tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
वशीकृतः शरीरिण्या वशीकरण विद्यया

सो ऽहं हिमवतो गच्छन् नभसा मलय अचलम्

भैक्ष अशनः च वर्ष अन्ते मुक्त शापः भविष्यसि

रजस् पिशङ्ग भृङ्ग आलिम् अहरत् कुसुम स्रजम्

तं च दृष्ट्वा त्रि याम अन्ते मन्दं सुरसमञ्जरी

दृश्यमानस् तया राजा तां च पश्यन् पुनः पुनः

सभां कमलिनीम् आगात् फुल्ल आनन सरोरुहाम्

वशीकुर्याद् विशन्ती च चलयेद् अचलान् अपि

मुञ्च इति च मया उक्तः सन् यदा अयम् न विमुक्तवान्

किंतु यात्रा अनुभूता इयम् इदानीं निष्प्रयोजनम्

सा अथ प्रवहण आरूढा वृद्ध विप्र पुरःसरा

संदेहश् चेन् निरीक्षस्व नभस् प्रस्थापित ईक्षणः

यदि विज्ञापयन्तीं मां न अन्यथा वक्तुम् इष्यसि

हिंसितव्यः स दोषः ऽपि न अन्तःपुर गतः नृपः

हर्ष अतिशय निश्चेष्टम् ववन्दे मातुलं मुनिम्

तमाल आलम्बि दोला अन्तर् विलसन्तीं कुमारिकाम्

ततः संमान्य राजानं दिव्यैर् अम्बर भूषणैः

सभासद्भिः सभां सद्भिः काश्यप आद्यैः अधिष्ठिताम्

मन्द धर्म अर्थ चिन्तस्य दिवसाः कतिचिद् गताः

नाना रत्न प्रभा जाल करालम् अथ तापसैः

सो ऽब्रवीद् एष निर्घोषो दुन्दुभीनां विमानिनाम्

चण्डाल भय शङ्किन्या रुदितं निःसहायया

विद्याधर अधिराजस्य विमानं कमल आकृति

तटं शिव तडागस्य चित्र वृत्तान्तम् आनयत्
भगवान् आह अतः स कौशिक कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा बहुतरं पुण्यं प्रसवेत् यः इमां प्रज्ञापारमिताम् अन्तशस् पुस्तक गताम् अपि कृत्वा अभिश्रद्दधद् अभिश्रद्दधते अवकल्पयन् अवकल्पयते अधिमुञ्चन् अधिमुच्यते प्रसन्न चित्तः प्रसन्न चित्ताय अध्याशय सम्पन्नः अध्याशय सम्पन्नाय बोधाय चित्तम् उत्पाद्य समुत्पादित बोधि चित्ताय बोधिसत्त्वाय अध्याशयेन दद्यात् अन्तशो लिखनाय अपि वाचनाय अपि अ किलासि तया सम्पादयेत् उद्युक्तो ऽमुं ग्राहयेत् संदर्शयेत् समादापयेत् समुत्तेजयेत् संप्रहर्षयेत् वाचा नेष्यति विनेष्यति अर्थम् अस्याः अस्मै संप्रकाशयिष्यति एवं च अस्य चित्तं विशोधयिष्यति निर्विचिकित्सं करिष्यति एवं च एनम् वक्ष्यति एहि त्वं कुल पुत्र अस्मिन्न् एव बोधिसत्त्व मार्गे शिक्षस्व

तिष्ठतु खलु पुनः कौशिक द्वि साहस्रे मध्यमे लोकधातौ सर्व सत्त्वान् स्रोतआपत्ति फले प्रतिष्ठाप्य पुण्य अभिसंस्कारः यावन्तः कौशिक त्रि साहस्र महा साहस्रे लोकधातौ सत्त्वाः तान् अपि सर्वान् कश्चिद् एव कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा स्रोतआपत्ति फले प्रतिष्ठापयेत्

एवम् इमम् निर्देशं श्रुत्वा एवं महार्थिका बत इयम् प्रज्ञापारमिता एवं महा अनुशंसा एवं महा फला एवं महा विपाका बत इयम् प्रज्ञापारमिता एवं बहु गुण समन्वागता इयम् प्रज्ञापारमिता अ परित्यजनीया मया प्रज्ञापारमिता रक्षितव्या मम प्रज्ञापारमिता गोपायितव्या मम प्रज्ञापारमिता परम दुर्लभा हि इयम् प्रज्ञापारमिता इति अधिमुञ्चेत्

अथ खलु शक्रो देवानाम् इन्द्रः भगवन्तम् एतत् अवोचत् कथं भगवन् अनागते ऽध्वनि प्रज्ञापारमिता प्रतिवर्णिका वेदितव्या इयं सा प्रज्ञापारमिता प्रतिवर्णिका उपदिश्यते इति एवम् उक्ते भगवान् शक्रं देवानाम् इन्द्रम् एतत् अवोचत् भविष्यन्ति कौशिक अनागते ऽध्वनि एके भिक्षवः अभावित कायाः अभावित शीलाः अभावित चित्ताः अभावित प्रज्ञाः एड मूक जातीयाः प्रज्ञा परिहीणाः

एवम् एतत् कौशिक यः कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा इमां प्रज्ञापारमितां लिखित्वा पुस्तक गताम् कृत्वा उद्गृह्णीयात् धारयेत् वाचयेत् पर्यवाप्नुयात् प्रवर्तयेत् देशयेत् उपदिशेत् उद्दिशेत् सु आध्यायेत् परस्मै च अर्थिकाय छन्दिकाय कुल पुत्राय कुल दुहित्रे वा याचमानाय दद्यात् उपनामयेत् निर्यातयेत् परित्यजेत् अन्तशस् पुस्तक गताम् अपि कृत्वा

