tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
धन्वन्तरिः उवाच

क्षोभयेत् अनिलान् अन्यान् सर्व इन्द्रिय शरीर गान्

योज्यानि च पृथक् दोष संसर्ग निचयात् स्वतः

मुष्णाति अग्निम् ततः सर्वे भवन्ति प्रायशो ऽर्शसः

बाधिर्य अति शिरस् श्वास शिरस् रुज् काश पीनसाः

सहजानि विशेषेण रूक्ष दुर्दर्शनानि तु

कृशो भृशं हत उत्साहः दीनः क्षामो ऽथ निष्प्रभः

अर्शांसि सुख साध्यानि न चिर उत्पत्तिकानि च

अर्शसां बीज सृष्टिः तु माता पितृ अपचारात्

श्लेष्मणः स्निग्ध ता तस्य ग्रथित त्वम् सवर्ण ता

बाह्या संवरणे तस्या गुद आदौ बहिस् अङ्गुले

सार्ध अङ्गुल प्रमाणेन रोमाणि अत्र ततः परम्

अधस् वहानि स्रोतांसि संरुध्य अधस् प्रशोषयन्

मेढ्र आदिषु अपि वक्ष्यन्ते यथास्वं नाभि जानि तु

वात अभिभूत कोष्ठानाम् तैः विना अपि विजायते

पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्डू आढ्याः स्पर्शन प्रियाः

दुर्नाम अमृत्यु उदावर्त परमः अयम् उपद्रवः

आध्मानम् उदरे विष्ठा हृल्लास परिकर्तने
अष्टाचत्वारिंशत् अक्षरा जगती

एते हि इदम् सर्वम् आददते

प्राणा रुद्राः

ह षोडशं वर्ष शतम् जीवति य एवं वेद

प्राणा रुद्रा इदं मे माध्यंदिनं सवनं तृतीयसवनम् अनुसंतनुत इति मा अहम् प्राणानां रुद्राणां मध्ये यज्ञो

तं चेद् एतस्मिन् वयसि किंचिद् उपतपेत् स ब्रूयात्

पुरुषो यज्ञः

प्राणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यंदिनं सवनम् अनुसंतनुत इति मा अहम् प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो

जागतं तृतीयसवनम्
जुह्वा पृषदाज्यस्य आदाय उपनिष्क्रम्य पृच्छति शृतं हविः शमिता३र् इति त्रिर् अभिक्रामम्

आश्राव्य आह वनस्पतये प्रेष्य इति

अर्धर्च अन्तरे याज्यायै वसा एक देशम् जुहोति घृतं घृत पावानः इति
न बृहत्या वषट्कुर्यात्

वैरूपस्य ऋचम् अनूच्य वैराजस्य ऋचा यजेत्

इन्द्राय राथन्तराय अनुब्रूहि इति

द्वादश कपालः भवति

इन्द्राय शाक्वराय अनुब्रूहि इति
दक्षिणं परिधि संधिम् अन्ववहृत्य इन्द्राय स्वाहा इति प्राञ्चम् उदञ्चं संततम् ऋजुम् आघारम् आघार्य आज्यभागौ जुहोत्य् अग्नये मेध पतये स्वाहा इति उत्तर अर्ध पूर्व अर्धे सोमाय मेध पतये स्वाहा इति दक्षिण अर्ध पूर्व अर्धे
सर्वथा शिबि वत् दद्यात् शरीर अवयवान् अपि

असिपत्त्रवनं नीलं बद्धा इव विशन्ति अमी

दिव्यं लेभे परं चक्षुः सर्व चक्षुष्मताम् वरः

प्रच्युतिं च उपपत्तिम् च ववृधे करुण आत्म ता

एतत् परिणते काले क्रोशद्भिः अनुभूयते
गृह गताम् पति पुत्र शील सम्पन्नाः ब्राह्मण्यः अवरोप्य आनडुहे चर्मणि उपवेशयन्ति इह गावः प्रजायध्वम् इति

प्राप्तेषु वामदेव्यम्
शर्करा चूर्ण पात्रम् च प्रस्थम् एकम् प्रदापयेत्

दिव्यानाम् ओषधीनाम् यः प्रभावः स भवद्विधैः

वयसः स्थापनानां च खदिरस्य असनस्य च

कुर्वते ये तु वृत्ति अर्थम् चिकित्सा पण्य विक्रयम्

यज्ञस्य हि शिरः छिन्नम् पुनर् ताभ्याम् समाहितम्

प्राणाचार्यं बुधः तस्मात् धीमन्तम् वेदपारगम्

ध्रुवम् आविशति ज्ञानात् तस्माद् वैद्यो द्विजः स्मृतः

रसायन विधिः तेषाम् अयम् अन्यः प्रशस्यते

याः तु क्षेत्र गुणैः तेषाम् मध्यमेन च कर्मणा

धूम्राः च पशवः ताभ्याम् प्रकल्प्यन्ते द्विजातिभिः
इत्थं विचिन्तयति कोश गते द्विरेफे हा हन्त हन्त नलिनीं गज उज्जहार

नीतं जन्म नवीन नीरज वने पीतं मधु स्वेच्छया मालत्याः कुसुमेषु येन सततं केली कृता हेलया

गन्ध आढ्या असौ भुवन विदिता केतकी स्वर्ण वर्णा पद्म भ्रान्त्या क्षुधित मधुपः पुष्प मध्ये पपात

ये कीटाः ते दृक्पथं च न गताः ते त्वद् फल अभ्यन्तरे त्वां चूत यतः परापर परिज्ञान अनभिज्ञः भवान्

ये अमी ते मुकुल उद्गमात् अनुदिनम् त्वा आश्रिताः षट्पदाः ते भ्राम्यन्ति बहिस् अतस् दृष्ट्वा न सम्भाषसे
संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रि षष्टिधा

