tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स पुरस्ताद् दीक्षायाः प्राजापत्यम् पशुम् आलभते

तस्माद् यं सत्त्रिया दीक्षा उपनमेत् एतयोर् एव शैशिरयोर् मासयोर् आगतयोर् दीक्षेत साक्षाद् एव तद् दीक्षायाम् आगतायाम् दीक्षते प्रत्यक्षाद् दीक्षाम् परिगृह्णाति तस्माद् एतयोर् एव शैशिरयोर् मासयोर् आगतयोर् ये च एव ग्राम्याः पशवो ये च आरण्याः अणिमानम् एव तत् परुषिमाणं नियन्ति दीक्षा रूपम् एव तद् उपनिप्लवन्ते

सत्रम् उ चेत् संन्युप्य अग्नीन् यजेरन् सर्वे दीक्षेरन् सर्वे सुनुयुर् वसन्तम् अभ्युदवस्यत्य् ऊर्ग् वै वसन्त इषम् एव तद् ऊर्जम् अभ्युदवस्यति
संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः

अग्नये वैश्वानराय द्वादश कपालम् निर्वपेद् यः कामयेत

तम् एव भागिनं करोति

अग्नये वैश्वानराय द्वादश कपालम् निर्वपेत् संग्रामे

अग्नये वैश्वानराय द्वादश कपालम् निर्वपेद् यस् समान्तम् अभिद्रुह्येद् यो वा अभिदुद्रुक्षेत्

संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः

संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः

अग्नये वैश्वानराय द्वादश कपालम् निर्वपेत् सनिं निदधत्

संवत्सरो वा एतद् एतस्मै सनोति यद् वनुते

अग्नये वैश्वानराय द्वादश कपालम् निर्वपेद् यो ऽनन्नम् अद्याद् यो वा जिघत्सेत्
जगति कः प्रणत अभिमतम् ददौ झटिति सिद्ध नुते भवती यथा

ददृशे शयने शर्वं रतं गिरिजया सह

एतस्मात् कारणात् दैवः कुमारः च अपि सो ऽभवत्

उपविष्टा ततस् तस्य तीरे देवी सखी युता

व्यसर्जयत् स्वकानि एव गृहानि आदर पूर्वकम्

करण जातम् इह अस्तु मम अचलम् नुति लव आप्ति फल आशय हेतुतः

चित्त व्यामोहन आकाराम् करीन्द्र उन्मत्त गामिनीम्

प्रशमम् एहि मम आत्मज वत्सले तव नमः अस्तु जगत्त्रय संश्रये

विमल शक्ति मुख अनल पिङ्गल आयत भुज ओघ विपिष्ट महासुरा

ज्वलनं चोदयामासुर् ज्ञातुं शंकर चेष्टितम्
जटाश् च बिभृयान् नित्यं श्मश्रु लोम नखानि च

सर्वे ऽपि क्रमशस् त्व् एते यथाशास्त्रं निषेविताः

न ग्राम जातानि आर्तो ऽपि मूलाणि च फलानि च

सम ता च एव सर्वस्मिन्न् एतन् मुक्तस्य लक्षणम्

अध्यात्म रतिः आसीनो निरपेक्षो निरामिषः

आर्द्र वासाः तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस् तपः

प्राजापत्यं निरुप्य इष्टिम् सर्ववेदस दक्षिणाम्

जरया च अभिभवनम् व्याधिभिश् च उपपीडनम्

दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः

विविधाश् च औपनिषदाः आत्म संसिद्धये श्रुतीः

चान्द्रायण विधानैः वा शुक्ल कृष्णे च वर्तयेत्

न फालकृष्टम् अश्नीयाद् उत्सृष्टम् अपि केनचित्

भूमौ विपरिवर्तेत तिष्ठेद् वा प्रपदैर् दिनम्

सिद्धिम् एकस्य संपश्यन् न जहाति न हीयते

अवेक्षेत गतीर् नॄणां कर्म दोष समुद्भवाः

आ निपाताच् छरीरस्य युक्तो वारि अनिल अशनः

वृत्ते शराव सम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश् चरेत्
तम् संवत्सरम् अभिसमभरन्

स सप्त शतानि वर्षाणाम् समाप्य इमाम् एव जितिम् अजयत् या अस्य इयम् जितिः ताम्

ते एते सर्वे एव प्रजापति मात्राः अयम् अयम् इति
नीलकण्ठं विश्वमूर्तिं व्यापिनं विश्वरेतसम्

विनिन्दन्ति हृषीकेशं ब्राह्मणान् ब्रह्म वादिनः

गायन्ति लौकिकैः गानैः दैवतानि नराधिप

महादेव नमस्कारः ध्यानं दानम् इति श्रुतिः

कालाग्निं काल दहनम् काम दम् कामनाशनम्

अन्यानि च एव कर्माणि न कुर्वन्ति द्विजातयः

दुःख प्रचुर ता अल्प आयुः देह उत्सादः स रोग ता

पाराशर्याय मुनये व्यासाय अमित तेजसे

विलोहितं लेलिहानम् आदित्यं परमेष्ठिनम्

दृष्टवन् असि तं देवं विश्वाक्षं विश्वतोमुखम्

उच्च आसन स्थाः शूद्राः तु द्विज मध्ये परन्तप

शाश्वतं सर्वगं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम्

निन्दन्ति च महादेवं तमसा आविष्ट चेतसः

कराभ्यां सु शुभाभ्याम् च संस्पृश्य प्रणतं मुनिः

एक मूर्तिम् महा मूर्तिम् वेद वेद्यम् दिवस्पतिम्

न अर्चयन्ति इह ये रुद्रं शिवं त्रिदश वन्दितम्

स्वधर्मे अभिरुचिः न एव ब्राह्मणानां प्रजायते

नमः कुरुध्वं तम् ऋषिम् कृष्णं सत्यवती सुतम्

करिष्यति अवताराणि शङ्करो नीललोहितः

नमो ऽस्तु वामदेवाय महादेवाय वेधसे

व्रजस्व परया भक्त्या शरण्यं शरणं शिवम्
प्रतिष्ठा वा अवसानं प्रतिष्ठित्या एव अथ उ उभयोः कामयोर् आप्त्यै

