tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
वैश्यात् क्षत्रियायाम् आयोगवो ब्राह्मण्यां वैदेहकः

शूद्रान् निषाद्यां कुक्कुटः

पारशव इत्य् एके

व्रात्यान् आहुर् मनीषिण इति
विडम्बयन्तः क्रीडन्ति लीलां त्वद् बलम् आश्रिताः

यस्मात् त्वया हतः केशी तस्मान् मद् शासनम् शृणु

पन्थानः शोधिता व्योम्नि विमान आरोहिणा ऊर्ध्व गाः

नृ शब्द अनुसरः क्रुद्धः स कदाचिद् दिन आगमे

पूतना निधन आदीनि कर्माणि तव दृष्टवान्

हयस्य अस्य महा इन्द्रः ऽपि बिभेति बलसूदनः

रराज केशी मेघेन संसक्तः ख इव अंशुमान्

हिम काले यथा व्योम्नि नीहारम् इव चन्द्रमाः

अथ आह अन्तर्हितः विप्रो नारदः ख गमः मुनिः

व्याभुग्न इव घर्म अन्ते चन्द्र अर्ध किरणैः घनः

पितृ तुल्येन शंसन्ति बान्धवेन समागमम्

गोपान् कृष्णः समासाद्य व्रजम् एव विवेश ह

एष संवर्तकं कर्तुम् उद्यतः किल पाप कृत्

न नृभिर् गो धनैः वा अपि सेव्यते वन वृत्तिभिः

खुरैर् दारयते भूमिम् वेगेन आरुजते द्रुमान्

त्वां च अप्रतिम कर्माणम् संश्रयिष्यन्ति पार्थिवाः
स अति क्षेपम् निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते

धन्वन्तरिः उवाच

वायुः कटि आश्रितः सक्थ्नः कण्डराम् आक्षिपेद् यदा

सर्व अङ्ग रोधः स्तम्भः च सर्व काय आश्रिते ऽनिले

श्रोत्र आदि इन्द्रिय बाधाम् च त्वचि स्फोटन रूक्ष ताम्

हनुस्तम्भः स तेन स्यात् कृच्छ्रात् चर्वण भाषणम्

चक्रे तीव्र रुजा श्वास गर आमय विवर्ण ताः

विष् मूत्रम् _ प्राप्य स समीर समीरणाः
काचिलिन्दिक सुख संस्पर्शा

अथ खलु ते बोधिसत्त्वाः ते च देव पुत्राः बोधिसत्त्वस्य अन्तिकात् इमाम् एवंरूपाम् कुल परिशुद्धिम् मातृ परिशुद्धिम् च श्रुत्वा चिन्ता मनस्काराः अभूवन्

तम् अर्थम् च सम्प्रतीत्य बोधिसत्त्वः तुषित वर भवन स्थः चत्वारि महा विलोकितानि विलोकयति स्म

प्रत्युत्तीर्य सम्यक् एव ऋद्ध्या विहायसा राजधानीम् आगत्य उपरि अन्तःपुर द्वारे अ क्षतम् एव अस्थात्

सा प्रतिरूपा अस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भ प्रतिसंस्थानाय इति

न सो ऽस्ति देवो न च मानुषो वा यो दृष्ट्वा अथ लभेत तृप्तिम्

स तं शब्दं श्रुत्वा कर्दम इव शिलायां प्रस्थाय विहायसा सप्त ताल मात्रम् अत्युद्गम्य च तेजः धातुम् समापद्य उल्का इव परिनिर्वाणो ऽयम्

कथंरूपेण राजा चक्रवर्ती परिणायक रत्नेन समन्वागतो भवति इह राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य पूर्ववत् परिणायक रत्नम् उत्पद्यते पण्डितो व्यक्तो मेधावी

अन्ये ऽपि सत्त्वाः कपिल आह्वये पुरे सर्वे सु शुद्ध आशय धर्म युक्ताः

धर्म चारिणी अ चञ्चला च

कतमैः द्वात्रिंशता यत् उत अभिज्ञातायां स्त्रियां कुक्षौ चरमभविको बोधिसत्त्वो ऽवक्रामति

एवंरूपेण राजा चक्रवर्ती परिणायक रत्नेन समन्वागतो भवति

राज्ञः सुबाहोः कंस कुलस्य शूरसेन ईश्वरस्य राजधानिः

कथंरूपेण राजा चक्रवर्ती अश्व रत्नेन समन्वागतो भवति अथ राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य पूर्ववत् अश्व रत्नम् उत्पद्यते

श्रेष्ठ विक्रमम् च तत् कुलम् भवति

सर्वान् स दोषान् अनुचिन्तयन्तः शाक्यं कुलं वीत दोषम्

चैत्य पूजकम् च तत् कुलम् भवति

यदा च राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः तम् मणि रत्नम् मीमांसितु कामः भवति अथ रात्र्याम् अर्धरात्र समये अन्धकार तमिस्रायाम् तं मणि रत्नम् ध्वज अग्रे उच्छ्रापयित्वा उद्यान भूमिम् निर्याति सु भूमि दर्शनाय

अपरे तु आहुः न तत् प्रतिरूपम्

सर्व नीलम् कृष्ण शिरसम् मुञ्ज केशम् आदृत वदनम् स्वर्ण ध्वजम् स्वर्ण अलंकारम् हेम जाल प्रतिच्छन्नम् ऋद्धिमन्तं विहायसा गामिनं विकुर्वणा धर्मिणम् यत् उत बालाहको नाम अश्व राजम्

क्रिया अधिमुक्तम् च तत् कुलम् भवति

एवं भिक्षवः ते बोधिसत्त्वा देव पुत्राः च सर्वस्मिन् जम्बुद्वीपे षोडश जानपदेषु यानि कानिचिद् उच्च उच्चानि राज कुलानि तानि सर्वाणि व्यवलोकयन्तः सर्वाणि स दोषाणि अद्राक्षुः

