tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
रैभीः शंसति

शंसन्तो वै देवाश् च ऋषयश् च स्वर्गं लोकम् आयंस् तथा एव एतत् यजमानाः शंसन्त एव स्वर्गं लोकं यन्ति

इन्द्रगाथाः शंसति इन्द्रगाथाभिः वै देवा असुरान् अभिगाय अथ एनान् अत्यायंस् तथा एव एतत् यजमाना इन्द्रगाथाभिर् एव अप्रियम् भ्रातृव्यम् अभिगाय अथ एनम् अतियन्ति

नाराशंसीः शंसति प्रजा वै नरो वाक् शंसः प्रजास्व् एव तद् वाचं दधाति तस्माद् इमाः प्रजा वदन्त्यो जायन्ते य एवं वेद यद् एव नाराशंसीः

ताः प्रग्राहं शंसति यथा वृषाकपिं वार्षाकपं हि वृषाकपेस् तन् न्यायम् एति
द्युमद् अग्ने महि श्रवो बृहत् कृधि मघोनाम् नृवद् अमृत नृणाम्

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां सरस्वत्यै वाचो यन्तुर् यन्त्रेण पृथिसवेन अभिषिञ्चामि इति
मेदः अस्य उद्धरन्ति वपा अर्थे

यजमानः अध्वर्युम् पृच्छामि त्वा इति

अत्र वा ग्रहणम्

लोहितम् च अस्य श्रपयन्ति

प्राजापत्य वपानाम् उत्तरतस् श्रपणम् होमः हविषः च

अश्वम् विशास्ति अनुवाकेन कः त्वा छ्यति इति
दानं तृष्णायाः परि पाति विद्धं दानं क्षुधो दानम् इद् एव मृत्योः
चतुष्पदाः पशवः

यद् ऋक्समं स्वारम् एव तत्

चत्वार्य् उ ह वै सामानि स्वारं निधनवद् ऐडम् ऋक्समम्

स यो ह एवम् विद्वाञ् जामि कल्पयत्य् अजाम्य् एव अस्य तत् क्ﾱप्तं भवति

किं पुमांसौ सह शयानौ प्रजनयेतां किं स्त्रियौ तौ चेन् मिथुनीकर्तारं न लभेयाताम्
तस्य परिचर्या समिद्भिर् ब्रह्मचर्ये सायं प्रातर् यथोपदेशम्

स एष औपनायनिको ऽग्निर् उक्तः

या ते अग्ने पावका अप्सु प्रिया तनूर् या अन्तरिक्षे या वायौ या वामदेव्ये या त्रैष्टुभे छन्दसि इदम् ते ताम् अवरुन्धे तस्यै ते स्वाहा
प्रादुरासीत् सुरेश अरिः दुद्राव च वृषान्तकः

तत् वज्रम् गोपयेत् नित्यम् दापयेत् नृपतेः ततस्

सूत उवाच

विद्यया हरतः सोमम् इन्द्र वैरेण सुव्रताः
बहु वाक्य रतः स्वप्ने वात प्रकृतिकः नरः

रक्षणं मध्य कायस्य देह भेदाः त्रयः मताः

आमम् अम्लम् च विष्टब्धं कफ पित्त अनिलैः क्रमात्

देह सत्त्व बल व्याधीन् बुद्ध्वा कर्म समाचरेत्

कृष्णौ स्थान च्युतौ च उष्ठौ कृष्ण आस्यम् यस्य तं त्यजेत्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे वैद्यकशास्त्रपरिभाषा नाम अष्टषष्ट्यधिकशततमः ऽध्यायः

गर्भिण्याः श्लैष्मिकैः भक्ष्यैः श्लैष्मिको जायते नरः

आम अम्ल रस विष्टम्भ लक्षणम् तत् चतुर्विधम्

देह पारुष्य संकोच तोद विष्टम्भक आदयः

गुल्फ जानु ललाटम् च हनुः गण्डः तथा एव च

बाल षोडशात् मध्यः सप्तत्याः वृद्धः उच्यते

स्थूल देह इन्द्रियाः चिन्त्या प्रकृतिः या तु अधिष्ठिता
जगत् संहरण अर्थाय कुरुते वैशसं महत्

तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा युगम् उच्यते

चत्वारि आहुः सहस्राणि वर्षाणां तु कृतं युगम्

तदा सत्यं च शौचं च धर्मः च एव विवर्धते
कपिल उवाच

एवं परेत्य भगवन्तम् अनुप्रविष्टाः ये योगिनो जित मरुत् मनसः विरागाः

कर्तृ त्वात् स गुणम् ब्रह्म पुरुषं पुरुष ऋषभम्

यदा अस्य चित्तम् अर्थेषु समेष्व् इन्द्रिय वृत्तिभिः

जनयत्य् आशु वैराग्यं ज्ञानं यद् ब्रह्म दर्शनम्

तद् श्रद्धया आक्रान्तमतिः पितृ देव व्रतः पुमान्

अव्याकृतं विशति यर्हि गुण त्रय आत्मा कालं पर आख्यम् अनुभूय परः

यास्व् अङ्ग प्रविशन्न् आत्मा न वेद गतिम् आत्मनः

एतद् वै श्रद्धया भक्त्या योग अभ्यासेन नित्यशः

एकादशविधस् तस्य वपुर् अण्डं जगद् यतः

दृश्य आदिभिः पृथग् भावैर् भगवान् एक ईयते

न एतत् खलाय उपदिशेत् न अविनीताय कर्हिचित्
यस्य श्यावे परिध्वस्ते हरिते च अपि दर्शने

श्रोतारं च अपि अशब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्

स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं च बल वर्णयोः

भवन्ति एतानि संपश्येत् अन्यानि एवंविधानि च
कन्या प्रदाने यात्रायां प्रतिष्ठा आदिषु कर्मसु