पशवश् छन्दांसि
मुद्ग आदि यूषैः आमे तु जिते स्निग्ध आदि पूर्ववत्

द्वि मेदा दारु मञ्जिष्ठा काकोली द्वय चन्दनैः

क्रमात् सप्तसु मासेषु गर्भे स्रवति योजयेत्

दुरालभा पर्पटक चन्दन अतिविषा बलाः

यव कोल कुलत्थानाम् दशमूलस्य च एकतस्

पक्वं मृदु अग्निना तैलं सर्व वात विकार जित्

स सिता क्षौद्र कुमुद कमल उत्पल केसरम्

योनि संवरण भ्रंश मक्कल्ल श्वास पीडिताम्

संजात सारे महति गर्भे योनि परिस्रवात्

वृद्धिम् अ प्राप्नुवन् गर्भः कोष्ठे तिष्ठति स स्फुरः

गर्भे निपतिते तीक्ष्णं मद्यं सामर्थ्यतः पिबेत्

वृद्धिपत्त्रं हि तीक्ष्ण अग्रम् न योनौ अवचारयेत्

एवं निर्हृत शल्याम् तु सिञ्चेद् उष्णेन वारिणा

आञ्छन उत्पीड सम्पीड विक्षेप उत्क्षेपण आदिभिः

मूलैः शृतं प्रयुञ्जीत क्षीरं मासे तथा अष्टमे
त्रि भागैः पूरयेत् पात्रम् पुष्पं तत्र विनिष्क्षिपेत्

बद्ध्वा कुर्यात् ततस् पश्चाद् दहन प्लवन आदिकम्

संमृज्य सव्य हस्तेन घ्रात्वा वाम करेण तु

ततः क्षौं इति मन्त्रेण आत्मानं पूजयेद् बुधः

तद् ऊर्ध्व भागेषु स्वर्गं च खं तथा
यस्मिन्त् सूर्या अर्पिताः सप्त साकम् तस्मिन् राजानम् अधिविश्रय इमम् इति

एतेन उपक्ﾱप्तेन चित्राम् आयतीम् उपरमति
सूक्तवाकाय सूक्ता प्रेष्य इति संप्रेष्यति

आज्येन सोमं यजत्य् आज्येन त्वष्टारम्
महामतिं पूजयन्ति अध्येषन्ति पुनः पुनः

अनुकम्पा अर्थम् मह्यं वै याहि लङ्कां सुतैः सह

अन्यत्र हि विकल्पः अयम् बुद्ध धर्म आकृति स्थितिः

दिव्य लङ्का पुरी रम्याम् नाना रत्नैः विभूषिताम्

तत्र लङ्का अधिपते धर्माः कतमे यत् उत एते तीर्थ्य श्रावक प्रत्येकबुद्ध बाल विकल्प कल्पिताः

अथ भगवन्त् तस्याम् वेलायां लङ्का अधिपतेः अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्ति अधिगतम् विदित्वा तया एव शोभया दशग्रीवस्य अनुकम्पया पुनर् अपि आत्मानम् शिखरे सु बहु रत्न खचिते रत्न जाल वितते दर्शयति स्म

तेषां कौतूहल विनिवृत्ति अर्थम् भगवन्तं परिपृच्छति स्म कः खलु अत्र हेतुः कः प्रत्ययः स्मितस्य प्रवृत्तये भगवन्त् आह साधु साधु महामते साधु खलु पुनर् त्वम् महामते लोक स्वभावम् अवलोक्य कुदृष्टि पतितानाम् च लोकानां त्रैकाल्य चित्त अवबोधाय मा प्रष्टुम् आरब्धः

अनुकम्प्यः असि यक्ष इन्द्रैः सुगतानां मम अपि च

किं दृष्टं केन वा दृष्टं नगरो वा क्व सौगतः

न च गोचरं विकल्पयन्ति

श्रोतु कामाः वयं च अद्य ये च लङ्का निवासिनः

पुनर् अपि अलब्ध आत्मकाः धर्माः कतमे यत् उत शश खर उष्ट्र वाजि विषाण वन्ध्या पुत्र प्रभृतयः धर्माः

भविष्यन्ति अनागते काले बुद्धा बुद्ध सुताः च ये

अथ तस्मिन् अन्तरे रावणस्य एतत् अभवत् यत् नु अहम् पुनर् अपि भगवन्तं सर्व योग वश वर्तिनम् तीर्थ्य योग व्यावर्तकम् प्रत्यात्म गति गोचर उद्भावकम् नैर्मित नैर्माणिक व्यपेतम् अधिगम बुद्धिः यत् योगिनाम् योग अभिसमय काले समाधि मुखे समाप्तानाम् अधिगमः भवति

अप्सरैः हास्य लास आद्यैः पूज्यमानाः पुरीं गताः

प्रत्यात्म वेद्य गति धर्म रतम् लङ्कां हि गन्तुं समयः अद्य मुने

ते अन्यत्र संव्यवहार अर्थाः अभिधीयन्ते न अभिनिवेशात् यथा घट आदयः

पटल कोश विविध विज्ञान तरंग व्यावर्तकः अयम् लङ्का अधिपते महायान योग प्रवेशः न तीर्थ्य योग आश्रय पतनम्

