tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अहो कष्टम् अहो ऽन्याय्यं यत् यूयम् धर्म नन्दनाः

एष वै भगवान् साक्षात् आद्यः नारायणः पुमान्

स्व सुखम् उपगते क्वचिद् विहर्तुम् प्रकृतिम् उपेयुषि यद् भव प्रवाहः

युधि कच लुलित श्रम वारि अलंकृत आस्ये

कुमतिम् अहरत् आत्म विद्यया यश् चरण रतिः परमस्य तस्य मे ऽस्तु

सर्वे बभूवुः ते तूष्णीं वयांसि इव दिन अत्यये

इति भीतः प्रजा अद्रोहात् सर्व धर्म विवित्सया

व्यवहित पृतना मुखम् निरीक्ष्य स्व जन वधात् विमुखस्य दोष बुद्ध्या

तद् कृतम् मति वैषम्यम् निरवद्यस्य न क्वचित्

कृष्ण एवं भगवति मनस् वाच् दृष्टि वृत्तिभिः

अपृच्छत् विविधान् धर्मान् ऋषीणां च अनुशृण्वताम्

अर्हणम् उपपेद ईक्षणीयो मम दृशि गोचरः एष आविस् आत्मा

युधिष्ठिरः कारयित्वा मुहूर्तं दुःखितो ऽभवत्

पुरुष स्वभाव विहितान् यथावर्णं यथाश्रमम्
अनाहिताग्निः गृह्येन लौकिकेन इतरः जनः

अशौचे संस्पृशेत् स्नेहात् तद् आशौचेन शुध्यति

दश रात्रेण शुद्धिः स्यात् इति आह कमलोद्भवः

अनदान् अन्नम् अह्ना एव न च तस्मिन् गृहे वसेत्

सूतके तु सपिण्डानां संस्पर्शो न प्रदुष्यति

शूद्रे दिन त्रयम् प्रोक्तं प्राणायाम शतम् पुनः

स्त्रीणां तु भर्तृ शुश्रूषा धर्मो न अन्यः इह इष्यते

कृत्वा दान आदिकम् सर्वं श्रद्धा युक्तः समाहितः

यदि निर्हरति प्रेतं

विहितं तस्य न आशौचम् न अग्निः न अपि उदक आदिकम्

प्रेते राजनि स ज्योतिः यस्य स्याद् विषये स्थितिः

हिरण्य धान्य गो वासस् तिल अन्न गुड सर्पिषाम्

त्रि रात्रम् श्वश्रू मरणे श्वशुरे वै तत् एव हि

जात दन्ते त्रि रात्रम् स्याद् यदि स्यातां तु निर्गुणौ

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे त्रयोविंशो ऽध्यायः

ये सपिण्डीकृताः तेषां स्यात् पृथक्क्रियाः

यः तेषाम् अन्नम् अश्नाति सकृत् एव अपि कामतः

राजन्य वैश्यौ अपि एवम् हीन वर्णासु योनिषु

स्वधर्म परमः नित्यम् ईश्वर अर्पित मानसः

एक अहम् स्यात् एक रात्रम् तत् इष्यते

अन्यथा च एव स ज्योतिस् ब्राह्मणे स्नानम् एव तु

पूर्वं तु भोजयेद् विप्रान् अयुग्मान् श्रद्धया शुचीन्

त्रि रात्रेण शुचिः तु अन्यः यदि हि अत्यन्त निर्गुणः

संस्पृश्याः सर्व एव एते स्नानात् माता दश अहात्
तांश् चेद् वृणीत अ व्यापन्न अङ्गान् एव वृणीत अ कुनखिनम् अध्वर्युम् अ किलासिनम् ब्रह्माणम् अखण्डं होतारम् अ करालम् उद्गातारम् अ शिपिविष्टम् सदस्यम्

न सदस्यो विद्यत इत्य् एके

स्वप्रधानाः
षष्ठे मास्य् अन्नप्राशनम्

अथ प्रहुतः
यदूनां निज नाथानाम् योग मायाम् समादिशत्

स एष जीवन् खलु संपरेतो वर्तेत यो अत्यन्त नृ शंसितेन

आस्ते प्रतीक्षन् तद् जन्म हरेः वैर अनुबन्ध कृत्

बिभर्षि रूपाणि अवबोधः आत्मा क्षेमाय लोकस्य चराचरस्य

सत्त्वं विशुद्धं श्रयते भवान् स्थितौ शरीरिणां श्रेयः उपायनम् वपुः

गच्छ देवि व्रजं भद्रे गोप गोभिः अलंकृतम्

सप्तमो वैष्णवं धाम यम् अनन्तम् प्रचक्षते

त्वद् पाद पोतेन महत् कृतेन कुर्वन्ति गो वत्स पदम् भव अब्धिम्

न ते अभवस्य ईश भवस्य कारणं विना विनोदं बत तर्कयामहे
एक एक वृद्धि समता क्षयैः षट् ते पुनश् च षट्