एवंरूपेण राजा चक्रवर्ती अश्व रत्नेन समन्वागतो भवति
ज्येष्ठे मन्दार कुसुमम् बिल्व पत्त्रम् शुचौ स्मृतम्

वसन्त मासम् आसाद्य तृतीयायां जन प्रियैः

रस रूपम् ततो यावत् प्राप्नोति वसुधा तलम्

जपा कुसुम्भ कुसुमम् मालती शतपत्त्रिका

संकीर्त्य हरिकेशाय तथा ऊरू वरदे नमः

मार्गे मासे तु गो मूत्रम् पौषे संप्राशयेत् घृतम्

एवं निवेद्य तत् सर्वम् अग्रतस् शिवयोः पुनः
ब्रह्म क्षत्र विशाम् काल औपनायनिकः परः

तद् अभावे ऽस्य तनये पत्न्यां वैश्वानरे ऽपि वा

प्रजापति पितृ ब्रह्म देव तीर्थानि अनुक्रमात्

अनेन विधिना देहे साधयेत् विजित इन्द्रियः

यज्ञानां तपसां च एव शुभानां च एव कर्मणाम्
पञ्च प्रयाजान् इष्ट्वा उदङ् अत्याक्रम्य संस्रावेण अनुपूर्वम् हवींष्य् अभिघारयति ध्रुवाम् एव अग्रे ऽथ दक्षिणं पुरोडाशम् अथ ध्रुवाम् अथ उत्तरम् पुरोडाशम् अथ शृतम् अथ दध्य् उपभृतम् अन्ततः
आसाम् एकतमां सवर्णां स्वर्ग भूषणाम्

प्राह प्रहस्य गत विस्मयः एजमानान्
यव क्षीर आज्य होमेन जाति तण्डुलकेन वा

सहस्रेण महा भूतिः शतेन व्याधि नाशनम्

केवलं घृत होमेन सर्व रोग क्षयः स्मृतः

षष् मासम् तु घृतं हुत्वा सर्व व्याधि विनाशनम्

जुहुयात् अयुतम् नित्यं षष् मासात् नियतः सदा

अष्टोत्तरसहस्रेण षष् मासात् जायते ध्रुवम्
राज स्वम् श्रोत्रिय स्वम् च न भोगेन प्रणश्यति

क्षुद्रकाणां पशूनां तु हिंसायां द्विशतो दमः

देव ब्राह्मण सांनिध्ये साक्ष्यं पृच्छेद् ऋतं द्विजान्

तस्माद् अस्य वधं राजा मनसा अपि न चिन्तयेत्

अभियोक्ता न चेद् ब्रूयाद् दण्ड्यश् च धर्मतः

अश्मनो ऽस्थीनि गोवालांस् तुषान् भस्म कपालिकाः

सत्यं साक्ष्ये ब्रुवन् साक्षी लोकान् आप्नोति पुष्कलान्

निबध्नीयात् तथा सीमां सर्वांस् तांश् च एव नामतः

तस्य आशु कर्त्ये अङ्गुल्यौ दण्डं च अर्हति षट्शतम्

प्रयुक्तं साधयेद् अर्थं पञ्चमेन बलेन च

स्वयम् एव तु यौ दद्यान् मृतस्य प्रत्यनन्तरे

स चेत् तु पथि संरुद्धः पशुभिर् वा रथेन वा

एष नौयायिनाम् उक्तो व्यवहारस्य निर्णयः

ऐन्द्रं स्थानम् अभिप्रेप्सुर् यशश् च अक्षयम् अव्ययम्

पशूनां रक्षणं च एव दास्यं शूद्रं द्विजन्मनाम्

वर्णं रूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डम् अर्हति

शाल्मली फलके श्लक्ष्णे नेजकः शनैः

मातरं पितरं जायां भ्रातरं तनयं गुरुम्

कौट साक्ष्यम् तु कुर्वाणांस् त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः

अभिषह्य तु यः कन्यां कुर्याद् दर्पेण मानवः

यो निक्षेपं याच्यमानो निक्षेप्तुर् न प्रयच्छति

करीषम् इष्टका अङ्गारान् शर्कराः वालुकास् तथा

मासस्य वृद्धिं गृह्णीयाद् वर्णानाम् अनुपूर्वशः

स दण्ड्यः कृष्णलान्य् अष्टौ न देयं च अस्य वेतनम्

द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं चन्द्र अर्क अग्नि यम अनिलाः