प्रत्यात्म धर्मता शुद्धम् बुद्ध भूमि प्रभावकम्

अथ वा धर्मता हि एषा धर्माणां चित्त गोचरे

अन्यथा दृश्यमाने उच्छेदम् आश्रयः

रावणः अहम् दशग्रीवो राक्षस इन्द्रः इह आगतः

एवम् अचिन्त्यः असौ विषयः यत् एकेन अभिनिर्हार कौशलेन अभिनिर्हृतः चर्या भूमौ स्थितः

दिदेश निखिलं सूत्रं शतसाहस्रिकं गिरौ

कृत अधिकाराः बुद्धेषु करिष्यन्ति अधुना च वै

तं देशयन्ति

अथ खलु लङ्का अधिपतिः भगवन्ता कृत अवकाशः उत्थाय तस्माद् रश्मि विमल प्रभात् रत्न पद्म सदृशात् रत्न शिखरात् स अप्सरस् गण परिवृतः विविधैः अनेकविधैः नानाप्रकारैः पुष्प माल्य गन्ध धूप विलेपन छत्त्र ध्वज पताका हार अर्ध हार किरीट मुकुटैः अन्यैः च अदृष्ट श्रुत पूर्वैः आभरण विशेषैः विशिष्टैस् तूर्य तालावचरैः देव नाग यक्ष राक्षस गन्धर्व किंनर महोरग मनुष्य अतिक्रान्तैः सर्व कामधातु पर्यापन्नान् वाद्य भाण्डान् अभिनिर्माय ये च अन्येषु बुद्धक्षेत्रेषु तूर्य विशेषाः दृष्टाः तान् अभिनिर्माय भगवन्तं बोधिसत्त्वान् च रत्न जालेन अवष्टभ्य नाना वस्त्र उच्छ्रित पताकम् कृत्वा सप्त तालान् गगने अभ्युद्गम्य महा पूजा मेघान् अभिप्रवृष्य तूर्य तालावचराणि निर्नाद्य तस्मात् गगनात् अवतीर्य सूर्य विद्युत् प्रभे द्वितीये महा रत्न पद्म अलंकृतौ रत्न शिखरे निषसाद
शरीर स्थः च भूतानां शैवी मूर्तिः पटीयसी

शंभोर् विश्वम्भरा मूर्तिः सर्व ब्रह्म अधिदेवता

सुषुम्णा आख्यः सदा रश्मिः पुष्णाति शिशिर द्युतिम्

शरीर स्था च भूतानां श्रेयसी मूर्तिः ऐश्वरा

आत्मा तस्य अष्टमा मूर्तिः यजमान आह्वया परा

सर्व देव आत्मकम् याज्यं यजन्ति मुनि पुंगवाः

करणानाम् अशेषाणाम् देवतानां निराकृतिः

तस्य द्वादशधा भिन्नं रूपं सूर्य आत्मकम् प्रभोः

सर्वेश्वरस्य देवस्य सप्तसप्ति स्वरूपिणः
संग्रामे अपि अ पराङ्मुखस्य निधनं दिक्षु प्ररूढं यशः कर्तव्यं स्पृहणीयम् अन्यद् उचितं युक्तं किम् अस्ति आयुषः

ऊरु भङ्गम् अतस् भीमो विदधातु अस्य मायया

चरणेन अस्पृशत् लक्ष्मी विलास सदनम् ततः

उपेक्षितः पुरा यत्र भ्रातृभ्यां नृपतिः त्रितः

विष द्यूत अग्नि दोषाणाम् प्रभावो असि इति वादिनम्

राज्ञ् रजत कर्पूर रजनी पति सुन्दरम्

वधः क्षत्र उचितः प्राप्तः को ऽन्यो ऽस्ति सदृशो मया

विवेश नैमिषं रामो यत्र प्राची सरस्वती

उत्तिष्ठ युद्धम् एकेन ते अस्तु विजितः स चेत्

भुङ्क्ष्व भुक्तां मया पृथ्वीं वीर रत्न विवर्जिताम्

श्रुत्वा इति संजयात् राजा दारुणं मोह विह्वलः

अथ वीरं तम् आलिङ्ग्य चक्रे सेनापतिं नृपः

ततः स सलिल अन्तर् स्थम् उवाच क्ष्माभृतां वरः

व्यायाम चतुरः वेगात् ऊर्ध्व चारी सुयोधनः

ऊचे राज्ञ् ते एव अयम् अनयात् सुहृदाम् क्षयः

इति श्रुत्वा कुरु पतिः प्रशंसन् तद् पराक्रमम्

ततो दुर्योधनो अवादीत् धर्मपुत्रम् सह अनुगाः

निर्घात घोर घन घोष गदा निपात निष्पेष जर्जर तर त्रुटित ऊरु संधिः

जिताः सर्वे त्वया राज्ञ् मा प्रलापैः कृशो भव

प्राण रक्षा परः मानी कथं जीवन् न लज्जसे

प्रशंसन्तः च तत् युद्धम् प्रययुः व्योम चारिणः

उदतिष्ठत् निशम्य एतत् पार्थ वाक्यम् नृपः क्रुधा

विना तपस् वनम् अहो सु मुनेः कस्य विस्मरेत्

सह अस्माभिः अयम् कालो विक्रमस्य यशस् भुवः

सुरैः आपूरिते व्योम्नि युद्ध दर्शन लालसैः

ततो गौतम हार्दिक्य गुरु पुत्राः महा वनम्

अत्र अन्तरे समभ्येत्य द्रौणि हार्दिक्य गौतमाः
आयच्छेद् ऊर्ध्वं प्रतिहाराद् उद्गाता

स्वारं भवति

प्राणम् आत्मानं पशूंस् तान् एव एतत् संदधाति

पशवो वा इडा
कम्रं चक्रं मृदु करि कर द्वंद्वम् अब्जे स लीले सर्वं च एतत् मदन घटितम् सौम्य सम्भूय सा अभूत्