यो वा अन्यः कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा तथागत शरीरम् स्वयं च सत्कुर्यात् गुरुकुर्यात् मानयेत् पूजयेत् अर्चयेत् अपचायेत् परेभ्यश् च विस्तरेण संप्रकाशयेत् दद्यात् संविभजेत् वैस्तारिकी पूजा भविष्यति इति सत्त्वानां च अनुकम्पाम् उपादाय

तत् कस्य हेतोः अतो हि कौशिक स्रोतआपत्ति फलम् प्रभाव्यते

पुनर् अपरम् कौशिक यावन्तो जम्बूद्वीपे सत्त्वाः तान् अपि सर्वान् कश्चिद् एव कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा चतुर्षु ध्यानेषु प्रतिष्ठापयेत्

एवं च उपदेक्ष्यन्ति य एवं गवेषयिष्यति स प्रज्ञापारमितायां चरिष्यति इति

पुनर् अपरम् कौशिक यः कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा ये जम्बूद्वीपे सत्त्वाः तान् सर्वान् दशसु कुशलेषु कर्म पथेषु समादापयेत् प्रतिष्ठापयेत् तत् किम् मन्यसे कौशिक अपि नु स कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा ततोनिदानं बहु पुण्यं प्रसवेत् शक्र आह बहु भगवन् बहु सुगत

अत्र हि त्वं शिक्षमाणः चरन् व्यायच्छमानः क्षिप्रम् एवा अनुत्तराम् सम्यक्संबोधिम् अभिसंभोत्स्यसे

अयं कौशिक कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा परित्याग बुद्ध्या ततः पौर्वकात् कुल पुत्रात् कुल दुहितुः वा सकाशात् बहुतरम् पुण्यं प्रसवेत्

एवं च वाचं भाषेत एतेषाम् एव त्वं कुल पुत्र धर्माणां लाभी भव यत् उत प्रज्ञापारमिता प्रतिसंयुक्तानाम् इति

अत्र हि त्वं शिक्षमाणः चरन् व्यायच्छमानः क्षिप्रम् एवा अनुत्तराम् सम्यक्संबोधिम् अभिसंभोत्स्यसे
अत्र हि त्वं शिक्षमाणः चरन् व्यायच्छमानः क्षिप्रम् एव अनुत्तराम् सम्यक्संबोधिम् अभिसंभोत्स्यसे अभिसंबुध्य च अपरिमितं सत्त्वधातुम् अनुत्तरे उपधि संक्षये ऽभिविनेष्यसि यत् उत भूतकोटि प्रभावन तायाम् इति

तिष्ठन्तु खलु पुनः कौशिक द्वि साहस्रे मध्यमे लोकधातौ सर्व सत्त्वाः एतेन पर्यायेण ये ऽपि ते कौशिक त्रि साहस्र महा साहस्रे लोकधातौ सत्त्वाः तान् अपि सर्वान् कश्चिद् एव कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा दशसु कुशलेषु कर्म पथेषु समादापयेत् प्रतिष्ठापयेत्
कुलानि अकुल ताम् यान्ति ब्राह्मण अतिक्रमेण च

स धनः हि तपस्वी च दूरतो वै कृत श्रमः

स पण्डितो यो मिष्टेन बालं शिष्टम्

एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो न उपपद्यते

रात्रौ दधि दिवा स्वप्नं विद्वाः षड् परिवर्जयेत्

सर्वथा वर्तमानो ऽपि धैर्य बुद्धिम् तु कारयेत्

केश अम्बु मार्जनी रेणुः हन्ति पुण्यं पुरा कृतम्

नमन्ति फलिनो वृक्षा नमन्ति गुणिनो जनाः

न विश्वसेत् अविश्वस्ते मित्रस्य अपि न विश्वसेत्

शुष्क वृक्षाः च मूर्खाः च भिद्यन्ते न नमन्ति च

शक्यते प्रसरो बोद्धुं न ह्य् अ रक्तस्य चेतसः

स्निग्धेषु च विदग्धस्य मतयो वै हि अन् आकुलाः

बलवान् इन्द्रिय ग्रामः विद्वसम् अपि कर्षति

स वृक्ष अग्रे प्रसुप्तो हि पतितः प्रतिबुध्यते

अजा रजः खर रजः यत् तु सम्मार्जनी रजः

हि अविश्वासः पदे पदे
सः तैः पृष्टः तथा सम्यक् अमित ओजाः महात्मभिः प्रत्युवाच अर्च्य तान् सर्वान् महा ऋषीन् श्रूयताम् इति

अपः नराः इति प्रोक्ताः

यत् तत् कारणम् अव्यक्तम् नित्यम् सत् असत् आत्मकम् तद् विसृष्टः सः पुरुषः लोके ब्रह्मा इति कीर्त्यते

एते मनून् तु सप्त अन्यान् असृजन् भूरि तेजसः देवान् देव निकायान् च महा ऋषीन् च अमित ओजसः यक्ष रक्षस् पिशाचान् च गन्धर्व अप्सरसः असुरान् नागान् सर्पान् सुपर्णान् च पितॄणाम् च पृथग्गणम् अशनि मेघान् च रोहित इन्द्रधनूंषि च उल्का निर्घात केतून् च ज्योतींषि उच्चावचानि च किंनरान् वानरान् मत्स्यान् विविधान् च विहंगमान् पशून् मृगान् मनुष्यान् च व्यालान् च उभयतोदतः कृमि कीट पतंगान् च यूक मक्षिक मत्कुणम् सर्वम् च दंश मशकम् स्थावरम् च पृथग्विधम्

