tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
त्रिपुरं येन तत् दुर्गम् कृतं पाण्डुर गोपुरम्

तत् ओंकार मयम् गृह्य प्रतोदं वर दः प्रभुः

जानुभिः पतिता भूमौ रजस् ग्रासः च ग्रासितः

तृषा बुभुक्षा सर्व उग्रा मृत्युः सर्व शमः तथा

उज्जहार पितॄन् आर्तान् सुपुत्रः इव दुःखितान्

मकर तिमि तिमिङ्गिल आवृतः प्रलय इव अति समुद्धतः अर्णवः

यादृशः अयम् रथः क्ﾱप्तो युष्माभिः मम सत्तमाः

तथा इति उक्त्वा महादेवं चक्रुः ते रथम् उत्तमम्

हरम् अजितम् अजम् प्रतुष्टुवुर् वचन विशेषैः विचित्र भूषणैः

मरीचिः अत्रिः भगवान् अथ अङ्गिराः पराशर अगस्त्य मुखाः महा ऋषयः

प्रजापतिम् उवाच इदम् देवानां क्व भयं महत्

दिग्वाससा तथा उक्ताः ते सपितामहकाः सुराः

शर हस्तः रथं पाति शयनं ब्रह्मनः तदा

प्रतोद ओंकार एव आसीत् तद् अग्रम् च वषट्कृतम्

आरोहति रथं देवे हि अश्वाः हर भर आतुराः

यमः तूर्णम् समास्थाय महिषं च अति दारुणम्

विद्विष्टा वो मम द्विष्टाः कष्टाः कष्ट पराक्रमाः

इन्द्रस्य वाह्याः च गजाः कुमुद अञ्जन वामनाः
न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तम् अद्राक्ष्म चेत् त्वा

आभिर् मद् प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं मा अनुप्राक्षीः

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्य लोके सर्वान् कामांश् छन्दतः प्रार्थयस्व

श्वोभावा मर्त्यस्य यद् अन्तक एतत् सर्व इन्द्रियाणाम् जरयन्ति तेजः

वक्ता च अस्य त्वादृग् अन्यो न लभ्यो न अन्यः वरस् तुल्य एतस्य कश्चित्

उभे तीर्त्वा अशनाया पिपासे शोक अतिगः मोदते स्वर्ग लोके

लोक आदिम् अग्निं तम् उवाच तस्मै या इष्टका यावतीर् वा यथा वा

अनन्त लोक आप्तिम् अथ उ प्रतिष्ठां विद्धि त्वम् एतं निहितं गुहायाम्

त्रिणाचिकेतस् त्रयम् एतद् विदित्वा य एवं विद्वांश् चिनुते नाचिकेतम्

एतद् विद्याम् अनुशिष्टस् त्वया अहम् वराणाम् एष वरस् तृतीयः
बृहस्पतिं प्रपुष्णाति रश्मिः अर्वावसुः प्रभोः

एकेन रश्मिना विप्राः सुषुम्न आख्येन भास्करः

शनैश्चरं प्रपुष्णाति सप्तमः तु सुराट् तथा

अपराह्णे पितृ गणाः जघन्यं पर्युपासते

वसन्ते ग्रैष्मिके च एव शतैः स तपति त्रिभिः

वाम दक्षिणात् युक्ता दश तेन निशाकरः

ततः पञ्चदशे भागे किंचिद् शिष्टे कला आत्मके

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः

सर्वे ध्रुवे महाभागा निबद्धा वात रश्मिभिः

भ्राम्यमाणा यथायोगं भ्रमन्ति अनु दिवाकरम्

एते महा ग्रहानाम् वै समाख्याता रथा नव
किशर आदिभ्यः ष्ठन्

शीलं

पूर्वैः कृतम् इनि यौ च

ख च

मत जन हलात् करण जल्प कर्षेषु

क्त्रेर् मम् नित्यम्

तत् प्रति अनु पूर्वम् ईप लोम कूलम्

समवायान् समवैति

पर्प आदिभ्यः ष्ठन्

नौ द्वि अ चः ठन्

तद्वान् आसाम् उपधानो मन्त्र इति इष्टकासु लुक् च मतोः

शब्द दर्दुरम् करोति

भावे च

हितं भक्षाः

हल सीरात् ठक्

बहु अ च् पूर्व पदात् ठच्

सञ्ज्ञायां ललाट कुक्कुट्यौ पश्यति
आमाशय स्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयति अपि

