्रि अवरान् सम्यग् विप्रान् यथा उदितान्

यत् किंचिन् मधुना मिश्रं प्रदद्यात् तु त्रयोदशीम्

औरभ्रेण अथ चतुरः शाकुनेन अथ पञ्च वै

दास वर्गस्य तत् पित्र्ये भागधेयं प्रचक्षते

शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यत्य् आशु तत् कुलम्

आर्ष ऊढा जः सुतस् त्रींस् त्रीन् षट् षट् काय ऊढा जः सुतः

शूद्रां शयनम् आरोप्य ब्राह्मणो यात्य् अधोगतिम्

यस्य मित्र प्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च

इतरेषु त्व् अपाङ्क्त्येषु यथा उद्दिष्टेषु असाधुषु

तेषाम् ऋषीणां सर्वेषां पुत्राः पितृ गणाः स्मृताः

विप्र वत् वा अपि तं श्राद्धे स्वकं पितरम् आशयेत्

अग्निदग्ध अनग्निदग्धान् काव्यान् बर्हिषदस् तथा

असवर्णास्व् अयं ज्ञेयो विधिर् उद्वाह कर्मणि

प्रकृत्या अन्नम् यथाशक्ति भोजयेत् सह भार्यया

पाप रोगी सहस्रस्य दातुर् नाशयते फलम्

न अलोमकाम् न अतिलोमाम् न वाचाटां न पिङ्गलाम्

सुवासिनीः कुमारीश् च रोगिणो गर्भिणीः स्त्रियः

संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन च

गोभिर् अश्वैश् च यानैश् च कृष्या राज उपसेवया

होमे प्रदाने भोज्ये च यद् एभिर् अभिवीक्ष्यते

वेद विद् च अपि विप्रो ऽस्य लोभात् कृत्वा प्रतिग्रहम्

आमन्त्रितस् तु यः श्राद्धे वृषल्या सह मोदते

शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेन उपलेपयेत्

पञ्च एतान् यो महा यज्ञान् न हापयति शक्तितः

वैश्वदेवे तु निर्वृत्ते यद्य् अन्यो ऽतिथिर् आव्रजेत्

एवं यः सर्व भूतानि ब्राह्मणो नित्यम् अर्चति

धन्यं यशस्यम् आयुष्यं स्वर्ग्यं वा अतिथि पूजनम्

पर दारेषु जायेते द्वौ सुतौ कुण्ड गोलकौ

समुत्सृजेद् भुक्तवताम् अग्रतो विकिरन् भुवि

इह एव आस्ते तु सा लोके गौर् अन्धा इव एक वेश्मनि

दैवे हविषि पित्र्ये वा तं प्रवक्ष्याम्य् अशेषतः

अर्हणं तत् कुमारीणाम् आनृशंस्यं च केवलम्

राजा च श्रोत्रियश् च एव यज्ञ कर्मणि उपस्थितौ

यावद् उष्मा भवत्य् अन्नं यावद् अश्नन्ति वाग्यताः

न उपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिका धर्म शङ्कया

वायु वत् च अनुगच्छन्ति तथा आसीनान् उपासते

गुरुणा अनुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि

चतुरो ब्राह्मणस्य आद्यान् प्रशस्तान् कवयो विदुः

वसून् वदन्ति तु पितॄन् रुद्रांश् च एव पितामहान्

कुशीलवो ऽवकीर्णी च वृषली पतिः एव च

निमन्त्रितो द्विजः पित्र्ये नियत आत्मा भवेत् सदा

अनुकल्पस् त्व् अयं ज्ञेयः सदा सद्भिर् अनुष्ठितः

न ब्राह्मण क्षत्रिययोः आपद्य् अपि हि तिष्ठतोः

गृहस्थेन एव धार्यन्ते तस्मात् ज्येष्ठ आश्रमः गृही

तेषाम् रक्ष भूतम् तु पूर्वं दैवं नियोजयेत्

तस्य प्रेत्य फलं न अस्ति श्राद्धेषु च हविःषु च

कण्डनी च उद कुम्भः च बध्यते यास् तु वाहयन्

ब्राह्मी पुत्रः सुकृत कृत् मोचयत्य् एनसः पितॄन्

पैशाचश् च आसुरः च एव न कर्तव्यौ कदाचन

आचम्य उदञ्चम् परावृत्य त्रिर् आयम्य शनैर् असून्

यथा च एव अपरः पक्षः पूर्व पक्षात् विशिष्यते

अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृ यज्ञः तु तर्पणम्

अग्निष्वात्ताश् च देवानां मारीचा लोक विश्रुताः

चतुर्भिर् इतरैः सार्धम् अहोभिः सत् विगर्हितैः

स भुञ्जानो न जानाति श्व गृध्रैः जग्धिम् आत्मनः

अग्नौ प्रास्त आहुतिः सम्यग् आदित्यम् उपतिष्ठते

पञ्च क्ﾱप्ता महा यज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम्

कुतपं च आसनम् दद्यात् तिलैश् च विकिरेन् महीम्

अष्टौ एणस्य मांसेन रौरवेण नव एव तु

भस्मनि इव हुतं द्रव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे

वैश्य शूद्रौ सखा च एव ज्ञातयो गुरुर् एव च

विसृज्य ब्राह्मणांस् तांस् तु नियतो वाग्यतः शुचिः

तस्यां च एव प्रसूतस्य निष्कृतिर् न विधीयते

तावतां न भवेद् दातुः फलं दानस्य पौर्तिकम्
शर्करा मधु संयुक्तम् कूष्माण्डस्य रसेन तु