तथा इदम् यूयम् अप्य् अद्य मद् सकाशात् निबोधत

भगवन् सर्व वर्णानाम् यथावत् अनुपूर्वशस् अन्तरप्रभवानाम् च धर्मान् नः वक्तुम् अर्हसि

अग्नि वायु रविभ्यः तु त्रयम् ब्रह्म सनातनम् दुदोह यज्ञ सिद्धि अर्थम् ऋच् यजुः साम लक्षणम्

यथा ऋतु लिङ्गानि ऋतवः स्वयम् एव ऋतु पर्यये स्वानि स्वानि अभिपद्यन्ते तथा कर्माणि देहिनः

इदम् शास्त्रम् तु कृत्वा असौ माम् एव स्वयम् आदितस् विधिवत् ग्राहयामास मरीचि आदीन् तु अहम् मुनीन्

उत्तमाङ्ग उद्भवात् ज्यैष्ठ्यात् ब्रह्मणः च एव धारणात् सर्वस्य एव अस्य सर्गस्य धर्मात् ब्राह्मणः प्रभुः

स्वायम्भुवस्य अस्य मनोः षष् वंश्याः मनवः अपरे सृष्टवन्तः प्रजाः स्वाः स्वाः महात्मानः महा ओजसः स्वारोचिषः च उत्तमः च तामसः रैवतः तथा चाक्षुषः च महा तेजाः विवस्वत् सुतः एव च

इदम् शास्त्रम् अधीयानः ब्राह्मणः शंसित व्रतः मनस् वाच् देह जैः नित्यम् कर्म दोषैः न लिप्यते

एवम् सर्वम् सृष्ट्वा इदम् माम् आत्मनि अन्तर्दधे भूयस् कालम् कालेन पीडयन्
वोढव्या पुंगवेन इव धूः सर्वा रण वाहिनी

तस्य उपरि गवां लोकः साध्यास् तं पालयन्ति हि

भारतस्य च वंशस्य स वरिष्ठो धनुर्धरः

यद् वयं पुंगवैः सार्धं वर्धामः प्रसवैस् तथा

ब्रह्मणः शृणु मे वाक्यं गवां च गज विक्रम

रराज देवराजो वै वज्र पूर्ण करः प्रभुः

स्तुवन्ति मुनयः सर्वे वाग्भिर् मन्त्र परायणाः

ये च आवयोः स्थिता वृत्ते महेन्द्र उपेन्द्र संज्ञिते

भृत्य वत् तत् करिष्यामि तव स्नेहेन यन्त्रितः

स तु लोकस् त्वया कृष्ण सीदमानः कृतात्मना

स समीप गतः तस्य दिव्य स्रज् अनुलेपनः

एकार्णव विमुक्तम् च दधार वसुधा वपुः

वर्ष अर्धे च ध्वजो नित्यं ततः पूजाम् अवाप्स्यति

तस्य उपविष्टस्य सुखम् पक्षाभ्यां पक्षि पुंगवः

साधितं देवतानां हि मन्ये ऽहं कार्यम् अव्ययम्

ईतयः प्रशमं जग्मुर् जग्मुर् निर्वैर ताम् नृपाः
अभिषेक्तु कामम् च नृपं पुरुं पुत्रं कनीयसम्