मधु सर्पिः समधृतं मात्रया तत् विरुध्यते

कषायः स्तम्भनः शीतः सो ऽभयायाम् अतस् अन्यथा

न तु केवलं गुण प्रभावात् एव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति द्रव्याणि हि द्रव्य प्रभावात् गुण प्रभावात् द्रव्य गुण प्रभावात् च तस्मिन् तस्मिन् काले तत् तत् अधिकरणम् आसाद्य तां तां च युक्तिम् अर्थम् च तं तम् अभिप्रेत्य यत् कुर्वन्ति तत् कर्म येन कुर्वन्ति तत् वीर्यम् यत्र कुर्वन्ति तत् अधिकरणम् यदा कुर्वन्ति स कालः यथा कुर्वन्ति स उपायः यत् साधयन्ति तत् फलम्

आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वम् अवदत् मुनिः

मुख स्थः मधुरः च आस्यम् व्याप्नुवन् लिम्पति इव च

तथा कङ्गु वनक मकुष्ठक कुलत्थ माष निष्पावाः पयसा सह विरुद्धाः

अर्क अगुरु गुडूचीनाम् तिक्तानाम् उष्णम् उच्यते

आहार जातम् तत् सर्वम् अहिताय उपपद्यते

मधुरस्य तथा अम्लस्य लवणस्य कटोस् तथा

मधु _ समधृते च अन्तरिक्षम् समधृतं मधु पुष्कर बीजम् मधु पीत्वा उष्ण उदकम् भल्लातक उष्ण उदकम् तक्र सिद्धः कम्पिल्लकः पर्युषिता काकमाची अङ्गार शूल्यः भासः च इति विरुद्धानि

न स मुह्येद् विकाराणां हेतु लिङ्ग उपशान्तिषु

एतत् कोष्ठ विरुद्धम् तु विरुद्धं स्यात् अवस्थया

अथ अतस् आत्रेयभद्रकाप्यीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

न मूलक लशुन कृष्णगन्धा अर्जक सुमुख सुरस आदीनि भक्षयित्वा पयः सेव्यं कुष्ठ आबाध भयात्

मधु च उष्णम् उष्ण आर्तस्य च मधु मरणाय

मधुरो लवण अम्लौ च स्निग्ध भावात् त्रयो रसाः

भाव अभ्यसनम् अभ्यासः शीलनं सतत क्रिया

षष् एव रसा इति उवाच भगवान् आत्रेयः पुनर्वसुः मधुर अम्ल लवण कटु तिक्त कषायाः

षष् रसाः इति वायोर्विदो राजर्षिः गुरु लघु शीत उष्ण स्निग्ध रूक्षाः

स्वादुः अम्ल आदिभिः योगम् शेषैः अम्ल आदयः पृथक्

अम्लः अम्लम् पच्यते स्वादुः मधुरम् लवणः तथा

यत् यत् विरुध्यते यस्मात् येन यत् कारि च एव यत्

यः कुमारशिरा नाम भरद्वाजः स च अनघः

तेषां षण्णां रसाणाम् एकैकस्य यथाद्रव्यं गुण कर्माणि अनुव्याख्यास्यामः
मोक्ष दा सर्व भूतानाम् महापातकिनाम् अपि

स्थीयते तत्र वै विष्णुः यजमानः पुनः पुनः

प्रयागं राज शार्दूलैः त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

कृते तु नैमिषं क्षेत्रं त्रेतायां पुष्करं परम्

मध्ये नारी सहस्राणाम् बहूनां च पतिः भवेत्

आर्षेण विधिना अनेन यथादृष्टं यथाश्रुतम्

सागराः सरितः शैला नागा विद्याधराः च ये

उत्तरान् सः कुरून् गत्वा मोदते कालम् अक्षयम्

दिवि तारयते देवान् तेन त्रिपथगा स्मृता

निर्दहन्ति जगन्त् सर्वम् वट मूलम् न दह्यते

नरके वसते घोरे गवां क्रोष्टा हि दारुणे

यावत् अस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति हि शरीरिणः

सदा सेवन्ति तत् तीर्थम् गङ्गा यमुना संगमम्
असाध्याः कृत सर्व उत्थाः सर्वे च आक्रान्त मर्मणः

देहे शीघ्रं विशन्ति इह ते ऽन्तरे हि स्थिता बहिः

पृथक् दोषैः त्रयः साध्या द्वंद्व जाः च अनुपद्रवाः

वीसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थ सदृशैः चितम्

आशु च अग्नि बल भ्रंशात् अतस् बाह्यं विसर्पयेत्

शोथ स्फुरण निस्तोद भेद आयास आर्ति हर्षवान्
एवं च को गुणो लब्धः चित्त मात्रे अपि कल्पिते

