tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तद्वद् दधित्थ बिल्व आम्र जम्बु मध्यैः प्रकल्पयेत्

प्रवेशयेद् गुदं ध्वस्तम् अभ्यक्तं स्वेदितं मृदु

कूर्म वर्तक लोपाक शिखि तित्तिरि कौक्कुटैः

निशा इन्द्रयव लोध्र एला क्वाथः पक्व अतिसार जित्

स्नेहे च यमके सिद्धः खलो ऽयम् अपराजितः

अतीसारं जयेत् शीघ्रम् त्रिदोषम् अपि दारुणम्

क्वाथं वा अतिविषा बिल्व वत्सक उदीच्य मुस्ता जम्

परिवेष्ट्य कुशैः आर्द्रैः आर्द्र वृन्तानि शाल्मलेः

हत्वा अग्निम् वात जे अपि अस्मात् प्राक् तस्मिन् लङ्घनम् हितम्

अल्प अल्पम् बहुशो रक्तं स शूलम् उपवेश्यते

रसं सु सिद्ध पूतम् वा छाग मेष अन्तराधि जम्

गुद रुज् भ्रंशयोः युञ्ज्यात् स क्षीरम् साधितं हविः

बाल बिल्वम् गुडं तैलं पिप्पलीं विश्वभेषजम्

स रक्त पिच्छः तृष्णा आर्तः क्षीर सौहित्यम् अर्हति

शालिपर्णी बला बिल्वैः पृश्निपर्ण्या च साधिता

अतीसारी पिबेद् युक्तं मधुना सितया अथवा

योजयेत् स्नेह वस्तिम् वा दशमूलेन साधितम्

दीपनः पाचनो ग्राही रुच्यो बिम्बिशि नाशनः

पाठा मोचरस अम्भोद धातकी बिल्व नागरम्

सुरां वा यमके भृष्टां व्यञ्जन अर्थम् प्रयोजयेत्

पिबेत् प्रक्वथितास् तोये मध्य दोषः विशोषयन्

दाडिमं धातकी पाठा त्रिफला पञ्चकोलकम्

शृतम् एरण्ड मूलेन बाल बिल्वेन वा पुनः

पिबेत् श्लेष्म अतिसार आर्तः चूर्णिताः कोष्ण वारिणा

फल अम्लम् यमके भृष्टं यूषं गृञ्जनकस्य वा

स मधु अतिविषा शुण्ठी मुस्ता इन्द्रयव कट्फलम्
एवम् एताः सुभूते सर्वाः सङ्ग कोट्यः विवर्जिता भवन्ति

भगवान् आह विशुद्ध त्वात् शारिपुत्र

इति हि सुभूते सर्वज्ञ ता विशुद्धितः विज्ञान विशुद्धिः विज्ञान विशुद्धितः सर्वज्ञ ता विशुद्धिः

महा वीर्य पारमिता संनाह प्राप्तः स भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो य आकाश समानाम् धर्मधातु समानाम् सत्त्वानां कृतशः संनाहं संनह्यते

न च चित्त प्रकृतिः शक्या परिणामयितुं तेन कुल पुत्रेण वा कुल दुहित्रा वा महायान सम्प्रस्थितेन

अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिम् एतत् अवोचत् कतमे ते आयुष्मन् सुभूते सङ्गाः सुभूतिः आह रूपम् आयुष्मन् शारिपुत्र शून्यम् इति सङ्गः

एवं चरन् सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न रूपे सङ्गं जनयति न वेदनायां न संज्ञायां न संस्कारेषु

इति हि सो अतीत अनागत प्रत्युत्पन्नानाम् बुद्धानां भगवतां ये अनास्रवा धर्माः तान् अनुमोदे इति अनुमोद्य अनुमोदना सहगतम् कुशल मूलम् अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ परिणामयामि इति परिणामयति

एवं वेदना संज्ञा संस्काराः

अथ खलु आयुष्मान् सुभूतिः शक्रं देवानाम् इन्द्रम् एतत् अवोचत् समनुपश्यसि त्वं कौशिक तं धर्मं यस्य धर्मस्य रक्षा आवरण गुप्तिम् करिष्यसि शक्र आह नो हि इदम् आर्य सुभूते

अ देश्यमाना अपि न वर्धते

अ भाष्यमाणे ऽपि वर्णे न एव आकाशस्य परिहानिः भवेत्

सुभूतिः आह तस्मात् तर्हि भगवन् सर्व धर्माः अन् अभिसंबुद्धाः तथागतेन अर्हता सम्यक्संबुद्धेन भगवान् आह तथा हि सुभूते प्रकृत्या एव न ते धर्माः किंचित्

सचेद् रूपम् शून्यम् इति न चरति चरति प्रज्ञापारमितायाम्

प्रत्युत्पन्नं सुभूते रूपम् अ बद्ध मुक्तम्

भगवान् आह विशुद्ध त्वात् शारिपुत्र

तस्मात् तर्हि सुभूते सर्व धर्माः अन् अभिसंबुद्धाः तथागतेन अर्हता सम्यक्संबुद्धेन

भगवान् आह विशुद्ध त्वात् शारिपुत्र

आह असंक्लेशो भगवन् प्रज्ञापारमिता

एवं वेदना संज्ञा संस्काराः
समुद्र इव दुर्बोधः सत्त्वेन अचल राज् इव

मनः वाच् वृत्तिभिः सौम्यैः गुणैः संरञ्जयन् प्रजाः

अधना अपि ते धन्याः साधवो गृहमेधिनः

तत् त्वम् नरेन्द्र जगताम् अथ च आवृतानाम्

योग ईश्वर उपासनया च नित्यं पुण्य श्रवः कथया पुण्यया च

संपृच्छे भव एतस्मिन् क्षेमः केन अञ्जसा भवेत्

न तेषां विद्यते क्षेमम् ईश विध्वंसित आशिषाम्

तं नित्यम् उक्त परिशुद्ध विशुद्ध तत्त्वम् प्रत्यूढ कर्म कलिल प्रकृतिम् प्रपद्ये

तितिक्षया धरित्री इव द्यौः इव अभीष्ट दः नृणाम्

चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च

सत्य आशये उपाधौ वै पुमान् पश्यति न अन्यदा

अर्थ इन्द्रिय अर्थ अभिध्यानम् सर्व अर्थ अपह्नवः नृणाम्

यस्य विप्राः प्रसीदन्ति शिवो विष्णुः च स अनुगः

अ विषह्य तया देवो भगवान् भूत राज् इव

कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराड् इव
नाम्ना वै देवलः पुत्रो योग आचार्यः महा तपाः