करूषस्य तु कारूषाः सर्वे प्रख्यात कीर्तयः

ततः षष्टि सहस्राणि सुषुवे सा तु वै प्रभा

पौर जानपदैः त्यक्तः न लेभे शर्म कर्हिचित्

तस्य आत्मजः चन्द्रगिरिः भानुचन्द्रस् ततस् अभवत्

सुदासः तस्य तनयो राजा तु इन्द्र समः अभवत्

आनर्तो नाम शर्यातेः सुकन्या नाम दारिका

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः

जगाम शौनकम् ऋषिम् शरण्यं व्यथितः तदा

असमञ्जस्य तनयः सः अंशुमन्त् नाम विश्रुतः

ब्राह्मण प्रमुखाः वर्णा इदं वचनम् अब्रुवन्

अतिथिः तु कुशात् जज्ञे निषधः तस्य च आत्मजः

अहीनरः सुतस् तस्य सहस्राश्वः ततस् परः

कृतः तस्य सु धर्मा अभूत् पृषितो नाम विश्रुतः

स तेन रथ मुख्येन षष् मासेन अजयत् महीम्

द्वे भार्ये सगरस्य अपि प्रभा भानुमती तथा

नृगो ब्राह्मण शापेन कृकलास त्वम् आगतः

श्रुतायुः अभवत् तस्मात् बृहत् बलः इति स्मृतः

स्वर्भानु तनयायाम् ते प्रभायां जज्ञिरे नृपाः

रामस्य तनयो जज्ञे कुश इति अभिविश्रुतः
अन्तश् च तवै युगपत्

अञ्चेश् छन्दस्य् अ सर्वनामस्थानम्

सो अ चि लोपे चेत् पाद पूरणम्

ह्रस्व नुट्भ्याम् मतुप्

वा सुप्य् आपिशलेः

अभ्यस्तानाम् आदिः

ख्य त्यात् परस्य

अ कः सवर्णे दीर्घः

ए चः अय् अव् आय् आवः

स्वप आदि हिंसाम् अ चि अन् इटि

रिक्ते विभाषा

तस्मात् शसः नः पुंसि

अव्यक्त अनुकरणस्य अत इतौ

क्री इङ् जीनाम् णौ

धातोस् तद् निमित्तस्य एव

अ च् आदेः द्वितीयस्य

प्रतेश् च

शेः छन्दसि बहुलम्

विभाषा वेणु इन्धानयोः

खिदेश् छन्दसि

ए ङः पद अन्तात् अ ति

इन्द्रे च नित्यम्

उभे अभ्यस्तम्

वृष आदीनाम् च

ए ṅ ह्रस्वात् सम्बुद्धेः

आङ् माङोः च

नित्यम् आम्रेडिते डाचि

अमि पूर्वः

उदात्त य णः ह ल् पूर्वात्
कर्मणा तेन राज इन्द्र ज्ञानेन न स लिप्यते

परमो ऽनुग्रहो दण्डो भृत्येषु प्रभुणा अर्पितः

यदि न स्यात् गृहे माता पत्नी वा पति देवता

नील अलक आलिभिः उपस्कृतम् उन्नसम् नः स्वानां प्रदर्शय मनस्विनि वल्गु वाक्यम्

तत्र निर्भिन्न गात्राणाम् चित्र वाजैः शिलीमुखैः

आसुरीं वृत्तिम् आश्रित्य घोर आत्मा निरनुग्रहः

न तथा एतर्हि रोचन्ते गृहेषु गृह सम्पदः
राजमानस् ततो रक्तैर् अङ्गराग स्रज् अम्बरैः

पाने परिणतिं याति प्रतिबुद्धः पिपासितः

आज्ञापितास् तव भ्रात्रा पानम् आसेवितं निशि

तेन उक्तम् मूर्ख न एव इदम् मद सामर्थ्य जृम्भितम्
यावत् न स्मरते जन्म तावत् स्वर्गे महीयते

शुक्ल अम्बर धरम् शान्तं धर्म ज्ञम् वेदपारगम्

ईप्सितान् लभते कामान् वदन्ति ऋषि पुंगवाः

प्रयागं स्मरमाणः अपि यः तु प्राणान् परित्यजेत्

यावत् रोमाणि तस्या गोः सन्ति गात्रेषु सत्तम

पुत्रान् दारान् तथा भृत्यान् गौः एका प्रति तारयेत्

तावत् वर्ष सहस्राणि स्वर्ग लोके महीयते

तत् एव स्मरते तीर्थं स्मरणात् तत्र गच्छति
हेम पुष्करिणी शीते स तस्मिन् दिव्य कानने