मिश्रकं खुरकं च इति द्विविधं वङ्गम् उच्यते

तृतीयं जीरकं द्वयं चतुर्थं तिन्तिडी त्वचम्

स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य भस्म चन्द्र समम् सितम्

वङ्गो दाह करः शीतः कफ पीडा आमयान् जयेत्

तुर्य अंशम् तालकं दत्त्वा पुनर् वार त्रयम् पचेत्

इति
द्रोणकलशे राजानम् अतिपावयति यावन्तं प्रातःसवनाय आप्तम् मन्यते
न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्प कोटि शतैः अपि

शास्तारं सत्कृत्य गुरुकृत्य मानयित्वा पूजयित्वा उपनिश्रित्य विहरिष्यामः

ततो राज्ञो नागरैश् च आवर्जित मानसैः तथागतस्य स श्रावक संघस्य पञ्च वार्षिकम् कृतम्

अनेक पर्यायेण स्व हस्तम् संतर्प्य संप्रवार्य भगवन्तं भुक्तवन्तं विदित्वा धौत हस्तम् अपनीत पात्रम् नीचतरम् आसनं गृहीत्वा भगवतः पुरस्तान् निषण्णो धर्म श्रवणाय

भगवान् आह अलं कौशिक कृतम् एतद् यावत् चित्तम् अभिप्रसन्नम्

भगवान् आह अल्प उत्सुकः त्वम् आनन्द भव तथागता एव अत्र काल ज्ञाः

आत्त मनसः ते च भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

बहवो हि लोके पुण्य कामाः इति

सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्
इति एते अपर अन्ताः तु शृणु ये विन्ध्य वासिनः

वासिक्याः च एव ये च अन्ये ये च एव अन्तर नर्मदाः

इज्या अयुत वणिज्य आदि वर्तयन्तो व्यवस्थिताः

शुश्रूषवः तु यत् विप्राः शुश्रूषध्वम् अतन्द्रिताः

जम्बु फल रस आहाराः अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः

उत्सेधो वृक्षराजस्य दिवम् आवृत्य तिष्ठति

पाण्ड्याः च केरलाः च एव चोलाः कुल्याः तथा एव च

कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजा हि उत्पलावती

द्वीपो हि उपनिविष्टः अयम् म्लेच्छैः अन्तेषु सर्वशः

आयतः तु कुमारीतो गङ्गायाः प्रवह अवधिः

सुदर्शनो नाम महान् जम्बु वृक्षः सनातनः

चन्द्र सूर्यौ स नक्षत्रौ अप्रकाशौ इलावृते

सूत उवाच

आयुष्प्रमाणं जीवन्ति ये तु वर्ष इलावृते

प्राग्ज्योतिषाः च पुण्ड्राः च विदेहाः ताम्रलिप्तकाः

अयं लोकः तु वै सम्राज् अन्तरिक्ष जिताम् स्मृतः

एतत् श्रुत्वा ऋषीणां तु प्राब्रवीत् लौमहर्षणिः

दक्षिणापथ नद्यः ताः सह्य पादात् विनिःसृताः
इत्य् उक्त्वा धरणीं रुद्रो दृष्ट्वा सृष्टिं स्वयंभुवः

पप्रच्छ इदम् सभा मध्ये सूतं वै रोमहर्षणिम्

गज आस्यः स्थापयामास लिङ्गं श्लेष्मातके वने

सप्तकोटीश्वरं जग्मुर् देवा नारद बोधिताः

विष्णुं सम्प्रार्थयामासुर् उपायश् चिन्त्यताम् इति

उवाच रुद्रं भो देव क्षम्यतां ब्रह्मणा कृतम्

सुर असुर मनुष्याः च ब्रह्माणं शरणं ययुः

अहो गुरुतमं ह्य् एतद् कार्य अर्थी वटुर् अप्य् अहम्

ततः प्रसन्नो भगवान् प्राह अनुग्राहकम् वचः

एवं दिवा कृतं पापम् अपराह्णे प्रणश्यति

इति तेन अपि अनुज्ञातो लिङ्गं सम्पाद्य सादरम्

निरगात् पादचारेण लङ्कां दक्षिण दिश् मुखः

सत्त्व एक गुण सम्पन्नाः सम प्रकृतयः प्रजाः

इह आगतः ऽस्मि विप्रर्षे किं करोमि प्रशाधि माम्

इत्य् उक्त्वा जगृहे लिङ्गं सन्ध्यां दध्यौ च रावणः
पृष्ठं दुःखायमानं मे चण्डि संवाह्यताम् इति