हर्यश्वेषु तु नष्टेषु मायया नारदस्य तु

कश्यपो गोत्र कामः तु चचार सु महत् तपः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे अष्टादशो ऽध्यायः

एते ऽत्र वंश्याः कथिता ब्राह्मणा ब्रह्म वादिनाम्

कुम्भकर्णं शूर्पणखां तथा एव च विभीषणम्

सर्वे तपस् बल उत्कृष्टाः रुद्र भक्ताः सु भीषणाः
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च पञ्चमम्

ऋतवः काल योगाः च प्रमाणं विविधं नृषु

विस्तरेण एव सर्वाणि कर्माणि रिपु घातिनः

श्रोतुम् इच्छामि विष्णोस् तु वृष्णीनां च यथाक्रमम्

छिद्राण्य् आकाश योनीनि जलस्रावः प्रवर्तते

सहस्र शिरसम् देवं यम् आहुर् वै युगे युगे

नृणाम् इन्द्रिय पूर्वेण योगेन रमते च यः

अमरैर् आवृतं पुण्यं पुण्य कृद्भिः अलंकृतम्

भूत अवाप्तिः ततस् तस्य जायत इन्द्रिय गोचरा

यः पुरा पुरुहूत अर्थे त्रैलोक्यम् इदम् अव्ययम्

मांसात् तु मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते

प्रख्यात बल वीर्यस्य विष्णोर् अमित तेजसः

स्थापिता जगतो मार्गास् त्रिवर्ग प्रभवाः त्रयः
तथा एव द्विस् द्विस् नाराशंसान् अनुप्रकम्पयन्ति

अथ प्राङ् आयन्न् आह देवाय सवित्रे ऽनुब्रूहि प्रतिप्रस्थातर् अन्तर्याम पात्रेण सावित्रम् आग्रयणाद् ग्रहं गृहीत्वा उपास्व मा सीषद इति

प्रत्याह्वयते ऽध्वर्युः
एतावद् उपैति

उद पात्रम् निनयति

तान् उदाव्रजन्न् उद पात्रस्य उद पात्रेण अभिप्लावयति मुखं विमार्ष्टि
तेषाम् पुनर् रसम् आदत्त

तस्य एतस्य साम्नः देवाः आजिम् आयन्

तम् अभ्यस्वरन्
सौम्यैः सु धार्मिकैः च एव गुह्यकैः परिवारितः

ब्रह्म धाता निवसति राक्षसः अनन्त विक्रमः

उद्भिदानि उदकानि अत्र प्रवहन्ति सरित् वराः

हेमकूटस्य पृष्ठे तु सर्पाणां तत् सरः स्मृतम्

इह उदितस्य दृश्यन्ते अन्ये तु अन्यत्र च उदिताः

अस्ति उत्तरेण कैलासात् शिवः सर्व औषधः गिरिः

दिव्यं च नन्दनं तत्र तस्याः तीरे महत् वनम्

सर्व धातु मयम् दिव्यं सुवेलं पर्वतं प्रति

प्रतीचीम् आयताः ते वै प्रतिष्ठाः ते महा उदधिम्
सर्प दष्टाः गया श्राद्धात् मुक्ताः स्वर्गं व्रजन्ति ते

समुद्राः सरितः सर्वा वापी कूप ह्रदाः तथा

गय असुरः अभवत् पूर्वम् वीर्यवान् परमः स च

युष्माकं स्यात् वारि वहा नदी पाषाण पर्वतः

तस्य देहो लिङ्ग रूपी स्थितः शुद्धे पितामहः

भक्ष्य भोज्य फल आदीन् च कामधेनुं तथा सृजत्

शप्तैः तु प्रार्थितो ब्रह्मा अनुग्रहम् कृतवन् प्रभुः

सारात् सारतरम् व्यास गयामाहात्म्यम् उत्तमम्

ब्रह्म हत्या सुरा पानम् स्तेयं गुरु अङ्गना आगमः

मा भूत् त्रैपुरुषी विद्या मा भूत् त्रैपुरुषम् धनम्
जनिष्ठा उग्रः सहसे तुराय इति सूक्तम् उग्रवत् सहस्वत् तत् क्षत्रस्य रूपम् मन्द्र ओजिष्ठ इत्य् ओजस्वत् तत् क्षत्रस्य रूपम् बहुल अभिमानः इत्य् अभिवद् अभिभूत्यै रूपं तद् एकादश ऋचम् भवत्य् एकादश अक्षरा वै त्रिष्टुप् त्रैष्टुभो वै राजन्य ओजो वा इन्द्रियं वीर्यं त्रिष्टुब् ओजः क्षत्रं वीर्यं राजन्यस् तद् एनम् ओजसा क्षत्रेण वीर्येण समर्धयति तद् गौरिवीतम् भवत्य् एतद् वै मरुत्वतीयं समृद्धं यद् गौरिवीतं तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्

उभयं शृणवच् च न इति सामप्रगाथ उभयसाम्नो रूपम् उभे हि सामनी क्रियेते
उभौ अपि ऊरू ऊर्ध्वाव् इति तद् भुग्नकम्