एतत् सः मुनिना आकर्ण्य जगाद प्रस्खलन् मुहुर्

चकार सहसा उद्दीर्ण पत्त्र पुष्प फल आकुलम्

न वात्सल्यात् न कारुण्यात् न उपयोगात् न गौरवात्

दम एव परा शान्तिः तपः एव परं पदम्

स ताम् आलोक्य सु मुखाम् ययाचे स उत्सुकः मुनिम्

किम् अत्र मन्यसे युक्तम् इति उक्त्वा विरराम सः

शक्रो ऽहं तव पुत्राः ते मया विप्रिय कारिणः

स हतः स्वर्गम् आसाद्य शक्रेण स्पर्धते नृपः

तत् श्रुत्वा दुःख संतप्ता ययाचे सा मुनिं पुनः

जन्तवः संतति मयाः क्लिन्न चर्म लवाः इव

प्रच्छन्नः सर्वतो मृत्युः न च अन्तरम् अवाप्तवन्

धन पुत्र कलत्रेषु स्वयम् एव अर्जितेषु अहो

एतत् श्रुत्वा सुर मुनिः केशवं प्रत्यभाषत

शशबिन्दुः नरपतिः सो अपि अन्त पदम् आश्रितः

काको निपतितो दैवात् मद् अर्थम् प्रेरितः शरः

पाद रोगम् तथा अश्वेषु नेत्र रोगम् पिकेषु च

कणिङ्क आख्येन मुनिना बभूव नय कोविदः

मां भक्षय इति कारुण्यात् निगद्य विहगः स्वयम्

अर्थ काम प्रसक्तानाम् नृपाणां नरके स्थितिम्

शार्दूल वत् महा उत्साहः कुटिलः च भुजंग वत्

सांख्य योग उदितम् शान्तं शाश्वतं ध्रुवम् अव्ययम्

स अनुगः स समभ्येत्य गाङ्गेयं शर शायिनम्

यो ऽग्नौ प्रज्वलिते यत्नात् न बीज आदिकम् अर्पयेत्

अभाव अनुभवे भावा भवे हि क्षण भङ्गिनः

अभूत् कोटि शतम् यस्य पुत्राणां शक्र वर्चसाम्

कार्य अकार्य विमर्शाय राज्ञा पृष्टः पितामहः

प्रवृत्तानां सत् आचारम् वर्ण आश्रम विभाग जम्

जगाद भीष्मो जन्तूनां विनाश उदय लक्षणम्

ततः कदाचिद् इध्म अर्थम् स्वयं याते सुदर्शने

तुष्टाव शंकरं दक्षो गूढ अर्थैः दिव्य नाम्भिः

कुलं नाम च येन आशु तं शशाप रुषा गुरुः

प्रतिश्रुत्य मया पूर्वं न वितीर्णं द्विजन्मने

तुष्टः चिरात् मुनि वरः रथात् मुक्त्वा जगाद तौ

हरि श्मश्रु जटा पिङ्गम् तेजसाम् इव संचयम्

स्वाध्यायिनः सूर्य लोकम् नियताः तीर्थ सेविनः

अपकारे प्रतिकृते वैरं वैरेण पातितम्

इति राज्ञा सुरपतिः पृष्टः तम् प्रत्यभाषत

लभ्यः सत्यम् अ सक्तेन सुखिना संसृति क्षयः

शिष्यः पञ्चशिखस्य अहम् सांख्य वेद विदः मुनिः

द्विधा व्यधात् अलग्न अङ्गः ततस् देवाः स्वयं ययुः

तद् सम्भवः प्राण नामा तेषां सप्त गति क्रमाः

मा गमः पुत्र शोक आर्त्या मोहं कालो हि दुर्जयः

इति उक्तः भूभुजा विप्रो गृहाण इति तम् अभ्यधात्

तत्र वेदैः च यज्ञैः च वर्धन्ते धर्म सम्पदः

चातुराश्रम्य विहिता सिद्धिः विघ्नैः न हन्यते

शृणोति विद्या विदुषां कवीनां संशये वचः

हेम अब्ज पुञ्ज कुञ्ज अग्र कूजत् मणि विहंगमाः

हतः कृष्ण ध्या धीरो दिव्य अस्त्रैः शक्रजन्मना

दिवा गृध्रस्य भोज्यं यत् रात्रौ गोमायुकस्य तत्

न तेषां पितरः शोच्याः त्रयोदश्याम् मघासु च

जहार उष्ट्रः महा कायः तौ वृषौ स्कन्ध लम्बिनः

आच्छेत्ता राज वित्तानाम् हन्ता मर्षयिता अपि वा

न्यग्रोध पादपस्य अग्रे छाया अर्थी समुपाविशत्

यथा उचितेन मूल्येन मां गृहाण इति अचोदयत्

पाहि पाहि इति तेन उक्तः स मुनिः करुणा निधिः

आपन्नः कुत्सितं सर्गं निर्वेदात् शात मानसः

तम् अब्रवीत् सुरपतिः पुंस् त्व जातान् कथम् सुतान्

प्रतिकूलं स शक्तस्य यज्ञम् अग्निष्टुतम् पुनः

त्वद् द्वेषी स सततं मया स्वयम् उपेक्षितः

स्वेच्छा आचारः द्विजो योगी विलोक्य कपिलो ऽब्रवीत्

परावर ज्ञः भावानां कूटस्थो विगत स्पृहः

स्नायुः आकृष्यते केन न अस्मि निद्रा वशम् गतः

दैवतं परमं शर्म किम् एकम् सर्व देहिनाम्

व्याघ्रेण वीक्ष्य दुःख अब्धौ पेतुः तद् अनुजीविनः

ब्रह्म हा द्वादश समाः कपाल अङ्कः व्रतं चरेत्

क्षण अर्धम् अपि कार्येषु न विलम्बेत पण्डितः

स्फुरत् निःसार संसार विकार परिहार धीः

इति बुद्ध्या सुरपतिः वीत शोकम् विधाय तम्

द्युमत्सेन पुरा पुत्रं शाल्व राजः महामतिः

मुनि प्राप्यम् अनायास लीलया सत्त्व शालिनः
शिशूनां वृत्तिम् आलोक्य व्यस्तां देवेन कल्पिताम्

