tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
इति

वह आज्यम् जातवेदः पितृभ्यो यत्र एतान् वेत्थ निहितान् पराके

तद् वो ऽहं पुनर् आवेशयामि अरिष्टाः सर्वैः अङ्गैः संभवत पितरः

पृथिवी ते पात्रं द्यौः अपिधानम् ब्रह्मणः त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा प्राण अपानयोः जुहोमि
स इमं लोकम् अजनयद् अन्तरिक्ष लोकम् अमुं लोकम् इति

स ऐक्षत हन्त नु प्रतिष्ठां जनयै ततो याः प्रजाः स्रक्ष्ये ता एतद् एव प्रतिष्ठास्यन्ति न अप्रतिष्ठाः चरन्तीः प्रदघिष्यन्त इति

तान् समतपत्

क उ एवंविदं वासिष्ठम् अर्हति इति

स यो वै त्रयीं विद्यां विदुषो लोकः सो ऽस्य लोको भवति य एवं वेद
कस्य अज्ञान तिमिर पटल पर्यवनद्ध नेत्रस्य ज्ञान अञ्जन शलाकया चक्षुर् विशोधयामि

आह च

भगवता च स्व पाणिना गृहीत्वा वडिकाय दत्ता इयं ते कायिकस्य दुःखस्य परिदाह शमनी इति

निषद्य भगवान् वडिकम् उवाच किं ते वडिक बाधत इति

एष आनन्द वडिको गृहपति पुत्रः ऽनेन कुशल मूलेन चित्त उत्पादेन देय धर्म परित्यागेन च त्रि कल्प असंख्येय समुदानीताम् बोधिं समुदानीय महा करुणा परिभाविताः षट् पारमिताः परिपूर्य शाक्यमुनिर् नाम सम्यक्संबुद्धो भविष्यति दशभिर् बलैश् चतुर्भिर् वैशारद्यैस् त्रिभिर् आवेणिकैः स्मृति उपस्थानैः महा करुणया च

तद् यदि भगवान् अतीतं कर्म व्याकर्तु कामः भवति भगवतः पृष्ठतो ऽन्तर्धीयन्ते

ते निर्मिते चित्तम् अभिप्रसाद्य तन् नरक वेदनीयम् कर्म क्षपयित्वा देव मनुष्येषु प्रतिसन्धिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजन भूताः भवन्ति

लौकिकं च चित्तम् उत्पादयामास अहो बत शक्रो देव इन्द्रः गन्धमादनात् पर्वतात् क्षीरिकाम् ओषधीम् आनयेद् इति

देव उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति नाभ्याम् अन्तर्धीयन्ते

दारको जातो अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः
न विरोधिनी रुषम् इयाय पथि मृग विहंग संहतिः

वदनेन पुष्पित लता अन्त नियमित विलम्बित मौलिना

भिन्न तिमिर निकरम् न जहे शशि रश्मि संगम युजा नभः श्रिया

तस्य दशन किरणैः शुशुभे परिवेष भीषणम् इव अर्क मण्डलम्

अथ भूत भव्य भवत् ईशम् अभिमुखयितुं कृत स्तवाः

इति तान् उदारम् अनुनीय विषम हरिचन्दन आलिना

ज्वलतो ऽनलाद् अनुनिशीथम् अधिक रुचिः अम्भसां निधेः
अथ ऊर्ध्वं प्रसिद्धम् अग्निहोत्रम्

यत् स्रुच्य् अतिशिष्टं स्यात् तज् जुहुयात्

तन्तुं तन्वन् रजसो भानुम् अन्व् इहि ज्योतिष्मतः पथो रक्ष धिया कृतान्

यज्ञस्य संततिर् असि यज्ञस्य त्वा संतत्या संतनोमि
भ्रातृ पुत्रौ स्वसृ दुहितृभ्याम्

मृषस् तितिक्षायाम्

नीचैर् अनुदात्तः

पिता मात्रा

अर्थवद् अ धातुः अ प्रत्ययः प्रातिपदिकम्

यज्ञ कर्मणि अ जप न्यूङ्ख सामसु

अ चः च

वृद्धो यूना तद् लक्षणः चेद् एव विशेषः

उश् च
हस्तेन ते हस्तं गृह्णामि सौभग त्वाय मया पत्या जरदष्टिः यथा असः

तां नः पूषन् शिवतमाम् एरयस्व यस्यां बीजं मनुष्या वपन्ति

अथ एनयोः प्रैष कृत् अञ्जली उदकेन पूरयति

या न ऊरू उशती यस्याम् उशन्तः प्रहरेम शेफम्
यत् सोमम् आहरन्न् अमुष्माल् लोकात् स्वस्ति पुनर् आगच्छन् सह सोमेन

प्राजापत्या इमाः प्रजाः

यत् पुत्रं ह्वयति

प्र अहम् तम् अतिभूयासम् इति

महि त्रीणाम् अवो ऽस्त्व् इति

वैश्वदेवीर् वा एताः

यद् एषा ब्राह्मणस्पत्या

ब्रह्मवर्चसम् एव एतया आत्मन् धत्ते
कुरुत इति आह

सव्यं पादं प्रतिगृह्य दक्षिणं प्रतिगृह्णीयाद् दक्षिणं राजा ग्रामणीः सेनानीर् वा
तेन याति शमं तस्य सर्वतो विप्लुतं मनः

