tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
ते तत्र गत्वा संलक्षयन्ति धर्मता एषा यस्य नाम्ना वहनं संसिद्ध यानपात्रम् आगच्छति तस्य एव तानि रत्नानि गम्यानि भवन्ति

तत् इदानीम् भवद्भिः किं करणीयं यस्य वो यस्मिन् देवे भक्तिः स तम् आयाचतु

तत् महा अर्णव रूपम् उपधार्य चिन्तयितुं प्रवृत्ताः किम् एतत् भवन्तः आदित्य द्वयस्य उदयनम् तेषाम् एवम् चिन्तयतां तत् वहनम् तस्य मुख द्वारम् यतो वेगेन उपहर्तुम् आरब्धम्

यतो भिक्षवः संशय जाताः सर्व संशय छेत्तारम् बुद्धं भगवन्तं पृच्छन्ति भगवन् धर्मरुचिः इह एव श्रावस्त्यां जातो अस्मिन् एव जेतवने प्रव्रजितो न कुतश्चिद् आगतः न कुत्रचिद् गतः

कामाः च लवण उदक सदृशाः

तत् तातः परिभुञ्जतु

इदम् अवोचत् भगवान् आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

स कथयत्य् अस्ति कश्चित् क्षेमावत्यां राजधान्यां क्षेमंकरो नाम सम्यक्सम्बुद्धस् ते कथयन्ति परिनिर्वृतः स भगवान् क्षेमंकरः सम्यक्सम्बुद्धः

यतस् तेन संलक्षितं न अयम् मनुष्यो मनुष्य विकारः

ततः स दारकः तेन लेख वाहिक मनुष्येण सार्धं तान् मण्डिलकान् गृह्य गतः पितृ सकाशम्

तया मम निमित्ते न प्रतिज्ञातम्

ते कथयन्ति यदि अस्माकम् न दास्यसि न वयं तव कामकारं दास्यामः

स इन्द्र उपेन्द्राणाम् देवानां पूज्यो मान्यो अभिवाद्यः च संवृत्तः

भगवता ऋद्ध्या तथा अधिष्ठितम् यथा एकैकः संलक्षयत्य् अहं भगवतः छत्रम् धारयामि इति

यत् वयम् एतानि रत्नानि त्यक्त्वा भगवतो ऽन्तिके प्रव्रजेम इति

यदि च दक्षिणो वायुः वाति दक्षिणेन वायुना सर्व पुष्प जातीनाम् गन्धेन तत् चैत्यम् अङ्गणम् च अस्य स्फुटं भवति अनुभावितम्

किम् एतत् भवन्तः स्याद् अस्याः सत्त्वम् उदरे उत्पन्नम् यस्य उत्पादात् न एव तृप्तिम् उपयाति यतः स ब्राह्मणो नैमित्तकानां दर्शयित्वा संशय निर्णयन अर्थम् वैद्य आदीन् भूततन्त्र विदः च पश्यन्तु भवन्त इयं ब्राह्मणी किं महता रोगेण अभिभूता स्यात् अथ भूत ग्रह आविष्टा स्यात् अन्यत् वा स्यात् रूपम् मरण लिङ्गम् अनेन उपक्रमेण प्रत्युपस्थिता स्यात्

क्लेशैः अतीव बाध्ये प्रिय ताम् मम उत्पाद्य मनुष्य अन्वेषणम् कुरु यो ऽभ्यन्तर एव स्यात् न च शङ्कनीयो जनस्य

स च परिनिर्वृतः

यतो ऽस्य पिता तान् स विषान् मण्डिलकान् भक्षयित्वा मृतः

भगवान् आह येन मया इन्द्राय बल बोध्यङ्ग रत्नानि अधिगतानि किं तथागतस्य भूयः प्राकृत रत्नैः करणीयं यदि च इच्छत अस्मद् शासने वत्साः प्रव्रजितुम् आगच्छथ

यतः श्रूयते पञ्चभिर् नीलवाससो यक्ष शतैः जेतवनम् अ शून्यम् इति तेषां भविष्यति एव अन्यतमः

स एषां स्वप्नानां व्याकरणं करिष्यति

यदि तेन अपि तावत् आयाचनेन काचिद् देवता अस्माकम् अस्मात् महा भयात् विमोक्षणम् कुर्यात्

इदानीं तु तस्य परिनिर्वृतस्य वयम् एव दक्षिणीयाः

वर्षस्थाले महा मणि रत्नानि तानि आरोपितानि

ततो ऽसौ मातरं पृच्छत्य् अम्ब किम् अस्माकम् कुल अर्थ आगतम् कर्म सा कथयति वत्स पिता तव आपणं वाहयन् आसीत्

दीपावत्यां राजधान्यां दीपो नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्ण बहु जन मनुष्यम् च

स वणिज् दारकः द्विस् अपि त्रिस् अपि उच्यमानः तस्याः वृद्धायाः कथयत्य् अम्ब किं तस्याः तरुण युवत्याः सत् निमित्ते किंचिद् अभिहितम् ततः सा वृद्धा कथयत्य् उक्तं तस्या मया तत् निमित्तम्

पश्चात् तत् वहनम् तस्मात् महा ग्राह मुखात् विनिर्मुक्तम् अनुगुणं वायुम् आसाद्य तीरम् अनुप्राप्तम्