भौम मन्द शशाङ्क अर्काः बुधः श्रेष्ठः चतुर्थके

विषाद अवस्था भोग स्थे ज्वर अवस्थम् व्यवस्थितम्
ततस् तैः उच्छ्रापितः

ततो धनसंमतो राजा चतुरङ्गं बलकायं संनाह्य हस्ति कायम् अश्व कायम् रथ कायम् पत्ति कायम् मध्यदेशम् आगत्य गङ्गाया दक्षिणे कूले ऽवस्थितः

पिङ्गलः च कलिङ्गेषु मिथिलायां च पाण्डुकः

किंचिद् त्वम् अस्माकम् चिह्नं स्थापय यं दृष्ट्वा दानानि दास्यामः पुण्यानि कारयिष्याम इति

उपसंक्रम्य रत्नशिखिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः

स यानि तानि राज्ञां क्षत्रियाणां मूर्ध्ना अभिषिक्तानाम् जनपद ऐश्वर्य स्थाम वीर्यम् अनुप्राप्तानां महान्तं पृथिवी मण्डलम् अभिनिर्जित्य अध्यासताम् पृथग् भवन्ति शिल्पस्थान कर्मस्थानानि तत् यथा हस्ति शिक्षायाम् अश्व पृष्ठे रथे शरे धनुषि प्रयाणे निर्याणे अङ्कुश ग्रहे पाश ग्रहे तोमर ग्रहे यष्टि बन्धे पद बन्धे शिखा बन्धे दूर वेधे मर्म वेधे अक्षुण्ण वेधे दृढ प्रहारि तायाम् पञ्चसु स्थानेषु कृतावी संवृत्तः

तस्य इमानि एवंरूपाणि सप्त रत्नानि भविष्यन्ति

गुरुपादक पर्वतः मैत्रेयाय सम्यक्सम्बुद्धाय विवरम् अनुप्रदास्यति

अतीव शस्य सम्पत्तिः भवति

सो ऽपुत्रः पुत्र अभिनन्दी करे कपोलं दत्त्वा चिन्ता परः व्यवस्थितः अनेक धन समुदितः अहम् अपुत्रः च

तस्य मैत्रेयः सम्यक्सम्बुद्ध इति संज्ञा भविष्यति

तेन प्रणादस्य राज्ञो ऽग्रमहिष्याः कुक्षौ प्रतिसंधिः गृहीता

अहम् अपि आयुष्मता आनन्देन भिक्षुणा सार्धं नागानां फण संक्रमेण नदीं गङ्गाम् उत्तरिष्यामि

तस्य शक्र ब्रह्म आदयः देवा दर्शनाय उपसंक्रमन्ति

भूत पूर्वम् भिक्षवो राजा अभूत् प्रणादो नाम शक्रस्य देव इन्द्रस्य वयस्यकः

तथा अपि कर प्रत्यायाः न उत्तिष्ठन्ते

अथ वासवो राजा ताम् एव रात्रिं शुचि प्रणीतं खादनीयं भोजनीयं समुदानीय काल्यम् एव उत्थाय आसनानि प्रज्ञाप्य उदक मणीन् प्रतिष्ठाप्य रत्नशिखिनः सम्यक्सम्बुद्धस्य दूतेन कालम् आरोचयति समयो भदन्त सज्जं भक्तम् यस्य इदानीम् भगवान् कालं मन्यते इति

ततः शक्रेण देव इन्द्रेण विश्वकर्मणो देव पुत्रस्य आज्ञा दत्ता गच्छ त्वं विश्वकर्मन् राज्ञो महाप्रणादस्य निवेशने

अन्तर्हितः

तत्र मया कथं प्रतिपत्तव्यम् रत्नशिखी सम्यक्सम्बुद्धः कथयति गच्छ महा राज शोभनं भविष्यति

शाक्यमुनेः परिनिर्वृतस्य अनेन शासन संगीतिः कृता इति

कुत्र अनेन पर्युपासितम्

ज्ञातय ऊचुर् यस्मिन् एव दिवसे ऽयं दारको मातुः कुक्षिम् अवक्रान्तः तस्मिन् एव दिवसे महा जन कायेन नादो मुक्तः

अथ चत्वारो महाराजाः चतुर् महा निधि स्थाः

तद् प्रणिधान वशात् द्वयो रत्नयोः लोके प्रादुर्भावो भविष्यति

प्रमत्ताः कौशिक देवा रति बहुलाः

धनसंमतेन राज्ञा दृष्टः
सर्वे मैथुन जाताः च क्षीरिणः क्षीर भोजनाः

आधारः सर्व भूतानाम् देवानाम् अमृत आकरः

केतुमाले नराः कालाः सर्वे पनस भोजनाः

पद्म पत्त्र सुगन्धाः च जायन्ते भव भाविताः

नद्यश् च बहवः प्रोक्ताः सदा बहु जलाः शुभाः

देव लोकात् च्युताः सर्वे देव आकाराः च सर्वशः

हिरण्मया इव अत्यर्थम् ईश्वर अर्पित चेतसः

एते पर्वत राजानः जंबूद्वीपे व्यवस्थिताः

दश वर्ष सहस्राणि शतानि दश पञ्च च

तेषां च युग कर्माणि न अन्यत्र मुनि पुंगवाः
जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृतश् च

अग्नेर् अनुव्रता भूत्वा संनह्ये सुकृताय कम्

पूषा त्वा इतस् नयतु हस्त गृह्य अश्विनौ त्वा प्रवहतां रथेन

या ते अ पशव्या तनूः पशव्यां ते तां करोमि स्वाहा इति त्रिभिः

उद् उत्तमम् इति प्राच् उदीचीम् आवसथं यतीम् अनुमन्त्रयते यतो वा स्यात्

भूः स्वाहा इति महाव्याहृतिभिश् चतसृभिः

आतिष्ठ इमम् इति वधूम्

गन्धर्वं पति वेदनम् कन्या अग्निम् अयक्षत

तानि यथा उक्तम्

शं नः समुद्रिया आपः शम् उ नः सन्तु या इमा इत्य् अ केवलाभिः अद्भिः स्नातां या अकृन्तन् या अवयन् या अतन्वत याश् च देवीर् अन्ताꣳ अभितो ऽददन्त