ऊर्ध्वाव् ऊरू व्यत्यस्येद् इति पीडितकम्

तत् आन्ध्रासु प्रायेण

भवतः च अत्र श्लोकौ

अवह्रासयती इव हस्तिनी नीच रते

वारिक्रीडितकं छागलम् ऐणेयम् इति तद् कर्म अनुकृति योगात्
प्राजापत्या उत्तर आहुतिः

ऐन्द्रम् उपसाद्यमानम्

आग्नेयम् अधिश्रीयमाणम्

यद् गार्हपत्यम् अवेक्षिषम् अस्य लोकस्य संतत्यै
उत्करे परापुनाति परापूतं रक्षः परापूता अरातय इति

तथा एव कृष्णाजिनम् आदाय अवधूनोति
विस्तीर्ण वासम् मूत्रं स्यात् तथा मार्ग निरोधने

अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधु वर्णा अथ वा सिता

वस्ति आध्मानम् तद् आसन्न देशः हि परितो अति रुज्

प्रच्छाद्य वस्तिम् उद्धृत्य स्थूल विप्लुताम्

संजायते ऽश्मरी घोरा पित्तं गोः इव रोचना

शुक्र अश्मरी तु महती जायते शुक्र धारणात्

एता भवन्ति बालानां तेषाम् एव च भूयसाम्

गृह्णाति मेहनं नाभिं पीडयति अति लक्षणम्

वस्तिः निस्तुद्यते इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः

करोति तत्र रुज् दाहम् स्पन्दन उद्वेष्टनानि च

सामान्य लिङ्गम् रुज् नाभि सीवनी वस्ति मूर्धसु

मूत्रसङ्गं रुजं कण्डूं कदाचिद् च सु वामतस्
ता एनं सृष्टा न अपाचायन्

गच्छति स्वानां श्रैष्ठ्यं य एवं वेद

तया अस्तुत

पवस्व इति च वै वाच इति च दैव्यं मिथुनम्
किम् नु विद्वान् प्रवसति अग्निहोत्री गृहेभ्यः कथा तत् अस्य काव्यम् कथा संततः अग्निभिः इति

यावत् हि एव प्राणेन प्राणिति तावत् अग्निहोत्रम् जुहोति
देवानाम् निहितम् निधिम् यम् इन्द्र अन्वविन्दन् पथिभिः देव यानैः आपः हिरण्यम् जुगुपुः त्रिवृद्भिः

तिस्रः दिवः तिस्रः पृथिवीः त्रीणि अन्तरिक्षाणि चतुरः समुद्रान् त्रिवृतम् स्तोमम् त्रिवृतः आपः आहुः

घृतेन त्वा सम् उक्षामि अग्ने आज्येन वर्धयन्

वातः प्राणेन संहितः
जयन्ताय स्वाहा

भवस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहा

अभित एतम् अग्निम् गा स्थापयन्ति यथा हूयमानस्य गन्धम् आजिघ्रेयुः

अथ पत्नी ओदनस्य पत्न्यै जुहोति

भवाय देवाय स्वाहा
तव विरहे वनमाली सखि सीदति

कुरु मम वचनम् सत्वर रचनम् पूरय मधुरिपु कामम्

रचयति शयनम् स चकित नयनम् पश्यति तव पन्थानम्

धीर समीरे यमुना तीरे वसति वने वनमाली

रचयति मुहुः शय्याम् पर्याकुलम् मुहुः ईक्षते मदन कदन क्लान्तः कान्ते प्रियः तव वर्तते

इति मधुरिपुणा सखी नियुक्ता स्वयम् इदम् एत्य पुनः जगाद राधाम्
ऋचां दशतयीनां च संज्ञित त्वात्

विकल्प वर्गाणाम् अष्टानां न्यून अधिक त्व दर्शनात् प्रहणन विरुत पुरुष उपसृप्त चित्र रत आदीनाम् अन्येषाम् अपि वर्गाणाम् इह प्रवेशनात् प्रायोवादो ऽयम्

तत्र ऊरु संदंशेन एकम् ऊरुम् ऊरु द्वयम् वा सर्व प्राणम् पीडयेत् इति ऊरु उपगूहनम्

बाभ्रवीयाः

तत् उभयम् अनतिप्रवृत्त सम्भाषणयोः

स्पृष्टकम् विद्धकम् उद्धृष्टकं पीडितकम् इति
शाद्वलानि कृषत

पानीयानि विषेण दूषयत

एवं मेण्ढक दासः

श्रुत्वा च पुनर् व्यथिताः ते परस्परं कथयन्ति पूर्वं तावत् वयम् श्रमणेन गौतमेन मध्यदेशात् निर्वासिताः

गच्छामि इति

स यदि शतं वा सहस्रं वा व्ययीकरोति पूर्यत एव न परिक्षीयते

यावत् भगवतः सामन्तकेन पर्षत् संनिपतिता

सर्वज्ञ संतान निवासिनी हि कारुण्य धेनुः मृगयति अ खिन्ना

जनपदा ऋद्धाः स्फीताः संवृत्ताः

ते कथयन्ति भद्रंकर सामन्तकेन सर्व जन कायम् उद्वास्य भद्रंकरं नगरं प्रवासयत

एवम् आयुष्मन् इति ते भिक्षव आयुष्मत आनन्दस्य प्रतिश्रुत्य पृष्ठतः पृष्ठतः समनुबद्धा गच्छन्ति

स्व गृहम् गत्वा नगर मध्ये कार्षापणानां राशिं व्यवस्थाप्य गाथां भाषते

उपसंक्रम्य भगवतः पुरस्तात् प्रदीपं स्थापयित्वा पादौ शिरसा वन्दित्वा निषण्णा धर्म श्रवणाय
त्रिः पठेद् आयत प्राणः प्राणायामः स उच्यते