एक एव परो देवः को वेद्य इति भूभुजा

कदाचिद् आश्रमे भ्रातुः स्वयम् आदाय पादपात्

न अहम् क्वचिद् गमिष्यामि क्व नु दास्यामि ते गजम्

तस्मात् अस्मिन् न कोपो मे कुतः कोपे ऽपि निग्रहः

पर सङ्गेषु अपथ्येषु बालानाम् इव रोगिणाम्

नर्म साचिव्यम् आप्ताः ते भूपतेः लघु चेतसः

सत् आचारः ऽर्हति श्राद्धं विप्रो निर्दोष विग्रहः

क्षुपः च मनवे प्रादात् दण्डम् धर्मस्य गुप्तये

निमन्त्रिता गृहे अपश्यत् भगिनीम् पुष्प भूषिताम्

तस्मात् राज्ये ऽपि भवता वर्तमानेन सर्वदा

ब्राह्मणेन इति कथिते जगाद पृथिवीपतिः

निनाय करुणैः वाक्यैः तम् राजा करुणा आर्द्र ताम्

तावत् समाधि विबुधः विनिवृत्त भवः भव

अन् उप्त बीजे कृष्टे ऽपि दैवं क्षेत्रे करोति किम्

कृष्णेन सह कौन्तेयो भ्रातृभिः च सह अनुगैः

अजात श्मश्रवः बालाः पुरा ब्राह्मण पुत्रकाः

तं प्रवृद्धं तथा नागं स्वयम् एत्य शतक्रतुः

कणिङ्क नामा नीति ज्ञः पुरा पृष्टो अब्रवीत् मुनिः

अलब्धं वाञ्छतां वित्तं लब्धं च परिरक्षताम्

परमं दैवतं विप्रा निग्रह अनुग्रहाय च

कन्या भूमि प्रदः शक्र लोकम् आसाद्य मोदते

तम् आमन्त्र्य कृती प्रायात् शुकः तुहिन भूधरम्

इयं मया तव वधूः अर्थिता अतिथिना रतम्

ततः सुख उषिता तत्र भुक्त उत्तरम् उपेत्य सा

राग शोक भय द्वेष त्यागात् सद्भिः स दृश्यते

कस्मिन् प्रतिष्ठितम् विश्वं स्तुत्या मुक्ति प्रदः च कः

सुख दुःख उझितम् ज्ञातं काम राग विवर्जितम्

तान् प्रणम्य स सत्त्व स्थैः मनसा तैः च वन्दितः

इति उक्तः पार्थिवो अवादीत् स्त्री त्वम् न एव त्यजामि अहम्

दम्भ धर्म ध्वजाः लोके कथ्यन्ते धर्म वादिभिः

विवेक अस्त्र विदाम् श्रेष्ठो मोक्षं प्राप्तो जनाधिपः

आपदि प्राण रक्षा हि धर्मस्य प्रथम अङ्कुरः

अधर्मो न आतुरस्य अस्ति घोरं कृच्छ्रं गतस्य च

वृथक् पाकः वृथक् आचारः कूट साक्षी निषिद्ध कृत्

ब्राह्मणः च तपस्वी च स्पृहणीयो ऽसि कश्यप

श्रेयो वद इति विनयात् दैत्य इन्द्रः तेन शिष्य वत्

भैक्ष्येण फल मूलैः वा वृत्तयः सन्त्य् अ वारिताः

मुने यत् उज्ज्वल आचारः न आत्मानम् बहु मन्यसे

कृत प्रतिकृतम् वैरम् अभ्यासात् द्विगुणम् भवेत्

मही वसुमती येन तत् सुवर्णम् प्रचक्षते

कालो न याति यास्यन्ति सहस्राणि भवादृशाम्

देही देह वियोगे स्वं ब्रह्म गच्छति निर्गुणः

संघर्ष क्षोभ कारिन्यः स उद्वेगाः कलुष आशयाः

शरीरं पीवरम् इदम् चिन्ता शून्यस्य वर्धते

विश्वं विष्णुः वषट्कारः भूत भव्य भव आत्मनः

न जगाद यदा किंचिद् तदा राजा अवदत् पुनर्

मूषिकः कलयन् सर्वाः दिशः क्षणम् अचिन्तयत्

अन्तर् जल तपाः पूर्वम् अभवत् जाजलिः मुनिः

मत्ता हरन्ति एव वपुः निम्न गाः इव निम्नगाः

कबन्ध यूपे कृतिना हुता अनेन निजा तनुः

व्योम श्री मौक्तिक लता श्रीकण्ठ उत्तंस मालिका

एहि इति आहूय दयितां स उत्कण्ठः ऽपि व्यलम्बत

शर शय्या गतः भीष्मः प्रवृत्तः स्तोतुम् अद्य माम्

सुमेरु विपुले पीठे परिष्वक्तो जय श्रिया

इति उक्त्वा नारदो राज्ञः कनकष्ठीविनं सुतम्

भास्वर आभरण स्मेरान् नरान् सुकृत शालिनः

कच्चित् न बन्धु विरहात् अवस्थाम् कातर उचिताम्

न हृष्यन्ति न शोचन्ति सन्तः संतोष निर्भराः

ज्ञान बीजस्य सामर्थ्यात् विषयेषु न जायते

यत् भवान् मधुरम् वक्ति तत् मे न अद्य रोचते

इति उवाच भृगुः भीतः ततस् असत्यात् अकम्पत

सदा रतः स्व दारेषु ब्रह्मचारी भवेत् नरः

अवश्यम् एक चरणः धर्मो अस्मिन् कलि कर्दमे

लावण्यम् इव नारीणां विभूषणम् अ कृत्रिमम्

अधृष्टा तेजसा च इयम् त्वद् भार्या केन लङ्घ्यते

शोच्यः त्वम् अपि कालेन कथं शोचसि पार्थिव

त्यागा एवं परं तत्त्वं मुक्तानां न्यस्त कर्मणाम्

असुराः पूर्वम् अभवन् सत् आचार विभूषणाः

उवाच दीयमानं यो न गृह्णासि जितो ऽथ सः

निवार्य आसक्त कर्म स्थः प्रययौ परमां गतिम्
सर्वे प्रयान्ति नरकं यथा ब्रह्म स्व हारिणः