मूर्धानं पत्युर् आरोह प्रजया च विराड् भव

सो ऽस्मान् देवो गन्धर्वः प्र इतस् मुञ्चातु मा अमुष्य गृहेभ्यः स्वाहा

सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तरः

तूष्णीं निर्मन्थ्यं भ्राष्ट्रात् सांतपनं यत्र दीप्यमानम् वा बहिर् अग्निम् उपसमाधाय परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य आज्यम् विलीन उत्पूतम् कृत्वा आघारात् आज्यभाग अन्तम् हुत्वा अपरेण अग्निम् अनो रथं वा अवस्थाप्य योगे योग इति युनक्ति दक्षिणम् इतरम् उत्तराम् इतराम्

उत्तरतो ऽग्नेर् दर्भेषु प्राचीं प्रक्रामयत्य् एकम् इषे द्वे ऊर्जे त्रीणि रायस्पोषाय चत्वारि मयोभवाय पञ्च प्रजाभ्यः षड् ऋतुभ्यो दीर्घ आयु त्वाय सप्तमं सखा सप्त पदा भव सु मृडीका सवस्वति मा ते व्योम संदृशे विष्णुस् त्वा अन्वेतु इत्य् अनुषङ्गः
पारदः कृमि कुष्ठ घ्नः चक्षुष्यश् च रसायनः

एरण्ड मूलम् वडबाग्नि मूलम् धुस्तूर मूलम्

हरबीजं रसः सूतः पारदश् चपलो ऽमृतः

अग्नि कारी महान् उष्णो वीर्य वृद्धिम् करोति च

अष्ट दोष विनिर्मुक्तः सप्त कञ्चुक वर्जितः
विमुक्त आदिभ्यः 'ṇ

काल प्रयोजनात् रोगे

हैयङ्गवीनं सञ्ज्ञायाम्

तपः सहस्राभ्याम् विनि इनी

तुन्द आदिभ्यः इलच् च

यव यवक षष्टिकात् यत्

व्रातेन जीवति

नित्यं शत आदि मास अर्ध मास संवत्सरात् च

पार्श्वेन अन्विच्छति

तद् अस्मिन्न् अन्नं प्राये सञ्ज्ञायाम्

कर्मणि घटो ऽठच्
दर्शेन च एव पक्ष अन्ते पौर्णमासेन च एव हि

आधाय अग्निम् विशुद्ध आत्मा यजेत परमेश्वरम्

सोमेन आराधयेत् देवं सोम लोक महा ईश्वरम्

कुम्भीपाकं वैतरणीम् असिपत्त्रवनम् तथा
अहनि अहनि नित्यं स्यात् काम्यं नैमित्तिकं पुनः

अपराह्ने द्विजातीनां प्रशस्तेन आमिषेण च

मैत्रे बहूनि मित्राणि राज्यं शाक्रे तथा एव च

रौद्राणां कर्मणां सिद्धिम् आर्द्रायाम् शौर्यम् एव च

व्यास उवाच

कर्म आरम्भेषु सर्वेषु कुर्याद् अभ्युदयं पुनः

वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिः द्वादश वार्षिका

शम ऐश्वरे लभेत् आयुः प्रतिपत्सु सुतान् शुभान्

आदित्य वारे तु आरोग्यम् चन्द्रे सौभाग्यम् एव च

पिण्डान्वाहार्यकं भक्त्या भुक्ति मुक्ति फल प्रदम्

कौजे सर्वत्र विजयं सर्वान् कामान् बुधस्य तु
मम त्वं पुण्डरीकाक्ष विशिष्टं गुणवत्तरम्

ख्यायते स सु नाम्ना तु चन्दन आनकदुन्दुभिः

ततस् ताम् हन्तुम् आरेभे कंसः सा उल्लङ्घ्य च अम्बरम्

जाम्बवती अब्रवीत् कृष्णम् भार्या कृष्णस्य धीमतः

सुमित्रस्य सुतो जज्ञे चित्रकश् च महा यशाः

तथा जांबवती च एव सांबं भार्या हरेः सुतम्

अथ पुत्रः शिनेः जज्ञे कनिष्ठाद् वृष्णि नन्दनात्

तदा तस्य एव तु गतं वर्षाणाम् अधिकम् शतम्

भजनं भ्राजमानं च दिव्यं देवावृधं नृपम्

नव उग्रसेनस्य सुताः तेषाम् कंसः तु पूर्वजः

श्रीदेवा शान्तिदेवा च सहदेवा तथा अपरा

दत्त्वा एनम् नन्द गोपस्य रक्षताम् इति च अब्रवीत्

तेषां पुत्राः च पौत्राश् च शतशस् अथ सहस्रशः

स्मरन्ति विहितो मृत्युर् देवक्यास् तनयो ऽष्टमः

स हत्वा देव सम्भूतम् नरकं दैत्य पुंगवम्

द्रव्य अभावात् स्वयं पार्थो भ्रातृभिश् च दिवं गतः

अयं स गर्भो देवक्या यो नः क्लेश्यान् हरिष्यति

त्यक्त्वा च मानुषं रूपं जरक अस्त्र छलेन तु

ततस् तु विद्वान् सर्व ज्ञः दाता यज्वा पुनर्वसुः

एते लब्धाः तु कृष्णेन शूलपाणि प्रसादात्

अक्रूरस्य उग्रसेन्याम् तु पुत्रौ द्वौ कुल नन्दनौ

तस्य अन्ववाये सम्भूता भोजा वै दैवत उपमाः

भुजानां च एव साहस्रं शापात् रुद्रस्य धीमतः
ऋत्विजां दक्षिणायाः च संयोगो यज्ञ उच्यते