त्रीणि वर्षाण्य् ऋतुमतीं यो भार्यां न अधिगच्छति

तापेन आपः ऽधिजायन्ते ततो ऽन्तः शुध्यते त्रिभिः

पातक पतनीय वर्जेषु यच् च अन्यत् अप्य् एवं युक्तं द्वादश द्वादश अहान् द्वादश द्वादश प्राणायामान् धारयेत्

अ भक्ष्य अ भोज्य अ पेय अन् आद्य प्राशनेषु तथा अ पण्य विक्रयेषु मधु मांस घृत तैल क्षार लवण अवर अन्न वर्जेषु यच् च अन्यत् अप्य् एवं युक्तं द्वादश अहम् द्वादश द्वादश प्राणायामान् धारयेत्
ते देवा एतत् संग्रहणम् अपश्यन्

पर्य् अहं सजातान् भूयासम्

सजातान् एव अस्मै उपदधाति

परिभूर् असि

अमनस्तरा इव देवाः
तौ वै पृच्छावहा इति

न आवाभ्याम् अनुवीभ्याम् इत्य् अब्रूताम्
हविश् च मदन्तीश् च उत्पूय अष्टौ कृत्वो जुह्वां गृह्णीते

ऐक्षवी विधृती तिरश्ची सादयति

एतास्व् एव मदन्तीषु भूयसीर् अप आनयति

चतुर् उपभृति

अनूक्तासु सामिधेनीषु स्रुवेण आघारम् आघारयति

आहृतासु मदन्तीषु उदस्य स्फ्यं मार्जयित्वा इध्माबर्हिः उपसाद्य प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य स्रुवं च स्रुचौ च संमार्ष्टि
कस्मै कम् अग्निः उपस्थीयते इति आहुः

उभा वाम् इन्द्र अग्नी इति

अग्नीषोमयोः वै एतत् भागधेयम् यत् पौर्णमासम्

अग्निः मूर्धा इति रेतः एव एतया प्रसिञ्चति

अग्नीषोमीयया पूर्वपक्षे उपतिष्ठेत
अथ उ दक्षिणा संस्थः वै पितृ यज्ञः

अथ यत् प्राञ्चो अभ्युत्क्रम्य आदित्यम् उपतिष्ठन्ते देव लोकः वा आदित्यः

तम् एव एतत् उदक् संस्थम् कुर्वन्ति

देव लोकम् एव एतत् पितृ लोकात् उपसंक्रामन्ति इति
नन्द गोप आदयः गोपा विद्विषन्ति मम उत्सवम्

व्यावृत्त देहः स गिरी रम्य एव उपलक्ष्यते

त्रैलोक्यम् अप्य् उत्सहते ग्रसितुं किं पुनर् व्रजम्

अद्य अहम् इमम् उत्पाट्य स कानन वनम् गिरिम्

सुप्त सूर्य इन्दु सदृशे मेघैर् नभसि दारुणैः

स कृष्ण तल विन्यस्तः मुक्त मूलः क्षितेस् तलात्

विधृतैश् च उच्छ्रितैः शृङ्गैर् अगमः खगमो ऽभवत्

आजीवो यः परस् तेषां गोप त्वम् च यतः स्मृतम्

हृष्ट लोम आर्द्र तनवः क्षाम कुक्षि पयोधराः

त्राहि इति वदनैर् दीनैः कृष्णम् ऊचुर् इव आर्त वत्

ता गावः सप्त रात्रेण पीड्यन्तां वृष्टि मारुतैः

शिखरैर् घूर्णमानैश् च सीदमानैश् च सर्वतः

वत्साश् च उन्मुखकाः बाला दामोदर मुखाः स्थिताः

मिश्रीकृत इव आभाति गिरिर् उद्दाम बर्हिणः
एर् उः

छन्दस्य् उभयथा

यावति विन्द जीवोः

दृशे विख्ये च

पर्याप्ति वचनेषु अलम् अर्थेषु

कर्मण्य् आक्रोशे कृञः खमुञ्

यासुट् परस्मैपदेषु उदात्तो ṅ इत् च

लः कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः

ऊर्ध्वे शुषि पूरोः

इ तः च लोपः परस्मैपदेषु

कर्मणि दृशि विदोः साकल्ये

विभाषा अग्रे प्रथम पूर्वेषु

इटो अ त्

लिट् च
सा एनम् अतिष्ठायं करोति

पाप्मन एष भोगैः परिहतो यो ऽलं भूत्यै सन् न भवति

इन्द्रियेण जयति

तस्माद् यस्य ऊर्ध्वा वाक् स आर्त्विजीनः

अग्निना एव पाप्मनो भोगान् अपिदह्य अथ ऐन्द्रेण इन्द्रियम् वीर्यम् आत्मन् धत्ते

इन्द्रो वै वृत्रम् अहन्

भवत्य् एव
न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस् तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति

स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्यान् शब्दान् शक्नुयात् ग्रहणाय

न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस् तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति

सा ह उवाच मैत्रेयी

इदं ब्रह्म इदम् क्षत्रम् इमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानि इदम् सर्वं यद् अयम् आत्मा

स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्यान् शब्दान् शक्नुयात् ग्रहणाय

एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम्
आहरन्ति अस्मै अहते वाससी ते अभ्युक्ष्य सोमस्य तनूः असि तनुवं मे पाहि स्वा मा तनूः आविश शिवा मा तनूर् आविश इति अन्तरीयं वासः परिधाय अपः उपस्पृश्य तथा एव उत्तरीयम् अपरेण अग्निम् प्राच् मुखः उपविशति

अथ उष्ण शीताभिः अद्भिः स्नापयत्य् आपो हि ष्ठा मयः भुवः इति तिसृभिर् हिरण्य वर्णाः शुचयः पावका इति चतसृभिः पवमानः सुवर्जन इति च एतेन अनुवाकेन