यस्य दृश्येत सप्त अहात् उक्त वाक्यस्य साक्षिणः

अतो ऽन्यथा वर्तमानो दाप्यो द्वादशकं दमम्

अपदिश्य अपदेश्यम् च पुनर् यस् त्व् अपधावति

तन्तुवायो दश पलम् दद्याद् एक पल अधिकम्

सहस्रं ब्राह्मणो दण्डं दाप्यो गुप्ते तु ते व्रजन्

तस्य कर्म अनुरूपेण देयो ऽंशः सहकर्तृभिः

विक्रयाद् यो धनं किंचिद् गृह्णीयात् कुल संनिधौ

कन्या एव कन्यां या कुर्यात् तस्याः स्याद् द्विशतो दमः

पृष्टो तु कृत अवस्थः धन एषिणा

यो ऽरक्षन् बलिम् आदत्ते करं शुल्कं च पार्थिवः

तत्र सत्यं ब्रुवन् साक्षी धर्म अर्थाभ्याम् न हीयते

अर्वाक् त्रि अब्दात् हरेत् स्वामी परेण नृपतिर् हरेत्

अवाक्शिरास् तमस्य् अन्धे किल्बिषी नरकं व्रजेत्

पदान्य् अष्टादश एतानि व्यवहार स्थितौ इह

कृत्स्नम् एव लभेत अंशम् अन्येन एव च कारयेत्

उद्वेजन करैः दण्डैश् चिह्नयित्वा प्रवासयेत्

एषो अखिलेन अभिहितः दण्ड पारुष्य निर्णयः

व्रात्यया सह संवासे चाण्डाल्या तावद् एव तु

न उन्मत्तायाः न कुष्ठिन्या न च या स्पृष्टमैथुना

अभ्यादध्युश् च काष्ठानि तत्र दह्येत पाप कृत्

पर दार अभिमर्शेषु प्रवृत्तान् नॄन् महीपतिः

एको अ लुब्धः तु साक्षी स्याद् बह्व्यः शुच्यो ऽपि न स्त्रियः

एनो गच्छति कर्तारं निन्दा अर्हः यत्र निन्द्यते

सीमा अज्ञाने नृणां वीक्ष्य नित्यं लोके विपर्ययम्

षोडश एव तु वैश्यस्य द्वात्रिंशत् क्षत्रियस्य च

प्राप्त अपराधाः ताड्याः स्यू रज्ज्वा वेणु दलेन वा

स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर् द्विजानां सदृशा द्विजाः

गोपः क्षीर भृतः यस् तु स दुह्याद् दशतो वराम्

पाणिग्रहणिका मन्त्राः कन्यास्व् एव प्रतिष्ठिताः

यस्मिन् कर्मणि यास् तु स्युर् उक्ताः प्रत्यङ्ग दक्षिणाः

तृतीयं धनदण्डं तु वध दण्डम् अतः परम्

अन्येष्व् अ परिपूतेषु दण्डः स्यात् पञ्च कृष्णलः

सत्येन शापयेद् विप्रं क्षत्रियं वाहन आयुधैः

मिथो दायः कृतो येन गृहीतो मिथ एव वा

मिथ एव प्रदातव्यो यथा दायस् तथा ग्रहः

तस्य षड्भाग भाज् राजा सम्यग् भवति रक्षणात्

तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे

स्वभावेन एव यद् ब्रूयुस् तद् ग्राह्यं व्यावहारिकम्

तेषाम् आद्यम् ऋण अदानम् निक्षेपो अस्वामि विक्रयः

क्षेत्रिकस्य अत्यये दण्डो भागाद् दशगुणो भवेत्

यावतो बान्धवान् यस्मिन् हन्ति साक्ष्ये ऽनृतं वदन्

यो यथा निक्षिपेत् हस्ते यम् अर्थं यस्य मानवः

वनस्पतीनां सर्वेषाम् उपभोगो यथा यथा
ऋत्विग् यदि वृतो यज्ञे स्व कर्म परिहापयेत्

स्त्री विप्र अभ्युपपत्तौ च घ्नन् धर्मेण न दुष्यति

तथ्येन अपि ब्रुवन् दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम्

शूद्रो गुप्तम् अगुप्तं वा द्वैजातं वर्णम् आवसन्

तप्तम् आसेचयेत् तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः

पाणिम् उद्यम्य दण्डं वा पाणि छेदनम् अर्हति

वृथा हि शपथं कुर्वन् प्रेत्य च इह च नश्यति

यथार्हम् एतान् अभ्यर्च्य ब्राह्मणैः सह पार्थिवः

शतानि पञ्च दण्ड्यः स्याद् अज्ञानाद् द्विशतो दमः

विनश्यत्य् आशु तत् कृत्स्नं दुर्भिक्ष व्याधि पीडितम्

चत्वारस् तु उपचीयन्ते विप्र आढ्यो वणिङ् नृपः

ज्येष्ठे मासि नयेत् सीमां सु प्रकाशेषु सेतुषु

तद् वदन् धर्मतो ऽर्थेषु जानन्न् अप्य् अन्यथा नरः

अनादेयं न आददीत परिक्षीणो ऽपि पार्थिवः

तावान् एव स विज्ञेयो विब्रुवन् दण्डम् अर्हति

इह च अनुत्तमाम् कीर्तिं वाग् एषा ब्रह्म पूजिता

वेतनस्य एव च अदानम् संविदश् च व्यतिक्रमः

तुला मानम् प्रतीमानं सर्वं च स्यात् सु लक्षितम्

पूर्वम् आक्षारितो दोषैः प्राप्नुयात् पूर्वसाहसम्

तृणं च गोभ्यो ग्रास अर्थम् अस्तेयं मनुर् अब्रवीत्

धनुस् शतम् परीहारो ग्रामस्य स्यात् समन्ततः

तदा नियुञ्ज्याद् विद्वांसं ब्राह्मणं कार्य दर्शने

न वृद्धो न शिशुर् न एकः न अन्त्यः न विकल इन्द्रियः

ता राजसर्षपस् तिस्रस् ते त्रयो गौरसर्षपः

न स्वामिना निसृष्टो ऽपि शूद्रो दास्याद् विमुच्यते

जातिजानपदान् धर्मान् श्रेणी धर्मान् च धर्म विद्

दश अतिवर्तनानि आहुः शेषे दण्डो विधीयते

मत्त उन्मत्त आर्त अध्यधीनैः बालेन स्थविरेण वा

शतम् अश्व अनृते हन्ति सहस्रं पुरुष अनृते

ग्रामीयक कुलानाम् च समक्षं सीम्नि साक्षिणः

सम्भूय च समुत्थानं दत्तस्य अनपकर्म च

ऋणं दातुम् अशक्तो यः कर्तुम् इच्छेत् पुनः क्रियाम्

वैश्य शूद्रौ प्रयत्नेन स्वानि कर्माणि कारयेत्

निक्षेपो यः कृतो येन यावांश् च कुलसंनिधौ

पक्व अन्नानाम् च सर्वेषां तद् मूल्यात् द्विगुणो दमः
अथ गच्छतो गोपालस्य मस्तक अवस्थित दधि भाण्डात् वारं वारं तेन काकेन दधि खाद्यते