गृद्धिः अभ्यवहार्येषु तद् लाभे च अवमान ता

अथ अतस् उन्मादप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

उत्पिण्डित अरुण अक्षि त्वम् जीर्णे च अन्ने गद उद्भवः

रोदिति अकस्मात् म्रियते तद् गुणान् बहु मन्यते

भूत अनुबन्धम् ईक्षेत प्रोक्त लिङ्ग अधिक आकृतिम्

क्षीणस्य चेष्टा वैषम्यात् पूज्य पूजा व्यतिक्रमात्

कफाद् अरोचकः छर्दिः अल्प ईहा आहार वाक्य ता

हिङ्गु सौवर्चल व्योषैः द्वि पल अंशैः घृत आढकम्

शृगाल शल्यक उलूक जलौका वृष बस्त जैः

अलङ्कारो अनलंकारैः अयानैः गमन उद्यमः

बैभत्स्यं शौच विद्वेषः निद्रा श्वयथुः आनने
रमयन्ति स्म बहवो वन्यैः क्रीडनकैस् तदा

प्रह्लादन अर्थम् च गवां क्वचिद् वन गतः युवा

भयात् पतग राजस्य सुपर्णस्य उरग आशिनः

तं दृष्ट्वा चिन्तयामास कृष्णो वै विपुलं ह्रदम्

चचार रुचिरं कृष्णो यमुनाम् उपशोभयन्

तं क्रीडमानं गोपालाः कृष्णं भाण्डीर वासिनम्

ह्रद दीर्घ ललाट अन्ताम् कान्तां शैवल मूर्धजाम्

आधिपत्यम् इव अन्येषाम् तस्य देशस्य शाखिनाम्

प्रस्थित स्रोत चरणाम् पुलिन श्रोणि मण्डलाम्

सूक्ष्मे वसानो वसने स संध्यः इव तोयदः

निपान श्वापद आपीडाम् नृभिः पीत पयोधराम्

आवर्त नाभि गम्भीराम् पद्म लोम अनुरञ्जिताम्

अभीक्ष्णं निःश्वसन्तीषु योषित्स्व् इव समन्ततः
तत् च जगतश् च भवान् अधीशो यन् मायया उत्थ गुण विक्रियया उपनीतान्

सह देव गणैः देवः स्व धाम् समपद्यत

गन्तुं कृत धियः तीर्थं स्यन्दनान्

त्वम् अस्माभिर् अशेष आत्मन् तत् तथा एव उपपादितम्

अथ ब्रह्म आत्मजैः देवैः प्रजा ईशैः आवृतो ऽभ्यगात्

अवतीर्य यदोर् वंशे बिभ्रद् रूपम् अनुत्तमम्

ततः स्व धाम् परमं विशस्व यदि मन्यसे

पर्युष्टया तव विभो वनमालया इयम् संस्पर्धिनी भगवती प्रतिपत्नि वत् छ्रीः

विप्र शापम् समर्थो ऽपि प्रत्यहन् न यद् ईश्वरः

कालस्य ते प्रकृति पूरुषयोः परस्य शं नस् तनोतु चरणः पुरुषोत्तमस्य

एकान्तिनं प्रियं भृत्यम् उद्धवं समभाषत

शरद् शतम् व्यतीयाय पञ्चविंश अधिकम् प्रभो

आनुश्रवं श्रुतिभिर् अङ्घ्रि जम् अङ्गसङ्गैस् तीर्थ द्वयम् शुचिषदस् त उपस्पृशन्ति
यद् अर्धम् अर्धम्

सौमापौष्णं चरुं पशु कामः ऽनुनिर्वपेत्

सोमो वै ब्राह्मणस्य स्वा देवता

पयः पुरुषः
कलिङ्गो मल्लिकापुष्प इन्द्रवृक्षः अथ वृक्षकः

अक्षं सौवर्चलं प्रोक्तं रुचकं हृद्यगन्धकम्

कथितः टङ्कणक्षारः कटु उष्णः कफ नाशनः

दीपनं कफ वात घ्नम् मेध्य आयुष्यम् च पाचनम्

कण्ठ्या मेध्या च कृमि हृत् विबन्ध आध्मान शूल _

कुटजः कौटजः कौटो वत्सको गिरिमल्लिका

अपतन्त्र उदर आध्मान कृमि घ्नः वह्नि दीपनः

तुम्बुरुः कटु तीक्ष्ण उष्णः कफ मारुत शूल जित्

हपुषा विपुषा विस्रा विस्रगन्धा अतिगन्धिका

स क्षारम् दीपनं शूल हृद् रोग कफ नाशनम्
यथा एव इक्षु रसे क्ﾱप्ता तेन व्याप्ता एव शर्करा

शुद्ध चित् मात्रः आत्मा च तत् कस्मिन् कल्पना अधुना

कल्पना मात्रम् एव एतत् किं मे कार्यं चित् आत्मनः

यथा प्रकाशयाम्य् एको देहम् एनं तथा जगत्

क्वचिन् न गन्ता न आगन्ता व्याप्य विश्वम् अवस्थितः

यदा प्रकाशते विश्वं तदा अहम् भास एव हि

एवं विमृशतो नित्यं निर्विकल्पे स्थितिर् मम
पितृ लोकम् वा एते निगच्छन्ति ये दक्षिणा नैरृतीभिश् चरन्ति

स्वदयत्य् एव

यावान् एव अस्य आत्मा तस्मान् निरृतिं निरवदयते

पराचीर् उपदधाति

अथ एताः नैरृतीः

वीर्यं वै त्रिष्टुप्

नैरृतो वै पाशः

वीर्यम् एव अस्मिन् दधाति
ताभ्यः श्रान्ताभ्यस् तप्ताभ्यः संतप्ताभ्यः शम् इत्य् ऊर्ध्वम् अक्षरम् उदक्रामत्

तास् तत्र एव अभ्यश्राम्यत् अभ्यतपत् समतपत्
अथ एनाः उत्तरेण मार्जालीयं तिष्ठन्त्यो वाचयति
ज्योतिर् इति द्वे अक्षरे प्राण इति द्वे अन्नम् इति द्वे

