tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
प्रतिज्ञाहानिः अभ्यनुज्ञा काल अतीत वचनम् अहेतुः न्यूनम् अधिकं व्यर्थम् अनर्थकं पुनरुक्तं विरुद्धं हेत्वन्तरम् अर्थान्तरं च निग्रहस्थानम्

द्विविधा तु खलु तद्विद्य सम्भाषा भवति संधायसंभाषा विगृह्यसंभाषा च

स्नेहः तु द्विविधः स्थावर आत्मकः जङ्गम आत्मकः च

तम् उपस्थितम् आज्ञाय समे शुचौ देशे प्राञ्च् प्रवणे उदञ्च् प्रवणे वा चतुर् किष्कु मात्रम् चतुर् अस्रम् स्थण्डिलं गोमय उदकेन उपलिप्तम् कुश आस्तीर्णम् सु परिहितम् परिधिभिः चतुर्दिशम् यथा उक्त चन्दन उद कुम्भ क्षौम हेम हिरण्य रजत मणि मुक्ता विद्रुम अलंकृतम् मेध्य भक्ष्य गन्ध शुक्ल पुष्प लाज सर्षप अक्षत उपशोभितम् कृत्वा तत्र पालाशीभिर् ऐङ्गुदीभिर् औदुम्बरीभिर् माधुकीभिर् वा समिद्भिः अग्निम् उपसमाधाय प्राच् मुखः शुचिः अध्ययन विधिम् अनुविधाय मधु सर्पिर्भ्याम् त्रिस् त्रिस् जुहुयाद् अग्निम् आशी सम्प्रयुक्तैः मन्त्रैर् ब्रह्मानम् अग्निम् धन्वन्तरिं प्रजापतिम् अश्विनः इन्द्रम् ऋषीन् च सूत्र कारान् अभिमन्त्रयमाणः पूर्वं स्वाहा इति

एतत् च एव कारणम् अपेक्षमाणाः हीन बलम् आतुरम् अविषाद करैः मृदु सुकुमार प्रायैः उत्तर उत्तर गुरुभिः अविभ्रमैर् अनात्ययिकैः च उपचरन्ति औषधैः विशेषतः च नारीः ता हि अनवस्थित मृदु विवृत विक्लव हृदयाः प्रायः सुकुमार्यो ऽबलाः पर संस्तभ्याः च

आतुरः तु खलु कार्य देशः

भेषजं नाम तत् यत् उपकरणाय उपकल्पते भिषजो धातु साम्य अभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य विशेषतः च उपाया अन्तेभ्यः

परीक्षा तु अस्य विकार प्रकृतेः च एव ऊन अतिरिक्त लिङ्ग विशेष अवेक्षणम् विकारस्य च साध्य असाध्य मृदु दारुण लिङ्ग विशेष अवेक्षणम् इति

परीक्षा तु अस्य रुज् उपशमनम् स्वर वर्ण योगः शरीर उपचयः बल वृद्धिः अभ्यवहार्य अभिलाषः रुचिः आहार काले अभ्यवहृतस्य च आहारस्य काले सम्यक् जरणम् निद्रा लाभः यथाकालं वैकारिणां च स्वप्नानाम् अदर्शनम् सुखेन च प्रतिबोधनं वात मूत्र पुरीष रेतसाम् मुक्तिः सर्व आकारैः मनस् बुद्धि इन्द्रियाणाम् च अव्यापत्तिः इति

इति अध्ययन विधिः

सम्प्रश्नः च परीक्षा आदेः नवकः वमन आदिषु

अपि एवम् श्रेयसा सह विगृह्य वक्तव्यम् इति आहुः एके न तु एवम् ज्यायसा सह विग्रहं प्रशंसन्ति कुशलाः

अथ अनर्थकम् अनर्थकं नाम यत् वचनम् अक्षर ग्राम मात्रम् एव स्यात् पञ्चवर्ग वत् न च अर्थात् गृह्यते