विद्यात् कालस् तु शीत उष्ण वर्षा भेदात् त्रिधा मतः

साधकं हृद् गतम् पित्तं रूप आलोचनात् स्मृतम्

तस्माद् विकार प्रकृतीः अधिष्ठान अन्तराणि च

महा आरम्भः ऽल्पके हेताव् आतङ्को दोष कर्म जः

संसर्गाद् रस रुधिर आदिभिः तथा एषाम् दोषांस् तु क्षय समता विवृद्धि भेदैः

तद् स्थानाः छर्दि अतीसार कास श्वास उदर ज्वराः

यथा पक्षी परिपतन् सर्वतः सर्वम् अप्य् अहः

त्रयोदश समस्तेषु षड् द्वि एक अतिशयेन तु

मेदो घ्राणं च जिह्वा च कफस्य सुतराम् उरः

दृश् स्थम् आलोचकं त्वच् स्थम् भ्राजकं भ्राजनात् त्वचः

गुरु अल्प व्याधि संस्थानम् सत्त्व देह बलाबलात्

पञ्चविंशतिम् इत्य् एवं वृद्धैः क्षीणैश् च तावतः

अपानो अपान गः श्रोणि वस्ति मेढ्र ऊरु गोचरः

विकार नाम अकुशलः न जिह्रीयात् कदाचन

कटुक अम्लौ रसौ वर्णः पाण्डुर अरुण वर्जितः

दृक् स्पर्शनं च पित्तस्य नाभिर् अत्र विशेषतः

पित्तं पञ्च आत्मकम् तत्र पक्व आम आशय मध्यगम्
सूतं मृतं पारदं हाटकं स्वर्णं वज्रं हीरकं मृतम् अभ्रकम् वा लोहं माक्षिकं स्वर्णमाक्षिकं तालं हरितालं नीलाञ्जनं तुत्थं शुद्धं मारितं तद् अभावे ताम्रं वा देयं वमन भयात्
भिनत्तु मुष्काव् अपि यातु शेपः

तत् परा इत अप्सरसः प्रतिबुद्धा अभूतन

यत्र वो अक्षा हरिता अर्जुना आघाटाः कर्कर्यः संवदन्ति
नार्योः तयोः उभययोः अपि चिकित्सित विशेषम् उपदेक्ष्यामः भौतिक जीवनीय बृंहणीय मधुर वात हर सिद्धानाम् सर्पिषां पयसाम् आमगर्भानाम् च उपयोगः गर्भ वृद्धि करः तथा सम्भोजनम् एतैः एव सिद्धैः च घृत आदिभिः सुभिक्षायाः अभीक्ष्णं यान वाहन अपमार्जन अवजृम्भणैः उपपादनम् इति

तस्मात् अहितान् आहार विहारान् प्रजा संपदम् इच्छन्ती स्त्री विशेषेण वर्जयेत्

अथ अस्य रक्षां विदध्यात् आदानी खदिर कर्कन्धु पीलु परूषक शाखाभिः अस्याः गृहं समन्ततः परिवारयेत्

ततः प्रत्यागत प्राणम् प्रकृति भूतम् अभिसमीक्ष्य स्नान उदक ग्रहणाभ्याम् उपपादयेत्

यस्याः पुनर् उष्ण तीक्ष्ण उपयोगात् गर्भिण्या महति संजात सारे गर्भे पुष्प दर्शनम् स्यात् अन्यः वा योनि स्रावः तस्याः गर्भो वृद्धिं न प्राप्नोति निःस्रुत त्वात् स कालम् अवतिष्ठते अतिमात्रम् केचित्

भूर्ज पत्त्र काचमणि सर्प निर्मोकैः च अस्याः योनिं धूपयेत्

स्वस्थ वृत्तम् एतावत् सूतिकायाः

यदा च प्रजाता स्यात् तदा एव एनाम् अवेक्षेत काचिद् अस्याः अपरा प्रपन्ना न वा इति

अत ऊर्ध्वं गर्भ स्थापनानि व्याख्यास्यामः ऐन्द्री ब्राह्मी शतवीर्या सहस्रवीर्या अमोघा अव्यथा शिवा अरिष्टा वाट्यपुष्पी विष्वक्सेनकान्ता च इति आसाम् ओषधीनां शिरसा दक्षिणेन वा पाणिना धारणम् एताभिः च एव सिद्धस्य पयसः सर्पिषो वा पानम् एताभिः च एव पुष्ये पुष्ये स्नानं सदा च ताः समालभेत

यस्याः पुनर् उदावर्त विबन्धः स्यात् अष्टमे मासे न च अनुवासन साध्यम् मन्येत ततस् तस्याः तद् विकार प्रशमनम् उपकल्पयेत् निरूहम्

पुष्प दर्शनात् एव एनाम् ब्रूयात् शयनं तावत् मृदु सुख शिशिर आस्तरण संस्तीर्णम् ईषत् अवनत शिरस्कम् प्रतिपद्यस्व इति

जीर्णे तु स्नेहे पिप्पली आदिभिः एव सिद्धां यवागूं सु स्निग्धाम् द्रवां मात्रशः पाययेत्

सहचर्यः च एनाम् प्रिय हिताभ्याम् सततम् उपचरेयुः तथा भर्ता

गोष्ठे जातस्य न्यग्रोधस्य प्राञ्च् उत्तराभ्याम् शाखाभ्यां शुङ्गे अन् उपहते आदाय द्वाभ्यां धान्य माषाभ्याम् सम्पद् उपेताभ्याम् गौरसर्षपाभ्यां वा सह दध्नि प्रक्षिप्य पुष्येण पिबेत् तथा एव अपरान् जीवक ऋषभक अपामार्ग सहचर कल्कान् च युगपद् एकैकशस् यथेष्टं वा अपि उपसंस्कृत्य पयसा कुड्य कीटकम् मत्स्यकं वा उदक अञ्जलौ प्रक्षिप्य पुष्येण पिबेत् तथा कनक मयान् राजतान् आयसान् च पुरुषकान् अग्निवर्णान् अणु प्रभाणान् दध्नि पयसि उदक अञ्जलौ वा प्रक्षिप्य पिबेद् अनवशेषतः पुष्येण पुष्येण एव च शालि पिष्टस्य पच्यमानस्य ऊष्माणम् उपाघ्राय तस्य एव च पिष्टस्य उदक संसृष्टस्य रसं देहल्याम् उपनिधाय दक्षिणे नासापुटे स्वयम् आसिञ्चेत् पिचुना

प्रथमं प्रमार्जित आस्यस्य च अस्य शिरः तालु कार्पास पिचुना स्नेह गर्भेन प्रतिसंछादयेत्

तथा च कुर्वती शनैः पूर्वं प्रवाहेत ततस् अनन्तरम् बलवत्तरम्

तत् न इति आह भगवान् आत्रेयः

ततः शुक्ल वाससौ स्रग्विणौ सुभ नसौ अन्योन्यम् अभिकामौ संवसेयातां स्नानात् प्रभृति युग्मेषु अहःसु पुत्र कामौ अयुग्मेषु दुहितृ कामौ