माया पुरुष घात आदौ चित्त अभावात् न पापकम्

दीर्घ संतान मात्रेण कथं सत्त्वः अस्ति सत्यतः

विना शून्यतया चित्तं बद्धम् उत्पद्यते पुनः

किम् अक्लिष्टा अपि तृष्णा एषाम् न अस्ति सम्मोह वत् सती

नाहं वसा न च स्वेदो न मेदः अन्त्राणि न अपि अहम्

शोक आदि आर्ताय मृष्ट आदि सुखं चेद् किम् न रोचते

दुःख हेतुः अहंकारः आत्म मोहात् तु वर्धते

स्नात्वा स्नात्वा यथा कश्चिद् विशेत् वह्निम् मुहुर् मुहुर्

यस्मात् उभय सिद्धः असौ न सिद्धः असौ ते आदितस्

तन् न किंचिद् अतस् सत्त्वाः प्रकृत्या परिनिर्वृताः

विकल्प क्षेत्र ध्यान आहाराः हि योगिनः

तदा अन्य गति अभावेन निरालम्बा प्रशाम्यते

विज्ञानस्य त्व् अमूर्तस्य संसर्गो न एव युज्यते

प्रमाणम् अ प्रमाणम् चेन् ननु तद् प्रमितम् मृषा

न दोषो योगि संवृत्याः लोकात् ते तत्त्व दर्शिणः

पिता चेन् न विना पुत्रात् कुतस् पुत्रस्य सम्भवः

शून्यता वासना आधानात् हीयते भाव वासना

विचारे जीवलोकः कः को नाम अत्र मरिष्यति

ये न ईक्षन्ते स्व दौःस्थित्यम् एवम् अपि अति दुःस्थिताः

यदा माया स्त्रियाम् रागः तद् कर्तुः अपि जायते

करोति सर्व कार्याणि बोधिसत्त्वे अपि निर्वृते

तत् एव रूपं जानाति तदा किं न शृणोति अपि

ज्ञानता चेत् ततः सर्व पुंसाम् ऐक्यम् प्रसज्यते

सर्व आत्मना चेद् सर्वत्र स्थितः कायः कर आदिषु

तुल्या एव पठ्यते यस्मात् तिष्ठतः निर्वृतस्य च

यदि माया उपमः सत्त्वः किं पुनर् जायते मृतः

कायाः तावन्तः एव स्युर् यावन्तस् ते कर आदयः

न अजातेन हि भावेन सो ऽभावो ऽपगमिष्यति

अन्य उभय इष्ट सत्य त्वे वेद आदेः अपि सत्यता

तस्मात् उत्पादयेत् प्रज्ञां दुःख निवृत्ति काङ्क्षया
प्रावर्तत संप्रहारः

स शेषः एव अन्धसि असौ अतृष्यत्

रत्नवती तु मार्गे कांचित् पण्य दासीम् संगृह्य तया उह्यमान पाथेय आदि उपस्करा खेटकपुरम् अगमत्

तल्प गतम् च स्वप्नेन अनुभूयमान प्रिया दर्शन आलिङ्गन सुखम् आयसेन निगडेन अति बलवत् बहु पुरुषैः पीवर भुज दण्ड उपरुद्धम् अबन्धयत् माम्

सो अयम् अर्थः विदित भावया मया स्व मात्रे तया च तद् मात्रे महिष्या च मनुज इन्द्राय निवेदयिष्यते

अत्र उदाहरणम् अस्ति त्रिगर्तो नाम जनपदः

उपरि असौ उत्तम धातु पुष्टिम् ऊर्जित अपत्य उत्पादन क्षमाम् आसादयिष्यति

तत्र कश्चिद् कुल पुत्रः कलासु गणिकासु च अति रक्तः मित्र अर्थम् स्व भुज मात्र निर्व्यूढ अनेक कलहः कलहकण्टक इति कर्कशैः अभिख्यापित आख्यः प्रत्यवात्सीत्

स च उत्सवः कन्दुक उत्सव नामा अस्तु इति

तत् श्रुत्वा तद् बान्धवाः तद् अन्वेषणाम् प्रति शिथिल यत्नाः तस्थुः

स च तम् अब्रवीत् भद्र विरुद्धम् इव एतत् प्रतिभाति यतः कुल ज दुर्लभम् वपुः आभिजात्य शंसिनी च नम्र ता पाण्डुरा च मुख छविः अन् अति परिभुक्त सुभगा च तनुः प्रौढ ता अनुविद्धा च दृष्टिः

सा तु पर्यश्रु मुखा समभ्यधात् मा स्म नाथ मद् कृते साहसम्

अस्मिन्न् एव क्षणे न एक नौका परिवृतः कः अपि मद्गुः अभ्यधावत्

तद् गुण वशीकृतः च भर्ता सर्वम् एव कुटुम्बं तद् आयत्तम् एव कृत्वा तद् एक अधीन जीवित शरीरः त्रिवर्गम् निर्विवेश

सायं च उपसृत्य चन्द्रसेना रहसि मां प्रणिपत्य पतेः अंसम् अंसेन प्रणय पेशलम् आघट्टयती उपाविशत्

स्नातः सिक्त मृष्टे कुट्टिमे फलकम् आरुह्य पाण्डु हरितस्य त्रि भाग शेष लूनस्य अङ्गण कदल पलाशस्य उपरि दत्त शराव द्वयम् आर्द्रम् अभिमृशन् अतिष्ठत्

स तु माम् अभ्यधत्त भद्र भवत् दृष्टेषु राष्ट्रेषु कतमत् समृद्धम् सम्पन्न सस्यम् सत् पुरुष भूयिष्ठम् च इति

तत्र च स्वादु पानीयम् एधांसि कन्द मूल फलानि संजिघृक्षवो गाढ पातित शिला वलयम् अवातराम

त्वा इयम् अनवस्थः निष्करुणः च इति रत्नवती निमित्तम् अत्यर्थम् निन्दति

श्रुत्वा चित्रा इयम् दैव गतिः

बलभद्रः तु तथा उक्त्वा श्रेणि प्रातिभाव्येन तावत् अवातिष्ठत यावत् तद् पुर वृद्ध लेख्य लब्ध वृत्तान्तः गृहगुप्तः खेटकपुरम् आगत्य सह जामात्रा दुहित्रीम् अति प्रीतः प्रत्यनैषीत्

अनुनीता च सुन्दरि त्वद् आकार उन्मादितेन मया त्वद् आवर्जने बहून् उपायान् भिक्षुकी मुखेन उपन्यस्य तेषु असिद्धेषु पुनर् अयम् उपायः यावज्जीवम् अ साधारणीकृत्य रन्तुम् आचरितः

विमर्शेन च तस्याः शाकिनी त्वम् ऐकमत्येन पौराणाम् अभिमतम् आसीत्

ब्रूहि च उपह्वरे संसार दोष दर्शनात् समाधिम् आस्थाय मुमुक्षमाणो मादृशो जनः कुलवधूनां शील पातने घटत इति क्व घटते