तत्र कारणं नाम तद् यत् करोति स एव हेतुः स कर्ता

अथ संभवः यो यतः सम्भवति स तस्य संभवः यथा षष् धातवः गर्भस्य व्याधेः अहितम् हितम् आरोग्यस्य इति

परिषद् तु खलु द्विविधा ज्ञानवती मूढ परिषद् च

भिषग्जितीये रोगाणां विमाने संप्रकाशितः

परीक्षमाणः तु खलु परावर अन्तरम् इमान् जल्पक गुणान् श्रेयस्करान् दोषवतः च परीक्षेत सम्यक् तत् यथा श्रुतम् विज्ञानं धारणं प्रतिभानं वचन शक्तिः इति एतान् गुणान् श्रेयस्करान् आहुः इमान् पुनर् दोषवतः तद् यथा कोपन त्वम् अवैशारद्यं भीरु त्वम् अधारण त्वम् अनवहित त्वम् इति

अथ स्थापना स्थापना नाम तस्या एव प्रतिज्ञाया हेतु दृष्टान्त उपनय निगमनैः स्थापना

बहुविधम् इदम् उक्तम् अर्थ जातम् बहुविध वाक्य विचित्रम् अर्थ कान्तम्

प्रावृष् इति प्रथमः प्रवृष्टः कालः तस्य अनुबन्धः हि वर्षाः

सत्य विपर्ययः च अनृतः

कालः पुनः परिणामः

सर्व गुण समुदिताः तु सम धातवः

इति कटुक स्कन्धः

तस्य यो यो विशेषो यथा यथा च परीक्षितव्यः स तथा तथा व्याख्यास्यते

इति एते षष् आस्थापन स्कन्धाः रसतो ऽनुविभज्य व्याख्याताः

एवं प्रकृति आदीनाम् विकृति वर्ज्यानाम् भावानां प्रवर मध्य अवर विभागेन बल विशेषम् विभजेत्
विविधानि हि शास्त्राणि भिषजां प्रचरन्ति लोके तत्र यत् मन्येत सु महा यशस्वि धीर पुरुष आसेवितम् अर्थ बहुलम् आप्त जन पूजितम् त्रिविध शिष्य बुद्धि हितम् अपगत पुनरुक्त दोषम् आर्षं सु प्रणीत सूत्र भाष्य संग्रह क्रमम् स्व आधारम् अनवपतित शब्दम् अकष्ट शब्दम् पुष्कल अभिधानम् क्रम आगत अर्थम् अर्थ तत्त्व विनिश्चय प्रधानम् संगत अर्थम् अ संकुल प्रकरणम् आशु प्रबोधकम् लक्षणवत् च उदाहरणवत् च तत् अभिप्रपद्येत शास्त्रम्

तत् यथा फल जीमूतक इक्ष्वाकु धामार्गव कुटज कृतवेधन फलानि फल जीमूतक इक्ष्वाकु धामार्गव पत्त्र पुष्पाणि आरग्वध वृक्षक मदन स्वादुकण्टका पाठा पाटला शार्ङ्गेष्टा मूर्वा सप्तपर्ण नक्तमाल पिचुमर्द पटोल सुषवी गुडूची चित्रक सोमवल्क शतावरी द्वीपि शिग्रु मूल कषायैः मधुक मधूक कोविदार कर्बुदार नीप विदुल बिम्बी शणपुष्पी सदापुष्पा प्रत्यक्पुष्पी कषायैः च एला हरेणु प्रियङ्गु पृथ्वीका कुस्तुम्बुरु तगर नलद ह्रीवेर तालीश उशीर कषायैः च इक्षु काण्डेक्षु इक्षुवालिका दर्भ पोटगल कालङ्कृत कषायैः च सुमना सौमनस्यायनी हरिद्रा दारुहरिद्रा वृश्चीर पुनर्नवा महासहा क्षुद्रसहा कषायैः च शाल्मलि शाल्मलिक भद्रपर्णी एलापर्णी उपोदिका उद्दालक धन्वन राजादन उपचित्रा गोपी शृङ्गाटिका कषायैः च पिप्पली पिप्पली मूल चव्य चित्रक शृङ्गवेर सर्षप फाणित क्षीर क्षार लवण उदकैः च यथालाभं यथेष्टं वा अपि उपसंस्कृत्य वर्ती क्रिया चूर्ण अवलेह स्नेह कषाय मांस रस यवागू यूष काम्बलिक क्षीर उपधेयान् मोदकान् अन्यान् च भक्ष्य प्रकारान् विविधान् अनुविधाय यथार्हं वमन अर्हाय दद्यात् विधिवत् वमनम्