प्रवेश्य वृषणौ सीव्येत् सेवन्या तुन्न संज्ञया

भुञ्जीत अन्नम् यवागूं वा पिबेत् सैन्धव संयुताम्

पक्वं सद्योव्रणेषु उक्तम् तैलं रोपणम् उत्तमम्

मृदु क्रिया अर्थम् शकृतो वायोः च अधस् प्रवृत्तये

पाययेत ततः कोष्णं चित्रा तैल युतम् पयः

संनिवेश्य यथास्थानम् अ व्याविद्ध सिरम् भिषक्

ततो ऽस्य सेचने नस्ये तर्पणे च हितं हविः

अनन्तैः अपि तैः अङ्गम् उच्यते जुष्टम् अष्टधा

यथास्थानं स्थिते सम्यक् अन्त्रे सीव्येद् अनु व्रणम्

आध्मानेन अतिमात्रेण शूलेन च विशस्यते

प्रायः सामान्य कर्म इदम् वक्ष्यते तु पृथक् पृथक्

स्नेह सेकम् न कुर्वीत तत्र क्लिद्यति हि व्रणः

घृष्ट अवकृत्त विच्छिन्न प्रविलम्बित पातितम्

मूर्छा आदयः ऽल्पाः प्रथमे द्वितीये तु अति बाधकाः
दक्षिणा दोर् नेष्टुः

तथा खलु षट्त्रिंशत् सम्पद्यन्ते
कीदृशं च व्रतं कार्यं किं दानं कस्य पूजनम्

श्वेता पीता समा रेखा इन्द्रनील सम द्युतिः

पूजयित्वा प्रयत्नेन साधकः फल काङ्क्षया

ते यान्ति परमं स्थानं शिव दर्शन संयुतम्

ददाति विपुलान् भोगान् ज्ञान मार्गम् सु दुर्लभम्

उवाच शंकरो देवि यत् त्वया परिपृच्छ्यते

श्री भैरवः उवाच

तस्य दर्शन मात्रम् हि ब्रह्महत्यां व्यपोहति

रोगी रोग विनिर्मुक्तः जायते न अत्र संशयः

पुरा अहम् विष्णुना युक्तो ब्रह्मणा सह सुन्दरि

देव्या आयतने ये तु चितां दहन्ति मानवाः

श्वेत रेखा समायुक्तः ह्य् अर्थ कार्ये महा द्युतिः

बलिं दद्याद् विधानेन दिक्षु सर्वासु यत्नतः
वसवस् त्वा दक्षिणत उत्तरान् मरुतस् त्वा

यौ त ओष्ठौ ये नासिके ये शृङ्गे ये च ते ऽक्षिणी

स तान् लोकान् सम् आप्नोति ये दिव्या ये च पार्थिवाः

प्रीता ह्य् अस्य ऋत्विजः सर्वे यन्ति यथायथम्
शतक्रतुः न ममृषे पृथोः यज्ञ महा उत्सवम्

कपाल खट्वाङ्ग धरम् वीरो न एनम् अबाधत

न एव आत्मने महा इन्द्राय रोषम् आहर्तुम् अर्हसि

उपायनम् उपाजह्रुः सर्वे लोकाः स पालकाः

चषाल यूपतः छन्नः हिरण्य रशनम् विभुः

दोग्धि स्म अभीप्सितान् अर्थान् यजमानस्य भारत

यत्र धर्म दुघा भूमिः सर्व काम दुघा सती
आसां हृद् नाभि वस्ति जाः परिपक्वाः सान्निपातिकी च मरणाय शेषाः पुनः कुशलम् आशु प्रतिकारिणम् चिकित्सकम् आसाद्य उपशाम्यन्ति

स्फुरति अति सिरा जालम् स्तभ्यते च शिरोधरा

मलायनानि च अन्यानि शून्यानि च लघूनि च

वात आदयः प्रकुप्यन्ति शिरसि अस्रम् च दुष्यति

ज्ञान अर्थम् भिषजा प्रजानां च हित एषिणा

क्षयाः तत्र अनिल आदीनाम् उक्तम् संक्षीण लक्षणम्

नित्यं युक्तः परिचरेत् इच्छन् आयुः अनित्वरम्

ब्रूयात् उपचरेत् च आशु प्राक् उपद्रव दर्शनात्

क्लेदो असृज् कफ मांसानाम् दोषलस्य उपजायते

दशा अष्ट च क्षयाः सप्त पिडका माधुमेहिकाः

क्रिमि रोग आतुरम् विद्यात् क्रिमीणां दर्शनेन च

दर्शयति आकृतिम् गत्वा क्षयम् आप्यायते पुनः

शस्त्र अस्त्रैः भिद्यते इव च उल्मुकैः इव दह्यते

दुश्छायो दुर्मना रूक्षः क्षामः च एव ओजसः क्षये

तस्मात् अचिर उत्थिताम् विद्रधीं शस्त्र सर्प विद्युत् अग्नि तुल्याम् स्नेह विरेचनैः आशु एव उपक्रमेत् सर्वशो गुल्म वत् च इति

त्वरेत जेतुं तं विद्वान् विकारं शीघ्रकारिणम्

प्रकृति स्थम् कफं वायुः क्षीणे पित्ते यदा बली

पक्व प्रभिन्नासु ऊर्ध्व जासु मुखात् स्रावः स्रवति अधस् जासु गुदात् उभयतस् तु नाभि जासु

संसर्गे नव षट् तेभ्य एक वृद्ध्या समैः त्रयः

अर्धावभेदको वा स्यात् सर्वं वा रुज्यते शिरः

विरेकस्य च वैषम्यं वैषम्यम् अनलस्य च

पृष्टवन् असि यत् सौम्य तत् मम शृणु स विस्तरम्

हृल्लासम् आस्य स्रवणम् पाण्डु ताम् दूयनं मदम्

आस्य असुखैः स्वप्न सुखैः गुरु स्निग्ध अति भोजनैः

वध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इव अक्षिणी

तदा संजायते ग्रन्थिः गम्भीर स्थः सु दारुणः

अलजी विनता आख्या च विद्रधी च इति सप्तमी

अन्त उन्नता मध्य निम्ना श्यावा क्लेद रुज् अन्विता

शीत मारुत संस्पर्शात् व्यवायात् वेग निग्रहात्

क्षयाः कति समाख्याताः पिडकाः कति च अनघैः

हुताशवेशस्य वचः तत् श्रुत्वा गुरुः अब्रवीत्

तावत् च एताः न लक्ष्यन्ते यावत् वास्तु परिग्रहः
तत् दृष्ट्वा हन्त सिद्धो अस्मि इति अगात् दर्पम् असौ मुनिः