पुनर् असौ गृहिण्यै स्व नूपुर युगलम् प्रेषय इति संदिदेश

जगाद च धात्रीम् मातः एभिः तुषैः अर्थिनः भूषण मृजा क्रिया क्षमैः स्वर्णकाराः

जगाद च धात्रीम् मातः एभिः तुषैः अर्थिनः भूषण मृजा क्रिया क्षमैः स्वर्णकाराः

मन्द उत्थितम् च किंचित् कुञ्चित अङ्गुष्ठेन प्रसृत कोमल अङ्गुलिना पाणिपल्लवेन समाहत्य हस्त पृष्ठेन च उन्नीय चटुल दृष्टि लाञ्छितम् स्तबकम् इव भ्रमर माला अनुविद्धम् अवपतन्तम् आकाश एव अग्रहीत्

अभिहत्य भू तल आकाशयोः अपि क्रीडा अन्तराणि दर्शनीयानि एकेन एव वा अनेकेन एव कन्दुकेन अदर्शयत्

तद् अनन्तरम् असौ नितम्बवती वृत्तान्तम् अप्राक्षीत्

ततस् च त्वद् अनुजीविना राज पुत्रेण भवितव्यम्

असौ च आसीत् सः एव भीमधन्वा

भर्त्सिता अपि तेन बलात्कारम् अरीरमत्

अशंसत् च सा एषा मे प्राण समा यद् विरहः दहन इव दहति माम्

अथ असौ जात सम्भ्रमा प्राप्ता एव इयम् भर्तृ दारिका कन्दुकावती कन्दुक क्रीडितेन देवीं विन्ध्यवासिनीम् आराधयितुम्

पराजयिषत यवनाः
तस्मात् सदा एव दातव्यं ब्राह्मणेषु विशेषतः

व्यास उवाच

त्रि रात्र उपोषितः सम्यक् पञ्चगव्येन शुध्यति

उपोषितः चतुर्दश्याम् कृष्ण पक्षे समाहितः

देवता अभ्यर्चनम् नॄणाम् अशेष अघ विनाशनम्

दग्धा भगवता पूर्वं दृष्टा मद् पार्श्वम् आगता

संधिन्याः च विवत्सायाः पिबन् क्षीरम् इदम् चरेत्

अश्मान्तकं तथा पोतं तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति

वापी कूप जलानाम् च शुध्येत् चान्द्रायणेन तु

आहिताग्निः उपस्थानम् न कुर्याद् यः तु पर्वणि

एतत् ते पतिव्रतानां माहात्म्यं कथितं मया

इति वह्नि अष्टकम् जप्त्वा राम पत्नी यशस्विनी

अमावस्यायां ब्रह्माणं समुद्दिश्य पितामहम्

भर्तारम् उद्धरेत् नारी प्रविष्टा सह पावकम्

कृत्वा अथ रावण वधम् रामो लक्ष्मण संयुतः

अलाबुं किंशुकं च एव भुक्त्वा च एतत् व्रतं चरेत्

प्राश्य मूत्र पुरीषाणि द्विजः चान्द्रायणम् चरेत्

अभोज्य अन्नम् तु भुक्त्वा च प्राजापत्येन शुध्यति

सीताम् आदाय धर्मिष्ठां पावको ऽन्तरधीयत

ब्राह्मण आदि हतानाम् तु कृत्वा दाह आदिकाः क्रियाः

समाहर्तुं मतिं चक्रे तापसः किल कामिनीम्

पुनः संस्कारम् अर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः

स दोष कञ्चुकम् त्यक्त्वा याति देवं महेश्वरम्

एक अहेन विवाह अग्निम् परिहार्य द्विजोत्तमः

देव द्रोहम् गुरु द्रोहम् तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति

विवेश पावकं दीप्तं ददाह ज्वलनो ऽपि ताम्

नमस्यामि महा योगम् कृतान्तं गहनं परम्

स योग युक्तः ऽपि मुनिः न अत्यर्थम् भगवत् प्रियः

कोकिलं च एव मत्स्यान् च मण्डूकं भुजगं तथा

स्नात्वा विशुध्यते सद्यः परिश्रान्तः तु संयमात्

हुङ्कारं ब्राह्मणस्य उक्त्वा त्वङ्कारं च गरीयसः

भुक्त्वा उपवासम् कुर्वीत कृच्छ्र पादम् अथ अपि वा

मणि मुक्ता प्रवालाणाम् ताम्रस्य रजतस्य च

काकं च एव तथा श्वानं जग्ध्वा हस्तिनम् एव च

भक्ष भोज्य अपहरणे यान शय्या आसनस्य च

प्रपद्ये शरणं रुद्रं महाग्रासं त्रिशूलिनम्

महापातकि संस्पर्शे भुङ्क्ते अ स्नात्वा द्विजो यदि
अङ्गुष्ठ मध्य देशम् तु तर्जनी अग्रम् शुभं स्थितम्