आहरन्ति अस्मै कुण्डले चान्दन मणिम् बादरं वा सुवर्ण अभिच्छादनम् तत् उभयम् दर्भेण प्रबध्य उपरि अग्नौ धारयन् अभिजुहोति आयुष्यं वर्चस्यं रायस्पोषम् औद्भिदम् इदं हिरण्यम् आयुषे वर्चसे जैत्र्याय आविशताम् मां स्वाहा उच्चैस् वाजि पृतना साहम् सभा साहम् धनंजयं सर्वाः समग्रा ऋद्धयो हिरण्ये ऽस्मिन् समाभृताः स्वाहा शुनम् अहम् हिरण्यस्य पितुः इव नाम अग्रभिषम् तं मा हिरण्य वर्चसम् करोतु पूरुषु प्रियं ब्रह्मवर्चसिनं मा करोतु स्वाहा प्रियं मा कुरु देवेषु प्रियं मा ब्रह्मणि कुरु प्रियं विश्येषु शूद्रेषु प्रियं मा कुरु राजसु स्वाहा इयम् ओषधे त्रायमाणा सहमाना सहस्वती सा मा हिरण्य वर्चसम् करोतु पूरुषु प्रियं ब्रह्मवर्चसिनं मा करोतु स्वाहा इति
पश्चिमाचल कूट स्थ तिमिरा द्यौर् इव उषसि

विनीता अपि प्रगल्भा इव स्थविरा इव तरुण्य् अपि

अहं शिक्षितुम् आरब्धः स च अपि व्यापृतः सदा

अतः पुस्तक विन्यस्त ग्रन्थ बद्ध अर्थ बुद्धयः

यदि च अत्र आर्य पुत्रस्य न अस्ति संप्रत्ययस् ततः

रक्षतश् च अ नियुक्तस्य दोषम् अन्ध न पश्यसि

कंधर मूल विस्रस्त श्लथ बन्ध शिरोरुहा

ततो हरिशिखेन उक्तम् न मे गमनम् ईप्सितम्

हैहयानां कुलं तुङ्गं चिरं विजयतां जगत्

न च अनेन विना मह्यं निर्वाणम् अपि रोचते

एवम् आभरणं वासस् ताम्बूलं चन्दन आदि च

यस्य यद् वः स्थितं बुद्धौ तेन तत् कथ्यताम् इति

पुनश् च गोमुखेन उक्तम् यात्रां लोकस्य गच्छतः

पितुर् मातरम् आसीनां पितरं च स मन्त्रिणम्

अहो शोभन्त इत्य् उच्चैः प्राशंसत् खण्डमोदकान्

ख्यापितं धीर चित्त त्वम् आत्मनश् च भवेद् इति
विरिच्यते भेदनीयैर् भोज्यैस् तम् उपपादयेत्

पित्तस्य दर्शनं यावच् छेदो वा श्लेष्मणो भवेत्

प्रभूत मारुतः क्रूरः कृच्छ्राच् श्यामा आदिकैः अपि

क्लेशयन्ति चिरं ते हि हन्युर् वा एनम् अनिर्हृताः

यथा विकार विहिताम् मधु सैन्धव संयुताम्

दशा एव ते द्वि त्रि गुणाः विरेके प्रस्थस् तथा स्याद् द्वि चतुर् गुणः च

संधुक्षित अग्निम् विजित कफ वातम् च शोधयेत्

उष्ण अम्बु स्वेदयेद् अस्य पाणि तापेन च उदरम्

सुधा इव उत्तम नागानाम् भैषज्यम् इदम् अस्तु ते

कर्मणां वमन आदीनाम् पुनर् अप्य् अन्तरे ऽन्तरे

अदृष्ट जीर्ण लिङ्गम् च लङ्घयेत् पीत भेषजम्

पेयां न पाययेत् तेषां तर्पण आदि क्रमः हितः
अशान्तौ सर्वथा मन्थे भ्रुवोः उपरि दाहयेत्

अभया रस पिष्टम् वा तगरं पिल्ल नाशनम्

नेत्रे युक्तं हन्ति संधौ असंज्ञम् क्षिप्रं घर्षं वेदनां च अति तीव्राम्

मनोह्वा फलिनी क्षौद्रैः कफे सर्वैः तु सर्वजे

प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वं दार्वी च अष्ट पलम् पचेत्

कृतः चूर्णः ऽथवा वर्तिः सर्व अभिष्यन्द सम्भवान्

आतपत्रं पद त्राणम् विधिवद् दोष शोधनम्

अयं पाशुपतो योगो रहस्यं भिषजां परम्

विदाहि विष्टम्भ करम् यत् च इह आहार भेषजम्

स्निग्धस्य छर्दितवतः सिरा व्यध हृत _

निम्ब पत्त्रैः घृत अभ्यक्तैः घर्ष शूल अश्रु राग जित्

संधौ एनान् जिते नेत्रे विगत औषध वेदने

सर्पिस् युक्तम् स्तन्य पिष्टम् अञ्जनं च महौषधम्

दीपः प्रज्वाल्यः सर्पिषा तद् समुत्था श्रेष्ठा पिल्लानां रोपण अर्थे मषी सा

घोष अभया तुत्थक यष्टि लोध्रैः मूती सु सूक्ष्मैः श्लथ वस्त्र बद्धैः
वाग् वै वेकुरा

तया अ परिगृहीतया यज्ञं तनुते

वेकुरा नाम असि प्रेषिता दिव्याय कर्मणे शिवा नः सुयमा भव सत्य आशीः यजमानाय स्वाहा इति वा जुहुयात्

क्रूरम् इव वा एतद् यज्ञस्य कुर्वन्ति यत् हविर्धाने ग्रावभिः सोमं राजानं हत्वा बहिष्पवमानं सर्पन्ति

वाग् वा एतस्मा अग्रे ऽध्वने ऽतन्द्रायत यद् बहिष्पवमानं सर्पन्ति
अहम् अध्येतुम् आरब्धो वैद्यात् प्राण प्रदात् इति