यतो ऽसौ राजा पश्यति माणवकौ दूरत एव आगच्छन्तौ प्रासादिकौ अभिरूपौ तौ च गत्वा तत्र यज्ञे ब्राह्मण पङ्क्तिषु प्रज्ञप्तेषु आसनेषु अग्रासनम् अभिरुह्य अवस्थितौ

तत् अपि च अभ्यवहृतम्

समन्वाहर्तुम् आत्मनः पूर्व जातिम् प्रवृत्तः कुतो हि अहम् च्युतः कुत्र उपपन्नः इति

इह एव तिष्ठन् भगवता धर्मरुचिः एवम् उच्यते चिरस्य धर्मरुचे सु चिरस्य धर्मरुचे सु चिर चिरस्य धर्मरुचे
नाना आहाराः च जीवन्ति पुण्य पाप निमित्तात्

ऋतुमाला पुष्पवती उत्पलावती

चन्द्रद्वीपे महादेवं यजन्ति सततं शिवम्

वेदस्मृती वेदवती व्रतघ्नी त्रिदिवा तथा

यानि किम्पुरुष आद्यानि वर्षाणि अष्ट महा ऋषयः

तथा किंपुरुषे विप्रा मानवा हेम संनिभाः

सर्वे मिथुन जाताः च नित्यं सुख निषेविणः

इन्द्रद्युम्नः कशेरुमन्त् ताम्रवर्णः गभस्तिमान्

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राः तथा एव च

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽब्रुवन्
मायाभिर् ह्य् एष एतत् स्वां तनुं गोपायति
तस्मात् ऋचि अध्यूढम् साम् गीयते