विप्रस्य माम् अपृच्छत् च मत्स्य हासस्य कारणम्

पञ्चभिः मिलितैः किं यत् जगति इह न साध्यते

ज्ञानं विना च न अस्ति एव मोक्षो व्रत शतैः अपि

सो ऽथ कोपेन चाणक्यो ज्वलन् इव समन्ततः

शिववर्मा ततो देशात् प्रेषितो ऽभूत् ततः क्षणात्

इति उक्तवान् असौ हस्तः स्व अङ्गुलीः पञ्च दर्शयन्

आनीतस् तं तथाभूतं राज पुत्रम् व्यलोकयम्

गज इन्द्रः इव मत्तः च न अपैक्षत स किंचन

ते च न्यवेदयन् तस्मै कर्तारं तिलकस्य माम्

अथा ऊचुः ते प्रवेशो ऽत्र पुंसो अन्यस्य अस्ति न प्रभो

शृणु नन्दस्य यत् वृत्तम् तद् सकाशात् गते त्वयि

इति संचिन्त्य स प्राज्ञः शकटालो मद् इच्छया

प्रश्न मोक्षात् वध उत्तीर्णम् मां पुनर् च अब्रवीत् असौ

मा भैषीः मम मित्त्रं त्वम् इति उक्त्वा निर्भयं व्यधात्

ज्ञान मार्गे हि अहंकारः परिघो दुरतिक्रमः

जायन्ते बत मूढानां संवादा अपि तादृशाः

हन्त कात्यायनस्य अयम् लब्धः कालः प्रकाशने

आगत्य एताम् च राज आज्ञाम् शकटालो भय आनतः

श्राद्ध अहे अदर्शयत् तम् च राज्ञे स श्रद्दधे च तम्

बभूव शकटालः च सहायः प्रणतो मयि

सा भक्ष्यं याचमानान् तान् अवादीत् प्रतिपाल्यताम्

हसितं किमु तेन इति पृष्टा भूयः सुतैः च सा

पुत्रो हिरण्यगुप्त आख्यः मृगयायै गतो ऽभवत्

तस्मात् अहंकृति त्यागात् ज्ञाने यत्नं मुने कुरु

भूतानां पार्थिव अत्यर्थ निर्विवेक त्व हासिनाम्

क्षणात् तत्र एव च आरोहत् ऋक्षः सिंहेन भीषितः

एवम् उक्त्वा वररुचिः पुनर् एतत् अवर्णयत्

अथ अन् आदृत सत्कारः परिशुद्ध्या एव लाभवान्

अयोध्यात उपागच्छत् विप्रः एको मयि स्थिते

तदा एव राजा तत् बुद्ध्वा वधं तस्य न्यवारयत्

दुर्जयो योग नन्दः ऽयं स्थिते वररुचौ अतस्

तद् प्रसादेन दृष्ट्वा त्वां स्मृता जातिः मया सखे

प्रिय बन्धु विनाश उत्थः शोक अग्निः कं न तापयेत्

तद् वधम् तस्य लेखेन संदिश्य तद् अनन्तरम्
कुकूणके हिता वर्तिः पिष्टैस् ताम्र रजस् अन्वितैः

स्त्रियाः क्षीरे छगल्या वा मृदितं नेत्र सेचनम्

पक्ष्मणां सदने सूच्या रोमकूपान् विकुट्टयेत्

क्षीरं क्षीर अन्नम् अन्नं च भजतः क्रमतः शिशोः

पोथकीर् लिखिताः शुण्ठी सैन्धव प्रतिसारिताः

स्नेह स्वेद आदिकः तस्मिन्न् इष्टो वात हरः क्रमः

अप् सिद्धैः द्वि निशा श्रेष्ठा मधुकैः वा स माक्षिकैः

प्रायः क्षीर घृत आशि त्वात् बालानां श्लेष्म जाः गदाः
य एष गणिका भेदः इदानीम् अपि दृश्यते