स जात दर्पः सहसा तं मुनिं हन्तुम् उद्ययौ

राज्ये सु राज्ञः शैब्यस्य गतासुं तनयं ततः

अस्मिन् शरीरे बहुशो निर्विण्णो ऽपि भयात् अहम्

अथ अब्रवीत् सत् आचारः राज्ञा पृष्टः पितामहः

परत्र मरु संतप्ते पानीयं किल दुर्लभम्

सहस्रेण अश्वमेधानाम् राजसूय शतेन च

तम् इन्द्रः ब्राह्मण वपूः दृष्ट्वा श्रुत्वा च तद् कथाम्

तां प्राप्य उद्वाह समये क्षणात् च आसीत् तथाविधः

असंवृत्तिः स्व मन्त्रे वा मूल छेदः अर्थ संपदाम्

पूज्यो हि भगवन्त् विष्णुः सो ऽद्भिः पुष्पैः च तुष्यति

अक्षीण वासना तन्तुः भिन्नः ऽपि न विमुच्यते

क्रम प्राप्ताम् इमाम् लक्ष्मीं भज राजन्न् अ विक्रियः

जित इन्द्रियेषु वीरेषु प्रीत्या मे शाश्वती स्थितिः

तस्मात् ते एतत् पर्यन्ते विनाशम् उपयास्यति

स देवः काशि नगरे लब्ध लक्ष्यैः निपातितः

आयास नियम आवासम् श्व चर्म आस्तीर्ण पक्कणम्

बहुधा अवस्थितम् घोरं सततं च प्रचक्षते

एको अवदत् धेनु फलम् देयम् अस्मै ददामि अहम्

कुतस् त्वम् अनवद्य अङ्गे नयन अमृत वर्षिणी

इति उक्ते भीमसेनेन पुनर् ऊचे धनंजयः

कर्मभिः शबलैः तत्र मधु वत् लिप्यते पुनः

जानाति नाभि नलिन स्व इच्छा सृष्ट चतुर्मुखः

विकल्पं पृच्छतो न एषा मुक्त ता तव शोभते

चिरकारी विमर्शेन ररक्ष इति स्वयं मुनिः

किम् उत आत्मनि न आत्मानम् मुक्तः पश्यसि बिम्ब वत्

सु नयः राज वृत्तीनाम् विनयो गुण संपदाम्

हेम दानम् दहति एवम् सर्व पापानि देहिनाम्

ब्रह्म स्व वर्जम् सर्व स्वम् दत्त्वा दुर्गाणि संतरेत्

स रुद्र धारणा वह्नि दह्यमानः अन्तर स्थितः

उवाच कथ्यतां विद्वन् स्वधर्मान् धर्मसूनवे

पुरा प्रभावात् मध्याह्ने मर्त्य लोकात् समुद्गतः

तं दृष्ट्वा अप्सरसः वारि क्रीडा सक्ताः परस्परम्

पुनः पुनर् याच्यमानः मुनिना स यदा नृपः

सर्ग स्थितिम् च कालं च यत् च कृत्यं द्विजन्मनाम्

ब्राह्मणस्य पुरा गावो हृताः प्रबल दस्युभिः

अ विभिन्नाः वयं सर्वे समाश्रयि समाश्रयात्

गुण विक्रम सम्पन्नाः स अभिमाना मता न मे

अ विलङ्घ्यम् गुरु वचः दुःसहो जननी वधः

भृङ्गाश्वो ललना रूपः शुशोच करुण स्वनम्

हन्ति मग्ना धिक् आशाम् मृत्यु दायिनीम्

पृष्टो अब्रवीत् शांतनवः ध्यात्वा नारायणं हृदि

ब्राह्मण्यं न अस्य तेन एष जातः चण्डाल चेष्टितः

नमः सरस्वती वाह हंसाय अखिल रूपिणे

लीला शिखण्ड आभरणा का त्वं हरिण लोचने

शून्य स्थान एक निलयः समो ब्रह्मणि लीयते

ब्राह्मणानाम् इयम् पृथ्वी धनं वा जातु रक्षितम्

बन्धु मित्र द्रुहः किं ते राज्येन ध्वस्त तेजसः

ॐ जय अजित अव्यय अ प्रमेय अनन्त अच्युत अ परिमित अचल अ चिन्त्य अ प्रतिहत अ भव महा विभवैः निरतिशय निरञ्जन निर्लेप निष्प्रपञ्च निरुपम निर्विकार निर्गुण नित्योदित विश्व विश्वरूप विश्वेश्वर विश्व समुद्धरणैः शुद्ध सूक्ष्मैः ध्रुव शाश्वत शान्त संविद् स्वरूपैः परम आनन्द मन्दिरैः भक्ति मन्दाकिनी मरालैः स्व इच्छा शक्ति व्यक्तीकृत निज प्रसारैः लक्ष्मी लता वसन्तैः मधु वधू गण्ड पाण्डिम प्रदैः सुर महिषी विभ्रम विरामैः आनन्द स्यन्द रस इन्दु मण्डलैः अखण्डित प्रसाद मण्डित आखण्डलैः कौस्तुभ प्रभा रचित कमला कुच कुङ्कुम भङ्गैः अ परिष्वङ्ग संगम आकुलीकृत स्वर्भानु भामिनी लोकैः दंष्ट्र इन्दु कला लेखायित वसुधा अभिराम महा वराहैः हिरण्यकशिपु कानन दव अनलैः वामन लीला संपद वामनीकृत सुर ऐश्वर्यैः चरण नख मयूखायित स्वर्वाहिनी प्रवाहैः क्षत्र क्षय अध्वर उद्दीपित कुठार अनलैः दशवदन वदन कन्दुक विनोद आनन्दितैः कालिय कुल कमलिनी कुञ्जरैः रुक्मिणी कपोल दन्त पत्त्रीकृत पाञ्चजन्य प्रभा पुरैः विद्रुम द्रुमायित कैटभ रुधिर अरुण ऊरु स्तम्भैः ब्रह्म पद्म पद्म आकर तुरग मुख खलीन खनखनायमान सामवेद उच्चारैः

बृहस्पति पुरस् प्रायात् प्रह्लादम् ब्राह्मण आकृतिः

योग्या बन्धु वियुक्तानाम् न सहे दुःखिनां गिरः
पुरा दस्यु पतिः वीरः कोपव्यो गुरु पूजकः