तत् एतत् एतस्याम् ऋचि अध्यूढम् साम्

अथ यत् एतत् आदित्यस्य शुक्रम् भास् सा एव ऋच्

इयम् एव सा
विशुद्धि पत्त्रकम् ज्ञेयं तेभ्यः साक्षि समन्वितम्

पितरो भ्रातरश् च एव विभागो धर्म्य उच्यते

यस्य दोषेण यत् किंचिद् विनाश्येत ह्रियेत वा

अस्वस्थ मत्त उन्मत्त आर्त स्त्रियः न आह्वानयेत् नृपः

गणानां श्रेणि वर्गाणाम् गताः स्युर् ये तु मध्य ताम्

अध्यग्नि अध्यावाहनिकम् दत्तं च प्रीतितः

अ दत्त्वा तु मृते दाप्यस् तद् सुतः न अत्र संशयः

राज धर्मान् स्वधर्मांश् च संदिग्धानां च भाषणम्

यथा यथा भवेद् दुःखं दण्डं कुर्यात् तथा तथा

सभा अन्तर् साक्षिणः सर्वान् अर्थि प्रत्यर्थि संनिधौ

षट्चत्वारिंशके वा अपि द्रव्य जाति आदि भेदात्

विवाह काले यत् स्त्रीभ्यो दीयते ह्य् अग्नि संनिधौ

हृतं भग्नं प्रदाप्यास् ते शोध्यं निःस्वैस् तु कर्मणा

पित्त श्लेष्मवताम् नित्यं विषं तु परिवर्जयेत्

मृते भर्तरि भर्तृ अंशम् लभेत कुलपालिका

वेण काण्ड मयान् च एव क्षेप्ता च सु दृढम् क्षिपेत्

प्रत्येक एकम् समूहानां नायका वर्गिणस् तथा

लेख्य क्रिया निरस्येत निरस्य अन्येन न क्वचित्

ग्राह्यस् तु उपनिधिः काले काल हीनम् तु वर्जयेत्

उपधौ कौट साक्ष्ये च सद्य एव विवादयेत्

अन्याय उपार्जितम् न्यस्तं कोशे कोशं निवेशयेत्

आहर्ता लभते तत् तु न अपहार्यम् तु तत् क्वचित्

राजानो मन्त्रिणश् च एव विशेषाद् एवम् आप्नुयुः

तद् प्रसिद्धानि दिव्यानि संशये तेषु निर्दिशेत्

समाः शतम् अतीते ऽपि सर्वं तद् विनिवर्तते

अ प्राप्ते वै स काले तु दाप्यस् त्व् अर्ध कृते ऽपि तत्

नियुक्तैर् अपि विज्ञेयं दैवाद् यद्य् अपि शास्त्रतः

तस्माल् लेख्यस्य दुष्टस्य वचोभिः साक्षिणां भवेत्

भुक्तिर् बलवती शास्त्रे संतता या चिरन्तनी

स्व देश घातिनः ये स्युस् तथा मार्ग निरोधकाः

ख्यापितं चेद् द्वितीये ऽह्नि न कश्चिद् विनिवर्तयेत्

सभासदश् च ये तत्र स्मृति शास्त्र विदः स्थिताः

प्राण संशयम् आपन्नं यो माम् उत्तारयेद् इतः

अभियुक्तं तु यत्नेन तम् अर्थं दण्डम् एव च

चोराणां भक्त दाः ये स्युस् तथा अग्नि उदक दायकाः

यथा यथा विभाग आप्तम् धनं याग अर्थ ताम् इयात्

तत् तद् एव अग्रतस् देयं राज्ञः स्यात् श्रोत्रियात् अनु

देशस्य जातेः सङ्घस्य धर्मो ग्रामस्य यो भृगुः

कार्यं हि साध्यम् इत्य् उक्तं साधनं तु क्रिया उच्यते

दक्षिणस् तत्र विज्ञेयः कर्मणां पारगः करः

द्विपदाम् अर्ध मासम् तु पुंसां तद् द्विगुणम् स्त्रियाः

ज्ञाति आदीन् अन् अनुज्ञाप्य समीप स्थान् अ निन्दितान्

त्यक्त्वा दुष्टांस् तु सामन्तान् अन्यान् मौल आदिभिः सह

रिक्थ हर्त्रा ऋणं देयं तद् अभावे च योषितः

किं कार्यं का च ते पीडा मा भैषीर् ब्रूहि मानव

येन दोषेण शूद्रस्य दण्डो भवति धर्मतः

यच् च श्रुत्वा च एव अनुचोदितम्

किंचिन् न्यूनं प्रदाप्यः स्याद् द्रव्यम् अज्ञान नाशितम्

उक्तं तुष्टि करम् यत् तु विद्यात् क्रोध कृतम् तु तत्

विफलं तद् भवेत् तस्या यत् करोत्य् और्ध्वदेहिकम्

व्यवहारश् चरित्रेण तदा तेन एव बाध्यते

एवं धर्म आसन स्थेन समेन एव विवादिना

व्यपैति गौरवं यत्र विनाशस् त्याग एव वा

अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं दिव्य विशारदैः

स दोषम् व्याहतं पित्रा न एव देयम् ऋणं क्वचित्

यत् त्व् असत् संज्ञितैः अङ्गैः परम् आक्षिपति क्वचित्

तद् फलस्य हि षष् भागम् प्राप्नुयान् न अन्यथा एव तु

विसंवदेद् यत्र साक्ष्ये तद् अनुक्तं विदुर् बुधाः

मासं त्रिंशत् समा अतीते त्रि पक्षम् परतो भवेत्

सर्व वर्ण उत्तमाम् कन्यां ता ज्ञातिप्रभुकाः स्मृताः

तत्र साधु समाचाराः निवसेयुः सुखं प्रजाः

सर्व द्रव्य प्रमाणम् तु ज्ञात्वा हेम प्रकल्पयेत्

तद् धनं पुत्र पुत्रैः वा देयं तद् स्वामिने तदा

साहसी भेद कारी च गण द्रव्य विनाशकः

कृष्णलैश् च उक्तम् एव स्याद् उक्त दण्ड विनिश्चयः

विष् मूत्र शङ्का यस्य स्याद् धार्यमाणस्य देहिनः

मूल्यं लब्धं तु यत् किंचिद् शुल्कम् तत् परिकीर्तितम्
ऋण आदिषु परीक्षेत साक्षिणः स्थिर कर्मसु