एवंप्राया न हि न विरहे जीवितुं सन्ति उपायाः सत्यं तैः तैः कृत धृतिः अहम् प्राणिमि प्राण नाथे

पृथ्वी रेणून् अलक निकरे नेत्रयोः बाष्प पूरम् हस्ते गण्डं सित बिस लता आहार जालम् स्तन अग्रे

त्यक्त्वा चूतान् अपि कुसुमितान् आगतः मद् समीपम् किं नु एष स्यात् कम् अपि आख्यातु कामः

माहाभाग्यं रतिपति भुज आडम्बरः पौनरुक्त्यात् कल्याण ओघः स्फुरति रसिक अनन्त ता अपि अत्र हि इति

धूप उद्गारैः सुरभिषु ततो भीरु सौध अन्तरेषु क्रीडिष्यावो नव जलधर ध्वान मन्द्राणि अहानि

कच्चित् चित्ते स्फुरति चपल अपाङ्गे चूर्ण्यां कदाचित् स्रस्त उत्तंसम् धवल नयनम् धौत बिम्ब अधर उष्ठम्

मध्ये सौधं कनक घटितम् बिभ्रत् ऊढ छद ओघे यस्मिन् अम्भोरुह इव कनत् कर्णिके खेलति श्रीः

कल्याण अङ्गे प्रिय सहचरीम् त्वाम् अन् आसादयद्भिः बाह्यैः अक्षैः सह परम् अहम् यामि काम् अपि अवस्थाम्

जातं चेतो मदन सु भटस्य अद्य योग्यं शरव्यं न एक छिद्रम् नियतम् अमुतस् सुभ्रु विभ्रंशि धैर्यम्

सा कान्तिः चेद् द्रवति कनकं तत् मुखम् चेत् क इन्दुः सा चेद् बिम्ब अधर मधुर ता तिक्त ताम् एति माध्वी
अग्निर् यव इन्द्रो यवः सोमो यवः

नुदस्व काम प्र णुदस्व काम अवर्तिम् यन्तु मम ये सपत्नाः

इदम् आज्यं घृतवज् जुषाणाः काम ज्येष्ठाः इह मादयध्वम्

सपत्न हनम् ऋषभं घृतेन कामं शिक्षामि हविषा आज्येन

मह्यं नमन्तां प्रदिशश् चतस्रो मह्यं षड् उर्वीर् घृतम् आ वहन्तु

यथा देवा असुरान् प्राणुदन्त यथा इन्द्रः दस्यून् अधमं तमो बबाधे

विश्वे देवा मम नाथं भवन्तु सर्वे देवा हवम् आ यन्तु म इमम्

अग्नेर् होत्रेण प्र णुदे सपत्नाꣳ शम्बी इव नावम् उदकेषु धीरः

नीचैः सपत्नान् मम त्वम् अभिष्टुतो महता वीर्येण
ऐकादशिना अभितो मध्य ऐन्द्राग्नाः

सर्व ऐन्द्राग्नाः एव स्युर् इत्य् एतद् एकम्
प्रज्ञा इति एनत् उपासीत

वाच् एव सम्राज् इति ह उवाच

का अनन्त ता याज्ञवल्क्यैः

प्राणः एव सम्राज् इति ह उवाच प्राणस्य वै सम्राज् कामाय अ याज्यम् याजयति अ प्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णाति अपि तत्र वध आशङ्का भवति याम् दिशम् एति प्राणस्य एव सम्राज् कामाय प्राणः वै सम्राज् परमम् ब्रह्म न एनम् प्राणः जहाति सर्वाणि एनम् भूतानि अभिक्षरन्ति देवः भूत्वा देवान् अप्येति यः एवम् विद्वान् एतत् उपास्ते

हृदयम् एव आयतनम्

हस्ति ऋषभम् सहस्रम् ददामि इति ह उवाच जनकः वैदेहः

श्रोत्रम् एव आयतनम् आकाशः प्रतिष्ठा

सः वै नः ब्रूहि याज्ञवल्क्यैः

अथ ह याज्ञवल्क्यः आवव्राज

अब्रवीत् मे विदग्धः शाकल्यः हृदयम् वै ब्रह्म इति

सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः पिता मम अमन्यत न अन् अनुशिष्य हरेत इति
अन्याभ्याम् एव जीवेत शिलैर् वा दोष _ तयोः

इत्थं स्व भृत्य मुख्येन पृष्टः स भगवान् हरिः

पुत्र दार आप्त बन्धूनाम् संगमः पान्थ संगमः

धर्म्य एष तव प्रश्नो नैःश्रेयस करः नृणाम्

उपासते तपस् निष्ठाः हंसं मां मुक्त किल्बिषाः

अग्नौ गुराव् आत्मनि च सर्व भूतेषु मां परम्

अहिंसा सत्यम् अस्तेयम् अकाम क्रोध लोभता

स्वधर्मेण अरविन्द अक्षैः तन् मम आख्यातुम् अर्हसि

प्रतिग्रहो ऽध्यापनं च ब्राह्मणस्य एव याजनम्

वैराजात् पुरुषाज् जाता य आत्म आचार लक्षणाः

गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम

आस्तिक्यं दान निष्ठा च अदम्भो ब्रह्म सेवनम्
सं मा कृतस्य धारया धनुः स्नाव्ना इव नह्यत
प्राहुः परे बृंहणम् अल्पम् एतत्