तत्र सम सु विभक्त अस्थि सु बद्ध संधि सु निविष्ट मांस शोणितम् सु संहतम् शरीरम् इति उच्यते

यत् तु षड्विधम् आस्थापनम् एक रसम् इति आचक्षते भिषजः तद् दुर्लभतमं संसृष्ट रस भूयिष्ठ त्वात् द्रव्याणाम्

शास्त्रं हि एवंविधम् अमलः इव आदित्यः तमः विधूय प्रकाशयति सर्वम्

तत् यथा शुक्र शोणित प्रकृतिम् काल गर्भाशय प्रकृतिम् आतुर आहार विहार प्रकृतिम् महाभूत विकार प्रकृतिम् च गर्भ शरीरम् अपेक्षते

तत्र क्लेश क्षमेण प्रिय सम्भाषणेन च सह संधायसंभाषा विधीयते
आप्यायय अस्मान् सखीन्त् सन्या मेधया प्रजया धनेन इति आह

प्र वा एतस्मात् लोकात् च्यवन्ते ये सोमम् आप्याययन्ति

यद् एव अस्य अपवायते यन् मीयते तद् एव अस्य एतेन आप्याययन्ति

द्यावापृथिवीभ्याम् एव नमस्कृत्य अस्मिन् लोके प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति
महत् शोक भयम् प्राप्ताः स्मः
वज्रोली अभ्यास योगेन सर्व सिद्धिम् प्रयच्छतः