निर्दोषः शब्द हीनः च सम मुष्टि द्वय उज्झितः

त्रि पर्वम् पञ्च पर्वम् च सप्त पर्वम् च कीर्तितम्

स्वयं प्राप्त शरम् पृष्ठे ऊर्ध्व पुच्छ मुखेन हि

क्रिया कपालान् वक्ष्यामि श्रम साध्यान् सु विश्रुतान्

बद्ध्वा अञ्जलि पुटः तत्र याचयेत् गुरोः धनुः

प्राच्यां रक्ष प्रतीच्यां च चण्डिके रक्ष दक्षिणे

अग्रतो यत्र दातव्यं तं विद्याद् गरुडं क्रमम्

अश्वाः चतुर् कोटि मिताः लक्षं च एकादश एव तु

यस्य प्राण समा मौर्वी स धन्वी धन्विनां वरः

सृष्ट्यः पञ्च समाख्याता व्यायाः पञ्च प्रकीर्तिताः

चलं तु वेधयेत् यः तु आत्मना स्थिर संस्थितः

ब्राह्मणाय धनुः देयम् खड्गं वै क्षत्रियाय च

प्रयोगं च उपसंहारम् यो वेत्ति स धनुर्धरः

गल ग्रन्थि तल ग्रन्थि धन हानि करम् धनुः

भूत अहि चोर भीति घ्ना गृहीत्वा पुष्य भास्करे

द्रोणात् गृहीतम् पार्थेन ततः सात्यकिना धृतम्

दूर पातम् युवत्याः च पुरुषो भेदने दृढम्

पत्रं विलोकितव्यं च अथवा हीन पत्त्रकम्

भ्रामरी कथिता हि एषा सद्भिः च श्रम कर्मणि

परस्पर अनुरक्ताः ये योधाः शार्ङ्ग धनुस् धराः

सूचीमुखा मीनपुच्छा भ्रामरी च तृतीयका

ऊर्ध्व वेधी भवेत् श्रेष्ठः नाभि वेधी तु मध्यमः

प्रायो ज्ञेयं धनुः शार्ङ्गं गज आरोहस्य साधनम्

आक्रान्ते तु पुनर् लक्ष्ये लक्ष्यं न प्राप्यते दृढम्

जन अनुरञ्जनम् येन लक्ष्य घातात् प्रजायते

सप्त च एव संख्याताः प्रोच्यन्ते पत्तयः तथा

शूरस्य अपि रणे पुंसो दर्पं हरति तद् क्षणात्

गुणानां लक्षणं वक्ष्ये यादृशं कारयेत् गुणम्

अपि पञ्च शताः शूरा गृह्णन्ति महतीं चमूम्

तदानीम् उज्झितो बाणो लक्ष्यात् न चलति ध्रुवम्

योजयेत् त्रि प्रकारम् हि कार्येषु अपि यथाक्रमम्

तद् काले हत गो कर्ण चर्म वा छागलस्य वा

ॐ हौं नाभि मध्ये ब्रह्मणे नमः

अङ्गुष्ठ नख मूले तु तर्जनी अग्रम् सु संस्थितम्

वामेन एव श्रमं कुर्यात् सु सिद्धे दक्षिणे करे

श्रमेण अचलितम् लक्ष्यं दूरं च बहु भेदनम्

पञ्च षष्टि सहस्राणि तथा अश्वानाम् शतानि च

आदानं च एव तूणीरात् सन्धानं कर्षणं तथा
तेषाम् अघोरः शान्तश् च भविष्यामि अहम् अव्ययः

तस्मात् तत्पुरुष त्वम् वै मम एतत् कनक अण्ड जैः

ये च अपि वामदेव त्वां ज्ञास्यन्ति इह द्विजातयः

यस्मात् च एव क्रिया भूत्वा द्विपदा च महेश्वरी

धर्मस्य पादाः चत्वारः चत्वारः मम पुत्रकाः

यस्मात् चतुष्पदा हि एषा त्वया दृष्टा सरस्वती

तेषां शिवश् च सौम्यश् च भविष्यामि सदा एव हि

तत्र अपि च महा सत्त्वैः योग युक्तेन चेतसा

ततस् च एषाम् भविष्यन्ति चत्वारः ते पयोधराः

तस्मात् तु पशवः सर्वे भविष्यन्ति चतुष्पदाः

सद्योजात इति ब्रह्म एतत् गुह्यम् च एतत् प्रकीर्तितम्

मद् कृतेन च नाम्ना वै पीत कल्पः अभवत् तदा

सत्यं तु सप्तमो लोको हि अपुनर्भव गामिनाम्
शीत उष्ण वृष्टि वात आधि व्याधि बन्धन ताडनैः