सा अब्रवीत् कृत पुण्याभिः पति आदिः स्त्रीभिर् आप्यते

स्वीकृताश् च यथा वध्वस् तथा नः कथ्यताम् इति

पित्रा दत्तं च विधिवन् मुदितः परिणीतवान्

षष्ट्या पुत्र सहस्राणाम् शूराणां परिवारितः

माधव्या सहकारस्य विवाहम् अनुतिष्ठति

वसन्तकश् च इति स तैः सह कालम् अयापयत्

अभाषत महागौरी प्रभा उपहत भास्करा

दीर्घ श्वास सहायस्य दिवसाः कतिचिद् ययुः

तूर्य गर्जित संभिन्नः तारः कलकलो ऽभवत्

वरं लब्धवती तस्मात् तां माम् एव निबोध ताम्

वणिजो भ्रातृ जायायाः जातः पुत्रो ऽनयोर् इति

ऐश्वर्यं दुर्लभं लब्धम् इदम् आयुष्मता यथा

सा अथ व्यज्ञापयत् प्रह्वा देवं विरचित अञ्जलिः

सचिवैः सहितश् चकार राजा सुत सम्प्राप्ति फलम् क्रिया विचारम्

तम् अवोचत् समीप स्थः शनैर् यौगन्धरायणः

स्व देश प्रीति योगात् च देव्या वासवदत्तया

देवं माधवम् अर्चन्ती कमल इन्दीवर आदिभिः

आर्ये सर्वम् इदं सत्यं देवरौ मे यद् आहतुः

न हि भर्त्रा न च सुतैर् भवितव्यं ते ईदृशैः

सोमदत्तस् तु तां दृष्ट्वा स्त्री लक्षण विशारदः

वणिज् गणिकया राजा व्यज्ञाप्यत वियातया

संनिकर्षाद् अपक्रम्य संभ्रान्त इदम् अब्रवीत्

विज्ञापयति सा यत् तद् आकर्णयितुम् अर्हथ

इत्य् उक्त्वा वदने तस्य सरस्वती

अथ विद्याधर ईशस्य पृष्टस्य इति तपस्विना

सुलभ अन्तः वरं शापो दुस्तरं न तु पातकम्

स च जातश् चतुर् वेदः स्व पुण्यैः इह जन्मनि

न च पत्या विना पुत्रैर् भवितव्यं यतः स्त्रियः

श्रोतुं यद् उचितं यस्य स तच् छ्रोष्यति न इतरः

वन्द्येत लब्ध विजयः रक्तो बालो निषेव्यते

सोमदत्तस् ततः क्रुद्धः सुतां चण्डम् अभर्त्सयत्
प्रभावाद् यस्य शार्दूलैर् विरलीकृत गोकुलैः