कम्पः स्वेदो ऽथ वैकल्यम् ओष्ठ शोष अभिमर्शने

प्रनष्ट आगम लेख्येन भोग आरूढेन वादिना

हस्ति अश्व गो खर उष्ट्र आदीन् गृहीत्वा भाटकेन यः

विच्छिन्ना अपि सा ज्ञेया या तु पूर्व प्रसाधिता

अर्थि प्रत्यर्थि सांनिध्यात् अनुभूतं तु यद् भवेत्

पार्थिवैः शङ्कितानां तु तुला आदीनि नियोजयेत्

जङ्गमं स्थावरं वा अपि भोग्य आधिः स तु कथ्यते

न अज्ञानेन हि मुच्यन्ते सामन्ता निर्णयं प्रति

चतुर्दशकाद् अह्नो यस्य नो राज दैविकम्

राजा तु स्वामिने विप्रं सान्त्वेन एव प्रदापयेत्

शिक्षक अभिज्ञ कुशलाः आचार्यश् च इति शिल्पिनः

तद् संसक्तैः तु कर्तव्य उद्धारो न अत्र संशयः

कर्मणा क्षत्र विश् शूद्रान् सम हीनान् च दापयेत्

राष्ट्र अन्तरेषु षष् मासम् भाषा भेदे तु वत्सरम्

उत्तमेषु च सर्वेषु साहसेषु विचारयेत्

युक्ति युक्तम् तु कार्यं स्याद् दिव्यं यत्र विवर्जितम्

प्राणात्यये तु यत्र स्याद् अकार्य करणम् कृतम्

अर्थी यत्र विपन्नः स्यात् तत्र साक्षी मृत अन्तरः

यद्य् एक देश व्याप्ता अपि क्रिया विद्येत मानुषी

आवेद्य सर्व स्वैः विप्रयोजयेत्

अल्पं वा बहु वा कालं दद्यात् प्रत्यर्थिने प्रभुः

तस्य एव आचरणम् पूर्वं कर्तव्यं तु नृप आज्ञया

एतैर् एव गुणैर् युक्तम् अमात्यं कार्य चिन्तकम्

साध्य प्रमाण हीनः च पक्षो ऽनादेय इष्यते

तद् गृहम् च एव यो भिन्द्यात् प्राप्नुयात् पूर्व साहसम्

शौर्य विद्या अर्थ बाहुल्यात् प्रभु त्वात् च विशेषतः

द्विगुणास् तु उत्तराः ज्ञेया ततो ऽन्ये त्रिगुणा मताः

अक्रम ऊढा सुतः च एव सगोत्र आद्यः तु जायते

स वृद्धिकम् प्रदाप्यः स्याद् दण्डं च एव समाप्नुयात्

चिर काल उपभोगे ऽपि भुक्तिस् तस्य एव नेष्यते

आददीत अर्थम् एवं तु व्याजेन आचरितेन च

एको यद्वन् नयेत् सीमाम् उभयोर् ईप्सितः क्वचित्

न च एकस्मिन् विवादे तु क्रिया स्याद् वादिनोर् द्वयोः

भू लेखनम् स्थान हानिः तिर्यञ्च् ऊर्ध्व निरीक्षणम्

दूत उपचार युक्तः चेद् अवेला स्थान संस्थितिः

तृतीयः पञ्चमो वा अपि सप्तमश् च अपि यो भवेत्

आसेधयंस् त्व् अनासेध्यं शास्य इति स्थितिः

आधिं दुष्टेन लेख्येन भुङ्क्ते यम् ऋणिकाद् धनी

विनाश हेतुम् आयान्तं हन्याद् एव अविचारयान्

असाधु जननम् क्रूरं नराणां द्रव्य नाशनम्

अन्यथा न प्रवर्तेत इति शास्त्र विनिश्चयः

यस्मात् तैर् दत्तम् उपजीवनम्

नृप अपराधिनाम् च एव न तत् कालेन हीयते

याच्यमानम् अ दत्तम् चेद् वर्धते पञ्चकं शतम्

स्व हस्त लेख्यम् विज्ञेयं प्रमाणं तत् स्मृतम् बुधैः

क्षेत्र वास्तु तडागेषु कूप उपवन सेतुषु

विकृष्यमाणे क्षेत्रे च क्षेत्रिकः पुनर् आव्रजेत्

विद्या प्रतिज्ञया लब्धं शिष्याद् आप्तं च यद् भवेत्

तैलानां च एव सर्वेषां मद्यानाम् अथ सर्पिषाम्

क्रय विक्रय धर्मः ऽपि भूमेर् न अस्ति इति निर्णयः

लोक अपवाद दुष्टानाम् शङ्कितानां च दस्युभिः

अवक्रयस् त्रि भागेन सद्य एव रुचि क्रयः

प्रव्रज्या अवसिताः ये तु पाषण्डाः परिकीर्तिताः

अनभिज्ञो जितो मोच्यो ऽमोच्यो ऽभिज्ञो जितो रहः

रिक्थ भाग विवादे तु संदेहे समुपस्थिते

कुल आदिभिः निश्चिते ऽपि सन्तोषं न गतस् तु यः

दद्यास् त्वम् इति यो दत्तः स इह अन्वाधिः उच्यते

पञ्च प्रकारम् दैवं स्यान् मानुषं त्रिविधं स्मृतम्

आत्म अर्थम् विनियुक्तं वा देयं तैर् एव तद् भवेत्

अ विज्ञात क्रयः दोषस् तथा च अपरिपालनम्

न ब्रूयाद् अक्षर समम् न तन् निगदितं भवेत्

अधर्मतः प्रवृत्तं तु न उपेक्षेरन् सभासदः

आहूत प्रपलायी च पणान् ग्राह्यस् तु विंशतिम्

श्रोतारो वणिजस् तत्र कर्तव्या न्याय दर्शिणः

चित्त अपनयनम् च एव हेतवो हि विभावकाः

राज्याद् धर्मात् सुखात् तत्र क्षिप्रं हीयेत पार्थिवः

व्याधितं व्यसन स्थम् च धनिकैर् वा उपपीडितम्

यस् त्व् इन्द्रिय निरोधेन व्याहार उच्छ्वसन आदिभिः
अकामम् अननुज्ञातम् यः कर्म कारयेत्