आयुर् इति द्वे अक्षरे प्राण इति द्वे अन्नम् इति द्वे
तत् परेण मृत्युं न्यदधात्

अनु न एतस्मिन्न् अन्नाद्य आभज

स इमान् प्राणान् आकाशान् अकुरुत

एषा वै दैवी परिषद् दैवी सभा दैवी संसत्

स वा आकाशान् कुरुष्व इति

स एष एव आङ्गिरसः

यद् व् एव एषाम् अङ्गानां रसस् तस्माद् व् एव आङ्गिरसः

तस्माद् आङ्गिरसः
उभे प्राच् आयते किंचिद् प्रथीयस्यौ पश्चाद् उद्यततरे

अग्निर् भूम्याम् ओषधीष्व् अग्निर् दिव आ तपत्य् अग्नि वासाः पृथिव्य् असितज्ञूर् एतम् इध्मं समाहितं जुषाणो ऽस्मै क्षत्राणि धारयन्तम् अग्न इति पञ्चभि स्तरणम्

द्विस् शमीम् प्राच् आयताम् ऋज्वीम् अध्यर्ध शमीम् श्रोण्याम्

यस्याम् अन्नं व्रीहि यवौ इति भूमिं नमस्कृत्य

अस्यां बर्हिः प्रथतां साध्व् अन्तर हिंस्रा णः पृथिवी देव्य् अस्त्व् इति परिगृह्णाति

अपरास् तिस्रो मध्ये
आग्नेय आदिषु कोणेषु चतुर्षु अपि यथाक्रमम्

वाच्य वाचक भावेन स्थितः साक्षात् स्वभावात्

यस्य यत् विहितम् कर्म तत् कुर्वत् मद् प्रियः सदा

पार्वत्याः कथितं पुण्यं प्रवदामि समासतः

सूर्यः अग्निः चन्द्रमाः च एव ग्रह नक्षत्र तारकाः

जपेत् अक्षर लक्षम् वै चतुर् गुणितम् आदरात्

शिवस्य संनिधाने च सूर्यस्य अग्रे गुरोः अपि

प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावर जङ्गमे

तत् बीजम् सर्व विद्यानाम् मन्त्रम् आद्यम् सु शोभनम्

ते अपि लब्ध्वा वरान् विप्राः तद् आराधन काङ्क्षिणः

भूषणानि च वासांसि धान्यानि विविधानि च

भगवन्त् देवदेवेशैः सर्व लोक महेश्वरैः

यथा प्रज्वलितो वह्निर् विष्ठां काष्ठं च निर्दहेत्

ततस् तुतोष भगवान् त्रिमूर्तीनां परः शिवः

एवं लब्ध्वा शिवं ज्ञानं ज्ञात्वा जप विधि क्रमम्

पुरश्चरण जापी वा अपि वा नित्य जापकः

ब्रह्मा हरिस् तथा रुद्रो देवाश् च मुनयस् तथा

दुःस्वप्न दर्शने स्नात्वा जपेत् वै च अयुतम् नरः

सर्व सम्पद् समृद्धि अर्थम् जपेत् अयुतम् आत्मवान्

ते नाशं न एव सम्प्राप्ता मद् शक्त्या हि अनुपालिताः

तथा च अन्ते जपेत् बीजम् शतम् अष्ट उत्तरम् शुभम्

वाचकः परमो मन्त्रः तस्य पञ्चाक्षरः स्थितः

माहात्म्यं वाचिकस्य एव जप यज्ञस्य कीर्तितम्

यद् उच्च नीच स्वरितैः शब्दैः स्पष्ट पद अक्षरैः

आकारो नेत्रम् अस्त्रम् तु यकारः परिकीर्तितः

वेदः स त्रिगुण अतीतः सर्वज्ञः सर्व कृत् प्रभुः

तद् इदानीं प्रवक्ष्यामि शृणु च अवहित अखिलम्

वर्णान् वर्ण विभागान् च सर्व धर्मान् च शोभनान्

पूर्व आदि च ऊर्ध्व पर्यन्तम् नकार आदि यथाक्रमम्

अ समक्षम् समक्षं वा गुरोः कार्यं समाचरेत्

किंचित् कर्ण अन्तरम् विद्याद् उपांशुः स जपः स्मृतः

विनियोगः स विज्ञेय ऐहिक आमुष्मिकम् फलम्

गृहे जपः समं विद्यात् गोष्ठे शतगुणं भवेत्

समुद्र तीरे नद्यां च गोष्ठे देवालये अपि वा

स्तम्भ दीप मनुष्याणाम् अन्येषाम् प्राणिनां तथा

मन्त्रेण पाणी संमृज्य तलयोः प्रणवं न्यसेत्

आर्द्रेण रुधिरेण वा

राज प्रतिग्रहः घोरो बुद्ध्वा च आदौ विष उपमः

न्यस्ते मन्त्रे ऽथ सुभगे शंकर प्रतिमः भवेत्

एतानि गुरवे दद्याद् भक्त्या च विभवे सति

विश्वामित्र ऋषिः त्रिष्टुभ् छन्दो विष्णुः तु दैवतम्

भक्ष्यं च अन्यत् तथा पेयं विषम् अपि अमृतम् भवेत्

यस्मात् आचार हीनस्य साधनं निष्फलं भवेत्

शिकारो धूम्र वर्णः अस्य स्थानं वै पश्चिमं मुखम्

यावज्जीवं जपेत् नित्यम् अष्टोत्तरसहस्रकम्

अङ्गुष्ठ आदि कनिष्ठा अन्तम् न्यस्यते हस्तयोर् द्वयोः

तेषां सृष्टि प्रसिद्धि अर्थम् मां प्रोवाच पितामहः

विघ्नेशो मातरो दुर्गा क्षेत्रज्ञो देवता दिशः

आस्येन न पिबेत् तोयम् तिष्ठन् अञ्जलिना अपि वा

आभिचारिक बाधायाम् एतत् देवि समाचरेत्

मन्त्रः स्थितः सदा मुख्यो लोके पञ्चाक्षरो मतः
स रोहिण्याम् एव अवसत्

इन्द्रम् अब्रवीत्

अयं श्रेष्ठस् स्याद् इति

समृद्ध्यै

त्रिष्टुब् वा इन्द्रस्य स्वं छन्दः

तं तस्मिन्न् अनृते यक्ष्मो ऽगृह्णात्

तानि पुनर् अयाचत

तान्य् अन्वागच्छत्

एता एव एनम् देवता भागधेयम् अभि संजानानास् संज्ञापयन्ति
वृषपर्वा बलिर् बाणो मयश् च अथ विभीषणः