इति कुमार आगार विधिः

स्तनम् अतस् ऊर्ध्वम् एतेन एव विधिना दक्षिणं पातुं पुरस्तात् प्रयच्छेत्
कतमेषां त्रयाणाम्

तेन हि भिक्षवः शृणुत साधु च सुष्ठु च मनसि कुरुत भाषिष्ये

तेन तस्य एव जन कायस्य मध्ये स्थितेन प्रत्येक बोधिः साक्षात्कृता

अस्ति च एष लोके प्रवादो यदा आयाचन हेतोः पुत्रा जायन्ते दुहितरश् च

अथ तस्य शुद्ध सत्त्वस्य कल्याण आशयस्य पूर्व बुद्ध अवरोपित कुशल मूलस्य तद् दर्शनात् योनिशो मनसिकार उत्पन्नः यथा इमानि पद्मानि उत्पन्न मात्राणि शोभन्ते अर्क रश्मि परितापितानि म्लायन्ति शुष्यन्ति एवम् एतद् अपि शरीरम् इति

इदम् अवोचद् भगवान्
दुर्वृत्तान् त्रायसे विष्णो ये स्मरन्ति सकृत् सकृत्

विश्वाय विश्वेश्वराय विश्वपतये गोविन्दाय नमः नमः

गोविन्दम् अच्युतम् देवम् अनन्तम् अपराजितम्

शङ्खे तोयं समादाय स पुष्प फल चन्दनम्

कृष्ण अष्टम्याम् च रोहिण्याम् अर्धरात्रे ऽर्चनं हरेः

गृहाण अर्घ्यम् शशाङ्क ईशैः रोहिण्या सहितो मम

जानुभ्याम् अवनीम् गत्वा चन्द्राय अर्घ्यम् निवेदयेत्
शंभु मयोभुभ्याम् ब्रह्म जज्ञानम् अस्य वामस्य यो रोहितो उद् अस्य केतवो मूर्धा अहम् विषासहिम् इति सलिलैः क्षीर ओदनम् अश्नाति

प्रोष्य ताम् उत्तरस्यां सांपदं कुरुते

शापेटम् आलिप्य अप्सु निबध्य तस्मिन्न् उपसमाधाय संपातवन्तं करोति

जीर्णे वीरिण उपसमाधाय अयं ते योनिर् इति जरत् कोष्ठात् व्रीहीञ् शर्करा मिश्रान् आवपति

कृष्ण शकुनेः सव्य जङ्घायाम् अङ्कम् अनुबध्य अङ्के पुरोडाशं प्र पत इतस् इति अनावृतं प्रपादयति
दिवस् पृष्ठे धावमानं सुपर्णम् अदित्याः पुत्रं नाथ कामः उपयामि भीतः

अदृश्रन्न् अस्य केतवो वि रश्मयो जनाꣳ अनु

उभाव् अन्तौ समर्षसि वत्सः सं मातरौ इव

तेन अमृतस्य भक्षं देवानां न अवरुन्धते

नन्व् एतद् इतः पुरा ब्रह्म देवा अमी विदुः

भ्राजन्तो अग्नयो यथा

यह्वा इव प्र वयाम् उज्जिहानाः प्र भानवः सिस्रते नाकम् अच्छ

विष्णुर् विचित्तः शवसा अधितिष्ठन् प्र केतुना सहते विश्वम् एजत्

उभा समुद्रौ क्रतुना विभासि सर्वान् लोकान् परिभूर् भ्राजमानः

सूराय विश्व चक्षसे

केतुमान् उद्यन्त् सहमानो रजांसि विश्वा आदित्य प्रवतो विभासि

अहोरात्रे परि सूर्यं वसाने प्र अस्य विश्वा तिरतो वीर्याणि

दिवाकरो ऽति द्युम्नैस् तमांसि विश्वा अतारीत् दुरितानि शुक्रः
एवं संचिन्त्य तुष्ट आत्मा सो ऽन्धकश् च अन्धक अर्दनम्

भस्मीकृत्य महादेवो निर्बिभेद अन्धकम् तदा

प्रणेमुः तम् सुर इन्द्र आद्याः गाणपत्ये प्रतिष्ठितम्

प्रोवाच दानवं प्रेक्ष्य घृणया नीललोहितः

दृष्ट्वा अन्धकम् ननाद ईशम् प्रणम्य स पितामहः
जिह्वा मे मधु वादिनी

यावत् सूर्यः वितपति यावत् च अभिविपश्यति तावत् विषस्य दूषणम् वचः निः मन्त्रयामहे
प्रचलिते चलितं स्थितम् आस्थिते विनमिते नतम् उन्नतम् उन्नतौ

निज गृहम् अथ गत्वा स आदरम् पाण्डु पुत्रः धृत गुरु जय लक्ष्मीः धर्मसूनुं ननाम

शिव भुज आहति भिन्न पृथु क्षतीः सुखम् इव अनुबभूव कपिध्वजः

त्रिचतुरेषु पदेषु किरीटिना लुलित दृष्टि मदाद् इव चस्खले

भृश रयाः इव सह्य महीभृतः पृथुनि रोधसि सिन्धु महा ऊर्मयः

स्व वपुः अति मनोहरम् हरं दधतम् उदीक्ष्य ननाम पाण्डवः

अथ हिम शुचि भस्म भूषितम् शिरसि विराजितम् इन्दु लेखया

सह शरधि निजं तथा कार्मुकं वपुर् अतनु तथा एव संवर्मितम्
प्रथम कर्म हि एतत्

अपि वा स्थालीपाकम् एव गार्हपत्ये श्रपयित्वा नवानाम् एताभ्य आग्रयण देवताभ्यः आहवनीये जुहुयात् स्विष्टकृत् चतुर्थीभ्यः ऽमुष्यै स्वाहा अमुष्यै स्वाहा इति देवतानाम् अ परिहाणाय
महीं प्रतिष्ठाम् अध्यस्य सौते स्वायम्भुवो मनुः

तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना

तेभ्यः सो ऽसृजत् स्वीयं पुरं पुरुषम् आत्मवान्

आपो गाङ्गा इव अघ घ्नाः हरेः पाद अम्बुज आश्रयाः

सो अशयिष्ट अब्धि सलिले आण्डकोशो निरात्मकः

तदा मनून् ससर्ज अन्ते मनसा लोक भावनान्

विससर्ज आत्मनः कायं न अभिनन्दन् तमोमयम्

ये केशा अहयस् ते ऽङ्ग जज्ञिरे

मध्यं विषीदति बृहत् स्तन भार भीतम् शान्ता इव दृष्टिर् अमला सुशिखा समूहः

जात क्षोभात् भगवतो महान् आसीद् गुण त्रयात्

यस् तत्याज अग्रजम् कृष्णे सापत्यम् अघवान् इति

अन्योन्य श्लेषया उत्तुङ्ग निरन्तर पयोधराम्

त्वम् एकः किल लोकानां क्लिष्टानां क्लेश नाशनः

विश्रम्भात् पर्यपृच्छन् कुमेधसः

त्वम् एकः क्लेश दः तेषाम् अनासन्नपदां तव
अ हिंसन्तीः अनामया निर् द्रवन्तु बहिर् बिलम्

शीर्षक्तिं शीर्ष आमयम् कर्ण शूलम् विलोहितम्

यस्य हेतोः प्रच्यवते यक्ष्मः कर्णतो आस्यतः

बहिस् बिलम् निः द्रवतु काहाबाहम् तव उदरात्

यदि कामाद् अपकामात् हृदयात् जायते परि

अङ्ग भेदम् अङ्ग ज्वरम् विश्वाङ्ग्यं विसल्पकम्
ततः कदाचिद् योगि इन्द्रः ब्रह्माणं द्रष्टुम् अव्ययम्

किं तत् परतरं तत्त्वं का विभूतिः जनार्दनैः

तस्य ते सर्व रोमाणि वचसा हृषितानि यत्

ब्रूहि त्वं पुण्डरीकाक्ष यदि काल त्रये ऽपि च

वंशानुचरितं दिव्याः पुण्याः प्रासङ्गिकीः कथाः

न मां पश्यन्ति मुनयो देवाः शक्र पुरोगमाः

सर्वेषाम् एव भूतानां देवानाम् अपि अगोचरम्

अथ उवाच हृषीकेशो मुनीन् मुनि गण अर्चितः

सन्निधौ देवराजस्य तद् वक्ष्ये भवताम् अहम्

उत्पत्तिं प्रलयं च एव भूतानाम् आगतिम् गतिम्

प्राप्तवन् आत्मनः धाम यत् तत् मोक्ष आख्यम् अव्ययम्

श्रुत्वा च अध्यायम् एव एकम् सर्व पापैः प्रमुच्यते

तद् अन्तरे ऽभवद् देवी श्रीः नारायण वल्लभा

इयं सा परमा शक्तिः मद् मया ब्रह्म रूपिणी

व्याहृता हरिणा तु एवम् नारद आद्याः महा ऋषयः

सर्ग स्थिति अन्त कर्तृ त्वम् प्रवृत्तिः मम गीयते

ज्ञात्वा मां वासुदेव आख्यम् यत्र द्वे निहिते ऽक्षरे

परात्परतरं तत्त्वं परं ब्रह्म एकम् अव्ययम्

मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिक उत्तमः

सो ऽपि योगिनम् अन्वीक्ष्य प्रणमन्तम् उपस्थितम्

ब्रूहि मे पुण्डरीकाक्ष यथावत् अधुना अखिलम्

नमः शिवाय शुद्धाय नमः ते परमेष्ठिने

स्मृत्वा परात्परं विष्णुं तत्र एव अन्तरधीयत

संन्यस्य सर्व कर्माणि परं वैराग्यम् आश्रितः

ज्ञानेन कर्म योगेन न तेषां प्रभवामि अहम्

मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुः क्षीरसागरम्

अपश्यत् ऐश्वरम् तेजः शान्तं सर्वत्रगं शिवम्

कानि तेषां प्रमाणानि पावनानि व्रतानि च

ज्ञातुं हि शक्यते देवि ब्रूहि मे परमेश्वरि

सर्गः च प्रतिसर्गः च वंशो मन्वन्तराणि च

नारायण आत्मका च एका माया अहम् तद् मया परा
उत्तस्थुः वापीम् आसाद्य सत् रूप आभरण अम्बराः

रूपाणि आसन् महा उल्कानाम् पततीनाम् इव अम्बरात्

स वाप्यां मज्जितो दैत्यो देव शत्रुः महा बलः

द्रुमैः च गिरि शृङ्गैः च गाढम् एव आहवे हताः

ततः क्षुब्ध अम्बुधि निभा भेरी सा तु भयंकरी

श्रुत्वा भेरी रवम् घोरं मेघ आरम्भित संनिभम्

ह्रदा इव च गम्भीराः सूर्या इव प्रतापिताः

विनेदुः उच्चैस् जहसुः च दुर्मदा जयेम चन्द्र आदि दिगीश्वरैः सह

द्रुमा इव च दैत्य इन्द्राः त्रासयन्तः बलं महत्

तदा शरात् विनिष्पत्य पीत वासाः जनार्दनः

वमन्ते रुधिरं वक्त्रैः स्वर्ण धातुम् इव अचलाः

स्वामी च एषाम् तु देवानां दुर्जयः स महेश्वरः

अभवन् दानव बले उत्पाता वै सु दारुणाः

स विषाणाभ्यां त्रैलोक्यं रथम् एव महा रथः
ॐ दण्डिने नमः

ॐ वैं जयायै नमः

शृणु सूर्यस्य रुद्र त्वं पुनर् वक्ष्यामि पूजनम्

ॐ अं परम मुखाय नमः

ॐ बृं बृहस्पतये नमः

राहुं वायव्य देशे तु नन्द्यावर्त निभम् हर
स्वरभेदो भवेत् तस्य क्षामो रूक्षः चलः स्वरः