उरः स्पृशति वः को वा कराभ्यां मूढ धियः इति

अनया तनया लब्धा सा इयम् मदनमञ्जुका

अकामी काम्यते यस् तु मध्यो ऽसाव् अर्यपुत्र वत्

स्तनोत्पीडितकं नाम संवाहनम् अ निन्दितम्

नवा इव मालती माला लोभनीय गुण आकृतिः

तत्र च एका प्रमृज्य अस्रम् माम् अवोचत् स चेतनम्

अन्तश् च अकथयत् तोषं विकसत् मुख पङ्कजा

सा तु निर्वर्तित स्व अर्था सुहृद् अर्थ पराङ्मुखा

मया आसन्ने निविष्टा सा मनाग् अपि न लक्षिता

प्रैरयत् तत्र च अपश्यम् मन्दिरं मन्दर उन्नतम्

एवम् अन्या अपि गणिका तृण वत् गणिता मया

तदा किल विषण्णो ऽहं मुमोह च पपात च

प्राधान्यं तेन कामस्य कामश् च इच्छा सुख आत्मकः

तस्यास् ता एव निघ्नन्ति निद्राम् इति न बध्यते

तया त्व् आलम्बिते पादे पाणिभ्याम् अभवन् मम

अप्रवृत्त मदस्य अस्य मदः सान्त्वैः प्रवर्तते

अचेतस्यास् तु सकलां क्षोभयन्ति महीम् इति

संकास्य शुद्ध कण्ठः च रम्याम् अकथयत् कथाम्

एताम् आश्वासयामि स्म निःसारैर् वचनैर् इति

मह्यम् आख्यातुम् आरब्धा क्षणम् मनः

पुस्तक द्वय हस्तेन तत्र च एकेन भाषितम्

द्वितीयायां तु कक्ष्यायां शिल्पि कौशल शंसिनी

कृतस् तोषयता कान्ताम् अस्माकं स्वामिनीम् इति

अशोच्या पद्मदेविका

अवोचम् अथ यन्तारं न नाम यदि न इच्छति

इति चिन्तयते मह्यं तया दापितम् आसनम्

स्वयम् एव ततो गत्वा देवी विज्ञापिता मया

क्रमेण उन्मील्य नयने मन्थरा ताम्र तारके

तद् एवं रथम् आरुह्य परीक्ष्यन्ताम् अमी त्वया

निन्दिता च मया आत्मीया बुद्धिर् वाक् च प्रमादिनी

तद् इदं दुःसहं दुःखं यस्माद् अस्माकम् आगतम्

हस्ति आरोहम् रथ आरोहः विधार्य रथम् उक्तवान्

दष्ट अनङ्ग भुजंगेन लघु संभाव्यताम् असौ

इदं भवनम् आत्मीयं प्रत्यवेक्ष्यं सदा त्वया

प्रणामं कारयामि इति विस्फूर्ज्य भवता तथा

अथ जानन्त्य् अपि त्वं मां निर्लज्जयितुम् इच्छसि

अथ राज कुलात् एषा निवृत्ता लक्षिता मया

यावतीं च भवान् वेलाम् इह आस्ते तावतीम् अहम्

तम् अतिक्रम्य रम्य अग्राः हर्म्य मालाः स निष्कुटाः

रथः किं पृष्ठतो यातु किं पुरः प्रेर्यताम् इति

उक्तः सारथिना च अस्मि प्रणयं
आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि ब्रह्मा नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्या चरण सम्पन्नः सुगतो लोक विद् अनुत्तरः पुरुष दम्य सारथिः शास्ता देव मनुष्याणाम् बुद्धो भगवान्

अथ स लब्ध प्रसादः उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासङ्गं कृत्वा येन भगवांस् तेन अञ्जलिम् प्रणम्य भगवन्तम् इदम् अवोचत् अधिवासयतु मे भगवान् अस्यां राजधान्यां त्रैमास्य वासाय
यमक आदि संज्ञा त्रयम् आह द्वाभ्याम् इति
मार्जक रक्षक धरक मायक मापक दायक दापक शलाका प्रतिग्राहक दास कर्मकर वर्गः च विष्टिः

धान्य मूल्यम् कोश निर्हारः प्रयोग प्रत्यादानम् च क्रयिमम्

सैन्धव सामुद्र बिड यवक्षार सौवर्चल उद्भेद जाः लवण वर्गः

सर्पिः तैल वसा मज्जानः स्नेहाः

कोद्रव वरक उदारक प्रियङ्गूणाम् त्रिगुणम् अन्नम् चतुर्गुणं व्रीहीणाम् पञ्चगुणं शालीनाम्

मांस पल विंशत्या स्नेह अर्ध कुडुबः पलिको लवणस्य अंशः क्षार पल योगः द्वि धरणिकः कटुक योगः दध्नश् च अर्ध प्रस्थः

कलायो द्विगुणः लाजा भरुजाः च

प्रियङ्गूणाम् अर्धं सारो नव भाग वृद्धिः च
पुराणं सर्व शास्त्राणाम् प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम्

चतुर्विंश सहस्राणि पुराणं तत् इह उच्यते

वाराहकल्प वृत्तान्तम् अधिकृत्य पराशरः

भविष्याणां च कल्पानां श्रूयते यत्र विस्तरः

आहृत्य नारदाय एवम् तेन वाल्मीकये पुनः

पाद्मं तत् पञ्च पञ्चाशत् सहस्राणि इह कथ्यते

मनवे कथयामास भूत ग्रामस्य लक्षणम्

मानवस्य प्रसङ्गेन कल्पस्य मुनि सत्तमाः

मद् पितुः मम पित्रा च मया तुभ्यं निवेदितम्

कल्प अन्ते लैङ्गम् इति उक्तम् पुराणं ब्रह्मणा स्वयम्

इदं च देवेष्व् च नित्यं तु इदम् पाप हरम् च पुंसाम्

गो सहस्र प्रदानस्य फलं सम्प्राप्नुयात् नरः

चतुर् लक्षम् इदम् प्रोक्तं व्यासेन अद्भुत कर्मणा

अद्य अपि देव लोके अस्मिन् शतकोटि प्रविस्तरम्

अङ्गानि चतुरो वेदान् पुराणम् न्याय विस्तरम्

धन्यं यशस्यम् आयुष्यम् पुराणानाम् अनुक्रमम्

चतुर्दश सहस्राणि तथा पञ्च शतानि च

त्रयोविंशति साहस्रम् तद् प्रमाणम् विदुः बुधाः

लिखित्वा तत् च यो दद्यात् हेमसिंह समन्वितम्

प्रतिलिख्य च यो दद्यात् सौवर्ण करि संयुतम्

मत्स्य उवाच

श्वेतकल्प प्रसङ्गेण धर्मान् वायुः इह अब्रवीत्

तद्वत् अग्नेः च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य च

परमां सिद्धिम् आप्नोति पुनरावृत्ति दुर्लभाम्
गृहीत्वा विमलं खड्गं छेदयेद् बलिम् उत्तमम्

सो ऽचिरेण लभेत् कामान् सर्वान् एव मनस् गतान्

पूर्व जाप प्रयुक्तेन न एव अङ्गुष्ठेन भैरव

तत् प्रयुक्तम् तु योग ज्ञैः आदिषोडशचक्रकम्

तादृशः साधकः कुर्यात् न अन्यथा तु कदाचन

अन्त्य सृष्टम् पदा स्पृष्टं यत्नेन परिवर्जयेत्

हीनं स्यात् हीन ता मूलम् निष्फलं स्याद् विपर्ययात्

नवम्यां शुक्ल पक्षस्य रजोभिः पञ्चभिः नरः

बलिः महा बलिः इति बलयः परिकीर्तिताः

मन्त्रं च कण्ठतो ध्यात्वा सित वर्णम् हिरण्मयम्

अभावे च तथा एव एषाम् कदाचिद् हय हस्तिनः

कल्पेषु दृष्ट्वा वा मन्त्रं गृह्णीयात् छद्मना अथ वा

योनिमुद्रा समाख्याता देव्याः प्रीति करा मता

गुरुम् आक्षिप्य विप्रं च प्रहृत्य एव च पाणिना

प्रतिवारं पठेत् मन्त्रम् शनैस् ओष्ठम् च चालयेत्

ॐ ऐं ह्रीं श्रीं कौशिकि इति रुधिरं दापयामि ते

पूजयित्वा ततः खड्गम् ॐ आं ह्रीं फट् इति मन्त्रकैः

देव्यै नवम्यां सम्पूर्णं बलिं दद्याद् घृत आदिभिः

हस्तेन स्रजम् आदाय चिन्तयेत् मनसा शिवाम्

शठे क्रूरे च मूर्खे च छद्म कारिणि अभक्तिके
अर्क समिधम् आदित्याय प्रदेश मात्र अभिघारितानाम् या आदिभिः जुहुयात्