तेन अपि भूमिपतये वृत्तान्तो ऽयं निवेदितः

यदा न उक्तवती किंचित् तदा अन्या दारिका ब्रवीत्

तस्याश् चामर धारिन्या भवितव्यं किल अनया

एषाम् अन्यतमं याहि गृहीत्वा इति मया उदिते

गोमुखेन तु वृत्तान्ते कथिते ऽस्मिन् रुमण्वते

दृष्टा संभावयाम्य् अस्यास् तेन नृत्त गुणान् इति

प्रणम्य तद् अनुज्ञातम् मञ्च अन्तरम् असेविषि

न ह्य् आदेशम् उपेक्षन्ते त्वादृशा मादृशाम् इति

किम् एतद् इति पृष्टा च मया संभ्रान्त चेतसा

कुरु नागरकं तावत् त्वं माम् इत्य् अहम् उक्तवान्

तदा च गुण विद्वेषी जनो वक्ता भवेद् यथा

अवोचं गोमुखं च इदम् जीयमानां प्रियाम् अहम्

तावज् जय जय इति उच्चैर् विमुक्तः प्रेक्षकैर् ध्वनिः

तथा अन्यतमया कोपात् तालवृन्त भृता उदितम्

इत्य् अस्मिन्न् एव समये प्राप्ता हरिशिख आदयः

अनुशिष्य स माम् एवं निर्याय आनीय च प्रियाम्

मातुर् एव अनयत् गेहं मद् मानस पुरःसराम्

वृत्तान्तम् एवम् आकर्ण्य भीषणं स _ ऽभवन्

ततस् तस्यां प्रनृत्तायां प्रनृत्ता नृत्य वेदिनः

अज्ञात प्रमदा सङ्गम् आकुलीभूत मानसम्

सर्वथा यद् यद् एव अहम् अनया कारितस् तदा

क्रुद्ध दौवारिक आक्रान्त हाटक स्तम्भ तोरणैः

गोमुखेन यद् आख्यातं तत् कार्यं साध्यताम् इति

सा इयम् राज्ञा अभ्यनुज्ञाता गुरुणा मन्मथेन च
अथ एनम् वारुण्या ऋचा परिचरति तत् त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमान इति
अग्ने ये मा जिघांसन्ति अग्ने ये च द्विषन्ति मा अग्ने ये मा उपतप्यन्ते तेषाम् प्रियतमम् जहि

एतम् मृत्यो अभि पद्यस्व

मा ते मोचि महा उदर

तम् सत्य ओजाः प्र दहतु अग्निः वैश्वानरः वृषा यः मा दुरस्यन् ईक्षातै यः च दिप्सति विद्वलः

निरृत्याः बध्यताम् पाशे यः नः पापम् चिकित्सति
सत्रा वृषञ् जठर आ वृषस्व इति वृषण्वद् वै षोﾱअशिनो रूपं सर्वेभ्यो वा एष सवनेभ्यः संनिर्मितो यत् षोﾱअशी तद् यद् अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानाम् इति यजति सर्वेभ्य एव एनम् तत् सवनेभ्यः संनिर्मिमीते

सर्वेभ्यः सवनेभ्यः संनिर्मितेन षोﾱअशिना राध्नोति य एवं वेद
पितामह महा वीर्यम् सर्व स्त्री रत्न शोभितम्

अव्यक्त अनन्त सलिलम् व्यक्त अहंकार फेनिलम्

देवाः प्रीतिं समाजग्मुः प्राश्य अमृतम् इव उत्तमम्

मत्स्य उवाच

विष्णु त्वम् शृणु विष्णोः च हरि त्वम् च कृते युगे

चतुर् द्विगुण पीन अंसम् किरीट छन्न मूर्धजम्

वृते वृत्र वधे तत्र वर्तमाने कृते युगे

यज्ञेषु च हविः पाकं शिवम् आप च पावकः

सम्प्रति अतीतान् भव्यान् च शृणु राज्ञ् यथातथम्

असृजत् मानवान् तत्र ब्रह्म वंशान् अनुत्तमान्

नान विमान विटपम् तोयद अम्बु मधु स्रवम्
भीत मत्त उन्मत्त प्रमत्त विसंनाह स्त्री बाल वृद्ध ब्राह्मणैः न युध्येत

विट्स्व् अध्ययन यजन दान कृषि वाणिज्य पशु पालन संयुक्तम् कर्मणां वृद्ध्यै
पद्म किञ्जल्क संकाशैः अंशुकैः अति शोभनाः

दृष्ट्वा नार्यः तदा विष्णुं मद आघूर्णित लोचनाः

विशाल जघनाः सद्यो ननृतुः मुमुदुः जगुः

स्फाटिकैर् मण्डपैः शुभ्रैः जाम्बूनद मयैः तथा

गिरेः पृष्ठे परं शार्वं कल्पितं विश्वकर्मणा

स्फाटिकान् देवदेवस्य ददृशुः ते विमानकान्

नन्दिनं ददृशुः सर्वे देवाः शक्र पुरोगमाः

अनेकैः सर्वतोभद्रैः सर्व रत्न मयैः तथा

क्वचिद् अशेष सुरद्रुम संकुलम् कुरबकैः प्रियकैः तिलकैः तथा
अत्ययम् अत्यय त्वेन प्रतिगृह्णन्तु नायकाः

रत्नानि यावन्ति च सन्ति लोके जलानि च स्वच्छ मनोरमाणि

पुनर् च मञ्जुघोषाय ददामि आत्मानम् आत्मना

अनित्य जीवित आसङ्गात् इदम् भयम् अ जानता

इत्वर व्याधि भीतः अपि वैद्य वाक्यम् न लङ्घयेत्

वाक्यम् उल्लङ्घयामि इति माम् अत्यन्त मोहितम्
अपस्तम्भौ अपाङ्गौ च धमनि स्थम् न तैः स्मृतम्