तस्माद् अश्व अधिकः राजा विजयी स्थल विग्रहे

शुको ब्रूते यथा आज्ञापयति देवः

राज्ञा विहस्य उक्तम् स्व स्वामिनम् गत्वा सज्जीकुरु

ततः काकेन सह वर्तकश् चलितः

राजा कथयति

अपरं च

महा आरम्भाः कृत धियः तिष्ठन्ति च निराकुलाः

तं शुश्रूषेत जीवन्तं संस्थितं च न लङ्घयेत्

यतः

दशाननो ऽहरत् सीतां बन्धनं स्यान् महोदधेः

चक्रवाको ब्रूते देव तथा अपि प्राग् एव विग्रहो न विधिः

अथ ते सर्वे दुर्ग द्वारम् गत्वा महा आहवम् कृतवन्तः

दुर्जन त्वम् च भवतो वाक्याद् एव ज्ञातम्

कार्य काले यथाशक्ति कुर्यान् न तु विचारयेत्

तज् ज्ञात्वा सुवर्ण वस्त्र आदिकम् यथार्हं प्रसाद प्रदानम् च क्रियताम्

अस्माभिर् निर्मिता नीडाश् चञ्चु मात्र आहृतैः तृणैः

मन्त्री ब्रूते तथा अपि आगन्तुकः शङ्कनीयः

दुर्ग शोधनम् प्रतिक्षणम् अनुसंधातव्यम्

अथ एकदा केन अपि सस्य रक्षकेण धूसर कम्बल कृत तनुत्राणेन धनुष्काण्डं सज्जीकृत्य आनत कायेन एकान्ते स्थितम्

सम्प्रति मलय पर्वत अधित्यकायाम् समावासित कटकः वर्तते

सु भटाः शील सम्पन्नाः संहताः कृत निश्चयाः

हस्तिनां गमनं प्रोक्तं प्रशस्तं जलद आगमे

ततस् तेन सस्य रक्षकेण चीत्कार शब्दात् गर्दभो ऽयम् इति निश्चित्य लीलया एव व्यापादितः

प्रस्तुतम् अनुसंधीयताम्

शुचिर् दक्षो ऽनुरक्तश् च जाने भृत्यो ऽपि दुर्लभः

पश्चाच् चक्रवाकेण आनीय प्रबोध्य कनक अलंकार आदिकम् दत्त्वा संप्रेषितः स्व देशम् ययौ

तत् किम् आगन्तुको जाति मात्रात् दुष्टः तत्र अपि उत्तम अधम मध्यमाः सन्ति

न चेत् कथं नीति शास्त्र कथा कौमुदीम् वाच् उल्काभिः तिमिरयति

विना हेतुम् अपि द्वन्द्वम् एतन् मूर्खस्य लक्षणम्

राजा आह विग्रहस् तावत् समुपस्थितः

नरेशे जीव लोकः ऽयं निमीलति निमीलति

राजा उवाच कथम् एतत्

वीरवरस् तत् सर्वं लक्ष्मी वचनम् उक्तवान्

अनित्यो विजयो यस्माद् दृश्यते युध्यमानयोः

अथ एकदा कृष्ण चतुर्दश्याम् रात्रौ स राजा स करुण क्रन्दन ध्वनिम् शुश्राव

ततो विजयो नाम वृद्ध शशकः ऽवदन् मा विषीदत

स च चिराद् अत्र आस्ते

स्व अपकर्षम् पर उत्कर्षम् दूत उक्तैः मन्यते तु कः

हर्ष क्रोधौ यतौ यस्य शास्त्र अर्थे प्रत्ययस् तथा

राजा आह कथम् इह समये अति व्ययः युज्यते उक्तं च आपद् अर्थे धनं रक्षेद् इति

किन्तु

यः स्वभावो हि यस्य अस्ति स नित्यं दुरतिक्रमः

स्वामिना अधिष्ठितः श्वा अपि किं न सिंहायते ध्रुवम्

तत् श्रुत्वा वानरैर् जात आमर्षैः आलोचितम् अहो निर्वात नीड गर्भ अवस्थिताः सुखिनः पक्षिणो ऽस्मान् निन्दन्ति

स ब्रूते शशको ऽहम्

स्खलतो हि कर आलम्बः सु शिष्टैः एव

विपत्तौ हि महान् लोके धीर त्वम् अधिगच्छति

राजहंसो ब्रूते स्व बले सार असार विचारः क्रियताम्

तथा च उक्तम्

तत्र क्षण अन्तरे तद् मुखात् वृक्ष छाया अपगता

अक्षयान् लभते लोकान् यदि क्लैब्यं न गच्छति

स च सर्वैर् जल चरैः पक्षिभिर् मिलित्वा पक्षि राज्ये अभिषिक्तः

यथा काल कृत उद्योगात् कृषिः फलवती भवेत्

राजा उवाच कः प्रयास्यति दौत्येन यत एवम् भूतः दूतः कार्यः

यतः

विग्रहः पुनर् अवश्यं कर्तव्यः

प्रथमं युद्ध कारि त्वम् समस्त बल पालनम्

अन्यच् च

किं भावि तत्र पर स्थाने किं खादितवान् कथं वा प्रसुप्तः इत्य् मद् हृदयम् विदीर्यते