आप्यायस्व समेतु इति सोमाय

यथा समुत्थितं यन्त्रं यन्त्रेण प्रतिहन्यते

नीलां गां शनैश्चराय

बृहस्पते अति यद् अर्य इति बृहस्पतये

यमं शनैश्चरं विद्याद् राहोः काल दूतिनः केतोश् चित्रगुप्तश् च इति एते ग्रह देवताः

भास्कर अङ्गारकौ रक्तौ श्वेतौ शुक्र निशाकरौ

अ श्रद्दधानम् अ शुचि करणम् अ जाप्यम् त्यक्त मङ्गलम्

अस्य प्रत्नाम् अनु द्युतम् इति शुक्राय

केतोः कुञ्जरम् इति
तद् अनन्तरम् _ तथा एव पश्येत्

अन्यां रहसि विस्रम्भैर् अन्यां प्रत्यक्ष पूजनैः

यतस् तु स्वेच्छया पुनर् अपि निष्क्रमणं निर्गुणो ऽयम् इति तदा अन्यं काङ्क्षेद् इति बाभ्रवीयाः

तद् मित्राणि च उपगृह्य तैर् भक्तिम् आत्मनः प्रकाशयेत्

अन्तःपुराणां च वृत्तम् एतेष्व् एव प्रकरणेषु लक्षयेत्

तद् ज्ञातिषु च अति सम्भ्रमः

अधिविद्यमाना च यावत् शक्ति योगात् आत्मनो अधिक त्वेन स्थितिं कारयेत्

दौर्भाग्याद् रहस्यानाम् अभावः
समालोक्य च तुष्ट आत्मा महादेवः सुरेश्वरः

मद् बलः च एव भविता महा योग बल अन्वितः

निपेतुः विह्वल अत्यर्थम् रक्षाः चक्रुः च मङ्गलम्

स्वर्णोदका इति ताम् आह देवदेवः त्र्यम्बकः

देवी नन्दीश्वरं देवम् अभिषिञ्चामि भूतपम्

पद्म उत्पल वन उपेता प्रावर्तत महा नदी

साम शाखा सहस्रम् च स अङ्ग उपाङ्गम् महा मुने
यत् च दोष शमन त्वे सति अपि ज्वरे विशेषतः अभिहितम् मुस्ता पर्पटकम् _ च प्रमेहे रजनी यव अन्नम् च इत्यादि

उभय अर्थ कारि पुनर् दैव व्यपाश्रयम् औषधम्

पुनर् अपि त्रिविधं हेतु विपरीतम् व्याधि विपरीतम् उभय अर्थ कारि च

विशेषात् कृच्छ्र मेह अर्शस् पाण्डु शोफ कफ अपहम्

कटु पाक रसम् शीतं रोपणं कफ पित्त जित्

दीपनी पाचनी मेध्या वयसः स्थापनी परम्

तुत्थकं कटु सक्षारं कषायं विशदं लघु

रोपणी

वयसः स्थापनं शीतं लेखनं वात पित्त जित्
न अपसव्यम् वासो न विकृतं वसेत्

तद् निष्ठः तद् परः विद्वान् नित्यम् अ क्रोधनः शुचिः

रूप लक्षण संयुक्तान् योनि दोष विवर्जितान्

वर्जयेत् प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु

साक्षाद् देवो महादेवः तत् ज्ञानम् इति कीर्तितम्

भूतानां प्रिय कारी स्यात् न पर द्रोह कर्म धीः

धर्मो हि भगवान् देवो गतिः सर्वेषु जन्तुषु
पुष्करं च पवित्रं च मध्यं च अहम् ततः परम्

शैलादिः उवाच

अपः अहम् भगवन्त् ईशः तेजः अहम् वेदिः अपि अहम्

स सर्व कारण उपेतः ऋषिर् विश्व अधिकः प्रभुः

ज्योतिः च अहम् तमः च अहम् ब्रह्मा विष्णुः महेश्वरः
अग्नीषोमा पथिकृता स्योनं देवेभ्यो रत्नं दधथुर् वि लोकम्

स्योनाः त्वा वाताः उप वान्तु शग्माः

एतत् त्वा वासः प्रथमं न्व् आगन्न् अप एतत् ऊह यद् इह अबिभः पुरा

ये वा सहस्र दक्षिणाः तान् चित् एव अपि गच्छतात्

अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितम् ओषधीषु प्रति तिष्ठा शरीरैः

वनेषु शुष्मो अस्तु ते पृथिव्याम् अस्तु यत् हरः

त्रिकद्रुकेभिः पवते षड् उर्वीर् एकम् इद् बृहत्

उद् अह्वम् आयुर् आयुषे क्रत्वे दक्षाय जीवसे

ताभ्यां राजन् परि धेह्य् एनं स्वस्त्य् अस्मा अनमीवं च धेहि

यस् त्वा जघान वध्यः सो अस्तु मा सो अन्यद् विदत भागधेयम्

यमे अध्वरो अधि मे निविष्टो भुवो विवस्वान् अन्वाततान

उरूणसाव् असुतृपाव् उदुम्बलौ यमस्य दूतौ चरतो जनाꣳ अनु

सूर्यं चक्षुषा गच्छ वातम् आत्मना दिवं च गच्छ पृथिवीं च धर्मभिः
प्रीति युक्तः नर श्रेष्ठः चचार विषयान् प्रियान्