अपगन्तुम् उपक्रान्तस् तया संभ्रान्तया उदितः

गच्छता अपि स्थिरेण इव तेन मानस रंहसा

आर्य ज्येष्ठः भवान् एव यदि तल् लघु कथ्यताम्

पश्य अमितगते भर्तुर् आचारम् इति भाषितम्

निष्प्रत्याशस् तदा प्राणान् अहं रक्षितवान् इति

_ अतिथि सत्कारः कारणं श्रेयसाम् इति

तत्र अहम् क्षणम् आसीना जित जीमूत गर्जिताम्

संततैर् वयम् आक्रान्ताः शलभैर् इव शालयः

रात्रिं दिवम् असूयन्ति यस्यै त्रिदश कन्यकाः

वायुमुक्ता अक्ष दर्शनाः च समायाताः सभासदः

तं च अघ्नन् हरिशिख आदयः

तत् किम् एतत् कथं न्व् एतद् इत्यादि बहु चिन्तयन्

माम् अनुम्रियमाणस् त्वम् उच्यसे किं जनैर् इति

तावन्त्य् एव सहस्राणि तादृशाम् एव वाजिनाम्

उत्पत्य नभसा गच्छन्न् उच्चैर् आह सभासदः

स तु पाप आखुः आलम्ब्य संभ्रान्त व्याघ्र वालधिम्

माम् अभाषत भारत्या गम्भीर भय गर्भया

पत्ति रक्ष्याः हि मातङ्गाः कर्मण्याः समरेष्व् इति

मूषिकैर् अपरैः सार्धम् अलीकम् अवदद् वचः

ततस् ताम् अवदं देवि जनो ऽयं परवान् इति

आत्म शेष पर स्त्रीणाम् येन भुक्ताः पयोधराः

आगमत् पुरुषस् तस्मात् प्रभाव इव देहवान्

यत् अर्थम् त्वं मम आनीतः तद् एतत् संनिशाम्यताम्

इत्यादि बहु वृत्तान्तम् पश्यता प्रेत केतकम्

सो ऽहम् एवम् अनन्तानि कान्तिमन्ति महान्ति च

ततः पयोद शकलात् सा कला इव कलावतः

अपुराणेषु रज्यन्ते स्वभावाद् एव जन्तवः

तया अमितगतिः दृष्ट्या विश्रब्धं दृश्यताम् इति

न च इदम् चण्डसिंहस्य पुरम् एकं प्रशस्यते

यद् मात्रम् तु विजानामि तद् मात्रम् कथयामि वः

प्रत्यक्षम् अपि यद् दृष्टं न कश्चित् समभावयत्

अयं महा कुलः राजा श्रुति स्मृति विशारदः

अये नूनम् अयं कामी कामयित्वा अन्य कामिनीम्

दूराद् एव यथा दीर्घम् अपतन् मम पादयोः

निष्क्रान्तश् च परावृत्य कक्षा द्वारम् यद् ऐक्षत

एवम् उत्तेज्यमानो ऽपि न अवतीर्णः स भू तलम्

अयं तु दयितान् दारान् मुनि मानस हारिणः

कान्ता सुहृद् गुण कथा श्रवण उत्सुकस्य रम्या विनिद्र नयनस्य गता मम असौ

उक्तश् च आर्य दुहित्र्या अहम् कम्पयित्वा शनैः शिरः

शरीरी इव महा बाहोः महासिंहः पतिर् मम

जीवितं तु महा दोषम् तथा च श्रूयतां कथा

अस्निग्ध स्मितया हा हा किम् एतद् इति भाषितम्

तं च दत्त अर्घ सत्कारम् अवोचत् कृत कर्मणे

धूमैर् धूसरितो भानुः स्वर्भानु तिमिरैः इव

यावत् प्रासादम् जालवातायन च्युतैः

तस्मान् निर्माल्य तुल्येन न कार्यम् अमुना मम

तस्य किं वर्ण्यते यत्र विशालं विशिखा तलम्

शर पात अन्तरे च अस्य वधू वेष विभूषणाम्

अशोक शाखि शाखायाम् उद्बद्धां काम् अपि स्त्रियम्

कीदृशा वा विनोदेन गमयेद् दिवसान् इति

चण्ड विद्याधर अनीक परिवारम् च भूपतिम्

महाभूतानि भूतानि भूतानां भूतये किल

मम त्व् आसीद् असंदिग्धं दृष्टवान् एष गोमुखम्

मुस्ता ग्रन्थि प्रमाणेन तद् विषेण एव लभ्यते

अस्ति साधारण अर्थ अर्थः प्रिय वादी प्रसन्नकः

नागराः किल भाषन्ते धर्म अर्थ ग्रन्थ कोविदाः

प्रतिपक्ष क्षयम् घोरम् अकरोत् तं तपन्तकः

उपास्य चतुरः कष्टान् पावकान् इव वासरान्

सा दिनेषु गमिष्यत्सु विज्ञाता भवता स्वयम्

अथ उक्तम् तेन यद्य् एवं विविक्ते क्वचिद् आस्यताम्

इत्य् उक्ते तेन तेन उक्तम् इदं वः स धनम् गृहम्

परितः कुणपं नृत्यड् डाकिनी मण्डलम् क्वचित्

बालैर् आलिङ्गितैः पुत्रैर् दारैश् च न तथा प्रियैः

दृश्यन्ते याः सत् आचाराः सा तासां बाल शील ता

प्रशान्त आगन्तु संतापा शीत पीडा आतुरा भवत्

अथ अवस्था भवत् तस्याः का अपि दुर्ज्ञान कारणा

मया उक्ता इयम् क्व देवस्य देवी वेगवतः सुता

हरित् गोमय सम्मार्ग सम्प्रसारित मानसाः

भवतः को ऽयं आचारः सत् आचार अभिमानिनः

प्राविशं कन्यका आगारम् हसित अम्बर मन्दिरम्

विस्तरेण सखे मह्यं भर्तुर् वृत्तं निवेद्यताम्

हालिक त्वात् न जानामि ज्ञाता किं किम् असाव् इति
अपनीत वितर्कः च तैर् गतः स्तोकम् अन्तरम्