पीनस श्वास कासम् च स्वर मूर्ध _ ऽरुचिः

बाह्वोः प्रतोदो जिह्वायाः काये बैभत्स्य दर्शनम्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नाम द्विपञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

रूपाणि एकादश एतानि जायन्ते राजयक्ष्मणः

शरीर संधिम् आविश्य ताः शिराः प्रतिपीडयन्

स्त्री मद्य मांस प्रिय ता घृणि ता मूर्ध गुण्ठनम्

तेषाम् उपद्रवान् विद्यात् कण्ठ ध्वंस कराः रुजाः
उग्रः एनम् देवः इष्वासः उदीच्याः दिशः अन्तर्देशात् अनुष्ठाता अनुतिष्ठति

न एनम् शर्वः न भवः न ईशानः न अस्य पशून् न समानान् हिनस्ति यः एवम् वेद

ईशानः एनम् इष्वासः सर्वेभ्यः अन्तर्देशेभ्यः अनुष्ठाता अनुतिष्ठति
जाता विवक्षा स्व वयः यतो मे तस्मात् इदम् स्नेह वचः निबोध

तं जिह्रियुः प्रेक्ष्य विचित्र वेषाः प्रकीर्ण वाचः पथि मौनम् ईयुः

हस्तः प्रजा पालन योग्यः एष भोक्तुं न च अर्हः पर दत्तम् अन्नम्

संश्रुत्य राजा स च बाहुमान्यात् तत्र प्रतस्थे निभृत अनुयात्रः

आदाय भैक्षं च यथोपपन्नं ययौ गिरेः प्रस्रवणं विविक्तम्

तस्मात् अधीरम् चपल प्रमादि नवं वयः तावत् इदम् व्यपैतु
अश्वत्थः दर्भः वीरुधाम् सोमः राजा व्रीहिः यवः च भेषजौ दिवस्पुत्रौ अमर्त्यौ

उत् त्वा अहार्षम् पञ्च शलात् अथ उ दश शलात् उत

तस्य अमृतस्य इमम् बलम् पुरुषम् पाययामसि

असिक्नीः कृष्णा ओषधीः सर्वा अच्छावदामसि

सिंहस्य इव स्तनथोः सं विजन्ते ऽग्नेर् इव विजन्ते आभृताभ्यः

अपक्रीताः सहीयसीर् वीरुधो या अभिष्टुताः

ताः इह आ यन्तु ओषधीः

यावतीषु मनुष्या भेषजं भिषजो विदुः
मनसा होमैर् हरसा घृतेन शर्वाय अस्त्रे उत राज्ञे भवाय
राजा स कोपम् आह आस्तां तावद् अयं गत्वा तम् एव स मूलम् उन्मूलयामि

संत्यज्यते प्रकृतिभिर् विरक्त प्रकृतिः युधि

तथा च

अपथ्यानाम् इव अन्नानाम् परिणामो हि दारुणः

लुब्ध अनुजीवी तैर् एव दान भिन्नैः निहन्यते

शोक आविष्टम् ते हृदयम्

तथा अनुष्ठिते सति तद् वृत्तम्

यतः

अपि च

सत् जनैः संगतं कुर्याद् धर्माय च सुखाय च

यतः साधु गुण युक्तः ऽयं हिरण्यगर्भो न विग्राह्यः

चक्रवाक उवाच मन्त्रिन् त्वद् आयत्तम् सर्वं स्व इच्छया उपभुज्यताम् इदं राज्यम्

अपरं च

ततः सक्तु रक्षा अर्थम् हस्ते दण्डम् एकम् आदाय अचिन्तयत् अद्य अहम् सक्तु शरावम् विक्रीय दश कपर्दकान् प्राप्स्यामि तदा अत्र एव तैः कपर्दकैर् घट शराव आदिकम् उपक्रीय अनेकधा वृद्धैस् तद् धनैः पुनः पुनः उपक्रीय विक्रीय लक्ष संख्यानि धनानि कृत्वा विवाह चतुष्टयम् करिष्यामि

तावद् भयेन भेतव्यं यावद् भयम् अनागतम्

अतो ऽहं ब्रवीमि अनागतवतीं चिन्ताम् इत्यादि

नो चेद् विगृह्यताम्

ततः प्रणिधि बकेन आगत्य राज्ञी हिरण्यगर्भस्य निवेदितं देव संधि कर्तुम् महा मन्त्री गृध्रो मद् समीपम् आगच्छति

अपरम् अपि कथयामि संधि विग्रह यान आसन संश्रय द्वैधीभावाः षाड्गुण्यम्

ततः सुखिनो भूता वयम्

शृणु

अपराधः स दैवस्य न पुनर् मन्त्रिणाम् अयम्

अतो ऽहं ब्रवीमि यो अर्थ तत्त्वम् अ विज्ञाय इत्यादि

अथ प्रणिधिर् बकस् तत्र आगत्य उवाच देव प्राग् एव मया निगदितं हि प्रतिक्षणं कर्तव्यम् इति

एवं तत्र गृध्रेण उक्तम् देव मेघवर्णस् तत्र चिरम् उषितः

तथा च उक्तम्

दुर्भिक्ष व्यसनी च एव स्वयम् एव विषीदति

प्राणास् तृण अग्र जल बिन्दु समान लोलाः धर्मः सखा परम् अहो पर लोक याने

राजद्वारे श्मशाने च यस् तिष्ठति स बान्धवः

न अयम् अत्यन्त संवासः लभ्यते येन केनचित्

अथ चित्रकर्णो ऽपि जात विश्वासः तथा एव आत्म देह दानम् आह ततस् तद् वचनात् तेन व्याघ्रेण असौ कुक्षिं विदार्य व्यापादितः