पूर्ववत् प्रत्यय उत्पादम् दृष्ट्वा कोपं निवारयेत्

स्व गुणे कीर्त्यमाने च पर सौख्यम् अपि इच्छसि

नित्यो ह्य् अचेतनः च आत्मा व्योम वत् स्फुटम् अक्रियः

एतान् आश्रित्य मे पापं क्षीयते क्षमतो बहु

स्व अपराध आगते दुःखे कस्माद् अन्यत्र कुप्यते

गण्डः अयम् प्रतिमा आकारः गृहीतो घट्टन असहः

भक्त छेद आदिभिः कोपाद् दुराप स्त्री आदि लिप्सया

सुहृदः अपि उद्विजन्ते अस्मात् ददाति न च सेव्यते

न तु बुद्धैः समाः केचिद् अनन्त अंशैः गुण अर्णवैः

उद्दंश दंश मशक क्षुध् पिपासा आदि वेदनाम्

सा व्यथा चेतने दृष्टा क्षमस्व एनाम् व्यथाम् अतस्

पाप क्षयम् च पुण्यं च लाभाज् जीवन् करोमि चेत्

उद्बन्धन प्रपातैः च विष अपथ्य आदि भक्षणैः

न भवेत् कस्यचिद् दुःखम् न दुःखं कश्चिद् इच्छति

माम् आश्रित्य तु यान्ति एते नरकान् दीर्घ वेदनान्

स एव कारणं तस्य स कथं विघ्न उच्यते

मनुष्य दुःखैः नरकात् मुक्तः चेद् किम् अभद्रकम्

कुप्यामि इति न संचिन्त्य कुप्यति स्व इच्छया जनः

कस्मात् एवम् कृतं पूर्वं येन एवम् बाध्यसे परैः

एतावान् च भवेत् स्वार्थः धीमतः स्वार्थ वेदिनः

अनिष्यमाणः अपि बलात् क्रोधः उत्पद्यते तथा

दृश्यन्त एते ननु सत्त्व रूपाः ते एव नाथाः किम् अनादरः अत्र

शब्दः तावत् अचित्त त्वात् सः मां स्तौति इति असंभवः

लभमानो न गृह्णातु वद केन न कुप्यसि

ये मोचयन्ति मां बन्धाद् द्वेषः तेषु कथं मम

आशयस्य च माहात्म्यं न स्वतः किं तु कार्यतः

कुपितः किं नृपः कुर्यात् येन स्यन् नरक व्यथा

दुःख दुर्योधनः तस्मात् भवेत् अभिभवेत् व्यथाम्

न केवलं दया न अस्ति क्रोध उत्पद्यते कथम्

न च इदम् तादृशं दुःखं महार्थं च करिष्यति

दुःखं न्यक्कार पारुष्यम् अयशः च इति अनीप्सितम्
पशुर् वा अग्निः

प्रौग चिता वै देवा असुरान् प्राणुदन्त य एनान् पूर्वे ऽतिक्रान्ता आसन्

पशून् एव अवरुन्द्धे

यद् द्वे द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै

सर्वत उत्तरवेदिं निवपति

अग्निर् वै तत् पक्षी भूत्वा स्वर्गं लोकम् अपतत्

प्रौग चितम् चिन्वीत यदि मन्येत पूर्वो मा अतिक्रान्तः भ्रातृव्य इति
तान्य् एव एतेन आत्मन् परिगृह्णीते

केन उद्ग्रहण कामाः इति

सौभरं स्वर्ग कामः कुर्वीत

सौभरेण इति

तस्मा इडां प्रायच्छत्

सौभरम् अन्नाद्य कामः कुर्वीत
स्निग्धः स्वेदैः उपक्रम्यः स्विन्नः पथ्य अशनः भवेत्

परिवार्य अन्तरा आरोहेत् अभ्यक्तः स्विद्यते सुखम्

अनत्युत्सेध विस्ताराम् वृत्त आकाराम् अलोचनाम्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः

अस्वेद्याः स्वेद योग्याः च स्वेद द्रव्याणि कल्पना

वासा वंश करञ्ज अर्क पत्त्रैः अश्मन्तकस्य च

सर्व अङ्गेषु विकारेषु स्वेदनं हितम् उच्यते

स्वेदन अर्थम् घृत क्षीर तैल कोष्ठान् च कारयेत्

तान् यथावत् प्रवक्ष्यामि सर्वान् एव अनुपूर्वशस्

अर्ध भागम् त्रि भागम् वा शयनं तत्र च उपरि

उक्तः तस्याशितीये यो ग्रैष्मिकः सर्वशो विधिः

शिष्यैः तु प्रतिपत्तव्यम् उपदेष्टा पुनर्वसुः

तृष्यतां क्षुधितानां च क्रुद्धानां शोचताम् अपि

प्रतिश्याये च कासे च हिक्का श्वासेषु अलाघवे

संजाते मार्दवे स्वेदे स्वेदनात् विरतिः मता
एभिः सु ढौकितम् कृत्वा तत् अन्नम् कदल दले

न एकस्याम् शस्य हानिः वरुण दिशि जलं वायुना वायु कोपः कौबेर्यां शस्य पूर्णाम् प्रथयति नियतं मेदिनीं शम्भुना च