इदानीं चण्डसिंहो ऽपि सु महा बल मातृकः

तेन मानसवेगश् च गौरीमुण्ड आदयः च ते

न च अग्नेः अस्ति सामर्थ्यम् अ दाह्यम् दग्धुम् ईदृशम्

तुषान् गोपयता त्यक्ताः प्राज्ञेन कलमास् त्वया

सद्यः कान्ता कण्ठ विश्लेष दुःखम् आरात् सह्यं चेतसा यन् न सोढम्

स च आखुः मूषिक श्रेण्या तस्माद् आरभ्य वासरात्

गृहीतं नाम कस्याश्चित् प्रमदायाः प्रमादिना

न तां वर्णयितुं शक्तौ व्यास वाल्मीकिनः अपि

परितः स्फुरित स्फीत मण्डल अग्र अंशु मण्डलम्

ततः स वत्स कौशाम्बी क्रन्दित ह्राद पूरिताः

अपरास्व् अपि भार्यासु युष्माभिर् इदम् आहितम्

बिलं कृत्वा शत द्वारम् उवास किल

एवं च अनन्त वृत्तान्तम् चम्पां पश्यन् कुतूहली

घनाघन अम्भोधर जाल कालाम् अदृष्ट तारा गण राज बिम्बाम्

क्रोध अपहत धैर्य त्वात् वाच्य अवाच्य अविवेचिना

ततः

क्वचित् पुरुषम् उत्खड्गम् उपात्त घट कर्परम्

ततः कामी ज्वलत् क्रोधः चन्द्रकं चण्डम् अब्रवीत्

मदीय गुण संख्या च बुद्धा एव भवताम् इति

कर्णिकार अमलैः अङ्गैः पृथुलैर् जघन स्थलैः

वायु मुक्त महा अध्यक्षम् सप्तपर्ण पुरम् गतः

इति दारुणया पत्युर् इयं वाचा विमोहिता

यत्र तुम्बी लता जालैः कुटी पटल रोधिभिः

पुरुषं प्रोषित प्राणम् अथ इदम् अभवन् मम

ततः

दृष्टः सर्वेण सर्वेषां पुरः स्थितः

स्थित एव अमुचत् प्राणान् पश्चात् कायम् अपातयत्

तव भर्त्रे मया दत्ता माम्

कुटुम्बं च अस्य संस्कृत्य प्रतिजग्मुर् यथागतम्

एतं ग्रामकम् अद्राक्षम् आराद् आकुल गोकुलम्

आम सौम्य स एव अहम् इति संवादितो मया
पञ्चविंशे स्थितः कल्किः चरितार्थः स सैनिकः

नमः स्तोत्रे मया ह्य् अस्मिन् यदि न व्याहृतं भवेत्

ततः सो ऽन्तर्हिते तस्मिन् देवेशे ऽनुचरीं तदा

गात्र संवाहनैः काले सेवमाना त्वचः सुखैः

रुक्मिणी जनयामास पुत्रान् रण विशारदान्

आत्म ज्ञाय विशेषाय तुभ्यं सर्व आत्मने नमः

तृतीये वामनस्य अर्थे धर्मेण तु पुरोधसा

अजयन् असुराः देवान् ततस् देवा ह्य् अमन्त्रयन्

स्वागतं मम याज्यानां प्राप्तः अहम् वो हिताय च

वास्तोष्पते पिनाकाय मुक्तये केवलाय च

युग आख्य असुर सम्पूर्णम् ह्य् आसीद् अत्याकुलं जगत्

दृढ धन्विने कवचिने रथिने च वरूथिने

सूत उवाच

तथा तिर्यञ्च् स्थितः च एव तुष्टुवे नीललोहितम्

सु तृप्ताय सु वस्त्राय धन्विने भार्गवाय च

यदा न प्रत्यपद्यन्त काव्येन उक्तम् महत् हितम्

सुकर्मणे प्रसह्याय च ईशानाय सुचक्षुषे

अनिरुद्धो रणे अरुद्धः जज्ञे अस्य मृग केतनः

विभ्रान्त वीक्षिते साध्वि त्रि वर्ण आयत लोचने

असुराः च पिशाचाः च दानवाः च अन्धक आहवे

यज्ञेन उपाह्वयामः तौ ततो जेष्यामहे ऽसुरान्

दृष्ट्वा असुर गणाः देवान् प्रगृहीत आयुधान् पुनर्

यापयामः कृच्छ्रम् इदम् यावत् अभ्येति नो गुरुः

ततः प्रनष्टे तस्मिन् तु विभ्रान्ता दानवाः अभवन्

कर्त्रे परशवे च एव शूलिने दिव्यचक्षुषे

प्रणवे स्वाहाय च स्वधाय च

ब्रह्म क्षत्रेषु शान्तेषु किम् अर्थम् इह जायते

वराह आद्याः दश द्वौ च शण्डामर्क अन्तरे स्मृताः

दत्त्वा एनम् नन्द गोपस्य रक्ष्यताम् इति च अब्रवीत्

उष्णीषिणे सु वक्त्राय बहुरूपाय वेधसे

देवी क्रुद्धा अब्रवीत् देवान् अनिन्द्रान् वः करोमि अहम्

ततः स्व गृहम् आगत्य जयन्त्याः पाणिम् उद्वहन्

तस्मात् अदृश्यः भूतानां काल अपेक्षः स तिष्ठति

रुक्मिणी सत्यभामा च सत्या नाग्नजिती तथा

भूरीन्द्रसेनो भूरिः च गवेषण सुतौ उभौ

तेषां दाय निमित्तम् ते संग्राम अस्तु सु दारुणाः

बुद्ध्या असुरान् हतान् ज्ञात्वा कृतार्थो ऽन्तरधीयत

वसुरेताय रुद्राय तपसे चित्र वाससे

जयन् कोलाहले सर्वान् देवैः परिवृतो वृषा

वामनेन बलिर् बद्धस् त्रैलोक्य आक्रमणे पुरा

अतस् तु सर्व कल्याणम् यादवानां भविष्यति

नाम्नः तु समासेन शृणुत एषाम् विवक्षतः

विरोचनः तु प्राह्लादिर् नित्यम् इन्द्र वध उद्यतः

देव सुन्दर रूपेण द्वैपायन पुरःसरः

किम् इच्छसि वरारोहे कः ते कामः समृध्यताम्

उत्सादयित्वा वृषलान् प्रायशस् तान् अधार्मिकान्
नयति स्म निजां पल्लीं भिल्ल राजः स वल्लभम्

स च दत्त्वा धनं भूरि स्वीकृत्य स्थापितो मया

तथा कुरुत पुत्रो मे यथा स्यात् अचिरात् इति

तत्र एव गच्छन्न् उत्थाय दस्युभिः पर्यवार्यत

यामे ऽथ पश्चिमे संज्ञां लब्ध्वा आत्मानम् ददर्श सः

स च आगत्य वणिज् यावत् स भृत्यः पाश बन्धनम्

तस्य इहस्थस्य मद् शिष्या सा गत्वा शिश्रिये गृहे

मुक्त्वा नडागिरिं सो ऽपि तां दृष्ट एव न युध्यते

ततः स चक्रे प्रस्थानं गुहसेनो धृत अम्बुजः

शुनः पादेन दत्त्वा अङ्कम् ललाटे ताभिः एव च

सा तु देवस्मिता दृष्ट्वा गुहसेनं तदा एव तम्

आरुह्य तस्थौ शाखायां पत्त्र ओघ छन्न विग्रहा

प्रातः स तस्थौ वस्त्रेण वेष्टयित्वा अङ्कितम् शिरः

पुलिन्दकस्य सख्युः ते पार्श्वम् अग्रे च यामि अहम्

सर्व आधोरण संयुक्तम् महामात्रं च सा अकरोत्

एषा वासवदत्ता च पत्नी ते ना एव मानुषी

स च अपुत्रः बहून् विप्रान् संघट्य प्रणतो ऽब्रवीत्

प्रत्याययौ निज पुरीम् अथ ताम्रलिप्तीं न अस्याः बभूव च पुनः प्रिय विप्रयोगः

गुहसेन वणिज् भार्या तया नः संगमं कुरु

सख्या रहस्य धारिण्या तस्याम् एवा आरुरोह सा

गोपालकेन वाक्य ज्ञः पितृ कार्य अनुरोधिना

अन्वधावत् स वत्स ईशम् अधिरुह्य नडागिरिम्

दण्डयित्वा पुर अध्यक्षम् वणिजं तम् अमोचयत्

तत् च अस्य गमनं भार्या तदा ना अङ्गीचकार सा

तत्र देवस्मितां नाम धर्मगुप्तात् वणिज् वरात्

तद् क्षणम् वणिजश् च अस्य महा प्रज्ञा पतिव्रता

सा तां देवस्मितां साध्वीं पापा प्रव्राजिका ब्रवीत्

अथा उत्थाय कृत स्नानः ललाटे ऽङ्कं परामृशन्

तत्र देवस्मिता सा तां कृत्वा आदरम् अपाययत्

ततः स्व आत्म विनोदाय निकट स्थम् वसन्तकम्

इत्थं क्रियत इति उक्त्वा स्व कण्ठे पाशम् अर्पयत्
एतावत् शक्यते वक्तुं नारायण पुरम् हि तत्