तद् अनेन सह न गच्छामि

राज्ञा उक्तम् कथम् एतत्

समम् अश्वैर् जलं सर्वत्र एव पदातिभिः

तद् संग्रहे विचारः कार्यः

यतः

तद् अद्य आरभ्य मद् आज्ञया अस्मिन् अरण्ये व्यवहारः कार्यः

ततो दिनेषु गच्छत्सु तद् तीर अवस्थिताः क्षुद्र शशकाः गज पाद आहतिभिः चूर्णिताः

श्वा यदि क्रियते राजा तत् किं न अश्नाति उपानहम्

अथ कुक्कुट नख प्रहार जर्जरीकृतेन अपि सारसेन कुक्कुट सेना बहुशो हता

तथा च उक्तम्

राजा आह को ऽयम् कुतः समायातः
नगर स्थः वन स्थः वा पापो वा यदि वा शुचिः

अन्तरं न एव जानाति स तिरस्क्रियते ऽरिभिः

अपरं च
तत् यत् पशौ पुरोﾱआशम् अनुनिर्वपन्ति स मेधेन नः पशुना इष्टम् असत् केवलेन नः पशुना इष्टम् असत् इति

सः अश्वात् आलब्धात् उदक्रामत्

स गाम् प्राविशत्

स किम्पुरुषः अभवत्

सः इमाम् प्राविशत्
प्राणम् एव पुरस्ताद् दधाति

पञ्च उपदधाति

पशवश् छन्दस्याः

अयं पश्चाद् विश्वव्यचा इति

याः प्राणवतीस् ताः पुरस्ताद् उपदधाति

या मनस्वतीस् ता दक्षिणतः

तस्मात् पश्चात् प्राचीनं रेतो धीयते

तस्मात् प्राङ् पशुः प्राणिति

उवाच ह इयम्

याः पश्चात् ताभिर् जमदग्निः
माधवे मा कुरु मानिनि मानम् अये

स्निग्धे यत् परुषा असि यत् प्रणमति स्तब्धा असि यत् रागिणि द्वेष स्था असि यत् उन्मुखे विमुख ताम् याता असि तस्मिन् प्रिये

माधवे मा कुरु मानिनि मानम् अये

सुखयतु रसिक जनम् हरि चरितम्
तथा एव पद्मावत्या अपि नन्दति स्म समागतः

ददौ वैदेह देशे च राज्यं गोपालकाय सः

यौगन्धरायणाय आशु स्व सहाय मुखैः तदा

यद् उवाच अग्नि दाह आदि स ज्ञानी भावि पृच्छताम्

इति संचिन्तयन् तस्याः भार्यायाः स बहिः स्थितः

प्रत्यभिज्ञातवान् तावत् तां निजाम् एव गेहिनीम्

पदात् पदं च द्वे देव्यौ मार्गे तम् अनुजग्मतुः

तद् गज इन्द्र घटाः वेला वनेषु दलशो ययुः

तद् एकस्याः स्व भार्यायाः स चक्रे विदितं तदा

तस्थौ च निर्वृतस् तत्र तथा श्वशुर सत्कृतः

परिणीता समृद्धस्य कस्य अपि वणिजः सुता

ततो मगध भूभृता स नगरेण तेन अर्चितः समग्र जन मानसैः अनुगतो अनुराग आगतैः

मही मर्द भय उद्भ्रान्त शेष उत्क्षिप्त फणान् इव

इतरा तु जल पात तुषार कण नश्वरी

अदूषयत् प्रतिपथं विष आदि द्रव्य युक्तिभिः

इत्य् उक्ते मन्त्रि मुख्येन राजा वत्स ईश्वरः ऽब्रवीत्

विसस्मार यथा अभीष्टान् अपि भोगान् स्व देश जान्

बभूव देवदास आख्यः पुरे पाटलिपुत्रके

एत्य नीता निजं गेहं स्व पित्रा पौण्ड्रवर्धनम्

ततः कुबेर तिलकाम् अलक असङ्ग शंसिनीम्

आसीद् वासवदत्ता च पितुः पार्श्व विवर्तिनी

चोलक ईश्वर कीर्तिः च कालुष्यं ययतुः समम्

ततस् तं सह देवीभ्यां सचिवैश् च तपः स्थितम्

ज्वलत् प्रदीपे यावत् च ददौ दृष्टिं तद् अन्तरे

श्वशुर द्वय बन्धूनाम् प्रसक्त अनुप्रसक्तितः
सवितृ प्रसूताः एव स्तुवन्ति

त्रयस्त्रिंशद् वै यज्ञस्य तन्व इति

न माम् एष हिंसिष्यति इति

सर्वा ह वा अस्य यज्ञस्य तन्वः प्रयुक्ता भवन्ति सर्वा आप्ताः सर्वा अवरुद्धाः
ब्रह्मणः सा तनुः पूर्वा दिवम् आवृत्य तिष्ठति