व्याधः कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस् तथा अपरे

याहि सर्व आत्म भावेन मया स्या ह्य् अकुतोभयः

गन्धर्व अप्सरसः नागाः सिद्धाश् चारण गुह्यकाः

सुग्रीवो हनुमान् ऋक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथः

ता न अविदत् मय्य् अनुषङ्ग बद्ध ध्यः स्वम् आत्मानम् अदस् तथा इदम्

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतम् एव च

श्री भगवन्त् उवाच

क्षणार्ध वत् ताः पुनर् अङ्ग तासां हीना मया कल्प समाः बभूवुः
सर्वाणि चेद् आहुति वेलायाम् पत्न्य् अनालम्भुका स्यात् ताम् अपरुध्य यजेत

पुरोडाशश् चेद् अधिश्रित उद्विजेद् उत्पतेद् वा तम् उद्वास्य बर्हिष्य् आसादयेत् किम् उत्पतसि किम् शान्तः शान्तेर् इह आगहि

योगक्षेमस्य शान्त्या अस्मिन् आसीद बर्हिर् इति
साह्याम दासम् आर्यं त्वया युजा वयं सहस्कृतेन सहसा सहस्वता
ऋषय ऊचुः

ब्रह्म ज्योतिः वसुधामा ब्रह्म स्थानीयः उच्यते

वासवः अग्निः कृशानुः यः द्वितीय उत्तर वेदिकः

हव्यसूदो ह्य् असंमृज्यः शामित्रः स विभाव्यते

स च वै गार्हपत्यः अग्निः प्रथमो ब्रह्मणः स्मृतः
हिं इति

यत् प्रियं मित्रं न शंसिषम् इति ब्रूयान् न प्रियं मित्रं शंसेत
तत्र नारायणस्य अपि भवनं ब्रह्मणः पुरे

न मे वर्णयितुं शक्यं ज्वाला माला समाकुलम्

विशन्ति यतयः शान्ता नैष्ठिका ब्रह्मचारिणः

सुपर्णेन मुनि श्रेष्ठाः तथा वासुकिना शुभम्

रसातलम् इति ख्यातं तथा अन्यैः च निषेवितम्

तत्र गत्वा न शोचन्ति स विष्णुः स च शङ्करः

अनन्तेन च संयुक्तं मुचुकुन्देन धीमता
प्रकाशते प्रतिष्ठा अर्थम् धर्मस्य विकृत आकृतिः

सर्गे सर्गे यथा भेदा उत्पद्यन्ते तथा एव तु

उच्च आसन स्थान् शूद्रांश् च द्विज मध्ये द्विजर्षभ

प्रत्यन्तान् उपसेवन्ते हित्वा जनपदान् स्वकान्

मन्वन्तराणां सर्वेषाम् एतत् एव तु लक्षणम्

शूद्राणां मन्त्र योगेन संबन्धो ब्राह्मणैः सह

साधूनां विनिवृत्तिश् च वेद्या तस्मिन् युग क्षये

द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतिः समाः

एवं संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युग अन्तिके

न अधीयन्ते तदा वेदान् न यजन्ति द्विजातयः

साम्य अवस्था आत्मकः बोधः सम्बोधात् धर्म शील ता

गङ्गा यमुनयोः मध्ये स्थितिं प्राप्तः सह अनुगः

यजन्ते च अश्वमेधेन राजानः शूद्र योनयः

युग अन्तेषु भविष्यन्ति स्व रक्षण परायणाः

संध्या स्वभावाः स्व अंशेषु पादशस् ते प्रतिष्ठिताः

न कृते प्रतिकर्ता च युग क्षीणे भविष्यति

प्रवृत्त चक्रः बलवान् म्लेच्छानाम् अन्त कृत् सः तु

उपद्रवान् तथा अन्योन्यम् साधयन्ति तदा प्रजाः

वर्तते ह व्यवच्छेदाद् यावत् मन्वन्तर क्षयः
अहर् शेषम् स्थापयेत्

परि इदम् वासः अधिथाः स्वस्तये भव आपीवान् अभिशस्ति पावा

शतं च जीव शरदः पुरूची रायश् च पोषम् उपसंव्ययस्व

मौञ्जीं त्रिवृतं ब्राह्मणाय प्रयच्छति मौर्वीं धनुः ज्याम् राजन्याय सौत्रीं वैश्याय

पश्चाद् अग्नेर् दर्भेषु प्राङ् आसीनः प्रत्यङ्ङ् आसीनाय तत् सवितुर् इति सावित्रीं त्रिर् अन्वाह पच्छो ऽर्धर्चशः सर्वाम् अन्ततो यश् च मेधा कामः स्यात्

अग्नि पुत्र एष ते

मेधां मह्यम् इति वाचयति
देवाः प्रीतिं परां जग्मुः प्राप्य इव अमृतम् उत्तमम्

मनश् चक्रे विनाशाय दानवानां महा मृधे

ब्रह्मा शक्रश् च सोमश् च धर्मः शुक्रो बृहस्पतिः

न विग्रहं ग्रहाश् चक्रुः प्रसेदुश् च अपि सिन्धवः

चञ्चत् विद्युत् गण आविद्धाः घोरा निह्राद कारिणः

घ्नन्ति देवान् स गन्धर्वान् स यक्ष उरग चारणान्

दीप्तिमन्ति च तेजांसि चक्रुर् अर्कं प्रदक्षिणम्

जय शब्दम् पुरस्कृत्य शरण्यं शरणं गताः

ददृशुस् ते स्थितं देवं दिव्य लोक मये रथे
स्निग्धैश् च शास्त्र विद्भिः च संयुगस्य निवर्तने