तेन सक्तु शरावः चूर्णितो भाण्डानि च बहूनि भग्नानि

राजा आह भवन्तो महान्तः पण्डिताश् च

ततो मुनिना उक्तम् मूषिक त्वं मार्जारो भव

यतो दृष्ट व्यतिकरः ऽहम् अत्र

अन् अतिक्रमणीयस्य जन्म मृत्योर् इव आगमम्

तथा हि

ततस् तेन नकुलेन बालक समीपम् आगच्छन् कृष्ण सर्पः दृष्टो व्यापाद्य कोपात् खण्डं खण्डं कृत्वा भक्षितश् च

ताभिर् विश्वासितश् च असौ म्रियते चित्रकर्ण वत्

स कथयति

संहत त्वात् यथा वेणुर् निविडैः कण्टकैर् वृतः

तैर् उक्तम् देव यत्नाद् अपि प्राप्तं किंचित्

अयं च अपि प्रतीकारो राम सुग्रीवयोः इव

कपिलो ब्रूते सम्प्रत्य् उपदेश असहिष्णुः भवान्

सन्धिः सर्व महीभुजाम् विजयिनाम् अस्तु प्रमोदः सदा सन्तः सन्तु निरापदः सु कृतिनाम् कीर्तिश् चिरं वर्धताम्

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्य संचयः

सिंहेन उक्तम् न कदाचिद् एवम् उचितम्

त्यजेत् क्षुध् आर्ता महिला स्व पुत्रम् खादेत् क्षुध् आर्ता भुजगी स्वम् अण्डम्

अपरं च

सन्धिर् अधुना अभिधीयताम्

बालः पायस दग्धः दध्य् अपि फूत्कृत्य भक्षयति

तथा अनुष्ठिते सति स गृध्रो दुर्ग द्वारात् चक्रवाकेण उपगम्य सत्कृत्य आनीय राज दर्शनम् कारितो दत्त आसने च उपविष्टः

तथा एव भीरु पुरुषः सङ्ग्रामे तैर् विमुच्यते

मया अस्य मुखम् आघ्राय ज्ञातम्

ऐश्वर्यं प्रिय संवासः मुह्येत् तत्र न पण्डितः

तथा च उक्तम्

ततः प्रातर् जालेन बद्धः प्रत्युत्पन्नमतिर् मृत वत् आत्मानं संदर्श्य स्थितः

सर्व काम समृद्धस्य अश्वमेधस्य यत् फलम्

चक्रवाको ब्रूते देव श्रुतं यत् प्रणिधिः कथयति

अथ अन्तर स्थितेन अन्येन धूर्तेन तथा एव उक्तम्

अस्ति देवीकोट नाम्नि नगरे देवशर्मा नाम ब्राह्मणः

आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस् तासां चतुर्गुणा

प्रालेयाद्रेः सुतायाः प्रणय निवसतिः चन्द्रमौलिः स यावद् यावल् लक्ष्मीर् मुरारेर् जलद इव तडिन् मानसे विस्फुरन्ती

यतः
द्यौः क्षितिः सर्व भूतानि समाजह्रुः उपायनम्

पादयोः अरविन्दम् च तं वै मेने हरेः कलाम्

दश चन्द्रम् असिम् रुद्रः शत चन्द्रम् तथा अम्बिका

तत् दृष्ट्वा मिथुनं जातम् ऋषयः ब्रह्म वादिनः

तस्मात् परोक्षे अस्मत् उपश्रुतानि अलम् करिष्यथ स्तोत्रम् अपीच्य वाचः

अर्चिः नाम वरारोहा पृथुम् एव अवरुन्धती
आयसान् वध कामः

पौर्णमास्यां रात्रौ खदिर शङ्कु शतम् जुहुयाद् आयुः कामः

वशंगमौ शङ्खश् च इति पृथक् आहुती व्रीहि यव होमौ प्रयुञ्जीत

एकाक्षर्यायाम् अर्ध मास व्रते द्वे कर्मणी
उत्पलावर्तके लोला सुभद्रा शोणसंगमे

क्षत्रिय त्वे अश्वमेधे च रुद्रात् त्वम् नाशम् एष्यसि

एतेषां मानसी कन्या पत्नी हिमवतो मता

नारायणी सुपार्श्वे तु विकूटे भद्रसुन्दरी

पुष्करे पुरुहूता इति केदारे मार्गदायिनी

अभया इति उष्णतीर्थेषु च अमृता विन्ध्यकन्दरे

सूर्यबिम्बे प्रभा नाम मातॄणां वैष्णवी मता

अरोगा वैद्यनाथे तु महाकाले महेश्वरी

देवकी मथुरायां तु पाताले परमेश्वरी

प्रसादं कुरु धर्म ज्ञे न मां त्यक्तुम् इह अर्हसि

मैनाकः तस्य दायादः क्रौञ्चः तस्य अग्रजः ऽभवत्

चित्रकूटे तथा सीता विन्ध्ये विन्ध्याधिवासिनी

चित्ते ब्रह्मकला नाम शक्तिः सर्व शरीरिणाम्

दुहितृ त्वम् गता देवि मम अनुग्रह काम्यया

त्वम् अस्य जगतो माता जगत् सौभाग्य देवता
गुरु अन्तेवासि अनूचान मातुल श्रोत्रियेषु च

आ दन्त जन्मनः सद्यः आ चूडं नैशिकी स्मृता

आचम्य अथ अग्निम् उदकम् गोमयं गौरसर्षपान्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे याज्ञवल्क्योक्ताशौचापद्वृत्त्योर्निरूपणं नाम षडुत्तरशततमो ऽध्यायः
अभूत् उ पुत्राणाम् पिता नृणाम् च भगवत्तमः