भूत आदिकानाम् भूतानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

ते ऊर्ध्वस्रोतसो ज्ञेयाः तुष्ट आत्मानः बुधैः स्मृताः

क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेभ्यः तस्य धीमतः

नील ग्रीवान् सहस्र अक्षान् सर्वान् च अथ क्षमा करान्

निकृत्यां तु द्वयं जज्ञे भयं नरक एव च

तमस् मोहः महा मोहः तामिस्रः च अन्ध संज्ञितः

बुद्धौ च भगवन्त् ईशः सर्वतः परमेश्वरः

एवम् उक्तः अब्रवीत् एनम् न अहम् मृत्यु जरा अन्विताः

तस्मात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शस्यते

त्रिगुणः तु ततस् तु अग्निः स शब्द स्पर्श रूपवान्

ईश्वरः तु परो देवो विष्णुश् च महतः परः

स्वामि त्वम् अस्य यत् सर्वम् विष्णुः सर्व प्रवेशनात्

रथिनः चर्मिणः च एव वर्मिणश् च वरूथिनः

तत् तमः प्रतिनुन्नं वै मिथुनं समजायत

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसान् आत्मनः समान्

ब्रह्मा कमल गर्भ आभः रुद्रः कालाग्नि संनिभः

सम्भवन्ति ततो हि अपः ता वै सर्व रस आत्मकाः

सिसृक्षुर् अम्भांसि एतानि स्वम् आत्मानम् अयूयुजत्

अव्यक्तां सत्त्व बहुलाम् ततस् ताम् सः अभ्यपूजयत्

सामुद्रा वै समुद्रेषु नादेयाश् च नदीषु च

दुःख उत्तराः सुता हि एते सर्वे च अधर्म लक्षणाः

भोगवत्यश् च ताः सर्वाः सर्वाः ताः योग मातरः

देवान् ऋषीन् च महतो गदतः तान् निबोधत

तौ उभौ मोक्ष कर्मणौ आरोप्य आत्मानम् आत्मनि

यामाः पूर्वं प्रजाता ये ते अभवन् तु दिवौकसः

प्रधानं प्रकृतिः च इति यत् आहुः तत्त्व चिन्तकाः

बृहत् त्वात् च स्मृतो ब्रह्मा भूत त्वात् भूतः उच्यते

ततो महात्मा भगवान् दिव्य रूपम् अचिन्तयत्

ततस् अर्वाक्स्रोतसाम् सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

एवं परस्पर उत्पन्नाः धारयन्ति परस्परम्

बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यते अपि च

व्यतीते तु अष्टमे कल्पे पुराणौ लोक साक्षिणः

ऋभुः सनत्कुमारश् च द्वौ एतौ ऊर्ध्वरेतसौ

तेन सृष्टाः क्षुधा आत्मानः अम्भांसि आदातुम् उद्यताः

भूत त्वात् ते स्मृता भूताः पिशाचाः पिशित अशनात्

रुद्रो भृगुर् मरीचिश् च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्च एव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

महिषा गवय अक्षाः च प्लवंगाः शरभा वृकाः

मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावत् आभूतसंप्लवम्

परस्पर अनुप्रवेशात् धारयन्ति परस्परम्

प्रथमः संप्रयोग आत्मा कल्प आदौ समपद्यत

यस्मात् प्रवर्तते च ऊर्ध्वम् ऊर्ध्वस्रोताः ततस् स्मृतः

तस्मात् देवाः दिवा तन्वा तुष्ट्या सृष्टा मुखात् तु वै

एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः

तस्मात् ते दुःख बहुलाः भूयस् भूयस् च कारिणः

समतीतानि कल्पानां तावत् शेषाः परे तु ये

अतीतानि च कल्पानि स उदर्काणि सह अन्वयैः

दैवम् इति अपरे विप्राः स्वभावं भूत चिन्तकाः

ततस् तेषु व्यतीतेषु ततो ऽन्यान् साधकान् सुतान्

रस मात्राः तु ता हि अपः रूप मात्रः अग्निः आवृणोत्

ये पठन्ति नराः तेषाम् विद्यते न च पातकम्

संबुद्धाः च एव नाना त्वे अप्रवृत्ताश् च योगिनः

भान्ति यस्मात् ततो ऽंभांसि शब्दः अयम् सु मनीषिभिः

सहस्र शत बाहून् च दिव्यान् भौम अन्तरिक्ष गान्

ओषधीनां तथा आत्मानः वल्लीनां वृक्ष वीरुधाम्

माया च वेदना च अपि मिथुन द्वयम् एतयोः

ब्रह्मा नारायण आख्यः तु सुष्वाप सलिले तदा

ऋभुः सनत्कुमारश् च द्वौ एतौ ऊर्ध्वरेतसौ

स्व छन्दात् स्व छन्दांसि वयसा च वयांसि च

साधर्म्येण अवतिष्ठेते प्रधान पुरुषौ उभौ

लेभे स पुरुषः पत्नीं शतरूपाम् अयोनिजाम्

एकविंशम् अथर्वाणम् एव च

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान् मुखात्

पञ्चमः अनुग्रहः सर्गः चतुर्धा तु व्यवस्थितः

स्थूल शीर्षान् अष्ट दंष्ट्रान् द्वि जिह्वान् तांस् त्रि लोचनान्

चिनोति यस्मात् भोग अर्थम् तेन असौ चितिः उच्यते

सा अपविद्धा तनुः तेन सद्यः संध्या व्यजायत

अहर् तिष्ठन्ति सर्वाणि परमेशस्य धीमतः

रजस् प्रियान् ततस् सः अथ मानसान् असृजत् सुतान्
महेश्वरः परो ऽव्यक्ताद् अण्डम् अव्यक्त सम्भवम्

गुण भावात् व्यज्यमानः महान् प्रादुर्बभूव ह
षष्ठ उद्दिष्टम् निरोधन संस्कारम् स्पष्टयन् आह मर्दन इत्यादि

सृष्टिः यथा

सृष्टिः एषा समाख्याता षण्ढ दोष विनाशिनी

एतैर् मर्दन मूर्छन पातैः संस्कार विशेषम् कृत्वा मन्द वीर्य त्वात् कदर्थितो भवति
ये च अपि अन्ये चरिष्यन्ति व्रतं पाशुपतं मम