उग्रायुधेन यस्य अर्थे सर्वे नीपा विनाशिताः

शासने मम तिष्ठस्व न हि ते शान्तिर् अन्यथा

दृष्ट्वा क्रोध परीत आत्मा युद्धाय एव मनो दधे

राजा धर्म भृताम् श्रेष्ठो यस्य पुत्रो महा यशाः

स्त्री रत्नम् मम भार्या अर्थे प्रयच्छ कुरु पुंगव

नीपस्य एकशतम् तात पुत्राणाम् अमित ओजसाम्

प्रदास्यामि यथाकामम् अहं वै रत्न भाज् भुवि

ततो ऽर्जुनेन तरसा निर्जित्य द्रुपदं रणे

ततो ऽहं तान् अपश्यं वै ब्राह्मणान् कौशिक आत्मजान्

वंशः कार्त्स्न्येन वै प्रोक्तो वीरस्य उग्रायुधस्य च

स मया अस्त्र प्रतापेन निर्दग्धो रण मूर्धनि

कारणं श्रावितश् च अस्मि युक्त रूपम् तदा अनघ

साम दान आदिभिः पूर्वम् अपि भेदेन वा ततः

चक्षुर् दिव्यं स विज्ञानम् प्रादुरासीन् मम अनघ

विभ्राजस्य तु पुत्रो ऽभूद् अणुहो नाम पार्थिवः

आपगेय कुरुक्षेत्रे यान् उवाच विभुर् मम

ब्राह्मणैर् अभ्यनुज्ञातः प्रयास्यसि जयाय वै

वत्सश् च आवन्तकः राजा यस्य एते परि वत्सकाः

पुत्राः परम धर्म ज्ञाः पार पुत्रः पृथुर् बभौ

पितृवर्ती इति विख्यातो नाम्ना शीलेन कर्मणा
ईश्वरः अतिथिः एव चरितोः

द्वे एतस्य अह्नः आज्ये कुर्यात् इति ह एके आहुः
चिन्तकः चिन्ता परः

दारुण प्रतिबोधः कृच्छ्र उन्मीलनः
वर्षाल् लुक् च

खार्या ईकन्

योगाद् यच् च

कपि ज्ञात्योः ढक्

कडङ्कर दक्षिणात् छ च

ऐकागारिकट् चौरे

छेद आदिभ्यः नित्यम्

विशाखा आषाढात् अण् मन्थ दण्डयोः

इ क् अन्तात् च लघु पूर्वात्

उपसर्गाच् छन्दसि धातु अर्थे

य उपधात् गुरु उपोत्तमात् वुञ्

यज्ञ ऋत्विज्भ्याम् घ खञौ

विंशति त्रिंशद्भ्याम् ड्वुन् अ सञ्ज्ञायाम्

शीर्ष छेदात् यच् च

तत्र तस्य इव
अर्म कपालिकाम् बध्नाति

चतुष्पथे च शिरसि दर्भ इण्ड्वे अङ्गार कपाले अन्वक्तानि

प्रैष कृत् अग्रतस्

शङ्कुधानम् चर्मणि आसीनाय दुग्धे संपातवन्तम् बध्नाति पाययति

पाययति

आकृति लोष्ट वल्मीकौ परिलिख्य जीवकोषण्याम् उत्सीव्य बध्नाति
तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवती सुतः

एवम् उक्तः भगवता पार्थः परपुरंजयः

राग लोभ आत्मकः भावः तदा हि आकस्मिकः ऽभवत्
एता एव देवताः पूर्वेद्युर् गृह्णाति

पाङ्क्तः पुरुषः

आग्नेयम् अष्टाकपालं श्वो निर्वपेत् सौम्यं चरुम् अदित्यै चरुं वारुणं यव मयम् चरुम् अग्नये वैश्वानराय द्वादश कपालम् आमयावी

वाक् सरस्वती

पावमानेन त्वा स्तोमेन इति

पृथिवीं शरीरम्

तयोर् एव एनम् भागधेयेन निष्क्रीणाति

सर्व एव अस्मै ऋत्विजश् चिकित्सन्ति

एता वै देवताः पुरुषस्य ईशते

आयुर् घृतम्

अश्विनोः प्राणो मित्रावरुणयोर् बृहस्पतेर् इति
तेभ्यो बृहती साध्येभ्यो देवेभ्य एकैकेन अक्षरेण कामान् निकामान् दुहे
इन्द्रस्य वै मरुतः क्रीडिनः

तन् नक्षत्रियां विराजम् आप्नोति
अथ अपि मे प्रपन्नाया अभयं दातुम् अर्हसि

सङ्गो यः संसृतेर् हेतुर् असत्सु विहितो ऽधिया

सिध्येत ते कृत मनोभव धर्षितायाः दीनस् तद् ईश भवनं सदृशं विचक्ष्व

द्वाःसु विद्रुम देहल्या भातं वज्र कपाट वत्

कृत्रिमान् मन्यमानैः स्वान् अधिरुह्य अधिरुह्य च

उवाच ललितां वाचं निरुध्य अश्रु कलाम् शनैः

सिद्धैर् नुतो द्युधुनि पात शिव स्वनासु रेमे चिरं धनद वत् ललना वरूथी

नोधा विधाय रूपं स्वं सर्व संकल्प विद् विभुः

सुदता सुभ्रुवा श्लक्ष्ण स्निग्ध अपाङ्गेन चक्षुषा

दुकूल क्षौम कौशेयैः नाना वस्त्रैः विराजितम्

सर्व काम दुघम् दिव्यं सर्व रत्न समन्वितम्

यैर् आश्रितस् तीर्थ पदः चरणो व्यसन अत्ययः
सत्यं ब्रूहि इति नो वाच्यः सत्य वादि व्रतः भवान्