सामान्येषु च धर्मेषु तथा च

शिष्टैः आचर्यते यस्मात् पुनर् च एव मनु क्षये

महतः असौ अहंकारः तस्मात् भूत इन्द्रियाणि च

मानुषस्य शरीरस्य संनिवेशः तु यादृशः

ऋषि पुत्राः ऋषीकाः तु मैथुनात् गर्भ सम्भवाः

इति एते सप्त विज्ञेया वासिष्ठा ब्रह्म वादिनः

देव असुर प्रमाणम् तु सप्त सप्त अङ्गुलम् क्रमात्

तेषाम् आयुः उपक्रान्तम् युग धर्मेषु सर्वशः

ईश्वराणां सुताः तेषाम् मानसाः च औरसाः च वै

अतीत अनागतानाम् च पञ्चधा हि आर्षकम् स्मृतम्

क्षत्रियाणां वरा हि एते विज्ञेया मन्त्र वादिनः

सांसिद्धिके शरीरे च बुद्ध्या अव्यक्तः तु चेतनः

इति एते तु अत्रयः प्रोक्ता मन्त्र कृत् षष् महा ऋषयः

चेतन अचेतनम् ज्ञात्वा ज्ञाने ज्ञानी स उच्यते

तथा एव अभिजन स्तोत्रम् स्तोत्रम् एवम् चतुर्विधम्

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिः प्रजा वर्ण आश्रम ईप्सया

तथा न अतिशयः च एव मानुषः काय उच्यते

तेषां पुत्रान् ऋषीकान् तु गर्भ उत्पन्नान् निबोधत

वृद्धाश् च अ लोलुपाः च एव आत्मवन्तो हि अ दाम्भिकाः

तैः शिष्टैः चलितः धर्मः स्थाप्यते वै युगे युगे
अपि च एनम् धारा ग्रहाणाम् उत्तमं गृह्णीयात्
बहु पशुः भवति

अविसृष्टेषु प्रातर्

ब्रह्मणा एव एतत् पशून् परिगृह्णाति

अथ पशु कामः सायम् पशुषु समेतेषु अग्निहोत्रम् जुहुयात्
संहारिणी ﾱकारे स्यान् मेघनाद उग्र भाषिणी

विदार्य् ऊकारके प्रोक्ता तालजङ्घा कपालिनी

विद्युच्चण्डाशिनी गौरी क्रोशिनी नागिनी जया

विग्रह कलह कामिनी इन्दु आदि प्राण हारिणी क्रीं

प्रलय अग्निः महाज्वालः ख्यातश् च अस्त्र मनुः प्रिये फट्

त्रिमूर्तिर् मन्मथः कामः बीजं त्रैलोक्य मोहनम् क्लीं

निशाचरा ध्वजी भीमो विचित्रः कौशिको यमः

रुद्रचण्डा कालरात्रिः ﾲकारे च करालिनी
स गुडम् पिष्ट रचितम् गुह्य रूपम् जुगुप्सितम्

तपसा आराधिता देवी स्वप्न आदेशेन सा च तम्

खिन्नः समाययौ द्रष्टुं कदाचिद् विन्ध्यवासिनीम्

स्मृत्वा वररुचिः जातिम् सुप्त उत्थितः इव अवदत्

अहम् अपि अवदम् मातर् द्रष्टुम् एतत् व्रजामि अहम्

तत्र ध्यान स्थितम् वर्षम् आलोक्य अभ्यन्तरे तदा

अथ आवाम् तत् पुरम् यातौ पृच्छतोः तत्र च आवयोः

इति उक्ते शंभुना तत्र श्रोष्यामि इति स कौतुके

स्व वृत्तान्तः च तद् भर्तृ मौर्ख्य वार्ता च या श्रुता

अतः पितामहः प्रोक्तः स पुमान् जगति प्रिये

किंच एतत् मे कपाल आत्म जगत् देवि करे स्थितम्

मूषकैः कृत वल्मीकम् भित्ति विश्लेष जर्जरम्

शीत काले निदाघे च स्नान क्लेश क्लम अपहम्

तदा प्रभृति अविरतम् जपन् ध्यायन् च तिष्ठति

भ्रात्रा अस्य दीर्घजङ्घेन पतित्वा पादयोः ततस्

तत् आकर्ण्य अब्रवीत् देवीम् माम् उद्दिश्य महेश्वरः
इष्टैः वा यदि वा अनिष्टैः स च पुष्पित उच्यते

स्वादु त्वम् अपरः च अपि विपुलं भजते रसः

तत्र श्लोकः

अरिष्टं वा अपि असंबुद्धम् एतत् प्रज्ञापराध जम्
प्रदर्शयन् योग सिद्धिम् निरीक्ष्य वृषभध्वजम्

किमर्थं पुण्डरीकाक्ष मुनि इन्द्राः ब्रह्म वादिनः

सहस्रचरणैः ईशानैः शंभो योगि इन्द्र वन्दितैः

किंकारणम् इदं कृत्स्नं को ऽनुसंसरते सदा

यतः प्रसूतिः भूतानाम् यत्र एतत् प्रविलीयते

प्रणम्य शिरसा रुद्रं वचः प्राह सुख आवहम्

ततस् त्वम् आत्मना आत्मानम् मुनि इन्द्रेभ्यः प्रदर्शय

जय अनन्तैः जगत् जन्म त्राण संहार कारणैः
यज्ञो वै प्रचोदयति
यत्र वै श्रेष्ठी ग्राम अग्रम् प्रतिपद्यते न वै तत्र रिष्टिर् अस्ति