भूतिम् आसाद्य शक्रेण बलिः स्व पद विच्युतः

नृशंसः काम चरितः चौरः वेद विवर्जितः

क्रियते किं विचारो ऽस्ति न कालस्य प्रमाथिनः

स विस्मृत आत्मा सहसा याति काल विधेय ताम्

निःशब्दः स समे देशे सर्वज्ञः समुपाविशत्

निष्ठाम् एताम् अन् आसाद्य कथं मुक्तो ऽसि पार्थिव

प्रपद्ये भगवत् भक्तिम् आनन्द उद्यान वाहिनीम्

सृञ्जयः तम् हतं दृष्ट्वा पुत्रं राजीव लोचनम्

दुर्योधनः पुरा पित्रे द्यूते कामं न्यवेदयत्

धनं कोशे गजाः शाले स्व गृहेषु च मन्त्रिणः

शुक्र सेक आदि अवस्थाः ताः न लक्ष्यन्ते जरा अवधि

पर स्व हारिणाम् पुंसां पर दार अभिगामिनाम्

रथैः शान्तनवं द्रष्टुं प्रातः सर्वे समाययुः

रागिण्यो ऽपि प्रियं घ्नन्ति को हि तां वेत्ति योषितम्

जगाद पञ्चचूडा आख्या यथार्थं शाप कम्पिता

सो ऽव्यक्तः परमो विष्णुः भूतानाम् प्रभवो ऽव्ययः

तत् श्रुत्वा दारुणं धातुः कृपया नेत्र जम् जलम्

मेरोः शृङ्गात् इव श्वभ्रे पतितो विललाप सः

इति उक्त्वा अन्तर्हिते तस्मिन् तस्य कालेन भूपतेः

प्रीतिम् आसाद्य विपुलाम् आमन्त्र्य धनदं ययौ

ब्राह्मण छद्मना यस्मात् ब्रह्मास्त्रम् प्राप्तवन् असि

सर्व ज्ञैः धर्मान् अखिलान् कथय अस्मै गिरा मम

मध्यदेश्यो असित तनुः शील आचार पराङ्मुखः

उवाच जम्बुको ऽभ्येत्य धिक् वः निर्घृण आशयान्

मत्तेषु कुञ्जर इन्द्रेषु हयेषु वृषभेषु च

निशम्य कुर्यात् कः नाम न धर्म उपार्जने मतिम्

शत आयुषम् स्कन्द वरात् ते ययुः प्राप्य तं सुतम्

इति एवम् प्राण रक्षायै मुनिना अपि अति गर्हिते

किम् आश्रमे प्राणि वधः पातकं न प्रचक्षते

कथं तव सुता देव घोरे कर्मणि मद्विधा

रामासु अरुद्ध प्रसरः सर्वथा मकरध्वजः

बाह्य वृत्ति निरोधेन मनसो नियमेन च

इति पृष्टः सुरेन्द्रेण जगाद कमलोद्भवः

प्राण अर्थी सर्वम् आदद्यात् सर्वतस् स्थिति विप्लवे

लोभात् धर्मम् परित्यज्य प्रज्ञा हीनैः अभिक्ष वत्

गुरु प्रबोध चकितः यावत् सेहे स तद् व्यथाम्

पृष्टो बभाषे कालेन प्रजा कार्य एक सक्त धीः

मुहुर् तेन निरस्तो ऽपि पाप संसर्ग भीरुणा

प्रत्यक्षैर् उप पत्त्रैः च पिण्डितैः फल वर्जितैः

एतत् श्रुत्वा मुनि वचः तम् कीटः प्रत्यभाषत

विद्यायाः तपसः वा अपि दानात् वा किं विशिष्यते

स्मर आकुलः नरपतिं ययाचे ब्राह्मण आकृतिः

विद्या एव परमं चक्षुः अक्षुण्णा लोक कारणम्

सम्प्राप्तो दैव दिष्टात् वा धिया वर्तेत संकटे

ब्रह्मास्त्रं तत् च न ददौ द्रोणो ऽस्मै फल्गुन प्रियात्

इति एवम् विविधां मायां कलयन् अखिलाम् धिया

भृगु वह्निनि पातेन महाप्रस्थानकेन च

मुक्तिः शनैः कथम् इति भीष्मः पृष्टो अब्रवीत् पुनर्

याचकः कार्य कालः असौ अधुना न अस्ति संगतम्

उवाच कोसल अधीशम् वामदेवः पुरा मुनिः

या पूर्व कोटिः भावानाम् सत्तां तां वैष्णवीं नमः

इति अरिष्टेन पृष्टः प्राक् मुनिः कामर्दको ऽब्रवीत्

एतत् अङ्गिरसा प्रोक्तं निशम्य किल गौतमः

तस्य संवृत मन्त्रस्य प्रजा कार्याणि पश्यतः

ब्रूहि तावत् इदम् नाग त्वया रवि रथ स्थितौ

अपि क्लिन्न सिरा जालम् पूति पर्युषितम् शवम्

माया विलसितम् सर्वं जानन् संसार विभ्रमम्

इदं लब्धम् इदम् नष्टम् इदम् लप्स्ये पुनर् ध्या

आत्म गुप्तः पर अन्वेषी बभूव अवहितः सदा

क्षणं पुत्र प्रतीक्षस्व यावत् त्वद् दर्शन अमृतैः

धनदस्य पुरे रम्ये मेरौ वा नन्दने वने

दानेन भेदयित्वा च चक्रे निष्कण्टकां श्रियम्

तद् गिरा व्यत्ययं चक्रे वृक्षयोः पायसे तथा

क्षयं यास्यति मन्ये नो न भीष्म वध पातकम्

श्रुत्वा आचचक्षे दण्ड अर्थी स स्वयं फल भक्षणम्

अथ उवाच शुकः शक्रं न इदम् सदृशम् उच्यते

भृगोः नृपः च इति राज्ञा पृष्टो अवादीत् सुरव्रतः

सुख दुःखेषु सीदन्ति राग मोह वशीकृताः

विकलः च इति लोकेन निर्धनः च न गण्यते

उपेक्षितैः संहतैः च तैः एव आशु विपद्यते