आनृशंस्येन शूद्रान् च दस्यून् निग्रहणेन च

न अलम् एकस्य तत् सर्वम् इति मत्वा शमं व्रजेत्

पुत्रो यः त्वा अनुवर्तेत स राजा पृथिवीपतिः

द्रुह्योः च एव सुता भोजा अनोः तु म्लेच्छ जातयः
प्रयच्छतो मृत्युम् उत अमृतम् च माया मनुष्यस्य वदस्व विद्वन्

ज्योतिः यथा एव उदक पार्थिवेषु अदः समीर वेग अनुगतम् विभाव्यते

ऋषेः विनिर्गमे कंसो यदून् मत्वा सुरान् इति

शङ्ख तूर्य मृदङ्गाः च नेदुः दुन्दुभयः समम्

वासुदेव कथायाम् ते यज् जाता नैष्ठिकी रतिः

उपस्थितो निवर्तेत निवृत्तः पुनर् आपतेत्

अवतीर्य यदोः वंशे भगवान् भूतभावनः

सूत उवाच

आत्मनः क्षेमम् अन्विच्छन् द्रोग्धुः वै परतो भयम्

माथुरान् शूरसेनान् च विषयान् बुभुजे पुरा

राजधानी ततः सा अभूत् सर्व यादव भूभुजाम्

मथुरा भगवान् यत्र नित्यं संनिहितो हरिः

मनसा दूयमानेन विहसन् इदम् अब्रवीत्

अग्रतो भविता देवो हरेः प्रिय चिकीर्षया

ज्ञातयो बन्धु सुहृदः ये च कंसम् अनुव्रताः

अश्वानाम् अयुतम् सार्धं रथानां च त्रि षष् शतम्

श्री शुकः उवाच

आत्मानम् इह संजातं जानन् प्राक् विष्णुना हतम्
आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

अवभासिता येन दिशः समन्ताद् दिवाकरेण उदयता यथा एव

या उपरिष्टाद् गच्छन्ति ताश् चातुर्महाराजिकांस् त्रयस्त्रिंशान् यामांस् तुषितान् निर्माणरतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभान् अप्रमाणाभान् आभास्वरान् परीत्तशुभान् अप्रमाणशुभाञ् शुभकृत्स्नान् अनभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलान् अबृहान् अतपान् सुदृशान् सुदर्शनान् अकनिष्ठान् देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यम् अनात्म इति उद्घोषयन्ति गाथा द्वयम् च भाषन्ते

यो ह्य् अस्मिन् धर्म विनये अप्रमत्तश् चरिष्यति

श्रावक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति आस्ये ऽन्तर्धीयन्ते

यदा तु भगवांल् लोके उत्पन्नः राजा च प्रसेनजिद् दहरसूत्र उदाहरणेन विनीतो भगवत् शासने श्रद्धां प्रतिलब्धवान् तदा प्रीति सौमनस्य जातः त्रिर् भगवन्तम् उपसंक्रम्य दीप धूप गन्ध माल्य विलेपनैः अभ्यर्चयति

तेन तस्माद् द्विगुणेन मूल्येन वर्धितम्
विलस दशन रुचि रुचिर शिखरे

रचित रुचिर भूषाम् दृष्टि मोषे प्रदोषे स्फुरति निरवसादाम् का अपि राधाम् जगाद

वदन कमल परिशीलन मिलित मिहिर सम कुण्डल शोभम्

सिञ्जान मञ्जु मञ्जीरम् प्रविवेश निवेशनम्

मुग्धे मधुमथनम् अनुगतम् अनुसर राधिके

चल मलय वन पवन सुरभि शीते

शृणु रमणीयतरम् तरुणी जन मोहन मधुप विरावम्

प्रविश राधे माधव समीपम् इह

नील नलिनम् इव पीत पराग पटल भर वलयित मूलम्

विलस रति रभस हसित वदने

त्वाम् चित्तेन चिरम् वहन् अयम् अति श्रान्तः भृशम् तापितः कन्दर्पेण तु पातुम् इच्छति सुधा सम्बाध बिम्ब अधरम्

मुग्धे मधुमथनम् अनुगतम् अनुसर राधिके
अनुपक्रम्यमाणः तु सर्व एव प्रायशो

शेषा रस कर्म कालाः तु सर्वं देहम्

अर्शांसि गुल्म उदर अतिसार ग्रहणीनाम्

बाह्य अवयव मात्रेण तयोः मुह्यति बालिशः

एकः च अपचारः निमित्तम् एकस्य व्याधेः बहूनां च तथा बहवः

तथा अन्यः प्रधान एव रोगः अन्यस्य हेतुः भवति यथा ज्वरो रक्तपित्तस्य रक्तपित्तं वा ज्वरस्य

त एते अतियोग आदयः सामान्यात् अनुपशय लक्षणाः

एवं च कृत्वा न दोष व्यतिरेकेण रोग अनुबन्धः केवलं पौर्वापर्ये विशेषः

तत्र अतिमात्र स्व लक्षणः कालः अतियोगः

तत्र अन्य परिवाराः व्याधयो द्विविधाः पुरोगामिणः अनुगामिनः च

यथा च विद्युत् वर्षा आदयः नभसि भवन्ति न तु अवश्यम् निमित्तात् तु अवश्यम् अपि

तत्र काल जाः रक्षण कृताः अरक्षण जाः अकाल जाः

मध्यो मूर्ध हृदय वस्ति आदीनि मर्माणि अस्थि संधयः

आतुरस्य अन्तरात्मानम् न स रोगान् चिकित्सति

तत्र अल्प लक्षणाः मृदवो मध्य लक्षणाः मध्याः सम्पूर्ण लक्षणाः तु अधिमात्राः
तस्य संरक्षितव्यं हि मनः प्रलय हेतोः