दिन सप्त प्रमाणेन सर्व तुल्यम् च गन्धकम्

गो मूत्रे स्वेदयेत् नित्यम् एकविंशति वासरम्

इमं रूक्षम् अति स्तब्धम् श्वेतं वा अपि च वा असहम्

इति

श्वास कास हरम् ताम्रं वात घ्नम् वह्नि मान्द्य जित्

सूत तूर्य अंशकम् दत्त्वा तद् तुल्यम् विड चूर्णकम्

स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य भक्षयेत् रक्तिका द्वयम्
सो ऽग्नये रुद्रवते ऽष्टाकपालं निरवपत् कृष्णानां व्रीहीणाम्

तम् एव भागधेयेन उपधावति

ताम् एव भागधेयेन उपधावति

या एव अग्नेः सुरभिमती तनूस् ताम् एव भागधेयेन उपधावति
इमा ब्रह्म इति स्वस्रे

निस्सालाम् इत्य् अवतोकायै कृष्ण वसनायै त्रिषु विमितेषु प्राच् द्वार प्रत्यक् द्वारेषु अप्सु संपातान् आनयति
अस्य रत्नस्य मूल्येन यथासुखम् इह आस्यताम्

सो ऽपि शोभनम् इत्य् उक्त्वा तम् उपायं प्रयुक्तवान्

सर्वथा सार्थवाहस्य प्रसूता अद्य कुटुम्बिनी

तेन सा बोधिता अपि एवं सत् आचार कुल उद्भवा

प्रदोषे क्वाप्य् अपक्रान्ता लोकस् तेन अयम् आकुलः

अब्रवीच् च एनम् आश्वस्तम् आस्ते भद्रवट आश्रमे

यया स कुब्जकः पापो बुद्धवर्मा अतिसंधितः

किं तु पृष्टा इति वक्ष्यामि पृष्ट धृष्टा हि मादृशी

तम् उवाच पिता पुत्रं त्यक्त्वा वेदान् अनर्थकान्

संतोष क्षत सत्त्व सत्त्व दयितः संसेवितः कातरैस् तस्मात् पौरुष मारुतेन बलिना दैव अद्रिः उन्मूलितः

तया च उक्तम् मया उपायः कीदृशो ऽप्य् अत्र चिन्तितः

परिष्वक्तस्य जामातुः स प्राणम् अभवद् वपुः

गृहाद् गृहीत भिक्षा च निर्याय परिचारिका

यथा द्विजाति कर्मभ्यः न हीयते पतिस् तव

सफलाः खलु संपर्काः साधुभिस् त्वादृशैर् इति

वर प्रवहणम् तच् च कुन्दमालिकया आस्थितम्

सो ऽब्रवीद् भगवन् युक्तम् अयुक्तं वा भवत्व् इदम्

श्वश्रूर् जामातरं दृष्ट्वा ताडित उरस् शिराः ततः

तदीयं दुष्कृतं येन प्रकाशम् अपि न श्रुतम्

ते अस्याम् उपवेष्टव्यं शेषया स्याल मालया

पौगण्डाय वितीर्णया अपि विधिना यस्माद् वणिज् कन्यया चित्र उपाय परम्परा चतुरया प्राप्तः पतिर् वाञ्छितः