स्व आयतन एकं भवति

भूयो वै पशवः पशुभिः समाकृताः शोभन्त इति

पशुभिस् तत् पशून् समाकरोति

अथ उ त्रीणि यज्ञस्य छिद्राणि

निधनेन द्वितीयेन अभ्यारोहति
ततो गच्छेत राज इन्द्रैः तीर्थम् आम्रातकेश्वरम्

ततो गच्छेत राज इन्द्रैः गणेश्वरम् अनुत्तमम्

मुनिभिः संस्तुता हि एषा नर्मदा प्रवरा नदी

तस्मिन् तु दापयेत् पिण्डान् वैशाख्यान् तु विशेषतः

गो सहस्र फलम् प्राप्य विष्णु लोकम् स गच्छति

एकविंशत् कुल उपेतः न च्यवेत् ऐश्वरात् पदात्

शुक्लतीर्थं ततो गच्छेत् सर्व पाप विनाशनम्

हुं कारिता तु व्यासेन दक्षिणेन ततो गता

तत्र प्राणान् परित्यज्य रुद्र लोकम् अवाप्नुयात्

न अस्ति तेन समं तीर्थं नर्मदायां युधिष्ठिर

कूले तीर्थं परम शोभनम्

प्रीतः तस्य भवेद् व्यासो वाञ्छितं लभते फलम्

प्रदक्षिणं तु यः कुर्यात् तस्मिन् तीर्थे युधिष्ठिर

तत्र स्नात्वा उदकम् कृत्वा सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्

अङ्गिरा यत्र देवेशं ब्रह्म पुत्रः वृषध्वजम्

पुष्पकेण विमानेन वायु लोकम् स गच्छति

रुद्र गात्रात् विनिष्क्रान्ता लोकानां हित काम्यया
वृष्टि सर्गः तथा तेषां धारा सारः प्रकीर्तितः

स्रष्टा असौ वृष्टि सर्गस्य ध्रुवेण अधिष्ठितः रविः

सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते

ततो हिमवतो वायुः हिमम् तत्र समुद्भवम्

पुण्ड्रं नाम समाख्यातं सम्यक् वृष्टि विवृद्धये

भ्रमतो भ्रमतो रश्मी तौ चक्र युगयोः तु वै

विषुवत् ग्रह वर्णः च सर्वम् एतत् ध्रुव ईरितम्

तस्य काष्ठा स्मृता घोणा दन्त पङ्क्तिः क्षणाः तु वै
पूषा ते ग्रन्थिं विष्यतु

मित्रावरुणौ त्वा उत्तरतस् परिधत्ताम्

इन्द्रस्य बाहुर् असि दक्षिणो यजमानस्य परिधिर् इड ईडितः
अलसकम् उपदेक्ष्यामः दुर्बलस्य अल्प अग्नेः बहु श्लेष्मणः वात मूत्र पुरीष वेग विधारिणः स्थिर गुरु बहु रूक्ष शीत शुष्क अन्न सेविनः तद् अन्न पानम् अनिल प्रपीडितम् श्लेष्मणा च विबद्ध मार्गम् अतिमात्र प्रलीनम् अलस त्वात् न बहिस् मुखीभवति ततस् छर्दि अतीसार वर्ज्यानि आम प्रदोष लिङ्गानि अभिदर्शयत्य् अतिमात्राणि

आम प्रदोष जानाम् पुनर् विकाराणाम् अपतर्पणेन एव उपरमः भवति सति तु अनुबन्धे कृत अपतर्पणानाम् व्याधीनां निग्रहे निमित्त विपरीतम् अपास्य औषधम् आतङ्क विपरीतम् एव अवचारयेत् यथास्वम्

मात्रया अपि अभ्यवहृतम् पथ्यं च अन्नम् न जीर्यति

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

पक्वः सर्व आशयम् पश्चात् धमनिभिः प्रपद्यते

त्रिविधं कुक्षौ स्थापयेद् अवकाश अंशम् आहारस्य आहारम् उपयुञ्जानः तत् यथा एकम् अवकाश अंशम् मूर्तानाम् आहार विकाराणाम् एकं द्रवाणाम् एकं पुनर् वात पित्त श्लेष्मणाम् एतावतीं हि आहार मात्राम् उपयुञ्जानो नाम अत्र आहार जम् किंचिद् अशुभम् प्राप्नोति
हेम भाण्डैः प्रवहणं युक्तम् उक्ष कुमारकैः

गणिका गणम् आकृष्ट प्रमत्त जन मानसम्

रमणीय सरस् तीर तरु छायाम् उपाश्रयम्

अथ अष्टभिः शशाङ्क आभैः कुङ्कुम स्थासक अङ्कितैः

समासादयितुं शक्याः कुत एव अन्य सायकैः

सार्धं मकर यष्ट्या च चञ्चत् रक्त पताकया

न जानामि स्म केन अपि तं बद्धं वन्दन अञ्जलिम्
सः यस्मै अन्वाह तस्य प्राणान् त्रायते

एतत् उ ह एव अस्याः एतत्

सः याम् एव अमूम् सावित्रीम् अन्वाह एषा एव सा

सा ह एषा गयान् तत्रे

कुतस् उ एतावत् प्रतिगृह्णीयात्

सः यावत् एषु त्रिषु लोकेषु तावत् ह जयति यः अस्याः एतत् एवम् पदम् वेद
सहस्र शिरसम् देवम् अनन्तं नील वाससम्

स कृष्णं तत्र सहसा व्याहर्तुम् उपचक्रमे

मन्ये दृष्टं त्वया आश्चर्यम् हृदयं ते यथा अचलम्

तम् आह केशवो हृष्टः स्थितम् अक्रूरम् आगतम्

अथ अमज्जत् पुनस् तत्र तदा अक्रूरः कुतूहलात्
दिशो देव धूः

तद् अन्तरा यजमानस्य प्राणम् अवयातयेत्

मनो वै मनुष्य धूः

अनुष्टुभि प्रस्तुतायां यस्य कामयेत तस्य वाचा वाचं ध्यायेत्

अथ एताः देव धुरः च मनुष्य धुरः च संदधाति

तद् अन्तरा यजमानस्य मनो ऽवयातयेत्
अहिंसा आदिः यमः प्रोक्तः शौच आदिः नियमः स्मृतः

वर्जितं भूत तन्मात्रैः गुण जन्म अशन आदिभिः

मनसो ऽभीप्सितं प्राप्य देवो वैमानिको भवेत्

प्रत्याहारो जयः प्रोक्तो ध्यानम् ईश्वर चिन्तनम्

ज्ञानं महति संयच्छेत् यः इच्छेत् ज्ञानम् आत्मनि
तस्मात् सु पूर्वाह्णे एव पूर्वया उपसदा प्रचरितव्यम् सु अपराह्णे अपरया