पित्तात् पीत असितम् रक्तं स्त्यायति औष्ण्यात् चिरेण च

ततः शोणित जाः रोगाः प्रजायन्ते पृथग्विधाः

संमूर्छितानि तीक्ष्णानि मद्यानि विविधानि च

संतापः च अति दौर्बल्यम् अरुचिः शिरसः च रुक्

शोणितस्य अवसेकैः च व्यायाम उद्घर्षणैः तथा

विद्यात् पित्त मद आविष्टम् रक्त पीत असित आकृतिम्

स जन्तुं पातयति आशु विना बीभत्स चेष्टितैः

देश काल ओक सात्म्यानाम् विधिः यः संप्रकाशितः

विदाहः च अन्न पानस्य तिक्त अम्ल उद्गिरणम् क्लमः

यः च मद्य कृतः प्रोक्तो विष जः रौधिरः च यः

रक्त प्रदोष जाः रोगाः तेषु रोगेषु च औषधम्

प्रबुद्ध संज्ञम् अन्नैः च लघुषु तम् उपाचरेत्

तन्द्रा निद्रा अतियोगः च तमसः च अति दर्शनम्

न अति उष्ण शीतम् लघु दीपनीयं रक्ते ऽपनीते हितम् अन्न पानम्

सुख अन्वितम् तुष्टि बल उपपन्नम् विशुद्ध रक्तम् पुरुषं वन्दन्ति

स्रंसन उल्लेखनैः धूमैः अञ्जनैः कवलग्रहैः

तत्र श्लोकौ

कण्डू अरुस् कोठ पिडक कुष्ठ चर्मदल आदयः

शीत उष्ण स्निग्ध रूक्ष आद्यैः उपक्रान्ताः च ये गदाः

गृह्णीयात् तलम् अ प्राप्तम् तथा संन्यास पीडितम्
श्रोत्रं त्वच् घ्राण दृश् जिह्वा वाच् दोस् मेढ्र अङ्घ्रि पायवः

सो ऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत् त्रिधा

यद् मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम्

तस्य अपि द्रष्टुः ईशस्य कूटस्थस्य अखिल आत्मनः

यथा अर्कः अग्निः यथा सोमो यथा ऋक्ष ग्रह तारकाः

स्व लक्षित गतिः ब्रह्मन् सर्वेषां मम च ईश्वरः

देवदेव नमः ते ऽस्तु भूतभावन पूर्वज

येन स्व रोचिषा विश्वं रोचितं रोचयामि अहम्

नारायण पराः वेदा देवा नारायण अङ्गजाः

नारायण परः योगो नारायण परम् तपः

हृदा स्वर्लोक उरसा महर् लोकः महात्मनः
दन्त वत् दन्त सक्तेषु दन्त वत् तेषु धारणात्

तैजसं चेद् आदाय उच्छिष्टी स्यात् तत् उदस्य आचम्य आदास्यन् अद्भिः प्रोक्षेत्

सकृद् उभयं शूद्रस्य स्त्रियाश् च
कस्य अपि तात धन्यस्य लोक चेष्टा अवलोकनात्

कृत्वा मूर्ति परिज्ञानम् चैतन्यस्य न किं गुरुः
तं वा अहं न अर्वाञ्चम् न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम्

ततश् च एनम् अन्याभ्यां पादाभ्यां प्राशीर् याभ्यां च एतम् पूर्व ऋषयः प्राश्नन्

यस्य देवा अकल्पन्त उच्छिष्टे षड् अशीतयः

ऋचा कुम्भ्य् अधिहिता आर्त्विज्येन प्रेषिता

ब्राह्मणं हनिष्यसि इति एनम् आह

तेन एनम् प्राशिषं तेन एनम् अजीगमम्

ततश् च एनम् अन्येन पृष्ठेन प्राशीर् येन च एतम् पूर्व ऋषयः प्राश्नन्

स्रामो भविष्यसि इति एनम् आह

ततश् च एनम् अन्येन उरसा प्राशीर् येन च एतम् पूर्व ऋषयः प्राश्नन्

तं वा अहं न अर्वाञ्चम् न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम्

एष वा ओदनः सर्व अङ्गः सर्व परुः सर्व तनूः

एष वा ओदनः सर्व अङ्गः सर्व परुः सर्व तनूः

तैर् एनं प्राशिषं तैर् एनम् अजीगमम्

ततश् च एनम् अन्याभ्यां श्रोत्राभ्यां प्राशीर् याभ्यां च एतम् पूर्व ऋषयः प्राश्नन्

एष वा ओदनः सर्व अङ्गः सर्व परुः सर्व तनूः
तत उक्थ्यं विगृह्णाति

मैत्रावरुण चमसे ऽध्वर्युः संस्रावम् अवनयति देवेभ्यस् त्वा देवायुवं पृणज्मि यज्ञस्य आयुषे इति

अत्याक्रम्य आश्राव्य आह उक्थशस् यज सोमस्य इति

व्याख्यातम् अनुप्रकम्पनम्

नाराशंसान् भक्षयन्ति नराशंस पीतस्य सोम देव त इति

व्याख्यातो ग्रहस्य भक्ष मन्त्रः

न आप्याययन्ति
स्वप्न उपमम् अमुं लोकम् असन्तं श्रवण प्रियम्

हिंसायां यदि रागः स्याद् यज्ञ एव न चोदना

पार्थिवानां युत अयुतैः

अघं कुर्वन्ति हि यथा देश अवस्था अनुसारात्

धातुषु उद्धवैः कल्प्यन्त एतेषां स्व अर्थ सिद्धये

क्षुद्रान् कामांश् चलैः प्राणैर् जुषन्तः संसरन्ति ते

परोक्ष वादाः ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम्

धर्म अर्थम् व्यवहार अर्थम् यात्रा अर्थम् इति च अनघैः

आसक्त मनसः मर्त्या आत्मनो अनर्थ हेतुषु

अनन्त पारम् गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्र वत्

नतान् अ विदुषः स्व अर्थम् भ्राम्यतो वृजिन अध्वनि

कलेर् दुर्विषहः क्रोधस् तमस् तम् अनुवर्तते

भूतेषु घोष रूपेण बिसेषु ऊर्णा इव लक्ष्यते
युक्तश् छन्दांस्य् अधीयीत मासान् विप्रो ऽर्धपञ्चमान्