वीथीभिः सर्वतो युक्तं सोपानै रत्न भूषितैः

वैभ्राजः सप्तमः प्रोक्तो ब्रह्मणो अत्यन्त वल्लभः

अनामया हि अशोकाः च राग द्वेष विवर्जिताः

सलोकता च सामीप्यं जायते तद् प्रसादात्

द्रोणः कङ्कः तु महिषः ककुद्वान् सप्त पर्वताः

तेषां वै रुद्र सायुज्यम् सारूप्यं च अति दुर्लभम्

वैकुण्ठं नाम तत् स्थानं त्रिदशैः अपि वन्दितम्

केचिद् जपन्ति तप्यन्ति केचिद् विज्ञानिनो ऽपरे

तद् मध्ये भगवन्त् एकः पुण्डरीक दल द्युतिः

क्रौञ्चो वामनकः च एव तृतीयः च अन्धकारकः

न तेषु विद्यते लोभः क्रोधो वा द्विजसत्तमाः

एकान्तिनो निरालम्बा महा भागवताः परे

नारायणात् इदम् जातं तस्मिन् एव व्यवस्थितम्

न आधयः व्याधयः तत्र जरा मृत्यु भयम् न च

इज्यते भगवान् सोमो वर्णैः तत्र निवासिभिः
योजनानां मुहूर्तस्य इमां संख्यां निबोधत

दक्षिण प्रक्रमे भानुः क्षिप्त इषुः इव धावति

तस्मात् दीर्घेन कालेन भूमिम् अल्पाम् तु गच्छति

पतंगः अपि सौम्य आशाम् च उत्तराः ऽहनि

अभिचार अग्नि धूम उत्थम् भूत नाशाय वै द्विजाः

तस्मात् आच्छादयेत् धूमम् अभिचार कृतम् नरः

मया प्रोक्तः अमरावत्याम् यथा असौ वारितस्करः

प्रदीपयन् सहस्रांशुः अग्रतस् पृष्ठतस् अपि अधस्

ज्योतिषां चक्रम् आदाय सततं परिगच्छति

तेषां तेषां वृष्टि सर्गम् त्रेधा कथितम् अत्र तु

सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैः दक्षिणायने

ऊर्ध्वतश् च करं त्यक्त्वा सभां ब्राह्माम् अनुत्तमाम्

एवम् उद्दिश्य लोकस्य क्षय कृत् च भविष्यति

सस्य द्वयस्य संक्षेपात् प्रब्रवीमि यथामति

हिताय सर्व जन्तूनाम् गतिः शर्वेण निर्मिता
इह इत्थम् एत शक्वरीर् यत्रा इदम् वेशयामि वः

मन्ये भेजानो अमृतस्य तर्हि हिरण्य वर्णाः अतृपं यदा वः

तस्माद् आ नद्यो नाम स्थ ता वो नामानि सिन्धवः
धर्म अन्तरा धर्ममेघा धर्म पूर्वा धन आवहा