तत् किम् तामरसं कश्चिद् अ गृहीतम् प्रदास्यति

असारम् इति तत्त्वेन सम्यङ् न उत्तरम् इष्यते

गृहीतम् इति वाच्ये तु कार्यं तेन कृतं मया

वसेत् स नरके घोरे कल्प अर्धम् तु न संशयः

लिङ्गिनः श्रेणि पूगाः च वणिज् व्राताः तथा अपरे

यः स्यात् सर्वे तद् कार्य कारिणः

आचारेण अवसन्नः ऽपि पुनर् लेखयते यदि

वृत्त अनुवाद संसिद्धम् तच् च स्याज् जय पत्त्रकम्

पतनीयैर् तीव्रम् आहुर् मनीषिणः

दत्त्वा धनं तद् विप्रेभ्यः सर्वं दण्ड समुत्थितम्

न्याय मार्गात् अपेतं तु ज्ञात्वा चित्तं महीपतेः

दूषणं स्व क्रिया उत्पत्त्याः पर वाक्य उपपादनम्

प्रकाशं च क्रयं कुर्यात् साधुभिर् ज्ञातिभिः स्वकैः

ग्राम आदयः च लिख्यन्ते तदा सिद्धिम् अवाप्नुयात्

यद् द्रव्यं तत् स्वकं देयम् अदेयं स्याद् अतो ऽन्यथा

निश्चितं लोक सिद्धम् च पक्षं पक्ष विदः विदुः

तेषाम् अभावे सामन्त मौल वृद्ध उद्धृत आदयः

सस्य भागम् च शुल्कं च अपि आददीत स पाप भाज्

क्षत्र विश् शूद्र धर्मः तु सम वर्णे कदाचन

निगूढ अर्थम् तु तत् प्रोक्तम् उत्तरं व्यवहारतः

आसेध योग्यः आसिद्ध उत्क्रामन् दण्डम् अर्हति

दम दान रता नित्यम् अपुत्रा अपि दिवं व्रजेत्

प्रपद्य कारणं पूर्वम् अन्यत् गुरुतरम् यदि

तद् अष्ट भाग अपचयात् यावत् सप्त गताः समाः

दातव्यस् तत्र कालः स्याद् अर्थि प्रत्यर्थिनोः अपि

अ व्यापकम् व्यस्त पदम् निगूढ अर्थम् तथा आकुलम्

धर्म शास्त्र अर्थ कुशलैः अर्थ शास्त्र विशारदैः

पित्रा दृष्टम् ऋणं यत् तु क्रम आयातम् पितामहात्

पुत्रैश् च तद् अभावे ऽन्यै रिक्थ भाग्भिः यथाक्रमम्

उच्छेद्याः सर्व एव एते विख्याप्य एवम् नृपे भृगुः

ऋणि स्व हस्त संदेहे जीवतो वा मृतस्य वा

अतो ऽन्यथा भावनीयाः क्रियया प्रतिवादिना

आहर्ता भुक्ति युक्तः ऽपि लेख्य दोषान् विशोधयेत्

चिरन्तनम् अ विज्ञातम् भोगं लोभान् न चालयेत्

जीवत् विभागे तु पिता न एकम् पुत्रं विशेषयेत्

अन्यायेन अपि तं यान्तं ये ऽनुयान्ति सभासदः

तया प्राप्तं धनं यत् तु विद्या प्राप्तम् तद् उच्यते

न्याय शास्त्र अविरोधेन देश दृष्ट्याः तथा एव च

परं निरस्य यल् लब्धं विद्यातो द्यूत पूर्वकम्

प्रकुर्युः सर्व कर्माणि स्व धर्मेषु व्यवस्थिताः

कारयेद् दास कर्माणि ब्राह्मणं न बृहस्पतिः

तेषां सर्व स्वम् आदाय राजा शूले निवेशयेत्

किं तेन एव सदा देयं मया देयं भवेद् इति

न्यायेन आक्रम्य यत् लब्धम् रिपुं निर्जित्य पार्थिवैः

त्रिपुरुषी या स्वतन्त्रा सा चेद् अल्पा तु स आगमा

तद् ब्रूत सर्वं सत्येन युष्माकं ह्य् अत्र साक्षि ता

तद् ॐ इति लिखेत् सर्वं वादिनः फलक आदिषु

उद्धार आदिकम् आदाय स्वामिने न ददाति यः

अर्थि प्रत्यर्थि सांनिध्ये साध्य अर्थस्य च संनिधौ

अनेक अर्थ अभियोगे ऽपि यावत् संसाधयेद् धनी

अ राज दैविकेन अपि निक्षिप्तं यत्र नाशितम्

तद् अध्यग्नि कृतम् सद्भिः स्त्रीधनं परिकीर्तितम्

उन्मत्तेन एव मत्तेन तथा भाव अन्तरेण वा

तथा तत् स्यात् प्रमाणं तु मत्त उन्मत्त कृतात् ऋते

शपथैः स विशोध्यः स्यात् सर्व वादेषु अयं विधिः

सर्व स्वे विजिते ऽभिज्ञे न सर्व स्वम् प्रदापयेत्

नाना ऋण समवाये तु यद् यत् पूर्व कृतम् भवेत्

श्रान्तांस् तृषा आर्तान् क्षुधितान् अकाले वाहयेन् नरः

वर्ण आश्रम विलोपः च

राज्ञस् ततः स विख्यातो विक्रेय इति धारणा

तद् आसेधम् प्रयुञ्जीत यावद् आह्वान दर्शनम्

तत्र कालो भवेत् पुंसाम् स्व देश समागमात्
तत् आहुः यः आहिताग्निः आग्रयणेन अन् इष्ट्वा नवान्नम् प्राश्नीयात् का तत्र प्रायश्चित्तिः इति

आहरेत् इति आहुः यदि न आहरेत् अनद्धा पुरुषः

तस्य याज्या अनुवाक्ये पवित्रम् ते विततम् ब्रह्मणस्पते तपोः पवित्रम् विततम् दिवः पदे इति

सा तत्र प्रायश्चित्तिः

आहुतिम् वा आहवनीये जुहुयात् अग्नये पवित्रवते स्वाहा इति

तस्य याज्या अनुवाक्ये अश्विना वर्तिः अस्मत् आ गोमता नासत्या रथेन इति
विश्रम्भ घातकानाम् तु प्रयागे शृणु यत् फलम्