संहातं च स काकोलम् कुड्मलं प्रतिमूर्तिकम्

अश्वश् चक्षुस् त्वचं वासो घृतं तेजस् तिलाः प्रजाः

अन्तर्गत शवे ग्रामे वृषलस्य च संनिधौ

स पर्यायेण याति इमान् नरकान् एकविंशतिम्

पूजयेत् हव्य कव्येन विपरीतांश् च वर्जयेत्

धर्मं शनैः संचिनुयाद् वल्मीकम् इव पुत्तिकाः

धर्म ध्वजी सदा लुब्धश् छाद्मिको लोक दम्भकः

ताडयित्वा तृणेन अपि संरम्भान् मति पूर्वकम्

अधार्मिकं तस्करं च परस्य एव च योषितम्

वयसः कर्मणो ऽर्थस्य श्रुतस्य अभिजनस्य च

एतद् विद्यात् समासेन लक्षणं सुख दुःखयोः

प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुर् आयुश् च एव प्रवर्धते

ब्रह्म अष्टका पौर्णमास्यौ तस्मात् ताः परिवर्जयेत्

माघ शुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्णे प्रथमे ऽहनि

न भिन्न भाण्डे भुञ्जीत न भाव प्रतिदूषिते

उपानहौ च वासश् च धृतम् अन्यैर् न धारयेत्

दान धर्मम् निषेवेत नित्यम् ऐष्टिक पौर्तिकम्

नित्य अनध्यायः एव स्याद् ग्रामेषु नगरेषु च

एतद् विदन्तो विद्वांसो ब्राह्मणा ब्रह्म वादिनः

द्वाव् एव वर्जयेन् नित्यम् अनध्यायौ प्रयत्नतः

नवान्नम् अद्यान् मांसं वा दीर्घम् आयुर् जिजीविषुः

प्रतिग्रहेण ह्य् अस्य आशु ब्राह्मं तेजः प्रशाम्यति

न विष् मूत्रम् उदीक्षेत न बाहुभ्यां नदीं तरेत्

प्रियं च न अनृतम् ब्रूयाद् एष धर्मः सनातनः

भद्रं भद्रम् इति ब्रूयाद् भद्रम् इत्य् एव वा वदेत्

आददीत आमम् एव अस्मात् अवृत्ताव् एक रात्रिकम्

उपाकर्मणि च उत्सर्गे त्रि रात्रम् क्षेपणं स्मृतम्

क्षुवतीं जृम्भमाणां वा न च आसीनाम् यथासुखम्

यज्ञो ऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात्

आचार्यो ब्रह्म लोक ईशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः

मङ्गल आचार युक्तानाम् नित्यं च प्रयत आत्मनाम्

पशुना त्व् अयनस्य आदौ समा अन्ते सौमिकैर् मखैः

हिंसा रतः च यो नित्यं न इह असौ सुखम् एधते

शठो मिथ्या विनीतः च बकव्रत चरः द्विजः

तान् प्रजापतिर् आह इत्य मा कृध्वं विषमं समम्

तिरस्कृत्य उच्चरेत् काष्ठ लोष्ट पत्त्र तृण आदिना

ततः सपत्नान् जयति स मूलः तु विनश्यति

न भुञ्जीत उद्धृत स्नेहम् न अति सौहित्यम् आचरेत्

ज्यायान् परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोक जित्तमः

तावतो ऽब्दान् अमुत्र अन्यैः शोणित उत्पादकः ऽद्यते

सामवेदः स्मृतः पित्र्यस् तस्मात् तस्य अशुचिः ध्वनिः

प्रतीपम् एतद् देवानां तस्मात् तत् परिवर्जयेत्

न अवमन्येत वै भूष्णुः कृशान् अपि कदाचन

न आक्रामेत् कामतश् छायां बभ्रुणो दीक्षितस्य च

न विवादे न कलहे न सेनायां न संगरे

धर्म मूलम् निषेवेत सत् आचारम् अ तन्द्रितः

यो ह्य् अस्य धर्मम् आचष्टे यश् च एव आदिशति व्रतम्

इन्द्रिय अर्थेषु सर्वेषु न प्रसज्येत कामतः

अमावास्या चतुर्दश्योः पौर्णमासी अष्टकासु च

त्रि अहम् न कीर्तयेद् ब्रह्म राज्ञो राहोश् च सूतके

बैडालव्रतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्व अभिसंधकः

दुहित्रा दास वर्गेण विवादं न समाचरेत्

अन्तर् आगमने विद्याद् अनध्यायम् अहर्निशम्

दूराद् आवसथान् मूत्रं दूरात् पाद अवसेचनम्

येन अस्य पितरो याता येन याताः पितामहाः

जामयो ऽप्सरसाम् लोके वैश्वदेवस्य बान्धवाः

स्वाध्याये भोजने च एव दक्षिणं पाणिम् उद्धरेत्

विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मस् तम् अनुगच्छति

स्त्रिया क्लीबेन च हुते भुञ्जीत ब्राह्मणः क्वचित्

पूर्वां संध्यां जपंस् तिष्ठेत् स्व काले च अपराम् चिरम्