तं च कापालिकं कल्पं सायम् आदाय सा पुनः

आख्यायन्ते हि सर्व अर्थाः कृत्रिमैर् एव नामभिः

अथवा दुःश्रवं नाम श्रूयते महताम् अपि

तस्माद् गन्धर्वम् अन्यं वा कंचित् त्रैलोक्य सुन्दरम्

प्रयाणकैश् च यावद्भिर् अगाद् राजगृहं वरः

किं तु नाम अस्य दुःश्लिष्टम् अयं कुरुभकः किल

त्वादृङ् नवदश प्रायः श्रोत्रियः स कुतूहलः

प्रावृत्य च ततः पश्य स निधिः पितराव् इति

आगच्छामि निधिं दृष्ट्वा निहितं केनचित् क्वचित्

यच् च रत्न सुवर्ण आदि लप्स्यते द्रविणं ततः

यज्ञगुप्तेन संगम्य त्वया अपि स्थीयतां तथा

तं दृष्ट्वा विकृत आकारम् जित शंकर किंकरम्

तस्मान् मा स्म अवमन्यध्वम् अधन्यैर् दुर्लभां श्रियम्

आस्तां तावत् कथा च इयम् तात पादान् इह आह्वय

अथ असौ स्यालकेन उक्तः कल्पित आहार भूषिणा

सो ऽब्रवीत् किं वृथक् एव अयम् धृतः कुरुभकस् त्वया

तान् उक्त्वा गृहिणीम् ऊचे बुद्धवर्मा स सम्भ्रमः

अथ वासगृह स्थस्य वैद्या जामातुर् आदृताः

न च प्राज्ञेन कर्तव्यं सर्वम् एव गुरोर् वचः

तया अति धैर्य अङ्कुश वारित ईर्ष्यया द्विजाति कन्याम् परिणायितः पतिः

एकाकिन्य् एव सा दैवं निन्दित्वा करुण स्वना

ततः सा परिकर्षन्ती स पाषण्डि गणा पुरीम्

सा च अखण्ड शरीरेण सु रूपेण कलाविदा

न तु तारुण्य मूढेन संभाष्या गणिका त्वया

एवं च चिरम् आसित्वा नभस् मध्य गते रवौ

शैलूषेण इव लुब्धेन स्व भार्या प्रतिपादिता

व्याहरन्ति स्म तं पौरास् ततः कुरुभक आख्यया

आमाशय गतम् शूलं बाधते गुरु माम् इति

अहम् अप्य् अधुना गच्छाम्य् अवन्तिनगरीं प्रति

तस्मिन् बहु महा ग्रामम् दानं बहु सुवर्णकम्

चिन्तयन्तस् ततः तत्र सर्वे मोह अन्ध मानसाः

ताम् अपृच्छद् असाव् आर्ये निर्व्याज गुण शालिनः

परितोष पर अधीना जहास च रुरोद च
सर्वासु सोम आहुतीषु अनुवषट्कार आम्नातो भवति

अवेक्षते नृ चक्षसम् त्वा देव सोम सु चक्षाः अव ख्येषम् इति

एतेषाम् एते चमसा भवन्ति

यत्र क्व च भक्षयेद् एवम् एव एतान् मन्त्राञ् जपेत्
चैल विक्षेपान् च अकार्षुः

तत्र आनन्देन द्वाभ्यां क्रोशाभ्यां भेरी आहता अभूत् ततस् उत्तरि न शक्नोति स्म

ते समनन्तर स्पृष्टाः बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वस्य श्रियं तेजः च काय बलम् स्थामं च असहमानाः स्पृष्ट मात्राः एव बोधिसत्त्वेन धरणि तले प्रापतन्

इति एतत् खलु वचनं श्रुत्वा राजा शुद्धोदनो दण्डपाणेः शाक्यस्य पुरोहितं दौत्येन प्रेषयति स्म या ते दुहिता सा मम कुमारस्य प्रदीयताम् इति

सा आह न वयं कुमारं व्यलंकरिष्यामः अलंकरिष्यामो वयं कुमारम्

शतं बहुलानां नागबलं नाम उच्यते

तत्र बोधिसत्त्व एकान्ते स्थितो ऽभूत्

तेन इति लिखिता वधूनां यस्या हि इमे हि तस्य पत्नी

न च येषु गुणा सत्य वाक्यम् ते विचरन्ति लोके

शतं समाप्तलम्भानां गणनागतिः नाम उच्यते

अथ खलु पुनर् तेन समयेन दण्डपाणिः शाक्यः स्वां दुहितरं गोपां शाक्य कन्याम् बोधिसत्त्वाय प्रादात्

शतम् अयुतानाम् नियुतो नाम उच्यते

सप्त यवात् अङ्गुली पर्व

तत्र यस्यां दारिकायां कुमारस्य चक्षुर् अभिनिवेश्यति तां कुमारस्य वरयिष्यामि इति

सम्पूर्णं च अस्य पुत्र सहस्रम् भविष्यति शूराणां वर अङ्ग रूपिणाम् पर सैन्य प्रमर्दकानाम्

अद्राक्षीत् बोधिसत्त्वः तम् हस्तिनं हतम्

अपि च

तत् यदा बोधिसत्त्वेन सर्वाणि अशोक भाण्डानि दत्तानि तदा सा बोधिसत्त्वम् उपसंक्रम्य प्रहसित वदना बोधिसत्त्वम् एवम् आह कुमार किं ते मया अपनीतम् यः त्वम् मां विमानयसि

संख्या ज्ञाने कुमारो विशेषयितव्यो जिज्ञास्यः च

बोधिसत्त्व आह अलम् अलम् अनेन विवादेन

शतं निरवद्यानां मुद्राबलं नाम उच्यते

कुमार आह देव सर्वथा तावत् अवश्यम् एवम् आख्यातव्यम्

अथ स राजा शुद्धोदनो बोधिसत्त्वम् एवम् आह शक्यसि पुत्र अर्जुनेन गणक महामात्रेण सार्धं संख्या ज्ञान कौशल्य गणना गतिम् अनुप्रवेष्टुं तेन हि गण्यताम्

विशुद्ध सत्त्वौ तत् उभौ समागतौ समेति सर्पिर् सर्पिमण्डे

जानन्ति मम ऋषयो महात्मा देव संघाः

सप्त सर्षपात् यवः

सतत इन्द्रिय संयताः च न च अन्य सत्त्व मनसा तुष्टाः

इति उक्त्वा सा कन्या प्रक्रामत्

एतर्हि अपि एवम् इति प्रध्यायन् निषण्णः ऽभूत्

तत्र सर्व शिल्प ज्ञैः संनिपतितव्यम्

ता अशोक भाण्डकानि गृहीत्वा शीघ्रं शीघ्रम् एव प्रक्रामन्ति स्म

स तं हस्ति नागम् लाङ्गूले गृहीत्वा नगर द्वारात् अपकर्षति स्म
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्