प्रयागे का गतिः तस्य तत् मम ब्रूहि पितामह

उपासते स्म संध्यां ये त्रि कालम् हि युधिष्ठिर

गङ्गा च यमुना च एव उभे तुल्य फले स्मृते

अ श्रद्दधानाः पुरुषाः पाप उपहत चेतसः

नरः तारयते सर्वान् यः तु प्राणान् परित्यजेत्
तत्र अभिजन शरीर कर्म प्रकृति श्रुत द्रव्य आदीनाम् गुण ग्रहणम् प्रशंसा स्तुतिर् गुण संकीर्तनम्

प्रज्ञापन आज्ञा परिदान लेखाः तथा परीहार निसृष्टि लेखौ

इति

गुण वचनम् एतेषाम् एव प्रशंसा

तत्र नाम सत्त्व अभिधायि

मा कार्षीः इति प्रतिषेधः

राज्ञः समीपे आह प्रज्ञापना एषा विविधा उपदिष्टा

स्व पक्ष पर पक्षयोः अन्योन्य उपकार संकीर्तनम् परस्पर उपकार संदर्शनम्

ज्ञाति यौन मौख स्रौव कुल हृदय मित्र संकीर्तनम् सम्बन्ध उपाख्यानम्

तस्माद् अमात्य संपदा उपेतः सर्व समय विद् आशु ग्रन्थः चारु अक्षरः लेखन वाचन समर्थः लेखकः स्यात्

अवर्गे वर्ग करणम् च अवर्ग क्रिया गुण विपर्यासः सम्प्लवः

इति

व्यसन साहाय्यम् अभ्युपपत्तिः

प्रतिलेखो भवेत् कार्यो यथा राज वचः तथा

इदं क्रियताम् इति चोदना
यस्य अपूर्वाः सिरा लेखाः बाल इन्दु आकृतयः ऽपि वा

दोषाणाम् अपि बाहुल्याद् रिष्ट आभासः समुद्भवेत्

तुल्यस् तैल घृत क्षीर दधि मज्ज वसा आसवैः

तेजस्वि अतेजः तद्वत् च शुक्लं कृष्णम् असत् च सत्

श्रोतारं च अस्य शब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्

रूपं व्याकृति तत् तत् च यः पश्यति स नश्यति

मदात्ययो अति शीत आर्तम् क्षीणं तैल प्रभा आननम्

पद्मिनी पत्त्र वत् तोयं शरीरे यस्य देहिनः

अनेक उपद्रव युतः पादाभ्यां प्रसृतो नरम्

यस्य निद्रा भवेन् नित्या न एव वा न स जीवति

अक्षामं सक्त वचनम् रक्त अक्षम् हृदि शूलिनम्

अतो ऽन्यथा वा यस्य स्यात् सर्वे ते काल चोदिताः

क्षीण आयुषि कृतम् कर्म व्यर्थम् कृतम् इव अधमे

ध्रुवम् आकाशगङ्गां वा स न पश्यति तां समाम्

आयुष्मति क्रियाः सर्वाः सफलाः संप्रयोजिताः

रोमकूप प्रविसृतम् कण्ठ आस्य हृदये सजत्

हीनो दीनः स्वरो ऽव्यक्तो यस्य स्याद् गद्गदो ऽपि वा

यम् अभिद्रवति छाया कृष्णा पीता अरुणा अपि वा

ह्रस्वं च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते भृशम्

केचित् तु तद् द्विधा इति आहुः स्थायि अस्थायि विभेदात्

आतप आदर्श तोय आदौ या संस्थान प्रमाणात्

अनेत्र रोगः चन्द्रं च बहु रूपम् अलाञ्छनम्

विकृतिर् या समासेन रिष्टं तद् इति लक्षयेत्

त्यजन्ति वा अति वैरस्यात् सो ऽपि वर्षं न जीवति

हरित आभाः सिरा यस्य रोमकूपाः च संवृताः

भवेद् यस्य प्रतिच्छाया छिन्ना भिन्न अधिक आकुला

उत्तान एव स्वपिति यः पादौ विकरोति च

मुखे दन्त नखे पुष्पं जठरे विविधाः सिराः

दुर्बलस्य विशेषेण जायन्ते ऽन्ताय देहिनः

विसर्पः कास वैवर्ण्य ज्वर मूर्छा अङ्ग भङ्गवान्

निष्पीड्य कर्णौ शृणुयान् न यो धुकधुका स्वनम्
उपसेवेत तं नित्यं सर्व यत्नैः गुरुं यथा