न पीयूषं पतत्य् अग्नौ न च वायुः प्रकुप्यति

सति वज्रासने पादौ कराभ्यां धारयेद् दृढम्

उड्डीयानं तु सहजं गुरुणा कथितं सदा

चित्तं चरति खे यस्माज् जिह्वा चरति खे गता

तस्मान् नित्यं मूलबन्धः कर्तव्यो योगिभिः सदा

उदरे पश्चिमं तानं नाभेर् ऊर्ध्वं च कारयेत्

अवस्थिता च एव फणावती सा प्रातश् च सायं प्रहर अर्ध मात्रम्

नित्यम् अभ्यास युक्तस्य जठर अग्नि विवर्धना

तदा सा मरण अवस्था जायते द्वि पुट आश्रया

ततः शनैः शनैर् एव रेचयेन् न एव वेगतः

कण्ठ संकोचनेन एव द्वे नाड्यौ स्तम्भयेद् दृढम्

समादाय ततस् तेन रोम मात्रम् समुच्छिनेत्

ततो जालंधरो बन्धः कण्ठ दुःख ओघ नाशनः

यावद् बिन्दुः स्थिरो देहे तावत् काल भयम् कुतः

अमरीं यः पिबेन् नित्यं नस्यं कुर्वन् दिने दिने

छेदन चालन दोहैः कलां क्रमेण अथ वर्धयेत् तावत्

निष्पीड्यं वायुम् आकुञ्च्य मनस् मध्ये नियोजयेत्

कथिता इयम् महामुद्रा महा सिद्धि करा नॄणाम्

मृदुलं धवलं प्रोक्तं वेष्टित अम्बर लक्षणम्

एवं क्रमेण षष् मासम् नित्यं युक्तः समाचरेत्

एको देवो निरालम्ब एका अवस्था मनोन्मनी

उद्घाटयेत् कपाटं तु यथा कुञ्चिकया हठात्

तस्याः किंचिद् रजो नाशं न गच्छति न संशयः

अष्टधा क्रियते च एव यामे यामे दिने दिने

यत् प्रालेयं प्रहित सुषिरम् मेरु मूर्ध अन्तर स्थम् तस्मिंस् तत्त्वं प्रवदति तद् मुखम् निम्नगानाम्

सुगन्धो योगिनो देहे जायते बिन्दु धारणात्

अनेन एव विधानेन प्रयाति पवनो लयम्

न च मूर्छा भवेत् तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम्

तत् सर्वं ग्रसते सूर्यस् तेन पिण्डो जरा युतः

सहजोलिर् इयं प्रोक्ता श्रद्धेया योगिभिः सदा

न रोगो मरणं तन्द्रा न निद्रा न क्षुधा तृषा

सर्वेषां योग तन्त्राणाम् तथा आधारः हि कुण्डली

अतीत अनागतम् वेत्ति खेचरी च भवेद् ध्रुवम्

यथा आधारः अहि नायकः
धृत हेतिः अप्य् अधृत जिह्म मतिः चरितैर् मुनीन् अधरयन् शुचिभिः

उपपादिता विदधता भवतीः सुर सद्म यान सुमुखा जन ता

अ विमृष्यम् एतद् अभिलष्यति स द्विषतां वधेन विषय अभिरतिम्

विगणय्य कारणम् अनेक गुणम् निजया अथवा कथितम् अल्प तया

स ततार सैकतवतीर् अभितः शफरी परिस्फुरित चारु दृशः

मनसा जपैः प्रणतिभिः प्रयतः समुपेयिवान् अधिपतिं स दिवः

अधिगम्य गुह्यक गणात् इति तन् मनसः प्रियं प्रिय सुतस्य तपः

स जगाम विस्मयम् उद्वीक्ष्य पुरः सहसा समुत्पिपतिषोः फणिनः

तम् अ निन्द्य बन्दिनः इव इन्द्र सुतम् विहित अलिनि क्वण जय ध्वनयः

अवधीरित आर्तव गुणम् सुख ताम् नयता रुचां निचयम् अंशुमतः
एहि एहि इति महादेवि सा अतिष्ठत् प्राञ्जलिः विभुम्

स तां दृष्ट्वा महा तेजाः महादेवीं महेश्वरीम्

ब्रह्मा लोक गुरोः सः अथ प्रतिपेदे महेश्वरीम्

एकत्रिंशत्तमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः

ततस् तस्य महादेवो दिव्य योगम् बहु श्रुतम्

एवम् एतेन विधिना ये प्रपन्ना महेश्वरम्

ततस् ताम् ध्यान योगेन विदित्वा परमेश्वरीम्

चतुर् नेत्राम् चतुःशृङ्गीं चतुर् दंष्ट्राम् चतुर्मुखीम्
न अस्य मनुष्याः पापवसीयसस्य ईशते य एवं वेद

अलम् अस्मै भवति

श्रेयसो व्रातस्य भवति

अदन्त्य् अस्य अन्नम्

त इतो ऽन्यत् सर्वम् अबाधन्त
तानि शुक्राण्य् अभ्यतपत् तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस् त्रयो वर्णा अजायन्त आकारः उकारो मकार इति तान् एकधा समभरत् तद् एतद् औम् इति तस्माद् ॐ ॐ इति प्रणौत्य् ॐ इति वै स्वर्गो लोक ॐ इत्य् असौ यो ऽसौ तपति

स प्रजापतिर् यज्ञम् अतनुत तम् आहरत् तेन अयजत स ऋचा एव हौत्रम् अकरोद् यजुषा आध्वर्यवम् साम्ना उद्गीथम् यद् एतत् त्रय्यै विद्यायै शुक्रं तेन ब्रह्मत्वम् अकरोत्