तथा आज्ञापितवन् अस्मि गोमुखं रूक्षया गिरा

प्रमाणं हि प्रमाण ज्ञैः पुराकल्पे ऽपि वर्तितम्

शैल इन्द्राः शुचि शुक्र भानु दहन प्लुष्ट उपल अधित्यकाः मन्दैर् अप्य् उद बिन्दुभिः नवतरैर् उझन्ति संतप्त ताम्

विपणौ मन्त्रयांचक्रे कस्यचिद् वणिजः पुरः

यस्य अस्मिन् प्रमदा रत्ने पुमान् इति विपर्ययः

अथ नन्द उपनन्दाभ्याम् संस्कार्य आहारम् आदरात्

सत्यम् सत्य प्रतिज्ञः ऽपि न अवदत् सत्य कौशिकः

मिथ्या ब्रूहि इति नो वाच्यः कामी मिथ्या व्रतः हि सः
बृहस्पतये महिषाय दिवे नमो विश्वकर्मन् नमस् ते पाह्य् अस्मान्
वरुणाय प्रदातव्यो ब्राह्मणेभ्यः ततस् परम्

अ विवीतानाम् चोर रज्जुकः

अन्यथा हिंसायाम् मध्यमः साहस दण्डः
शर्करा अष्ट पल उन्मिश्राः चूर्णिताः मधुना द्रुताः

पाण्डूनां कामला आर्तानाम् मृद्वीका आमलकात् रसः

अथ अतस् पाण्डुरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

मार्द्वीक अरिष्ट योगान् च पिबेद् युक्त्या अग्नि वृद्धये

दुःख _ च वन्ध्यानां च प्रशस्यते

शुष्क मूलक जैः यूषैः कुलत्थ उत्थैः च भोजयेत्

साधितं क्षीरम् एभिर् वा पिबेद् दोष अनुलोमनम्

दौर्बल्य अल्प अग्नि पार्श्व आर्ति हिध्मा श्वास अरुचि ज्वरैः
तस्य आश्रम विकल्पम् एके ब्रुवते

एवंवृत्तो ब्रह्म लोकम् आप्नोति जित इन्द्रियः

प्रहीणम् एके निर्णिज्य

जटिलश् चीर अजिन वासाः
हस्ती मत्त इव अजस्रम् मूत्रं क्षरति यो भृशम्

चाष पक्ष निभम् मूत्रम् अम्लम् मेहति यो नरः

यः तु आहारम् शरीरस्य धातु साम्य करम् नरः

अत्यर्थ मधुरम् शीतं मूत्रं मेहति यो भृशम्

हेतुः व्याधि विशेषाणाम् प्रमेहाणां च कारणम्

कषाय कटु तिक्त रूक्ष लघु शीत व्यवाय व्यायाम वमन विरेचन आस्थापन शिरोविरेचन अतियोग संधारण अनशन अभिघात आतप उद्वेग शोक शोणित अतिषेक जागरण विषम शरीर न्यासान् उपसेवमानस्य तथाविध शरीरस्य एव क्षिप्रं वातः प्रकोपम् आपद्यते
अथ अध्वर्युः पूर्वया द्वारा उपनिष्क्रम्य दोहयित्वा एतेन एव यथेतम् एत्य गार्हपत्ये अग्निहोत्र विधिम् चेष्टित्वा तप्त्वा उदक् उद्वास्य शीतीकृत्वा आतच्य वा अन् आतच्य वा उत्तरे शाला खण्डे शिक्य आसजति
एतेन वै वत्सप्रीर् भालन्दनो ऽग्नेः प्रियं धाम अवारुन्द्ध

त्रिवृद् वा अग्निः

ऊर्जा वा एष पशुभिर् व्यृध्यते यो ऽप्सु भस्म प्रवपति

त्रैष्टुभो हि राजन्यः

उद् उ त्वा विश्वे देवा इति प्राणा वै विश्वे देवाः

तत एतद् ऋषयो ऽग्नये द्वि ईषम् आधानम् अपश्यन्

तस्माद् अनस्वी च रथी च अतिथीनाम् अपचिततमौ

अन्न पते अन्नस्य नो देहि इति अन्नम् एव अस्मै स्वदयति

गायत्रो हि ब्राह्मणः

अपरेद्युर् उपतिष्ठते
यथालिङ्गं च यथादैवतं च अन्येषु

ऐन्द्राण्य् ऐन्द्रे

अथ पशुबन्धेषु
नमो वीर्त्साया असमृद्धये नमो अस्त्व् अरातये
तृतीये ऽङ्गुलम् उद्दिष्टम् आयतं चिबुक अंसयोः

धनुर्वेदे गुरुः विप्रः प्रोक्तो वर्ण द्वयस्य च

हरणं तु ततः कृत्वा शीघ्रं पूर्वं प्रसारयेत्

चतुर् वितस्ति विच्छिन्ने तत् एतत् मण्डलम् स्मृतं

दण्ड आयतः भवेत् एष चरणः सह जानुना

दृष्टम् एव यथान्यायं षोडश अङ्गुलम् आयतम्

मुक्त्वा तु पश्चिमं हस्तं क्षिपेत् वेगेन पृष्ठतः

ज्येष्ठः तु सायको ज्ञेयो भवेत् द्वादश मुष्टयः

समा स्थैर्य गुण उपेता पूर्व दण्डम् इव स्थिता
सूर्यस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतद् उपयन्ति