ते वै एभ्यः लोकेभ्यः नुत्ताः असुराः ऋतून् अश्रयन्त

ते तथा इमान् लोकान् पुरः प्रत्यकुर्वत

द्वादश वै मासः
सुगा वो देवाः सदना अकर्म य आजग्म सवने मा जुषाणाः

मनसस् पत इमं नो दिवि देवेषु यज्ञम्

वहमाना भरमाणाः स्वा वसूनि वसुं घर्मं दिवम् आ रोहत अनु

यान् आवह उशतो देव देवांस् तान् प्रेरय स्वे अग्ने सधस्थे

सं ब्रह्मणा देव हितम् यद् अस्ति सं देवानां सुमतौ यज्ञियानाम्
सविता वै प्रजापतिः

अथ यत् एतत् प्रातर् प्रभाति एतस्मिन् वै द्युम्ने प्रजापतिः प्रजाः प्रजनयांचकार

अन्नाद्यम् एव एतत् अहर् रात्रयोः मुखतः अपिदधाति

ते ये नक्तम् जुह्वति रात्रिम् एव ते श्यामम् प्रविशन्ति
तेन स ऋषीणाम् उदगायत्
यदा चात्वालम् अथ उत्करम् तुमुलो ऽस्य् आक्रन्दं कृत्वा इति

यदा दक्षिणं वेदि अन्तम् अथ प्राजापत्यम् असि इति पत्नीशालाम् ऐन्द्रम् असि इति सदो वैष्णवम् असि इति हविर्धानम् ऐन्द्राग्नम् असि इति आग्नीध्रीयं वैश्वदेवम् असि इति वा
व्रतम् उपैष्यति शाखाम् अच्छैति पलाश शाखाम् शमी शाखाम् वा

अथ एनाम् आहरति इमाम् प्राचीम् उदीचीम् इषम् ऊर्जम् अभिसंस्कृताम् बहु पर्णाम् अ शुष्क अग्राम् हरामि पशु पाम् अहम् इति

उत्तरस्य आदिना पूर्वस्य अवसानम्
एक चितीकम् चिन्वीत उत्तमम् चिन्वानः

अन्नं विराट्

अयं सो अग्निर् इत्य् एतद् विश्वामित्रस्य सूक्तम्

चत्वारि वै छन्दांसि

पञ्च चितयः

ब्रह्मणा एव एनौ संनिवपति

यत् सिकता उपवपति ता एव अवरुन्द्धे
सः अहम् तपस् प्रभावेन तव भक्त्या तथा एव च

इति एवम् उच्यमानाः तु प्रतिपन्नं पितामहम्

निर्जितः स तु संग्रामे तताप परमं तपः

विद्युन्माली च बलवान् तारक आख्यः च वीर्यवान्

देवैः तथा विधातव्यं मया मति विचारणम्

अन्यदा आचरित आहाराः पङ्केन आचित वल्कलाः
तस्य चेद् नखाः वीत मांस शोणिताः पक्व जाम्बव वर्णाः स्युः परासुः इति विद्यात्
यात्रा आरम्भे अवसाने च तथा शुक्र उदये तु इह

क्रूर ग्रहैः पीडितानाम् अमृताय नमो नमः

पीत पुष्प अम्बर युतम् कृत्वा स्नात्वा अथ सर्षपैः
आत्म अज्ञानात् अहो प्रीतिर् विषय भ्रम गोचरे

संस्तवे च अपि निन्दायां कथं क्षुभ्येत् महा आशयः

आश्चर्यं मोक्ष कामस्य मोक्षाद् एव विभीषिका

उद्भूतं ज्ञान दुर्मित्रम् अवधार्य अति दुर्बलः
राजा राज भ्राता सूत स्थपत्योः अन्यतरो ग्रामणीः सजातश् च एवम् पूर्वः पूर्व उत्तरस्मै

मन्थिनो विमितम्

पूर्वाग्नि वाहः दक्षिणा

कृत आदि वा निदध्याद् राज प्रभृतिभ्यः
पक्व रम्भाम् नारिकेलं दाडिम्बम् अशिव आसवम्

इडया रेचयेत् पश्चाद् धैर्येण अखण्ड वेगात्

वर्षा श्रावण भाद्राभ्याम् शरद् आश्विन कार्त्तिकौ

मित आहारम् विना यस् तु योग आरम्भम् तु कारयेत्

उज्जायी कुम्भकम् कृत्वा सर्व कार्याणि साधयेत्

षण्णवति अङ्गुलि मानम् शरीरं कर्म रूपकम्

अधमाज् जायते घर्मो मेरु कम्पः च मध्यमात्

प्राणो ऽपानः समानश् च उदान व्यानौ च वायवः

एवं स्थाने हि गुप्ते च प्राणायामं समभ्यसेत्

शुद्धं सु मधुरम् स्निग्धम् उदर अर्ध विवर्जितम्

द्वात्रिंशत् मात्रया वायुं शशिनाड्या च रेचयेत्

धारयेद् बहु यत्नेन कुम्भकेन जलंधरैः

कुम्भके केवले सिद्धे किं न सिध्यति भू तले

न भवेत् कफ रोगः च क्रूरवायुर् अजीर्णकम्

कर्णौ निधाय हस्ताभ्यां कुर्यात् पूरकम् उत्तमम्

केवली च अजपा संख्या द्विगुणा च मनोन्मनी
पशवो वा इडा

सो ऽब्रवीद् ऋध्नवात् स यो मे सामनी सोमस्य तर्पयाद् इति
धर्म संक्षयम् अवाप्य भूपतिः शोक दुःख भय रोग वर्जितः

नारद उवाच
चतुर्थ्यां च चतुर् व्यूहः पञ्चम्याम् अर्चितः हरिः

चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां ब्रह्मा च पितरो अर्थ दाः