न कार्यं न अपि करणम् ईश्वरस्य इति सूरयः

ता वै विभूतयो विप्रा विश्रुताः शक्तयो भुवि

ओङ्कारः सर्व गुह्यानाम् वर्णानां च द्विजोत्तमः

तस्य सर्व जगन्त् सूतिः शक्तिः माया इति विश्रुता

व्यापिनी च अन् अवच्छिन्ना प्रधान अनुप्रवेशिणी

स भार्यः शरणं यातः पार्वतीं परमेश्वरीम्

कपर्दिनीं चतुर् वक्त्राम् त्रि नेत्राम् अति लालसाम्

कूटस्थम् अव्यक्त वपुः ते एव नमामि रूपं पुरुष अभिधानम्

अगोत्रा गोमती गोप्त्री गुह्य रूपा गुण उत्तरा

अन्वीक्ष्य च आत्मना आत्मानम् ब्रह्म भूयाय कल्पते

सर्वे कालस्य वश गाः न कालः कस्यचिद् वशे

चक्रुः धर्म प्रतिष्ठा अर्थम् धर्म शास्त्राणि च एव हि

नित्य आनन्दम् निराभासं निर्गुणं तमसः परम्

शङ्ख चक्र धरम् काम्यं त्रिनेत्रं कृत्तिवाससम्

माया त्वं सर्व शक्तीनाम् कालः कलयताम् असि

अवर्ण वर्ण रहिता निवर्णा बीज सम्भवा

एतावत् उक्त्वा वचनं तदा हिमगिरि ईश्वरः

शिवं सर्व गतम् सूक्ष्मं परं ब्रह्म सनातनम्

सर्व भूत दयावन्तः शान्ता दान्ता विमत्सराः

प्राणेश्वरी प्राण रूपा प्रधान पुरुष ईश्वरा

एका शक्तिः शिवा एकः ऽपि शक्तिमान् उच्यते शिवः

अधिष्ठान वशात् तस्याः शृणुध्वं मुनि पुंगवाः

एवं नाम्नां सहस्रेण स्तुत्वा असौ हिमवान् गिरिः

सर्वेषां त्वं परं ब्रह्म त्वद् मयम् सर्वम् एव हि

आदित्यः सर्व मार्गाणाम् वाचां देवि सरस्वती

ईषत् स्मितम् सु बिम्ब उष्ठम् नूपुर आराव संयुतम्

कालेन अन्यानि तत्त्वानि समाविष्टानि योगिना

हिरण्यवर्णा रजनी जगत् यन्त्र प्रवर्तका

प्रत्येकं च अथ नामानि जुहुयात् सवन त्रयम्

कर्मणा मनसा वाचा शिवं सर्वत्र सर्वदा

विश्व अवस्था वियत् मूर्तिः विद्युन्माला विहायसी

सुमालिनी सुरूपा च भाविनी तारिणी प्रभा

एष गुह्य उपदेशः ते मया दत्तो गिरीश्वर

गच्छन्ति अपुनरावृत्तिम् ज्ञान निर्धूत कल्मषाः

शिवा आख्या चित्त निलया शिव ज्ञान स्वरूपिणी

त्वयि प्रधानं पुरुषो महान् ब्रह्मा तथा ईश्वरः

श्री कूर्मः उवाच

करीषिणी सुधावाणी वीणा वादन तत्परा

सर्व संसार निर्मुक्तः ब्रह्मनि एव अवतिष्ठते

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे एकादशो ऽध्यायः

ब्रह्म इन्द्र उपेन्द्र योगि इन्द्रैः वन्द्यमान पद अम्बुजम्

आनन्द मात्रम् प्रणव अभिधानम् तत् एव रूपं शरणं प्रपद्ये

यत् तु मे निष्कलं रूपं चित् मात्रम् केवलं शिवम्

गान्धर्वी गारुडी चान्द्री कम्बल अश्वतर प्रिया

अनया परया देवः स्व आत्म आनन्दम् समश्नुते

वाग्देवता ब्रह्मकला कलातीता कलारणिः

प्रधानपुरुष ईश ईशा महादेव एक साक्षिणी

प्रत्युवाच महा योगी ध्यात्वा स्वं परमं पदम्

वसुप्रदा वसुमती वसोर्धारा वसुंधरा

तस्मात् सर्व प्रयत्नेन धर्म अर्थम् वेदम् आश्रयेत्

तत्र सर्वम् इदम् प्रोतम् ओतम् च एव अखिलम् जगत्

अनन्ता अनन्त महिमा संसार अर्णव तारिणी

महामाया समुत्पन्ना तामसी पौरुषी ध्रुवा

सदा आनन्दा सदा कीर्तिः सर्व भूत आश्रय स्थिता

तद् बुद्धयः तद् आत्मानः तद् निष्ठाः तद् परायणाः

कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः

अनन्य मानसः नित्यं जपेद् मरणाद् द्विजः

ईशानः च असि कल्पानां युगानां कृतम् एव च

त्वा अधिष्ठाय योग ईशे महादेवो महेश्वरः

अर्ध नारी नर वपूः दुष्प्रेक्ष्यो अति भयंकरः

अद्य मे स फलम् जन्म अद्य मे स फलम् तपः

दंष्ट्र करालम् त्रिदश अभिवन्द्यम् युगान्त काल अनल कल्प रूपम्

गिरीन्द्र वचनम् श्रुत्वा ततः सा परमेश्वरी

प्राप्यते न हि राज इन्द्रैः ततो मां शरणं व्रज

प्रोच्यते भगवान् भोक्ता कपर्दी नीललोहितः

द्वि सप्त लोक आत्मकम् अम्बु संस्थम् विचित्र भेदम् पुरुष एक नाथम्

शिवा सती हैमवती यथावद् ब्रूहि पृच्छताम्

क्षालिनी सत् मया व्याप्ता तैजसी पद्म बोधका
ज्ञातव्यं हि प्रयत्नेन श्रोतव्यं दृश्यम् एव च

प्रक्षाल्य पादौ विमलं दत्त्वा च आसनम् उत्तमम्

तस्य ते वाक्यम् आकर्ण्य भृगु आद्याः मुनि पुंगवाः

कृत्वा गिरिसुतां गौरीं पार्श्वे देवः पिनाकधृक्

स एव मोहयेत् कृत्स्नं स एव परमा गतिः

तस्य ते वृत्तम् अखिलम् ब्रह्मणः परमात्मनः

पूजयध्वं स पत्नीकाः स आदरम् पुत्र संयुताः

कृत्वा विश्व गुरुम् विष्णुं पार्श्वे देवो महेश्वरः

एष च एव प्रजाः सर्वाः सृजति एकः स्व तेजसा

स्त्री वेषम् विष्णुः आस्थाय सो ऽनुगच्छति शूलिनम्

वसिष्ठस्य आश्रमम् पुण्यं भिक्षा अर्थः परमेश्वरः

प्रशान्तः संयत मनाः भस्म उद्धूलित विग्रहः

न कदाचिद् इयम् विप्रा मनसा अपि अन्यम् इच्छति

नाशयामि अचिरात् तेषां घोरं संसार सागरम्

वामं पाशुपतं सोमं लाकुलं च एव भैरवम्

ज्ञापयांचक्रिरे सर्वे कृत्वा शिरसि च अञ्जलिम्

शैवाल भोजनाः केचित् केचिद् अन्तर् जलेशयाः

तत् एव उपेक्षितम् दृष्ट्वा निधानं भाग्य वर्जितैः

नमो भुजंग हाराय कर्णिकारप्रियाय च

ज्ञानं तु केवलं सम्यक् अपवर्ग फल प्रदम्

असेव्यम् एतत् कथितं वेद बाह्यम् तथा इतरत्

ध्यात्वा देवं त्रिशूल अङ्कम् कृताञ्जलिः अभाषत

न राजते सहस्रांशुः चचाल पृथिवी पुनः

समेत्य ते महात्मानो मुनयो ब्रह्म वादिनः

चरितानि विचित्राणि गुह्यानि गहनानि च

अथ उवाच विहस्य ईशः पिनाकी नीललोहितः

पदे निपेतुः स्मितम् आचरन्ति गायन्ति गीतानि मुनि ईश पुत्राः

आगतो अहम् इमम् देशं ज्ञापयन् मोह सम्भवम्

पश्यन्ति अथ आत्मानम् इदम् च कृत्स्नं तस्याम् अथ एते मुनयः च विप्राः

न अहम् एनाम् अपि तथा विमुञ्चामि कदाचन

ततो द्रक्ष्यथ देवेशं दुर्दर्शम् अकृतात्मभिः

यः पठेत् शृणुयात् नित्यम् मुच्यते सर्व पातकैः

ऋषय ऊचुः

दण्डैर् मुष्टिभिर् द्विजाः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः

सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा शूलपाणिं प्रपद्यथ

द्वापरे भगवान् कालो धर्मकेतुः कलौ युगे
यथा उक्तम् संग्रहे

रोगा न एक दोषाः सर्वे अपि रोगाः सर्व दोष उद्भवाः
उत्थाप्यमानः शयनात् प्रमोहं याति यो नरः