अथ यत् चतुर्विंशम् अहर् उपयन्त्य् अर्ध मासान् एव तद् देवान् देवता यजन्ते

अग्निर् देवो देवता भवन्ति

अथ यद् विषुवन्तम् उपयन्ति सूर्यम् एव तद् देवं देवतां यजन्ते

आपो देव्यो देवता भवन्ति
भवन्ति हि अर्थ दायादाः पुरुषस्य विपर्यये

आशयात् श्लिष्यति जगन्त् न अस्ति निष्कारणा स्वता

ततो मुहूर्त अभ्युदिते जगच्चक्षुषि भास्करे

विलोक्य भूयस् च रुरोद स स्वरम् हयं भुजाभ्याम् उपगुह्य कन्थकम्

मृष्यतां स फलः शीघ्रं श्रमः ते ऽयं भविष्यति

अयस् मये ऽपि हृदये किं पुनः स्नेह विक्लवे

विप्रयोगः कथं न स्याद् भूयो ऽपि स्व जनात् इति

स्वां च अनुवर्ति ताम् रक्षन् अश्व पृष्ठात् अवातरत्

आरण्यके वाससि च एव भूयस् बहु मानम् आशु

ततो निराशो विलपन् मुहुर् मुहुर् ययौ शरीरेण पुरं न चेतसा

अहं यत् अपि वा ब्रूयां कः तत् श्रद्धातुम् अर्हति

कस्य न उत्पादयेत् बाष्पम् निश्चयः ते अयम् ईदृशः

क्षिप्रम् एष्यति वा कृत्वा जन्म मृत्यु क्षयम् किल

ममत्वं न क्षमं तस्मात् स्वप्न भूते समागमे

विश्रान्त इव यत् दृष्ट्वा कृतार्थ इव च अभवत्

दृष्ट्वा अंशुकम् काञ्चन हंस चिह्नम् वन्यं स धीरो ऽभिचकाङ्क्ष वासः

अयं च किल पूर्वाणाम् नः निश्चयः स्थिरः
श्री भगवन्त् उवाच

समं प्रशान्तं सुमुखं दीर्घ चारु चतुर् भुजम्

सम आसन आसीनः सम कायः यथासुखम्

कालेन नष्टा प्रलये वाणी इयम् वेद संज्ञिता

तच् च त्यक्त्वा मद् आरोहः न किंचिद् अपि चिन्तयेत्

ततो भृगु आदयः ऽगृह्णन् सप्त ब्रह्म महा ऋषयः

न तथा अस्य भवेत् क्लेशो बन्धश् च अन्य प्रसङ्गात्
धुन्धुमूक आत्मजः तेन दुरात्मा च बभूव सः

तस्मात् कल्पः तदा च आसीत् मेघवाहन संज्ञया

तपसा परम ऐश्वर्यम् बलं च एव तथा अद्भुतम्

उद्धृता च तथा माता पिता श्यालाः च सुव्रताः

वसिष्ठः प्राह नीचो ऽपि प्रभावात् वै बृहस्पतेः

पुत्रः ते असौ दुर्बुद्धिः अपि मुच्यति किल्बिषात्
हृदये ह्य् एव रेतः प्रतिष्ठितं भवति इति

अग्नि देवतः इति

पृथिव्य् एव यस्य आयतनम् अग्निर् लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात् सर्वस्य आत्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात्

स ह एता एव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्य् उच्यन्ते

अशनिर् इति

याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परायणं यम् आत्थ

वद एव शाकल्य तस्य का देवता इति

दिशो वेद स देवाः स प्रतिष्ठाः इति

कतम एको देव इति

मर्त्यः स्विन् मृत्युना वृक्णः कस्मान् मूलात् प्ररोहति

समान इति

काम एव यस्य आयतनम् हृदयं लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात् सर्वस्य आत्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात्

अथ ह एनम् विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्यैः इति

रूपेष्व् इति

हृदयेन हि रूपाणि जानाति

याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्य आत्मनः परायणं यम् आत्थ

य एव अयम् छाया मयः पुरुषः स एषः

किंदेवतो ऽस्यां प्रतीच्यां दिश्य् असि इति
चातुर्वर्ण्यम् अ संकीर्णम् कृतं तेन महात्मना