द्वितीयायां यमो लक्ष्मी नारायणः इह अर्थ दः
स शेषम् मूषिक विषम् प्रकुप्यति अभ्र दर्शने

पश्यन् तम् एव च अकस्मात् आदर्श सलिल आदिषु

स मन्त्रम् स ओषधी रत्नम् स्नपनं च प्रयोजयेत्

पिबेत् शाल्योदनम् दध्ना भुञ्जानो मूषिका अर्दितः

चतुष्पाद्भिर् द्विपाद्भिर् वा नख दन्त परिक्षतम्

कटुकालाबु विन्यस्तम् पीतं वा अम्बु निशा उषितम्

सिन्धुवारं नतं शिग्रु बिल्व मूलम् पुनर्नवा

श्लेष्म अनुबद्ध बहु आखु पोतक छर्दनम् स _
गूं वर्म गों च गैं नेत्रं गों च आवाहन आदिषु

क्षीरं सर्पिः च नैवेद्यं देयं सर्व विष अपहम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नाम एकोनत्रिंशोत्तरशततमः ऽध्यायः

जपन् जुह्वन् स्मरन् विद्या स्वर्गं निर्वाण ताम् व्रजेत्

कालीयं तक्षकं च एव पिङ्गलं मासि मासि च

मार्गे तृतीयाम् आरभ्य अवियोग आदिम् आप्नुयात्
उप तं यज्ञ क्रतुम् जानीहि येन इष्ट्वा वरुण पाशेभ्यः सर्वस्मात् च पाप्मनः सम्प्रमुच्येमहि इति
तं स भक्षयति तूष्णीम्

अथ एनम् विमितेन अभिविघ्नन्ति

अथ एनम् संशास्ति यजमान वाचं यच्छ राष्ट्रे च जागृहि इति
अनेन कल्पेन मार्कव अर्क सहचर नीप निर्गुण्डी सुमुख सुरस कुठेरक गण्डीर कालमालक पर्णासि क्षवक फणिज्झका बकुल कुटज सुवर्णक्षीरी स्वरसाणाम् अन्यतमस्मिन् कारयेत् पूपलिकाः तथा किणिही किराततिक्तक सुवह आमलक हरीतकी विभीतक स्वरसेषु कारयेत् पूपलिकाः स्वरसान् च एतेषाम् एकैकशस् द्वंद्वशः सर्वशो वा मधु विलुलितान् प्रातर् अनन्नाय पातुं प्रयच्छेत्

अथ आहर इति ब्रूयात् मूलक सर्षप लशुन करञ्ज शिग्रु मधुशिग्रु खरपुष्प भूस्तृण सुमुख सुरस कुठेरक गण्डीर कालमालक पर्णासि क्षवक फणिज्झकानि सर्वाणि अथवा यथालाभं तानि आहृतानि अभिसमीक्ष्य खण्डशस् छेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन सु प्रक्षालितायाम् स्थाल्यां समावाप्य गो मूत्रेण अर्ध उदकेन अभिषिच्य साधयेत् सततम् अवघट्टयन् दर्व्या तम् उपयुक्त भूयिष्ठे ऽम्भसि गत रसेषु औषधेषु स्थालीम् अवतार्य सु परिपूतम् कषायं सुख उष्णम् मदन फल पिप्पली विडङ्ग कल्क तैल उपहितम् स्वर्जिका लवणितम् अभ्यासिच्य बस्तौ विधिवत् आस्थापयेत् एनम् तथा अर्क अलर्क कुटज आढकी कुष्ठ कैडर्य कषायेण वा तथा शिग्रु पीलु कुस्तुम्बुरु कटुका सर्षप कषायेण तथा आमलक शृङ्गवेर दारुहरिद्रा पिचुमर्द कषायेण मदन फल आदि संयोग सम्पादितेन त्रि वारम् सप्त रात्रम् वा आस्थापयेत्

अथ एनम् क्रिमि कोष्ठम् आतुरम् अग्रे षष् रात्रम् सप्त रात्रम् वा स्नेह स्वेदाभ्याम् उपपाद्य श्वस् भूते एनं संशोधनं पाययितास्मि इति क्षीर गुड दधि तिल मत्स्य आनूप मांस पिष्ट अन्न परमान्न कुसुम्भ स्नेह सम्प्रयुक्तैः भोज्यैः सायं प्रातर् च उपपादयेत् समुदीरण अर्थम् क्रिमीणां कोष्ठ अभिसरण अर्थम् च भिषक्

ततस् च एनम् अनुवासयेत् अनुवासन काले

न हि ज्ञान अवयवेन कृत्स्ने ज्ञेये विज्ञानम् उत्पद्यते

एतावद् भिषजा कार्यं रोगे रोगे यथाविधि

पुरीष जाः तुल्य समुत्थानाः श्लेष्म जैः तेषां स्थानं पक्वाशयः ते प्रवर्धमानाः तु अधस् विसर्पन्ति यस्य पुनर् आमाशय अभिमुखाः स्युः यत् अन्तरम् तत् अन्तरम् तस्य उद्गार निःश्वासाः पुरीष गन्धिनः स्युः संस्थान वर्ण विशेषाः तु सूक्ष्म वृत्त परीणाहाः श्वेता दीर्घा ऊर्णा अंशु संकाशाः केचित् केचित् पुनः स्थूल वृत्त परीणाहाः श्याव नील हरित पीताः तेषां नामानि ककेरुकाः मकेरुकाः लेलिहाः सशूलकाः सौसुरादाः च इति प्रभावः पुरीषभेदः कार्श्यं पारुष्यं लोम हर्ष अभिनिर्वर्तनम् च त एव च अस्य गुद मुखम् परितुदन्तः कण्डूं च उपजनयन्तः गुद मुखम् पर्यासते त एव जात हर्षाः गुद निष्क्रमणम् अतिवेलम् कुर्वन्ति इति एष श्लेष्म जानाम् पुरीष जानाम् च क्रिमीणां समुत्थान आदि विशेषः