सूत त्वं पूजितो ऽस्माभिः सारात् सारम् वदस्व नः

द्वे विद्ये वेदितव्ये हि इति च आथर्वणा श्रुतिः

व्यासं नत्वा पृष्टवन्तः सो ऽस्मान् सारम् अथ अब्रवीत्

द्वे विद्ये भगवान् विष्णुः परा च एव अपरा च ह
रोपण औषध सिद्धेन तैलेन कफ वात जान्

उत्सन्न मांसान् कठिनान् कण्डू युक्तान् चिर उत्थितान्

दुष्ट अस्रे ऽपगते सद्यः शोफ राग रुजाम् शमः

व्रणो मिथ्या उपचारात् च न एव साध्यो ऽपि सिध्यति

वात उल्बणानाम् स्तब्धानां कठिनानां महा रुजाम्

अस्थि भेदात् स शल्य त्वात् स विष त्वात् अतर्कितात्

विम्लापन अर्थम् मृद्नीयात् तलेन अङ्गुष्ठकेन वा

व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां च स्युर् व्रणे व्रणाः

क्षीर रोपण भैषज्य शृतेन आज्येन रोपयेत्

स्थिरान् मन्द रुजः शोफान् स्नेहैर् वात कफ अपहैः

मञ्जिष्ठा अभया सिक्थ तुत्थ मधुकैः नक्ताह्व बीज अन्वितैः

वाजि स्थान समः गन्धे युक्तो लिङ्गैः च पैत्तिकैः

स क्षौद्र निम्ब पत्त्राभ्याम् युक्तः संशोधनं परम्

भृशं दुष्टे व्रणे योज्यौ मेह कुष्ठ व्रणेषु च

पित्तेन क्षिप्र जः पीतो नीलः कपिल पिङ्गलः

सेवनी जठर श्रोत्र पार्श्व कक्ष स्तनेषु च

शुद्धानां रोपणं योज्यम् उत्सादाय यद् ईरितम्

शोफे व्रणे च कठिने विवर्णे वेदना अन्विते
कालेन समयुज्यन्त सर्व एव आयुषः क्षये

यद्य् अस्ति सुकृतं किंचित् तपो वा नियमो ऽपि वा

तेषां मरुं साधयतां पद स्थानानि भारत

एवम् एषा च गौर् धर्मं प्राप्स्यते न अत्र संशयः

आर्जवात् स तु वत्सं तं प्रतिजग्राह वै द्विजः

शुभाच् छुभतरां योनिं चक्रवाक त्वम् आगताः

ततो ऽहं न अति धर्मिष्ठान् कुरुक्षेत्रे पितृ व्रतान्

पण्डितो घस्मरो नादी नामभिस् ते ऽभवन् मृगाः

तेषां पथि क्षुधा आर्तानाम् बाल्यान् मोहाच् च भारत

आसन् वनेचराः क्षान्ता निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः
प्राशम् आख्यास्यन्

दधि नवेन अश्नाति आ संहरणात्
उत इव असि अ बन्धु कृत् उत असि अनुजामिकः

ब्राह्मणेन पर्युक्तो ऽसि कण्वेन नार्षदेन
अनिरुक्ता प्राजापत्या

अश्विभ्यां पच्यस्व सरस्वत्यै पच्यस्व इन्द्राय सुत्राम्णे पच्यस्व इति

अच्छिद्रां त्वा अच्छिद्रेण इन्द्राय सुत्राम्णे जुष्टां गृह्णामि

सोमो ऽसि
पुनर् अपरम् सुभूते तथागत इमां प्रज्ञापारमिताम् आगम्य अप्रमेयाणाम् असंख्येयानाम् सत्त्वानाम् अप्रमेय अक्षयाणि चित्तानि अप्रमेय अक्षयाणि चित्तानि इति यथाभूतं प्रजानाति

ये ऽपि केचिद् सुभूते अतीते ऽध्वनि तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धाः ते ऽपि सर्वे एनाम् एव प्रज्ञापारमिताम् आगम्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धाः

ये ऽपि ते ऽन्येषु लोकधातुषु तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा एतर्हि तिष्ठन्ति ध्रियन्ते यापयन्ति बहु जन हिताय बहु जन सुखाय लोक अनुकम्पायै महतो जन कायस्य अर्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च सर्व सत्त्वानाम् च अनुकम्पकाः अनुकम्पाम् उपादाय ते ऽपि सर्वे इमां प्रज्ञापारमितां समन्वाहरन्ति औत्सुक्यम् आपद्यन्ते किम् इति इयम् प्रज्ञापारमिता चिर स्थितिका भवेत् किम् इति अस्याः प्रज्ञापारमिताया नाम अ विनष्टम् भवेत् किम् इति अस्याः प्रज्ञापारमिताया भाष्यमाणाया लिख्यमानायाः शिक्ष्यमाणाया मारः पापीयान् मार कायिकाः वा देवता अन्तरायं न कुर्युः इति

अथ खलु भगवान् पुनर् अपि आयुष्मन्तम् सुभूतिम् आमन्त्रयते स्म तत् यथा अपि नाम सुभूते स्त्रिया बहवः पुत्रा भवेयुः पञ्च वा दश वा विंशतिः वा त्रिंशत् वा चत्वारिंशत् वा पञ्चाशत् वा शतं वा सहस्रं वा
भीम वेगः अचल श्रेष्ठम् समुद्र इव मन्दरम्

पत्तनं कोश करणम् ऋषि वीर जन आकरम्

शक्तिं प्रज्वलितां घोरां धौत शस्त्र तडित् प्रभाम्

समुत्पत्य ततस् तीक्ष्णैः मृगेन्द्रेण महा नखैः

सोमस्य गगन स्थस्य ग्रहाः तिष्ठन्ति शृङ्ग गाः

कृष्णं कबन्धं च तथा लक्ष्यते सु महत् दिवि

भवान् ब्रह्मा च रुद्रः च महा इन्द्रः देव सत्तमः

तानि चक्राणि वदने विशमानानि भान्ति वै

गगन स्थः च भगवान् अभीक्ष्णं परिदृश्यते

असृजत् घोर संकाशम् तमः तीव्रम् समन्ततः

चर्मण्वती च सिन्धुः च तथा नद नदीपतिः

वानस्पत्यो न पूज्यन्ते पूजन अर्हाः कथंचन

देवानाम् अपि यो देवः सः अपि अवर्षत शोणितम्

महीधरा नाग गणाः निपेतुः अमित ओजसः

तुष्टुवुः नाम्भिः दिव्यैः आदि देवम् सनातनम्

असुराणां विनाशाय सुराणां विजयाय च

मृगेन्द्राय असृजन् आशु ज्वलितानि समन्ततः

अयोमुखः च विख्यातः पर्वतो धातु मण्डितः

विक्रोशन्ति च गम्भीरा धूमयन्ति ज्वलन्ति च

परं परस्य अपि परं च दान्तं त्वा आहुः अग्र्यम् पुरुषं पुराणम्

सुवेणा च महाभागा नदी गोदावरी तथा

मागधाः च महाग्रामा मुण्डाः शुङ्गाः तथा एव च

गिरि पुष्पितकः च एव लक्ष्मीवान् प्रिय दर्शनः

नाराच पङ्क्तिः सिंहस्य प्राप्ता रेजे अविदूरात्
अथ राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन सर्व उपकरणैः स प्रवारितः