संपश्यतः स भृत्यस्य मृतः स न तु जीवति

कार्यं सो ऽवेक्ष्य शक्तिं च देश कालौ च तत्त्वतः

संरक्ष्यमाणो राज्ञा यं कुरुते धर्मम् अन्वहम्

स्याच् च आम्नाय परः लोके वर्तेत पितृ वत् नृषु

दूतस् तत् कुरुते कर्म भिद्यन्ते येन मानवः

अभीप्सितानाम् अर्थानां काले युक्तं प्रशस्यते

यथा फलेन युज्येत राजा कर्ता च कर्मणाम्

गत प्रत्यागते च एव स हि कष्टतरो रिपुः

सुदाः पैजवनश् च एव सुमुखो निमिर् एव च

एकाकिनश् च आत्ययिके कार्ये प्राप्ते यदृच्छया

अमात्य राष्ट्र दुर्ग अर्थ दण्ड आख्याः पञ्च च अपराः

गूहेत् कूर्म इव अङ्गानि रक्षेद् विवरम् आत्मनः

यथा एनम् न अभिसंदध्युः मित्र उदासीन शत्रवः

तं देश कालौ शक्तिं च विद्यां च अवेक्ष्य तत्त्वतः

यानि राज प्रदेयानि प्रत्यहं ग्राम वासिभिः

समान यान कर्मा च विपरीतस् तथा एव च

ते ऽस्य गृह्याणि कर्माणि कुर्युर् वैतानिकानि च

स्त्री म्लेच्छ व्याधित व्यङ्गान् मन्त्र काले ऽपसारयेत्

बालो ऽपि न अवमन्तव्यः मनुष्य इति भूमिपः

अनुरक्तं स्थिर आरम्भम् लघु मित्रम् प्रशस्यते

अस्वस्थः सर्वम् एतत् तु भृत्येषु विनियोजयेत्

त्रीण्य् उत्तराणि क्रमशः प्लवंगम नर अमराः

वृद्ध सेवी हि सततं रक्षोभिर् अपि पूज्यते

शतं दश सहस्राणि तस्माद् दुर्गं विधीयते

ते ऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेन एव निपीडिताः

सांवत्सरिकम् आप्तैश् च राष्ट्राद् आहारयेद् बलिम्

भर्ता तत् सर्वम् आदत्ते परावृत्त हतस्य तु

त्रैविद्य वृद्धान् विदुषस् तिष्ठेत् तेषां च शासने

एवम् विजयमानस्य ये ऽस्य स्युः परिपन्थिनः

वृद्धांश् च नित्यं सेवेत विप्रान् वेद विदः शुचीन्

वाग्दण्ड जम् च पारुष्यं क्रोध जः ऽपि गणो ऽष्टकः

रहस्य आख्यायिनाम् च एव प्रणिधीनां च चेष्टितम्

सप्तकस्य अस्य वर्गस्य सर्वत्र एव अनुषङ्गिणः

साम आदीनाम् उपायानां चतुर्णाम् अपि पण्डिताः

अर्थ सम्पादन अर्थम् च पीड्यमानस्य शत्रुभिः

क्रय विक्रयम् अध्वानं भक्तं च स परिव्ययम्

तथा राज्ञाम् अपि प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्र कर्षणात्

दण्डस्य हि भयात् सर्वं जगद् भोगाय कल्पते

रक्षितं वर्धयेच् च एव वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत्

अतीतानां च सर्वेषां गुण दोषौ च तत्त्वतः

तस्माद् अभिभवत्य् एष सर्व भूतानि तेजसा

तं यत्नेन जयेल् लोभं तद् जौ एतौ उभौ गणौ

एषो ऽनुपस्कृतः प्रोक्तो योध धर्मः सनातनः

युक्तश् च एव अप्रमत्तः च परिरक्षेद् इमाः प्रजाः

उपगृह्य आस्पदम् च एव चारान् सम्यग् विधाय च

ब्राह्मणैः शिल्पिभिर् यन्त्रैर् यवसेन उदकेन च

राज्ञो ऽन्यः सचिवः स्निग्धस् तानि पश्येद् अ तन्द्रितः

सो ऽचिराद् भ्रश्यते राज्याज् जीविताच् च स बान्धवः

सर्वो दण्ड जितः लोको दुर्लभो हि शुचिर् नरः

सर्वं कर्म इदम् आयत्तं विधाने दैव मानुषे
विशं च एव एतेन क्षत्रं च अवरुन्द्धे

अभि देवं इयक्षत इति सर्वा एव एतेन देवता अनन्तरायम् अभियजते

यज्ञं च एव एतेन पशूंश् च अवरुन्द्धे
स्थितौ ददर्श पुरुषौ निर्गच्छन् यौ स दृष्टवान्