येन येन अज संक्रान्तिः तेन प्रावृष् फलम् भवेत्

कक्षयोः चित्तला वृष्टिः सु वृष्टिः तीर संगमे

हन्ति अष्टमी बलीवर्दान् नवमी शस्य घातिनी

ततस् तद् मस्तके कृत्वा सम्मुखं शीर्षक अन्वितम्

सुवर्ण रौप्य माणिक्य वसनैः अपि पूरिताः

प्राञ्च् मुखः कलसं धृत्वा पठेत् मन्त्रम् अनुत्तमम्

पुष्य श्रवण हस्तेषु चित्रायाम् अष्टमीषु च

नाना फलैः च मूलैः च मिष्ट पिष्टक विस्तरैः

दत्त्वा दण्डे पताकां तु वातस्य अनुक्रमेण च

घृतं तैलं च तक्रं च प्रदीपं लवणं तथा

चैत्र आद्य भागे चित्रायां भवेत् च चित्तला क्षितिः

तिल धान्य यवानाम् च विधिः एष प्रकीर्तितः

इति पराशरेण उक्तम् भविष्यत् वृष्टि लक्षणम्

ईषा भङ्गः भवेत् वा अपि कृषक प्राण नाशकः

न निम्न भूमौ धान्यस्य कुर्यात् कट्टन रोपणे

झिञ्झी रवः तथा आकाशे सद्यो वर्षण लक्षणम्

औदुम्बरी विशेषेण अन्या वा क्षीर वाहिनी

यम मूल उत्तरे सौम्ये मघायां च पुनर्वसौ

वाह निःश्वास वातेन तत् द्रुतम् च विनश्यति

नाना व्याधि विनिर्मुक्ता वर्षम् एकम् न संशयः

निर्वाते वृष्टि हानिः स्यात् संकुले संकुलं जलम्

ततो वपन काले तु कुर्यात् सार विमोचनम्

प्रवाह युत नद्याम् तु दण्डं न्यस्य जले निशि

निर्विघ्नां शस्य सम्पत्तिम् कुरु देव नमो ऽस्तु ते

तदा संवत्सरो धन्यः सर्व शस्य फल प्रदः

अथ पौष वृष्टि ज्ञानम्

भौम अर्क दिवसे च एव तथा च शनिवासरे

मन्दा वृष्टिः सदा वातो यत्र अब्दे भास्करो नृपः

फलति अवेक्षिता स्वर्णं दैन्यं सा एव अनवेक्षिता

योध छेदे तु रोगः स्यात् सस्य हानिः च जायते

वसुन्धरे महाभागे बहु शस्य फल प्रदे

अवनि तनय वारे वारि वृष्टिः न सम्यग् बुध गुरु भृगुजानाम् शस्य सम्पद् प्रमोदः

धर्म स्थितिः मनस् स्थैर्यम् वृष्टि कारणम् उत्तमम्

तोय आवृता धरित्री च भवेत् संवत्सरे तदा

कपित्थ पर्कटी निम्ब जनितम् दैन्य वर्धनम्

पञ्च अङ्गुलि अधिकः हस्तो हस्तो वा फालकः स्मृतः

योत्रं हस्त चतुष्कम् स्यात् रज्जुः पञ्च कर आत्मका

मन्दा वृष्टिः सदा वातो नृपे संवत्सरे शनौ

ॐ नव धुर्य सहे देवि सर्व काम विवर्धिनि कामरूपिणि सा इह मे धनं स्वाहा

अथ रोपण विधिः

मर्दयित्वा यथायोगम् आढकेन प्रमापयेत्

त्रयोदशी तृतीया च सप्तमी च शुभ आवहा

तदा वृष्टिः भवेत् तावत् यावत् न उत्तिष्ठते हरिः

लाङ्गलं भिद्यते वा अपि प्रभुः तत्र विनश्यति

मयूराः च एव नृत्यन्ति सद्यस् वृष्टिः भवेत् ध्रुवम्

सर्व विघ्न प्रशान्ति अर्थम् कार्या शस्यस्य वृद्धये

सु दृढा कृषकैः कार्या शुभ दा सर्व कर्मसु

गीतैः नृत्यैः च वाद्यैः च कुर्युः तत्र महा उत्सवम्

देव राज्ञि नमो ऽस्तु ते शुभगे शस्य कारिणि

छेदनं च प्रकुर्वीत लाङ्गूल कच कर्णयोः

न वापयेत् तिथौ रिक्ते क्षीणे सोमे विशेषतः

यस्मिन् अब्दे कुजो राजा शस्य शून्या च मेदिनी

अतो वत्सर राजानम् मन्त्रिणं मेघम् एव च

चैत्रे शुक्ल तृतीयायाम् वैशाखे प्रथमे ऽहनि

कुलीर कुम्भ आलि तुला अभिधाने जल आढकम् षण्णवतिं वदन्ति
प्राणः स्वरः

तान्य् उ ह वै यो ऽजामि यथापूर्वं कल्पयेद् ऐडम् एव प्रथमं कुर्याद् अथ स्वारम् अथ निधनवत्

प्राणः स्वरः

त्रीणि ह वै निधनानि इडा स्वरो निधनम् एव निधनम्

असाव् एव लोको निधनम्
सोमारुद्रा वि वृहतं विषूचीम् अमीवा या नो गयम् आविवेश
माघे महेश्वरं देवं महादेवं च फाल्गुने

पञ्चगव्यं च संप्राश्य शंकरं पूजयेत् निशि

पलाशं जम्बु वृक्षम् च विदुः षष्ठं महा ऋषयः
केषु वा धन्येषु तपोवन धामसु तपस्यन्ती स्थातुम् इच्छसि

सहज स्नेह पाश ग्रन्थि बन्धनाः च बान्धव भूताः दुस्त्यजा जन्मभूमयः

अकथयत् च दधीच संदिष्टम् शिरसि निहितेन अञ्जलिना नमस्कारम्

अपि च त्वम् एव वेत्सि मे भुवि धर्म धामानि समाधि साधनानि योग योग्यानि च स्थानानि स्थातुम् इति एवम् अभिधाय विरराम