निमेषाः च अनुकर्षाः च ईषा च अस्य लवाः स्मृताः

पुरत्रयं दग्धुम् अलुप्त शक्तेः किम् एतत् इति आहुः अज इन्द्र मुख्याः

युक्त्वा पाशुपतास्त्रेण त्रिपुरं समचिन्तयत्

तत्पुरुषाय नमः अस्तु ईशानाय नमः नमः

वरान् वरय भद्रं ते देवानां च यथा ईप्सितान्

समन्ततः तुष्टुवुः इष्ट दम् ते जय इति शक्रं वर पुष्प वृष्ट्या

अनन्त आसन संस्थाय अनन्ताय अन्त कारिणे

चामर आसक्त हस्त अग्रा सा हेम अम्बुज वर्णका

सोमवल्ली सवर्णश् च सोमपः सेनकस् तथा

यतस् तस्मात् जगन्नाथैः लीलां त्यक्तुम् इह अर्हसि

शिव उवाच

षोडश आत्म स्वरूपाय मकाराय नमः नमः

लीला अलसेन अम्बिकया क्षणेन दग्धं किल इषुः च तदा अथ मुक्तः

अपूजितः तदा देवैः प्राह देवान् निवारयन्

त्वयि भक्तिं च देवेश देवदेव नमः अस्तु ते

वृषभ इन्द्रम् समारुह्य रोमजैश् च समावृतः

रथाङ्गं दक्षिणं सूर्यो वाम अङ्गम् सोम एव च

सेवां चक्रे पुरं हन्तुं देवदेवं त्रियंबकम्

विषादम् अगमन् सर्वे पशु त्वम् प्रति शङ्किताः

शिरोभिः पतिता भूमीं तुरगा वेद सम्भवाः

मन्वाम नूनं भगवन्त् पिनाकी लीला अर्थम् एतत् सकलम् प्रवर्त्तुम्

तां सिद्ध गन्धर्व पिशाच यक्ष विद्याधर अहि इन्द्र सुर इन्द्र मुख्याः

गण ईश्वरैः देव गणैः च भृङ्गी सह आवृतः सर्व गण इन्द्र वर्यः

यावत् न यान्ति देवेश वियोगं तावत् एव तु

ज्येष्ठाय रुद्र रूपाय सोमाय वर दाय च

वाल आश्रयाः पटाः च एव सर्व लक्षण संयुताः

अष्ट क्षेत्र अष्ट रूपाय अष्ट तत्त्वाय ते नमः

द्वात्रिंशत् तत्त्व रूपाय उकाराय नमः नमः

खगेन्द्रम् आरुह्य नगेन्द्र कल्पम् खगध्वजो वामत एव शंभोः

रूपम् आस्थाय लोके अस्मिन् संस्थिताय शिव आत्मने

मेरुः एव महा छत्त्रम् मन्दरः पार्श्व डिण्डिमः

मत्त इभ चर्म अम्बर वेष्टित अङ्गा ययौ पुरस्तात् च गणेश्वरस्य

दृष्ट्वा भीतं तदा अनीकम् देवानां देव पुंगवः

रथेन किं च इषु वरेण तस्य गणैश् च किं देव गणैः च शंभोः

एकं दृष्टं वाच् मयम् च एकम् ईशम् ध्येयं च एकम् तत्त्वम् अत्र अद्भुतम् ते

ततो विनायकः साक्षात् बालः अबाल पराक्रमः

मध्ये गगन रूपाय गगन स्थाय ते नमः

सहस्र शिरसे तुभ्यं सहस्राय च ते नमः

योगपीठ अन्तर स्थाय योगिने योग दायिने

सुर असुर ईशम् सहस्ररश्मिर् भगवान् सु तीक्ष्णः

युगान्त कोटिः तौ तस्य धर्म कामौ उभौ स्मृतौ

शताक्षः च एव पञ्चाक्षः सहस्राक्षो महोदरः
तद् उ ह उवाच शाट्यायनिर् अग्निर् वै रथन्तरम्

वायुर् वामदेव्यम्
फाणितं शृङ्गवेरं च तैलं च सुरया सह

तैल मज्ज वसा सर्पिस् बदर त्रिफला रसैः

स्नेह्याः के के न च स्निग्ध अस्निग्ध अति स्निग्ध लक्षणम्

अहर् रात्रम् अहर् कृत्स्नम् अर्ध अहम् च प्रतीक्षते

व्यायामम् उच्चैस् वचनम् क्रोध शोकौ हिम आतपौ

प्रति प्रति व्याधि बलम् बुद्ध्वा स्रंसनम् एव च

स्नेहाः स्नेह विधिः कृत्स्न व्यापद् सिद्धिः स भेषजा

स्नेह मिथ्या उपचारात् हि जायन्ते दारुणा गदाः

विकारान् शमयति एषा शीघ्रं सम्यक् प्रयोजिता

स्रवति स्रंसते स्नेहः तथा त्वरित सेवितः

बलं तनु त्वम् लघु ताम् दृढ ताम् स्थिर गात्र ताम्

भस्मीभवति तस्य आशु स्नेहः पीतो अग्नि तेजसा

जलम् उष्णम् घृते पेयं यूषः तैले ऽनु शस्यते

मृदु कोष्ठः त्रि रात्रेण स्निह्यति अच्छ उपसेवया

तैलं प्रावृषि न अति उष्ण शीते स्नेहं पिबेत् नरः

स्नेह द्विषः स्नेह नित्याः मृदु कोष्ठाः च ये नराः

स्नेह पानात् प्रजायन्ते तेषां रोगाः सु दारुणाः

शीत उदकम् पुनः पीत्वा भुक्त्वा रूक्ष अन्नम् उल्लिखेत्

अच्छ पेयः तु यः स्नेहो न ताम् आहुः विचारणाम्

किं पानात् प्रथमं पीते जीर्णे किम् च हित अहितम्

पिबेयुः शीतले काले तैलं तैल उचिताः च ये

कः च केभ्यो हितः स्नेहः प्रकर्षः स्नेहने च कः
तयोः तु खुरकं श्रेष्ठं मिश्रकं तु अहितम् मतम्