स्यान् मर्म इति च तेन अत्र सुतरां जीवितं स्थितम्

विद्धः शृङ्गाटक आख्येषु सद्यस् त्यजति जीवितम्

अंस अंसफलक आवर्त विटप ऊर्वी कुकुन्दराः

अधो ऽंसकूटयोर् विद्याद् अपालाप आख्य मर्मणी

कण्ठनालीम् उभयतो जिह्वा नासा गताः सिराः

जङ्घा ऊरुवोः संगमे जानु खञ्ज ता तत्र जीवतः

बाहुमूल अभिसंबद्धे पृष्ठवंशस्य पार्श्वयोः

जङ्घा चरणयोः संधौ गुल्फो रुज् स्तम्भ मान्द्य कृत्

स्विन्न स्रस्त श्लथ तनुम् हरति एनम् ततो ऽन्तकः

स्तनरोहित मूल आख्ये द्वि अङ्गुले स्तनयोर् वदेत्

उर्वी ऊरु मध्ये तद् वेधात् सक्थि शोषः अस्र संक्षयात्
आवपति

यत् अग्ने तपसा इति आग्रहायण्याम् भक्षयति
ऐन्द्रावैष्णवम् अनुशस्यते

तस्माद् उ क्षत्रियो भूयिष्ठं हि पशूनाम् ईशते

वीर्येण एव अस्मै तत् प्रणयन्ति

धराणि ह वा अस्यै तानि उक्थानि भवन्ति यन् नाभानेदिष्ठो वालखिल्यो वृषाकपिर् एवयामरुत्

तान्य् एतान्य् ऐन्द्राणि जागतानि शंसन्ति

आत्मानम् एव अस्य तत् संस्कुर्वन्ति
अश्विनौ अभितस् शर्म यच्छताम्

यः नः स्वः यः अरणः अरातीयति पूरुषः इध्मस्य इव प्रक्षायतः तस्य मा उद् शेषि किंचन
यः द्वितीयस्याम् इति द्वितीयम् हरति यः तृतीयस्याम् इति तृतीयम्

सिकताः प्रकिरति देवेभ्यः शुम्भस्व इति
मोचयेत् सत्त्व संयुक्तः पूजय ईशम् ततो हरम्

विशेषात् सर्वदा न अयम् नियमो हि अन्यथा नृपाः

तस्मात् जयध्वजः नूनं विष्णु आराधनम् अर्हति

समावेश्य आसने रम्ये पूजयामास भावतः

तस्मात् महीपतीनाम् तु राज्यं पालयताम् अयम्

विष्णोः अंशेन सम्भूता राजानो यत् मही तले

तस्य रामो अभवत् मृत्युः जामदग्न्यः जनार्दनः

ततः प्रादुरभूत् चक्रम् सूर्य अयुत सम प्रभम्

शूरो ऽस्त्रं प्राहिणोद् रौद्रं शूरसेनः तु वारुणम्

उवाच भगवान् घोरः प्रसादाद् भवतो ऽसुरः

यदुं च तुर्वसुं च एव देवयानी व्यजायत

पृथिव्यां पातयामास शिरो अद्रि शिखर आकृति

विश्वामित्रः तु भगवान् जयध्वजम् अरिंदमम्

तस्मिन् हते देव रिपौ शूर आद्याः भ्रातरो नृपाः

धर्मनेत्रस्य कीर्तिः तु संजितः तद् सुतः ऽभवत्
कृत्वा बहुभ्यः तन्त्रेभ्यः विशेष उञ्छ शिल उच्चयम्

तत्त्व ज्ञान अर्थम् अस्य एव तन्त्रस्य गुण दोषात्

अतीत अनागत अवेक्षा स्वसंज्ञा ऊह्य समुच्चयाः

प्रबोधन प्रकाश अर्थः तथा तन्त्रस्य युक्तयः

तन्त्रे समास व्यास उक्ते भवन्ति एताः हि कृत्स्नशः
ते नो जानन्तु जानत उपहूता इह गावः

न उच्चैस् जक्षुः

अग्नेस् तृणानि प्रत्यूह्य यः सुहृत् तम् अभिभाषेत

उदय अस्तमयौ अभ्याश्रावणम् च बहिर्वेदि प्रसृते वर्जयेयुः

गोषु गा अपिसृजेत्
यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् वाताय मणिम् आशवे

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् मणिं फालं घृतश्चुतम् उग्रं खदिरम् ओजसे

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् मणिं फालं घृतश्चुतम् उग्रं खदिरम् ओजसे

उत्तरं द्विषतो माम् अयं मणिः कृणोतु देव जाः

तं सोमः प्रत्य् अमुञ्चत महे श्रोत्राय चक्षसे

तं धाता प्रत्य् अमुञ्चत स भूतं व्य् अकल्पयत्

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् वाताय मणिम् आशवे

यत् त्वा शिक्वः परावधीत् तक्षा हस्तेन वास्या

तम् अग्निः प्रत्य् अमुञ्चत सो अस्मै दुह आज्यं भूयो भूयः श्वः श्वस् तेन त्वं द्विषतो जहि

अभिभुं क्षत्र वर्धनम् सपत्न दम्भनम् मणिम्

यम् अबध्नाद् बृहस्पतिर् देवेभ्यो असुर क्षितिम्

यस्मै त्वा यज्ञ वर्धन मणे प्रत्यमुचं शिवम्
यस्य अवतारः भूतानां क्षेमाय च भवाय च

देवक्यां वसुदेवस्य जातो यस्य चिकीर्षया

अन्ये च मुनयः सूत परावर विदः विदुः

को वा भगवन्तः तस्य पुण्य श्लोक ईड्य कर्मणः

आख्यातान्य् अप्य् अधीतानि धर्मशास्त्राणि यान्य् उत

सूत जानासि भद्रं ते भगवान् सात्वतां पतिः

मुहुर् अहो रसिका भुवि भावुकाः
इन्द्र क्षत्रम् अभि वामम् ओजो ऽजायथा वृषभ चर्षणीनाम्