अपरेद्युस् उद्यति भगवति द्युमणौ उद्दाम द्युतौ अभिद्रुत तारके तिरस्कृत तमसि तामरस व्यास व्यसनिनि सहस्र रश्मौ शोणम् उत्तीर्य आयान्ती सकलं शोण सलिलम् इव आनयन्ती स्फुटित अतिमुक्तक कुसुम स्तबक सम त्विषि सटाले महति मृगपतौ इव गौरी तुरङ्गमे स्थिता सलीलम् उरः बन्ध आरोपितस्य तिर्यक् उत्कर्ण तुरग आकर्ण्यमान नूपुर पटु रणितस्य अति बहलेन पिण्डालक्तकेन पल्लवितस्य कुङ्कुम पिञ्जरित पृष्ठस्य चरण युगलस्य प्रसरद्भिः अति लोहितैः प्रभा प्रवाहैः उभयतस् ताडन दोहद लोभ आगतानि किसलयितानि रक्ताशोक वनानि इव आकर्षयन्ती सकल जीवन लोक हृदय हठ हरण आघोषणया इव रशनया शिञ्जान जघन स्थला धौत धवल नेत्र निर्मितेन निर्मोक लघुतरेण आप्रपदीनेन कञ्चुकेन तिरोहित तनु लता छात कञ्चुक अन्तर दृश्यमानैः आश्यान चन्दन धवलैः अवयवैः स्वच्छ सलिल अभ्यन्तर विभाव्यमान मृणाल काण्डा इव सरसी कुसुम्भ राग पाटलम् पुलक बन्ध चित्रम् चण्डातकम् अन्तर् स्फुटम् स्फटिक भूमिः इव रत्न निधानम् आदधाना हारेण आमलकी फल निस्तुल मुक्ताफलेन स्फुरित स्थूल ग्रह गण शारा शारदी इव श्वेत विरल जलधर पटल आवृता द्यौः कुच पूर्ण कलशयोः उपरि रत्न प्रालम्ब मालिकाम् अरुण हरित किरण किसलयिनीम् कस्य अपि पुण्यवतो हृदय प्रवेश वनमालिकाम् इव बद्धां धारयन्ती प्रकोष्ठ निविष्टस्य एकस्य हाटक कटकस्य मरकत मकर वेदिका सनाथस्य हरितीकृत दिगन्ताभिः मयूख संततिभिः स्थलकमलिनीभिर् इव लक्ष्मी शङ्खया अनुगम्यमाना अति बहल ताम्बूल कृष्णिका अन्धकारितेन अधर संपुटेन मुख शशि पीतम् स संध्या रागम् तिमिरम् इव वमन्ती विकच नयन कुवलय कुतूहल आलीनया अलि कुल संहत्या नील अंशुक जालिकया इव निरुद्ध अर्ध वदना नीली राग निहित नीलिम्ना शिखि द्योतमाना बकुल फल अनुकारिणीभिः तिसृभिः मुक्ताभिः कल्पितेन बालिका युगलेन अधोमुखेन आलोक जल वर्षिणा सिञ्चन्ती इव अति कोमले भुज लते दक्षिण कर्ण अवतंसितया केतकी गर्भ पलाश लेखया रजनिकर जिह्वा लतया इव लावण्य लोभेन लिह्यमान कपोल तला तमाल श्यामलेन मृगमद आमोद निष्यन्दिना तिलक बिन्दुना मुद्रितम् इव मनोभव सर्वस्वम् वदनम् उद्वहन्ती ललाट लासकस्य सीमन्त चुम्बिनः चटुला तिलक मणेः उदञ्चता चटुलेन अंशु जालेन इव रक्त अंशुकेन इव कृत शिरः अवगुण्ठना पृष्ठ प्रेङ्खत् अनादर संयमन शिथिल जूटिका बन्धा नील चामर अवचूलिनी इव चूडामणि मकरिका सनाथा मकरकेतु पताका कुल देवता इव चन्द्रमसः पुनर् संजीवन ओषधिः इव पुष्पधनुषः वेला इव राग सागरस्य ज्योत्स्ना इव यौवन चन्द्र उदयस्य महा नदी इव रति रस अमृतस्य कुसुम उद्गतिः इव सुरत तरोः बाल विद्या इव वैदग्ध्यस्य कौमुदी इव कान्तेः धृतिः इव धैर्यस्य गुरु शाला इव गौरवस्य बीज भूमिः इव विनयस्य गोष्ठी इव गुणानां मनस्वि ता इव महा अनुभाव तायाः तृप्तिः इव तारुण्यस्य कुवलय दल दाम दीर्घ लोचनया पाटला अधरया कुन्द कुड्मल स्फुट दशनया शिरीष माला सु कुमार भुज युगलया कमल कोमल करया बकुल सुरभि निःश्वसितया चम्पक अवदात देहया कुसुम मय्या इव ताम्बूल करण्ड वाहिन्या मालती समदृश्यत

प्रीत्या प्रतिसरा विधेया अस्मि ते

भर्तृ भवनम् आगच्छन्त्याम् अपि दुहितरि न असेचनक दर्शनम् इमम् अमुञ्चत् मातामहः मनः विनोदनम् नप्तारम्

अगृह्णात् च आकारतः प्रभृत्य् अग्राम्य तया तैस् तैः अपि पेशलैः आलापैः सावित्री सरस्वत्योः मनसी

यस्मिन्न् एव अवसरे सरस्वती असूत तनयं तस्मिन्न् एव अक्षमाला अपि सुतं प्रसूतवती

विकुक्षिः तु उच्चावचैः आलापैः सु चिरम् इव स्थित्वा यथा अभिलषितम् देशम् अयासीत्

पश्यामः तावत् तातम्
आगत्य च हृदय गत दयिता नूपुर रव मिश्रया इव हंस गद्गदया गिरा कृत संभाषणः यथा मन्मथः समाज्ञापयति यथा यौवनम् उपदिशति यथा विदग्ध ता अध्यापयति यथा अनुरागः शिक्षयति तथा ताम् अभिरामाम् रामाम् अरमयत्

दूरात् एव च तुरगात् अवततार

आर्येण न विस्मरणीयो ऽयम् अनुषङ्ग दृष्टः जन इति अभिधाय तूष्णीम् अभूत्

चक्रे पुण्यं सरस्वत्या यो वर्षम् इव भारतम्

अथ मुहूर्त मात्रम् इव स्थित्वा स्मृत्वा च तां तस्य रूप संपदम् पुनः पुनर् व्यस्मयत अस्याः हृदयम्

इतरा तु मुहुर् मुहुर् अङ्ग वलनैः विलुलित किसलय शयन तला निमीलित नयना अपि न अलभत निद्राम्

तत् अलम्

स बाल एव बलवतो विधेर् वशाद् उपसंपन्नया व्ययुज्यत जनन्या

अपश्यच् च अम्बर तल स्थिता एव हारम् इव वरुणस्य अमृत निर्झरम् इव चन्द्र अचलस्य शशिमणि निष्यन्दम् इव विन्ध्यस्य कर्पूर द्रुम द्रव प्रवाहम् इव दण्डक अरण्यस्य लावण्य रस प्रस्रवणम् इव दिशाम् स्फाटिक शिला पट्ट शयनम् इव अम्बर श्रियाः स्वच्छ शिशिर सु रस वारि पूर्णम् भगवतः पितामहस्य अपत्यम् हिरण्यवाह नामानम् महा नदम् यं जनाः शोण इति कथयन्ति

प्रथम दर्शने च उपायनम् इव उपनयति सत् जनः प्रणयम्

विद्या विसंवाद कृताः च तत्र तेषाम् अन्योन्यस्य विवादाः प्रादुरभवन्

कृत उपनयन आदि क्रिया कलापस्य समावृत्तस्य च अस्य चतुर्दश वर्ष देशीयस्य पिता अपि श्रुति स्मृति विहितम् कृत्वा द्विज जन उचितम् निखिलं पुण्य जातम् कालेन अ दशमी स्थः एव अस्तम् अगमत्