राज्ञी कलिङ्गदत्तस्य तारादत्ता ययौ ऋतुम्

तथा च कथयामि अत्र शृणु चित्राम् इमां कथाम्

तत् जाने देव जातीयः कः अपि गर्भे तव अर्पितः

लघु निर्भिद्य तान् पूर्वं हर्षं प्रापद् अ वक्र गः

वणिज्या जीविनः यत्र भर्तुः तस्य गृहं स्त्रियाः

कश्चित् पुर भ्रमे अपि अद्य दृष्टो ऽत्र भ्रमता त्वया

तद् अहं वारणाद् अस्माद् रक्ष्यामि अशरणाम् इमाम्

इति अहम् मुक्त नादः तम् गज इन्द्रम् प्रति धावितः

श्रुतं मया वणिज् पुत्रः पापो ऽयम् अति दुष्कृती

कुतो ऽपि हेतोः त्रिदिवे वर्तते स्म महा उत्सवः

तत् तेन एवा अवधानेन पर अनुध्यानम् आचर

निर्गच्छन् गज पृष्ठ स्थः बाह्ये शून्ये सुरालये

तद् सेवा रस सम्प्राप्त कैलास शिखरैः इव

तद् रक्षण उपकारात् च धर्मः को ऽभ्यधिको वद

ईदृशे संकटे यो मां त्यक्त्वा क्वापि गतः प्रभो

काङ्क्षणीयो न च अनिष्टः विपक्षो ऽपि कदाचन

क्रमात् च लोहनगरं प्राप्ताः स्मः ते पुरं वयम्

मोक्षाय इच्छा प्रजाता मे तम् अपि उपदिश प्रभो

पाताल नगरी इव अधस् तद् शोभा आलोकन आगता

अभूत् करभको नाम विप्रो ऽस्याम् एव वः पुरि

अहं च निर्गत्य ततस् तया पुरुष वेषया

राज्ञः कलिङ्गदत्तस्य पुरतः सर्वम् अब्रवीत्

वणिज् वधू ननान्दुः तत् यथावस्तु न्यवेदयत्

देवी वासवदत्ता च राज्ञी पद्मावती तथा

कस्य रक्त उन्मुखी गाढ रूढ अन्तर् विष दुःसहा

द्वितीये ऽहनि च आस्थानम् तौ आनाय्य स पृष्टवान्

तद् एतत् तव धर्माय मुमुक्षायै च दर्शितम्

आसीत् तक्षशिला नाम वितस्ता पुलिने पुरी

मातृ स्वसा च मां तस्य शुश्रूषायै समादिशत्

तस्यां कलिङ्गदत्त आख्यः राजा परम सौगतः

तत् श्रुत्वा स वणिज् पुत्रः राजानं तम् अभाषत

स तान् शिष्यान् उपाध्यायो धेनुं दुर्भिक्ष दोषतः

प्रावेशयद् भ्रातृ जायाम् तत्र देवगृह अन्तरे

द्विजः तत्र श्वभिर् भुक्तः शीर्णो गङ्गा जले ऽन्त्यजः

एवं तयोः च मद् पित्रोः लोक अन्तरम् उपेयुषोः

स च एष दृश्यते भृत्यैः सह आगच्छन् पतिर् मम

राजा विक्रमसिंहो ऽत्र तथा इति तद् अमन्यत

तेन क्रमेण च उत्तीर्णे शैशवे जात दोस् मदः

सत्यं सम्यक् कृतः ऽल्पो ऽपि धर्मो भूरि फलः भवेत्

एवं कलिङ्गदत्तस्य प्रजाः तस्य अनुशासतः

आकृष्टो हि वशीकृत्य रूपेण अयम् इह अनया

मृषा रचित कोपः सन्न् एवं क्षत्तारम् आदिशत्

इत्य् ऊचिवान् ततस् पित्रा कृत विज्ञापनः किल

पुण्य बीजम् अपि सु अल्पम् पुंसां कृषि कृताम् इव

अनिद्रो अपचित आहार क्लान्तः तस्थौ दिवानिशम्
गजं सत्य गज आभासम् तं ददर्श स भूपतिः

दृष्ट्वा तीर्ण अम्बुधिम् भूयस् तौ भयं हृदि चक्रतुः

आरुह्य विहगे लक्षं योजनानां प्रयातरि

इति उक्तः प्रभुणा सद्यः प्रबुद्धो अहम् इह अम्बुधेः

तस्मिन् क्षणे रूपणिका तस्थौ देवकुले च सा

सा तम् आनाययामास चेटिकां प्रेष्य सत्वरम्

यौगन्धरायणः प्रायात् कौशाम्ब्याः स वसन्तकः

दृष्टः स कौतुकम् सर्वैः ययौ राज गृहम् प्रति

गत्वा करोमि इति उक्त्वा च तस्या दृष्टि पथात् ययौ

विप्रो ऽहं लोहजङ्घ आख्यः मथुरायां कृत स्थितिः

यथा मात्रा कृताः ते अस्मात् उपदेशाः विनिर्ययुः

तत् श्रुत्वा स च तद् वृत्तम् तम् उवाच विभीषणः

हस्ते अस्य अब्ज गदा शङ्ख चक्रान् हेम मयान् ददौ

प्रभाते च पट अन्तःस्थाम् एत्य रूपणिकां रहः

उक्ता प्रणम्य वक्ति स्म दयां देवः करोतु इति

तत् आढ्य जन लभ्ये हि को ऽहं रूपणिका गृहे

स च तत्र गतो वृद्धं वत्स राजम् ददर्श तम्

इति उक्तः लोहजङ्घेन लङ्काम् आलोक्य दुर्गमाम्

क्व अनुरागः क्व वेश्या त्वम् इति ते विस्मृतं कथम्

ततस् चार वचः श्रुत्वा वत्स राजः जहर्ष सः

इह तिष्ठ क्षणं यावत् सांनिध्य अनुग्रहम् भुवि

चकितो लोहजङ्घाय शशंस स च राक्षसः

ततस् तस्मै महार्घाणि रत्नानि सु बहूनि च

ततो अनुरक्तम् आलोक्य राष्ट्रम् अ व्यभिचारि तत्

वत्स राजः स सैन्यानि दूरात् एव न्यवारयत्

तथा इति राज पुत्रः ऽथ प्रविवेश स तत् गृहम्

गान्धर्व शालाम् नर्म एक सादरम् हि नवं वयः

प्राकार भञ्जनान् योगान् तथा निगड भञ्जनान्

स ददर्श शिला स्तम्भम् चक्रेण उपरि लाञ्छितम्

योगेश्वर आख्यः वृतवान् अभ्येत्य ब्रह्मराक्षसः

इति रूपणिका प्रातस् तस्थौ मौनं विधाय सा