देवाः ते चीतिम् अविदन् ब्रह्माणः उत वीरुधः

यः चकार स निः करत्
स्मर ज्वरेण तेन एव नृपः पञ्चत्वम् आययौ

एवं कृते हि भक्तिः च मन्त्रि ता च कृता भवेत्

एवम् एतत् विनिश्चित्य ततो यौगन्धरायणः

आस्त देवकुलस्य अन्तर् मठिकायाम् कृत स्थितिः

दोषाय अस्माकम् एव स्यात् तथा हि अत्र कथां शृणु

सर्वम् एतत् सु विहितम् देवीं दग्धाम् अवेत्य तु

प्राणांस् त्यजन् कथं रक्ष्यो वत्स ईशः इति चिन्त्यताम्

स्त्री मद्य मृगया आसक्तः निश्चिन्तो हि एष तिष्ठति

दापितः स महासेनो दण्डं तस्मै किल द्विषे

इत्य् उक्तवन्तं धीराणां धुर्यं यौगन्धरायणम्

त एव चेद् निरुत्साहाः श्रियो दत्तो जल अञ्जलिः

आसीत् कश्चिद् महासेनः इति नाम्ना पुरा नृपः

रोग उत्तीर्णः चिरं देव्या तया एव च सह ईप्सितान्

एवम् अस्तु इति वक्ति स्म ततो यौगन्धरायणः

वयं राज हितम् कुर्मः साधयामो ऽस्य मेदिनीम्

भोगान् स बुभुजे राजा जिगाय च रिपून् पुनः

तत्र च अस्मै तद् उत्साहम् शशंस स्व चिकीर्षितम्

न अहम् पर स्त्रीम् आदास्ये त्वं वा त्यक्ष्यसि तां यदि

गृहीत अतिथि असत्कारः पारिजात मयाम् स्रजम्

स्त्री वैरम् रक्षणीयं वः तत् हि बीजम् इह आपदाम्

ततो राज्ञा परित्यक्तां स ताम् उन्मादिनीम् वणिक्

ना अन्यथा तां सुतां राज्ञे ददाति मगध अधिपः

तस्य च अभूत् प्रिया भार्या तद् एक आबद्ध मानसा

क्रीडा एक लालसः चक्रे गन्तुं लावाणके मतिम्

एको ऽहं साधये मन्त्रम् आदाय एताम् इह उपरि

तम् अभ्यधावत् स्वकृतः मूर्तिमान् इव दुर्नयः

इह एव च अस्य संजातं राज्यम् एकत्र मण्डले
प्रहुत अनुकृतिः वास्तुशमनम्

आहुत अनुकृतिः आयुष्य चरुः
पञ्चधा एव कषायाणां पूर्वं पूर्वं बल अधिका

धन्वे साधारणे देशे समे सत् मृत्तिके शुचौ

मन्दः कल्क समे किट्टे चिक्कणो मदन उपमे

लेहस्य तन्तुमत् ता अप्सु मज्जनं सरणं न च

मृदुर् नस्ये खरो ऽभ्यङ्गे पाने वस्तौ च चिक्कणः
अप्रमत्तो भिषक् तस्मात् तान् सम्यग् अवचारयेत्

सम्यग्दग्धे तवक्षीरी प्लक्ष चन्दन गैरिकैः

वात पित्त हरा चेष्टा सर्वा एव शिशिरा क्रिया

निर्वापयेत् ततः स आज्यैः स्वादु शीतैः प्रदेहयेत्

मात्रा विधार्यः पञ्चाशत् तद्वद् अर्शसि कर्ण जे

श्लिष्ट वर्त्मनि असृक्स्राव नीली असम्यक् व्यध आदिषु

ज्वरे ऽतीसारे हृद् मूर्ध रोगे पाण्डु आमये ऽरुचौ

स्नेह दग्धे भृशतरं रूक्षं तत्र तु योजयेत्

अभिष्यन्दीनि भोज्यानि भोज्यानि क्लेदनाय च

कालमुष्कक शम्याक कदल पारिभद्रकान्

सिरा आदि नाशः तृष् मूर्छा व्रण गाम्भीर्य मृत्यवः

भेषज क्षार शस्त्रैः च न सिद्धानां प्रसाधनात्

कृत्वा सुधा अश्मनाम् भस्म द्रोणं तु इतर भस्मनः

मांस लम्बन संकोच दाह धूपन वेदनाः

अम्लो हि शीतः स्पर्शेन क्षारस् तेन उपसंहितः

चतुर्धा तत् तु तुच्छेन सह तुच्छस्य लक्षणम्
जनाय च नमः ते तपसे वर दाय च

नमो भवाय देवाय इज्याय याजकाय च

जटिने मुण्डिने च एव व्याल यज्ञ उपवीतिने

कल्प उदय निबन्धानाम् वातानां प्रभवे नमः

नमः ते वक्र केशाय ऊरु वक्षस् शिखाय च

वर्षते ज्वलते च एव वायवे शिशिराय च

हुताय उपहूताय प्रहुत प्राशिताय च

विस्तीर्ण परिणाहः च नीलाञ्जन चय उपमः

वर दाय वरेण्याय पुरुषाय महात्मने

शिवो नो भव सर्वत्र यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते

प्रत्युदीर्णाय दीप्ताय तत्त्वाय अतिगुणाय च

गन्धर्वाणां च पतये यक्षाणां पतये नमः

अहिंसाय अप्रलोभाय पशु मन्त्र औषधाय च

सु प्रजाय सुमेधाय दीप्ताय भास्कराय च

प्रणव प्रणव ईशाय भग नेत्र अन्तकाय च

प्रभवे कर्म दानानाम् द्रव्याणां प्रभवे नमः

श्रावयेत् वा द्विजान् विद्वान् शृणुयात् वा समाहितः

क्रोध आकारः प्रसन्न आत्मा काम दः कामगः प्रियः

हव्यं ते इदम् वहति वेद उक्तम् हव्यवाहनः

नमो नमः सुवर्णाय तपनीय निभाय च
हिरण्यगर्भं तं देवो जायमानम् अपश्यत

तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिर् वर दम् वारिज उद्भवः

विभजस्व इति विश्वेशं विश्वात्मानम् अजः विभुः
कृच्छ्रात् शयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यम् अर्हति