वर्तमाने मखे येन जनकस्य महात्मनः

नरकश् च हतः संख्ये यवनश् च महा बलः

जघान सचिवैः सार्धं स सैन्यम् रावणं युधि

विप्रचित्तिः शिबिः शङ्कुर् अयःशङ्कुस् तथा एव च

न शस्त्रेण न च अस्त्रेण गिरिणा पादपेन वा

अश्म यन्त्र आयुध उपेताः भिण्डिपाल आयुधाः तथा

लक्ष्मण अनुचरः रामः सर्व भूत हिते रतः

कीर्तितं कीर्तनीयस्य सर्व लोक गुरोः प्रभोः

त्रायस्व नो ऽद्य देवेश हिरण्यकशिपोर् वधात्

आजान बाहुः सु मुखः सिंह स्कन्धः महा भुजः

बृहत्कीर्तिर् महाजिह्वः शङ्कुकर्णो महास्वनः

क्रममाणं हृषीकेशम् उपावर्तन्त सर्वशः

उत्फुल्ल अम्बुज पत्र अक्ष शत्रु पक्ष भय आवह

आदित्यैर् वसुभिः साध्यैर् मरुद्भिर् दैवतैः सह

दीर्घजिह्वो ऽर्कनयनो मृदुपादो मृदुप्रियः

ततो लोक हितम् वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः

एते लोक हित अर्थाय प्रादुर्भावा महात्मनः

देवं ब्रह्म मयम् यज्ञं ब्रह्म देवम् सनातनम्

तस्मै दत्तानि च अस्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता

दश वर्ष सहस्राणि शतानि दश पञ्च च

ततो देवाश् च नागाश् च गन्धर्वा मुनयस् तथा

तिष्ठते देव वत् छ्रीमान् महेन्द्रे पर्वत उत्तमे

कृत्वा आत्मानम् महा बाहुः चतुर्धा प्रभुर् ईश्वरः

अरिष्टं वृषभं केशिं पूतनां दैत्य दारिकाम्

वैराजं ब्रह्म सदनम् ब्रह्म ऋषि गण सेवितम्

हतौ प्रभवता तेन तयोर् दत्त्वा अमितम् वरम्

वध अर्थम् देव शत्रूणाम् दुर्धराणि सुरैर् अपि

यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां वैष्णवं यशः

असिलोमा पुलोमा च बाष्कलः प्रमदो मदः

हिरण्यम् अक्षयं धेनूर् गज इन्द्रान् च महामतिः

दुराचाराश् च निहताः पार्थिवा ये मही तले

गरुड आननाः खड्ग मुखाः मयूर वदनाः तथा

वेद विद्भिः द्विजैर् एतत् कथ्यते वैष्णवं यशः

मधोश् च तनयो दृप्तो लवणो नाम दानवः

वाराह एष कथितो नारसिंहम् अतः शृणु

लब्ध मात्रे वरे च अपि सर्वाः सो ऽबाधत प्रजाः

सुर इन्द्र वज्र अशनि तुल्य सारैः शरैः शरीरेषु वियोजितौ बलात्
सतां च रूपाणाम् अतिसन्निकर्षाद् अतिविप्रकर्षाद् आवरणात् करण दौर्बल्यात् मनस् अनवस्थानात् समान अभिहारात् अभिभवाद् अतिसौक्ष्म्यात् च प्रत्यक्ष अनुपलब्धिः तस्माद् अ परीक्षितम् एतत् उच्यते प्रत्यक्षम् एव अस्ति न अन्यत् अस्ति इति

त्रिविधा भिषज इति

आत्म इन्द्रिय मनस् अर्थानाम् सन्निकर्षात् प्रवर्तते

अतः संशयः किम् नु खलु अस्ति पुनर्भवो न वा इति

अनादेः चेतना धातोः न इष्यते पर निर्मितिः

आसां तु खलु एषणानाम् प्राण एषणाम् तावत् पूर्वतरम् आपद्येत

त्रयो रोग मार्गाः इति शाखा मर्म अस्थि संधयः कोष्ठः च

एषा परीक्षा न अस्ति अन्या यया सर्वं परीक्ष्यते

दृष्ट्वा बीजात् फलं जातम् इह एव सदृशं बुधाः

तस्मात् मतिम् विमुच्य एताम् अमार्ग प्रसृताम् बुधः

पातकेभ्यः परं च एतत् पातकं नास्तिक ग्रहः
नव वै प्राणाः

अयम् वै वेनः
तम् एतद् एव साम गायन्न् अत्रायत

प्राणो वाव एनम् तद् आविशत्

त्रायत एनं सर्वस्मात् पाप्मनो मुच्यते य एवं वेद

अभि देवम् इति षोडश अक्षराणि अभ्यगायन्त
भक्षं हरेद् इच्छन्

उत्तरवेदौ वा निधाय विलाभं यस् ते अश्व सनिः इति प्राणभक्षं भक्षयित्वा उत्तरवेदौ निवपन्ति

व्यध्व उदक अन्तयोः च

यजमान उक्तौ आज्यभागौ बर्हिः वर्जम् च अनुयाजौ

नमो वरुणाय इति वाचयत्य् अपो ऽवक्रमयन्
दैवाः होतारः सनिषन् न एतद् अरिष्टाः स्याम तन्वा सु वीराः

मा नो विदद् अभिभा मा उ अशस्तिर् मा नो विदद् वृजिना द्वेष्या या

आदित्या रुद्रा उपरिस्पृशो नो उग्रं चेत्तारम् अधिराजम् अक्रत
स खलु ब्रह्मा सृष्टः चिन्ताम् आपेदे केन अहम् एकेन अक्षरेण सर्वान् च कामान् सर्वान् च लोकान् सर्वान् च देवान् सर्वान् च वेदान् सर्वान् च यज्ञान् सर्वान् च शब्दान् सर्वाः च व्युष्टीः सर्वाणि च भूतानि स्थावर जङ्गमानि अनुभवेयम् इति
केचिद् आहुः महेश्वर रूपेण

ये च हिमवत् पर्वत राज निवासिनः पत्रगुप्त शुक सारिका कोकिल हंस क्रोञ्च मयूर चक्रवाक कुणाल कलविङ्क जीवंजीवक आदयः विचित्र रुचिर पक्षाः मनोज्ञ प्रिय भाषिणः शकुनि गणाः ते आगत्य राज्ञः शुद्धोदनस्य गृह वरे वितर्दि निर्यूह तोरण गवाक्ष हर्म्य कूटागार प्रासाद तलेषु स्थित्वा प्रमुदिताः प्रीति सौमनस्य जाताः स्वक स्वकानि रुतानि उदाहरन्ति स्म

अगर्जत् प्रागर्जत् संप्रागर्जत्

इदं तृतीयं पूर्व निमित्तम् प्रादुरभूत्

तत् अयुक्तम् एतत् मार्षाः मम भवेत् अकृतज्ञ ता च यत् अहम् अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ

देव कोटी नयुत शत सहस्राणि पाणिभिः अंसैः शिरोभिः तम् महा विमानम् वहन्ति स्म

केचिद् आहुः किन्नर रूपेण

तस्मिन् समये हर्षणीयास् तोषणीयाः प्रेमणीयाः प्रसादनीया अवलोकनीयाः प्रह्लादनीया निर्वर्णनीया असेचनीया अ प्रतिकूलाः अन् उत्त्रास कराः शब्दाः श्रूयन्ते स्म

अथ बोधिसत्त्वः स्वकात् शिरसः पट्ट मौलम् च अवतार्य मैत्रेयस्य बोधिसत्त्वस्य शिरसि प्रतिष्ठापयामास

केचिद् आहुः गरुड रूपेण

पश्चिमायां दिशि अवनमति स्म पूर्वस्यां दिशि उन्नमति स्म