त्रिंशत् वनोपलैः दद्यात् पुटानि एवम् चतुर्दश

संशोष्य मुद्रयेत् भूयस् भूयस् संशोष्य मुद्रयेत्

त्रिधा त्रिधा विशुद्धिः स्यात् रवि दुग्धे अपि च त्रिधा

लोह नाग उज्झितम् ताम्रं मारणाय प्रशस्यते

तदा त्यजेत् तत् सलिलम् मलं च शिलाजतु स्यात् जल शुद्धम् एवम्

वङ्ग नागौ प्रतप्तौ च गलितौ तौ निषेचयेत्

एवं सर्वाणि लोहानि स्वर्ण आदीनि अपि मारयेत्

एवं रजत पत्त्राणाम् विशुद्धिः सम्प्रजायते

अनुपानानि अनेकानि यथायोग्यं प्रयोजयेत्

गन्धकः कटुकः तिक्तः वीर्य उष्णः तुवरः सरः

शुद्ध गन्धस्य भाग एकम् तावत् कृत्रिम गन्धकम्

लोह स्थितम् निम्ब गुडूची सर्पिस् यवैः यथावत् परिभावयेत् तत्

अपामार्गस्य बीजानां मूषा युग्मम् प्रकल्पयेत्

तप्तं तप्तं पुनर् वज्रम् भवेत् भस्म त्रि सप्तधा

वितस्ति मात्रके खाते कथितं कौक्कुटं पुटम्

पिष्ट्वा च गालयेत् वस्त्रात् एवम् वारितरं भवेत्

सर्वाणि एतानि संचूर्ण्य वाससा च अपि शोधयेत्

गो मूत्रे च कुलत्थानां कषाये च त्रिधा त्रिधा

अधः स्थाल्यां रसं क्षिप्त्वा निदध्यात् तद् मुख उपरि

दोलायन्त्रे अम्ल संयुक्ते जायते स्वेदितो रसः

ताप स्फोट अङ्ग संकोचम् कुरुते तेन शोधयेत्

वयसः स्थापनं स्निग्धं लेखनं वात पित्त जित्

मृद् पात्रे द्राविते वङ्गे चिञ्चा अश्वत्थ त्वचः रजः

शिलाजतु समानीय सूक्ष्मं खण्डं विधाय च

खञ्ज त्व कुष्ठ आमय मृत्यु कारी हृद् रोग शूलौ कुरुते ऽश्मरीं च

एको दोषो विषे ताम्रे तु अष्ट दोषाः प्रकीर्तिताः

पिधाय पच्यते यत्र तत् यन्त्रम् स्वेदनं स्मृतम्

ततस् तु गलिते हेम्नि कल्कः अयम् दीयते समः

तत् गोवरपुटम् प्रोक्तं भिषग्भिः सूत भस्मनि

एवं सप्त पुटैः हेम निरुत्थं भस्म जायते

एवं शुध्यन्ति ते सर्वे प्रोक्ता उपरसा हि ये

रमयति रमणी शतकम् रसकर्पूरस्य सेवकः सततम्

भावयेत् सप्तधा पित्तैः अजायाः सा विशुध्यति

स्वाङ्गशीतं पुनः पिष्ट्वा शिलया काञ्जिकेन च

स्फोटयेत् स्वाङ्गशीतम् तम् ऊर्ध्व गम् गन्धकं त्यजेत्

वालुकायन्त्रम् एतत् हि यन्त्रं तत्र बुधैः स्मृतम्

देहस्य सौख्यं प्रबल इन्द्रिय त्वम् नरस्य पुष्टिं विदधाति नूनम्

कर्कोटी मेषशृङ्गी उत्थैः द्रवैर् जम्बीर जैः दिनम्

सूतं कृतेन यूषेण वारान् सप्त विमर्दयेत्

खर्परं कटुकं क्षारं कषायं वामकं लघु

यद् पार्श्वे न तरोः वृद्धिः वत्सनाभः स भाषितः

पत्तलीकृत पत्त्राणि तारस्य अग्नौ प्रतापयेत्

चक्षुष्यं परमं मेहान् पाण्डुं श्वासं च नाशयेत्

निहन्ति पाण्डुं स श्वासम् नेत्र्यम् ईषत् तु पित्तलम्

रसेन्द्रो हन्ति तं रोगं नर कुञ्जर वाजिनाम्

गो मूत्रे च कुलत्थानां कषाये च त्रिधा त्रिधा

द्वात्रिंशद्भिः पुटैः नागः निरुत्थं भस्म जायते

स पाद हस्त मानेन कुण्डे निम्ने तथा आयते

गो मूत्रे त्रि दिनम् स्थाप्यं विषं तेन विशुध्यति

तत्र ऊर्ध्व पिठरी लग्नम् गृह्णीयात् रसम् उत्तमम्

कपोतपुटम् एतत् तु कथितं पुट पण्डितैः

कृष्णं रूक्षम् अति स्वच्छम् श्वेतं च अपि घन असहम्

काञ्चने गलिते नागं षोडश अंशेन निक्षिपेत्

यथोचित अनुपानेन सर्व कर्मसु योजयेत्

कुलत्थ कोद्रव क्वाथे दोलायन्त्रे विपाचयेत्

शुद्धानां मारितानां च तेषां शृणु गुणान् अपि

हिङ्गु सैन्धव संयुक्ते क्षिपेत् क्वाथे कुलत्थ जे

माक्षिकं मधुरं तिक्तं स्वयं वृष्यं रसायनम्

वर्ण आढ्यम् चन्द्र वत् स्वच्छम् तारं नवगुणं शुभम्

कुमारिका चित्रक रक्त सर्षपैः कृतैः कषायैर् बृहती विमिश्रितैः

शिला गन्ध अर्क दुग्ध अक्ताः स्वर्ण आद्याः सर्व धातवः

तां कूपीं वालुकायन्त्रे स्थापयित्वा रसं पचेत्

अर्क क्षीरेण सम्पिष्टो गन्धकः तेन लेपयेत्

वङ्गं विधत्ते खलु शुद्धि हीनम् आक्षेप कम्पौ च किलास गुल्मौ

हन्ति कुष्ठ क्षय प्लीह कफ वातान् रसायनः