पूरणः प्राह

अथ कालस्य राज कुमारस्य एतत् अभवत् कृच्छ्र संकट सम्बाध प्राप्तम् मां भगवान् न समन्वाहरति इति विदित्वा गाथां भाषते

शीघ्रं कालस्य हस्त पादान् छिन्दन्तु

तत्र अस्माकम् भवतु श्रमणेन गौतमेन सार्धम् उत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्यम्

सुखी भवतु माणव राजा प्रसेनजित् कौशलः त्वम् च

तस्य मम अनवतप्त कायिका देवता अनवतप्तात् महा सरसः पानीयम् उद्धृत्य एकान्ते न प्रयच्छति

आर्य सत्यानि चत्वारि पश्यति प्रज्ञया यदा

उपसंक्रम्य कालस्य राज कुमारस्य हस्त पादान् यथास्थाने स्थापयित्वा एवं वद ये केचित् सत्त्वा अपदा वा द्विपदा वा बहु पदाः वा अरूपिणो वा रूपिणो वा संज्ञिनो वा असंज्ञिनो वा न एव संज्ञिनः वा न असंज्ञिनः तथागतो ऽर्हन् सम्यक्सम्बुद्धः तेषाम् सत्त्वानाम् अग्रे आख्यायते

अथ लूहसुदत्तो गृहपतिः उत्थाय आसनात् एक अंसम् उत्तरासङ्गम् कृत्वा दक्षिणं जानु मण्डलम् पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवान् तेन अञ्जलिम् प्रणम्य भगवन्तम् इदम् अवोचत् अल्प उत्सुकः भगवान् भवतु

केचिद् बुद्ध निर्माणाः चङ्क्रम्यन्ते केचित् तिष्ठन्ति केचिद् निषीदन्ति केचिद् छायाम् कल्पयन्ति तेजः धातुम् अपि समापद्यन्ते ज्वलन तपन वर्षण विद्योतन प्रातिहार्याणि कुर्वन्ति

अथ राजा मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारो भद्रं यानम् अभिरुह्य राजगृहात् निर्याति भगवतो ऽन्तिकं भगवन्तं दर्शनाय उपसंक्रमितुम् पर्युपासनाय

चत्वारि श्रमणो गौतमः वयम् अष्टौ

एको ऽयं समयः

पूर्वा उन्नमति पश्चिमा अवनमति

अश्रौषुः तीर्थ्याः श्रमणो गौतमः श्रावस्तीं गत इति

कालेन कुमारेण तेन एव संवेगेन अनागामि फलम् साक्षात्कृतम् ऋद्धिः च अपि निर्हृता

अथ रक्ताक्षः परिव्राजको येन सुभद्रः परिव्राजकः तेन उपसंक्रान्तः

द्वे श्रमणो गौतमः वयं चत्वारि

पूर्वा अवनमति पश्चिमा उन्नमति

अर्हति ज्ञान वादी ज्ञान वादिना सार्धम् उत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्यम् विदर्शयितुम्

अथ भगवान् दान्तो दान्त परिवारः शान्तः शान्त परिवारः मुक्तो मुक्त परिवारः आश्वस्त आश्वस्त परिवारः विनीतो विनीत परिवारः अर्हन् अर्हत् परिवारः वीत रागः वीत राग परिवारः प्रासादिकः प्रासादिक परिवारः वृषभ इव गो गण परिवृतः गज इव कलभ गण परिवृतः सिंह इव दंष्ट्रि गण परिवृतः राजहंस इव हंस गण परिवृतः सुपर्णी इव पक्षि गण परिवृतः विप्र इव शिष्य गण परिवृतः सु वैद्यः इव आतुर गण परिवृतः शूर इव योध गण परिवृतः देशिक इव अध्व गण परिवृतः सार्थवाह इव वणिज् गण परिवृतः श्रेष्ठी इव पौर गण परिवृतः कोट्ट राजः इव मन्त्रि गण परिवृतः चक्रवर्ती इव पुत्र सहस्र परिवृतः चन्द्रः इव नक्षत्र गण परिवृतः सूर्य इव रश्मि सहस्र परिवृतः विरूढक इव कुम्भाण्ड गण परिवृतः विरूपाक्ष इव नाग गण परिवृतः धनद इव यक्ष गण परिवृतः धृतराष्ट्र इव गन्धर्व गण परिवृतः वेमचित्र इव असुर गण परिवृतः शक्र इव त्रिदश गण परिवृतः ब्रह्मा इव ब्रह्मकायिक गण परिवृतः स्तिमित इव जलनिधिः स जलः इव जलधरो विमद इव गज पतिः सु दान्तैः इन्द्रियैः अ संक्षोभित ईर्यापथ प्रचारः अनेकैः आवेणिकैः बुद्ध धर्मैः महता भिक्षु संघेन च पुरस्कृतो येन श्रावस्ती तेन चारिकां प्रक्रान्तः

चलति संचलति संप्रचलति

अथ राजा प्रसेनजित् कौशलः तीर्थ्यान् इदम् अवोचत् विदर्शितं भगवता उत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्यम्

श्रमणस्य गौतमस्य शारिपुत्रो नाम शिष्यः तस्य चुन्दो नाम श्रामणेरकः तस्य अपि तत्र एव अनवतप्ते महा सरसि दिवा विहारः

तोषयतु सत् जन हृदय मनांसि

किं त्वं ज्ञास्यसि केन एतत् विदर्शितम् अस्माभिः वा श्रमणेन गौतमेन भगवता कनक मरीचिक अवभासाः उत्सृष्टाः येन सर्व लोकः उदारेण अवभासेन स्फुटो ऽभूत्