उच्छ्रित अक्षः ललाटेन स्विद्यता भृशम् आर्तिमान्
पश्यन्ति स्म बोधिसत्त्वं मातुः कुक्षि गतम् जातरूपम् इव विग्रहं हस्तं चालयन्तं विचालयन्तम् उत्क्षिपन्तं प्रतिष्ठापयन्तम्

न च पापकान् स्वप्नान् पश्यति स्म

न च उदर गतानि दुःखानि प्रत्यनुभवति स्म

इदं तु भगवन् आश्चर्यतरम्

न अहम् भगवन् इदम् उत्सहे एवं वक्तुं यथा एव पूर्वे भगवता व्याकृतम् इति

स खलु पुन रत्नव्यूहो बोधिसत्त्व परिभोगः दृढ सारः ऽभेद्यो वज्र उपमः स्पर्शेन च काचिलिन्दिक सुख संस्पर्शः

न च तान् कश्चिद् अन्यः पश्यति स्म अन्यत्र सभागेभ्यो देव पुत्रेभ्यः

तस्मिन् खलु पुनर् बोधिसत्त्व परिभोगे पर्यङ्कः प्रज्ञप्तो यस्य स देवके लोके न अस्ति कश्चित् सदृशो वर्णेन वा संस्थानेन वा अन्यत्र कम्बु ग्रीवायाः बोधिसत्त्वस्य

तम् एनम् महाब्रह्मा शुभे वैडूर्य भाजने प्रक्षिप्य बोधिसत्त्वस्य उपनामयति स्म

न च अस्याः अमनापा रूप शब्द गन्ध रस स्पर्शाः वा आभासम् आगच्छन्ति स्म

अथ खलु मायादेवी आभरण विगलित वसना प्रह्लादित काय चित्ता प्रीति प्रामोद्य प्रसाद प्रतिलब्धा शयन वर तलात् उत्थाय नारी गण परिवृता पुरस्कृता प्रासाद वर शिखरात् अवतीर्य येन अशोक वनिका तेन उपजगाम

आगच्छन्ति स्म खलु पुनर् भिक्षवः पूर्व दक्षिण पश्चिम उत्तराभ्यः दिग्भ्यो अधस्तात् उपरिष्टात् सन्तात् दशभ्यः दिग्भ्यो बहूनि बोधिसत्त्व शत सहस्राणि बोधिसत्त्वस्य दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय धर्म श्रवणाय च धर्म संगीति संगायनाय च

धर्मता खलु एषा बोधिसत्त्वस्य पूर्वकेण च प्रणिधानेन इयं चेतना ऋद्धौ अवश्यम् बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन मनुष्य लोके उपपत्तव्यम् अभिनिष्क्रम्य च अनुत्तराम् सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुध्य धर्मचक्रं प्रवर्तयितव्यम्

देवाः खलु अपि तं दृष्ट्वा आश्चर्य प्राप्ताः अभुवन्

धर्म श्रवणाय च आगच्छन्ति स्म

ततस् तेषाम् एकैकस्य एवम् भवति स्म मया सार्धं बोधिसत्त्वः संलपति माम् एव प्रतिसंमोदते स्म इति

न च ते केचन उदार उदाराः रूप शब्द गन्ध रस स्पर्शाः ये तस्मिन् कूटागारे न संदृश्यन्ते स्म

इतराः त्रायत्रिंशाः यामाः तुषिताः निर्माणरतयः परनिर्मितवशवर्तिनः

तस्य खलु पुनर् तथा निषण्णस्य शक्रो देवानाम् इन्द्रः चत्वारः च महाराजानो अष्टाविंशतिः च महा यक्ष सेनापतयः गुह्यक अधिपतिः च नाम यक्ष कुलम् यतो वज्रपाणेः उत्पत्तिः ते बोधिसत्त्वं मातुः कुक्षि गतम् विदित्वा सततं समितम् अनुबद्धाः भवन्ति स्म

एवं गन्ध माल्य विलेपन शय्या उपाश्रयम् प्राजीविकं प्राजीविक अर्थिभ्यः यावत् एव बोधिसत्त्वस्य पूजा कर्मणे

शक्र आह आगमयत मार्षा मुहूर्तं यावत् अतिक्रान्त अतिक्रान्ततमाः देव पुत्राः भगवन्तं प्रतिसंमोदयन्ते स्म
इयम् अदितिः

प्रजननाय

ते ऽचिकयुः

अग्निं च उख्यम् उखायां समुप्य एतम् आधत्स्व तेन प्रजनिष्यस इति

देवान् वै यज्ञो न अभ्यनमत्

यद् अग्नीषोमीयम् अनुनिर्वपति

स पुनर् ऐमि इति

न अतिदूरे आधेयः
उदरं स्तिमितं श्लक्ष्णं शुक्ल राजी ततम् महत्

नाभ्याः उपरि च प्रायो गो पुच्छ आकृति जायते

पाण्डु त्व मूर्छा छर्दिभिः दाह मोहैः च संयुतम्

सर्वेषु तन्द्रा सदनं मल सङ्गः अल्प वह्नि ता

ऊर्ध्व अधस् धातवो रुद्ध्वा वाहिनीः अम्बु वाहिनीः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

न अति मन्दः ऽनलो लौल्यं न च स्याद् विरसं मुखम्

सर्वं तु अतोयम् अरुणम् अशोफं न अति भारिकम्

श्याव अरुण त्वच् आदि त्वम् अकस्माद् वृद्धि ह्रास वत्

शेषः च आपूर्य जठरं जठरं घोरम् आवहेत्

कास श्वास ऊरु सदनम् शिरस् हृद् नाभि पायु रुज्

वात पित्त कफ प्लीह संनिपात उदक उदरम्

वृद्धिर् विषो अप्रवृत्तिः च किंचिद् शोफः च पादयोः