अपानुदो जनम् अमित्रयन्तम् उरुं देवेभ्यो अकृणोर् उ लोकम्

अनाधृष्यो जातवेदा अमर्त्यो विराड् अग्ने क्षत्र भृत् दीदिहि इह
रूपं रूपं वयो वयस् तेन त्वा परि दध्मसि
देवाः प्रिये धामनि मदन्ति

एवम् एषो ऽग्निः सांतपनः श्रेष्ठस् तृप्तः सर्वांस् तृप्तांस् तर्पयति इति ब्राह्मणम्

यद् वै यज्ञे ब्राह्म्यं हविर् न निरुप्येत अनृजवः प्राजापत्य हविषः मनुष्या जायेरन्
तद् आत्मकम् तत् अव्यक्तम् तत् अक्षरम् इति श्रुतिः

ददाति यत् किंचिद् अपि पुनाति उभयतस् कुलम्

स देवो भगवान् ब्रह्मा विश्व रूपः पितामहः

नमः शिवाय इति मुनिः जपन् पञ्चाक्षरं परम्

तानि त्वं कथय नः रोमहर्षण सांप्रतम्

सम्पूज्य पुरुषं विष्णुं श्वेतद्वीपे महीयते

आस्ते हयशिरा नित्यं तत्र नारायणः स्वयम्

ईप्सितान् लभते कामान् रुद्रस्य दयितो भवेत्

इति आभाष्य मुनि श्रेष्ठम् स रुद्रः किल विश्व दृश्

गयां यास्यति वंश्यो यः सो ऽस्मान् संतारयिष्यति

महानदी जलम् पुण्यं सर्व पाप विनाशनम्

शोचन्ति पितरः तम् वै वृथा तस्य परिश्रमः

ते एतत् कथितं सम्यक् परम आत्मनः

पूयते पातकैः सर्वैः शक्रेण सह मोदते
मा त्वा जम्भः संहनुर् मा तमो विदन् मा जिह्वा बर्हिः प्रमयुः कथा स्याः

आ रोह तमसो ज्योतिर् एह्य् आ ते हस्तौ रभामहे

उत् त्वा मृत्योर् ओषधयः सोम राज्ञीः अपीपरन्

इमं सहस्र वीर्येण मृत्योर् उत् पारयामसि

मा गतानाम् आ दीधीथा ये नयन्ति परावतम्
यत् प्रत्यङ् आधीयते अन्नाद्याय

यत् प्रत्यङ् आधीयते भ्रातृव्यस्य अपनुत्त्यै

एष हि एतस्य योनिः

प्रजापतिः वै यत् अग्रे व्याहरत् स सत्यम् एव व्याहरत्

यः असौ अमुष्मात् अधि प्रह्रियते यत् तृतीयम् ज्योतिः तत् एव तेन आप्यते

याम् वै ताम् वाच् देवताम् निरवदत एषा वाव सा यत् एताः व्याहृतयः

इमम् अर्धम् उपचरन्ति
क्रोष्टुविन्ना सिंहपुच्छी कलशी धावनिर्गुहा

तत्र ये वानराः केचिद् राक्षसैर् निहता रणे

श्योनाको दीपनः पाके कटुकः तुवरः हिमः

देव राजः सहस्राक्षः परितुष्टश् च राघवे

संग्राहिणी कषाया उष्णा लघ्वी बल्या अग्नि दीपिनी

मुष्कको मोक्षको घण्टापाटलिः काष्ठपाटला

गुडूची कटुका तिक्ता स्वादु पाका रसायनी

हिङ्गुली राष्ट्रिका सिंही महोष्ट्री दुष्प्रधर्षिणी

कृष्णवृन्ता कुबेराक्षी कालस्थाली अलिवल्लभा

हन्यात् दाह तृषा वात रक्तपित्त क्षत क्षयान्

कामला कुष्ठ वात अस्र ज्वर क्रिमि वमीन् हरेत्
सा वनस्पतीन् प्राविशत्

अन्तरा चक्रौ प्रोहति
मैत्रेय उवाच

सर्वत्र ते अ विषमया मुनयः स्व दृष्ट्या ये संचरन्त्य् अ विहताः विगत अभिशङ्काः

श्री रूपिणी क्वणयती चरण अरविन्दम् लीला अम्बुजेन हरि सद्मनि मुक्त दोषा

तस्मा इदं भगवते नम यो ऽनात्मनां दुरुदयो भगवान् प्रतीतः

अदभ्र दयया दृष्ट्या आपन्नान् अर्हसि ईक्षितुम्

स प्रहस्य महा बाहो भगवान् शब्द गोचरः

ऊचुः सुहृत्तम दिदृक्षित भङ्गे ईषत् काम अनुजेन सहसा त उपप्लुत अक्षाः

तेषां सुपक्व योगानाम् जित श्वास इन्द्रिय आत्मनाम्

यर्ह्य् एव कर्ण विवरेण गुहां गतो नः पित्रा अनुवर्णित रहाः भवत् उद्भवेन

यच् च व्रजन्त्य् अनिमिषाम् ऋषभ अनुवृत्त्या दूरे यमा ह्य् उपरि नः स्पृहणीय शीलाः
तद् उ चतुर्णां साम्नां षड् रूपाणि व्यतिषजति
यस्मिन् सहस्रम् ब्राह्मणा बद्वशो गा विभेजिरे

एतं ह वा ऐन्द्रम् महाभिषेकम् बृहदुक्थ ऋषिर् दुर्मुखाय पाञ्चालाय प्रोवाच तस्माद् उ दुर्मुखः पाञ्चालो राजा सन् विद्यया समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयाय
बहु दुग्धि इन्द्राय देवेभ्यो हव्यम् आप्यायतां पुनः

तं पृच्छति काम् अधुक्षः प्र णो ब्रूहि इन्द्राय हविर् इन्द्रियम् इति