अयम् एव विकाराणां सर्वेषाम् अपि निग्रहे

एतत् एव पुनर् विस्तरेण उपदेक्ष्यते

एवम् एव भद्रदारु सरल काष्ठ स्नेहान् उपकल्प्य पातुं प्रयच्छेत्

विशेषतः तु सु अल्प मात्रम् आस्थापन अनुवासन अनुलोम हरण भूयिष्ठम् तेषु एव औषधेषु पुरीष जानाम् क्रिमीणां चिकित्सितं कर्तव्यं मात्रा अधिकम् पुनः शिरोविरेचन वमन उपशमन भूयिष्ठम् तेषु एव औषधेषु श्लेष्म जानाम् क्रिमीणां चिकित्सितं कार्यम् इति एष क्रिमि घ्नः भेषज विधिः अनुव्याख्यातः भवति

एतेन एव च पाक विधिना सर्षप अतसी करञ्ज कोषातकी स्नेहान् उपकल्प्य पाययेत् सर्व विशेषान् अवेक्षमाणः

ते यदा गुरु व्याधितम् लघु व्याधित रूपम् आसादयन्ति तदा तम् अल्प दोषम् मत्वा संशोधन काले ऽस्मै मृदु संशोधनं प्रयच्छन्तो भूय एव अस्य दोषान् उदीरयन्ति

इह खलु द्वौ पुरुषौ व्याधित रूपौ भवतः गुरु व्याधितः लघु व्याधितः च

प्राज्ञाः तु सर्वम् आज्ञाय परीक्ष्यम् इह सर्वथा
सवनः च अनघः तथा

विरजाः पर्वतः च एव पौर्णमासस्य तौ सुतौ

तथा एव च कनीयांसं तपस् निर्धूत कल्मषम्

देवौ धाताविधातारौ मेरोः जामातारौ तथा

_ ते भार्ये तयोः जातौ सुतौ उभौ
शस्त्र आद्यैः अभिघात उत्थ रक्तैः च रोग कारणम्

वातो ऽष्टधा संस्पृष्टैः निचयम् गतः

अतो विपर्यये बाह्य कोष्ठ अङ्गेषु च न अति रुज्

नारीणां सूक्ष्म रक्त त्वात् कन्यायां तु न जायते

अग्नि वर्ण बल भ्रंशः वेगानां वा प्रवर्तनम्

वैवर्ण्यम् अथ वा कासो बहिस् उन्नत ता अधिकम्

निरुध्य अति आर्तवम् योन्यां प्रतिमासं व्यवस्थितम्

कृष्णः स्फोट आवृतः वृद्धि लिङ्गः च रक्ततः

गात्रे मुखे पदे शोथः हि अग्निमान्द्यम् तथा एव च

वेधः सूच्या इव विष् भ्रंशः कृच्छ्रे मूत्रं प्रवर्तते

रूक्ष कृष्ण अरुण सिरा ऊर्णा आवृत गवाक्ष वत्

सेवते हीन संज्ञाभिः अर्दितः समुदीरयन्

पच्यते शीघ्रम् अत्यर्थम् दुष्ट रक्त आश्रयः तु सः

हीयते दीप्यते श्लेष्मा स्व स्थानम् दहति इव च

रक्त ताम्र असितः पित्तात् तृष् मोह ज्वर दाहवान्

वायुः कृत आश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात् काठिन्यम् आगतः
अङ्गुलि अग्रे स्मृतं दैवं तत् एव आर्षम् प्रकीर्तितम्

न वर्ण रस दुष्टाभिः न च एव प्रदर उदकैः

अह्नि कुर्यात् शकृत् मूत्रम् रात्रौ चेद् दक्षिणामुखः

न पादुका आसन स्थः वा बहिस् जानुः अथ अपि वा

न तिष्ठन् वा न निर्वासा न च पर्वत मस्तके

छाया कूप नदी गोष्ठ चैत्य अम्भस् पथिनि भस्मसु

अन्तर अङ्गुष्ठ देशिन्यः पितॄणां तीर्थम् उत्तमम्

भुक्त्वा पीत्वा च सुप्त्वा च स्नात्वा रथ्या उपसर्पणे

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे त्रयोदशो ऽध्यायः

अग्नौ च एव श्मशाने च विष् मूत्रे न समाचरेत्

संस्पृष्टयोः लोचनयोः प्रीयेते शशि भास्करौ

स उपानत्कः जल स्थः वा न उष्णीषी वा आचमेत् बुधः

स्पृष्ट्वा वासो विपरिधाय च
भवन्तौ मम विख्यातौ मल्लौ वीर ध्वज उचितौ

यदि वा प्रतियोत्स्येते ताव् अरिष्ट परिप्लुतौ

अनुज्ञातौ नरेन्द्रेण स्व गृहम् प्रतिजग्मतुः

कंसस्य आज्ञाम् पुरस्कृत्य हृष्टौ विविशतुस् तदा
तद् वै न अनूक्ताः इति ह उवाच
यद् अग्ने अद्य मिथुना शपातो यद् वाचस् तृष्टं जनयन्त रेभाः

नृ चक्षाः रक्षः परि पश्य विक्षु तस्य त्रीणि प्रति शृणीह्य् अग्रा

ये ते शृङ्गे अजरे जातवेदस् तिग्म हेती ब्रह्म संशिते

सनाद् अग्ने मृणसि यातुधानान् न त्वा रक्षांसि पृतनासु जिग्युः

तम् आ रभस्व समिधा यविष्ठ नृ चक्षसः चक्षुषे रन्धय एनम्
एवम् आनन्त्यम् आत्मानं दत्त्वा आनन्त्यम् आश्नुत

स पुरुषमेधेन इष्ट्वा विराड् इति नाम अधत्त
सा पितॄन् प्रार्थयामास पुरे च आत्म प्रसिद्धये

नाम्ना सत्यवती लोके पितृ लोके तथा अष्टका