अल्प मूत्र पुरीषः च यथा प्रेतः तथा एव सः

प्रतिच्छाया मयाम् अक्ष्णोर् न एनम् इच्छेत् चिकित्सितुम्

तासां याः स्युः विकासिन्यः स्निग्धाः च विपुलाः च याः

तत्र श्लोकः

छाया या सा प्रतिच्छाया छाया वर्ण प्रभा आश्रया

हीन वर्ण बल आहारः यो नरो न स जीवति
तत् श्रुत्वा सा तथा इति उक्त्वा कथां वक्तुं प्रचक्रमे

स्मर राज्य अभिषेक अम्भः इव राग उज्ज्वलम् मधु

राज संसद् प्रवेशे ऽस्याः प्रावीण्यम् अत एव च

स मधु स्फटिक अनेक चषका तस्य पान भूः

स स बाणासनः भेजे स्व उपमम् मृग काननम्

विहार एक रसः च अभूत् वसन्तक सखः सुखी

स्थितासु च आसु तिसृषु ब्राह्मणीषु सखीषु अपि

सा तु तं धूसर क्षामम् दृष्ट्वा अपि अ परिजानती

तुष्टो रहसि संक्षेपम् इदं तस्याः शिवो ऽभ्यधात्

उपनिन्ये द्वयोर् मध्ये स स्व चित्तम् इव आसवम्

इति वचनम् उदीर्य चन्द्रमौलौ सपदि तिरोहित ताम् गते प्रबुध्य

जात पुत्र इच्छया साकं निन्ये तद् चिन्तया दिनम्

त्वं च त्वद् पूर्वज प्रीत्या प्रियः कल्याण पात्र मे

पञ्च एतस्याः सुतो अद्या अपि ना एकः मे सखि दृश्यताम्

तस्याम् आत्त व्रतायाम् तु स राजा अपि स मन्त्रिकः

न मुखे तत् तयो राज्ञ्योस् तद् दृष्टिः तृप्तिम् आययौ

देवी वासवदत्ता अपि तस्याः तौ बालकौ सुतौ

इति उक्त्वा ब्राह्मणीम् उत्कां नीत्वा रात्रिं तदा एव ताम्

निकटे सत्त्र बाह्ये ऽथ स्थितः श्वशुर मन्दिरात्

पद्मावत्या च सहितः संगीतकम् असेवत

शत्रु योग्यम् स्त्रियाम् अस्याम् अस्मिन् वा नृ पशौ मम

वृद्धो लोक अन्तरम् यातो भार्यया अनुगतः स्वया

अन्येद्युस् तं स वत्स ईशम् उपेत्य आस्थान वर्तिनम्

पुरुषं तेन सहिता तत्र तस्थौ यदृच्छया

राज्ये ऽस्य बहु दायादे येन न आपद् भविष्यति

ब्राह्मणी कुलवती एषा ध्रुवम् अस्या हि उदार ताम्

तद् इत्थं साहसे स्त्रीणां हृदयं वज्र कर्कशम्

स्फुरत् रत्न शिखा जालम् धात्रा मोह तमः अपहम्

स्वयं स वादयन् वीणां देव्या वासवदत्तया

ज्येष्ठः शंकरदत्त आख्यः नाम्ना शान्तिकरो ऽपरः

अवतीर्य निज अंशेन भूमौ आराध्य मां स्वयम्

वृत्तान्ते कथिते च अस्मिन् एत्य तद् सहयायिभिः

तद् कालम् च रत आवेग वशात् तस्याः किल अपतत्

क्रीत्वा हस्ति अश्वम् अगमत् स पार्श्वं चक्रवर्तिनः

स्व जनेभ्यः मया लब्धं न अनुगन्तुम् सगर्भया

निलयः श्री सरस्वत्योः स्वयम् आत्त धनः ऽर्थिभिः

तत् तथा उपागतम् तस्यै संभ्रान्तः समदर्शयत्
कश्यपो वामदेवो ऽत्रिर् वसिष्ठो नारद आदयः

साम्बस्य ददृशुस् तस्मिन् मुसलं खल्व् अयस्मयम्

तमो ऽनया तरिष्यन्ति इति अगात् स्वं पदम् ईश्वरः
यो बिभर्ति दाक्षायणं हिरण्यं स जीवेषु कृणुते दीर्घम् आयुः
ते सुख प्रीति बहुलाः बहिस् अन्तर् च न आवृताः

मूर्तिं तमस् रजस् प्रायाम् पुनर् एव अभ्ययूयुजत्

अपानात् क्रतुम् अव्यग्रम् समानात् च वसिष्ठकम्

नाम रूपम् च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम्

आर्षाणि च एव नामानि याः च वेदेषु दृष्टयः

श्री कूर्मः उवाच

इति एष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो अबुद्धि पूर्वकः

तथा ऊर्ध्वस्रोतसाम् षष्ठो देव सर्गः तु स स्मृतः

मुख्य सर्गः चतुर्थः तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

अबुद्धि पूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतः तमस् मयः

सृज इति सो अब्रवीत् ईशः न अहम् मृत्यु जरा अन्विताः

तं दृष्ट्वा अ साधकम् सर्गम् अमन्यत् अपरम् प्रभुः

मरीचि भृगु अङ्गिरसम् पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

दृश्यन्ते तानि तानि एव तथा भावा युग आदिषु

लवाः काष्ठाः कलाः च एव मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः

संवृतः तमसा च एव बीज कम्भु वन आवृतः
स्वस्य च सारस्य परेभ्यो न आख्यानम् भर्तृ मन्त्रितस्य च

न च मूलकारिका स्यात्

गुरुषु भृत्य वर्गेषु नायक भगिनीषु तद् पतिषु च यथार्हं प्रतिपत्तिः

कुल योषा पुनर्भूर् वा वेश्या वा अपि एकचारिणी
भिन्द्धि दर्भ सपत्नान् मे

भिन्द्धि मे सर्वान् दुर्हार्दः

कृन्त मे पृतनायतः

उद्यन् त्वचम् इव भूम्याः शिरः एषाम् वि पातय