प्रजापतिर् अकामयत प्रजायेय भूयान् स्याम् इति स तपो ऽतप्यत स तपस् तप्त्वा इमान् लोकान् असृजत पृथिवीम् अन्तरिक्षं दिवं तान् लोकान् अभ्यतपत् तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस् त्रीणि ज्योतींष्य् अजायन्त अग्निः एव पृथिव्या अजायत वायुर् अन्तरिक्षाद् आदित्यो दिवस् तानि ज्योतींष्य् अभ्यतपत् तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस् त्रयो वेदा अजायन्त ऋग्वेद एव अग्नेः अजायत यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदित्यात् तान् वेदान् अभ्यतपत् तेभ्यो ऽभितप्तेभ्यस् त्रीणि शुक्राण्य् अजायन्त भूर् इत्य् एव ऋग्वेदाद् अजायत भुव इति यजुर्वेदात् स्वर् इति सामवेदात्
नमो हंसाय विश्वाय मोहनाय नमो नमः

द्वादश एव सहस्राणि श्लोकानां पुरुषोत्तम

आरामैः विविधैः जुष्टम् देवता आयतनैः शुभैः

वायवीयोत्तरं नाम पुराणं वेद संमितम्

व्याजहार हृषीकेशं देवी हिमगिरीन्द्रजा

नमो नमो नमः ते भूय एव नमो नमः

गणेश्वरान् अर्क सहस्र कल्पात् नन्दीश्वर आदीन् अमित प्रभावान्

प्रभावम् अद्य अपि वदन्ति रुद्रं तम् आदिदेवम् पुरतो ददर्श

महादेवं महा योगम् स्वेन योगेन केशव

द्रष्टुम् अर्हसि विश्वेशम् उग्रम् भीमं कपर्दिनम्

याज्ञवल्क्यो महा योगी दृष्ट्वा अत्र तपसा हरम्

अथ अवगाह्य गङ्गायां कृत्वा देव आदि तर्पणम्

गङ्गा भगवती नित्यं वहति एव अघ नाशिनी

चकार तद् नियोगेन योग शास्त्रम् अनुत्तमम्

व्याजहार महा योगी वचनं प्रणिपत्य तम्

तताप घोरं पुत्र अर्थम् निदानं तपसः तपः

पपात पादयोः विप्राः देव देव्योः स दण्ड वत्

दृष्ट्वा तं योगिनां श्रेष्ठं भस्म उद्धूलित विग्रहम्

प्रशान्तैः सत्य संकल्पैः निःशोकैर् निरुपद्रवैः
तद् यदि भगवान् अतीतं कर्म व्याकर्तु कामः भवति भगवतः पृष्ठतो ऽन्तर्धीयन्ते

एष आनन्द सार्थवाहो ऽनेन कुशल मूलेन चित्त उत्पादेन देय धर्म परित्यागेन च त्रि कल्प असंख्येय समुदानीताम् बोधिं समुदानीय महा करुणा परिभाविताः षट् पारमिताः परिपूर्य रत्नोत्तमो नाम सम्यक्संबुद्धो भविष्यति दशभिर् बलैश् चतुर्भिर् वैशारद्यैस् त्रिभिर् आवेणिकैः स्मृति उपस्थानैः महा करुणया च

तेषां निर्मितं दृष्ट्वा एवम् भवति न ह्य् एव वयं भवन्तः इतश् च्युता न अपि अन्यत्र उपपन्नाः

अथ ता अर्चिषस् त्रि साहस्र महा साहस्रम् लोकधातुम् अन्वाहिण्ड्य भगवन्तम् एव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति

अवभासिता येन दिशः समन्ताद् दिवाकरेण उदयता यथा एव

तस्य तद् अति अद्भुतम् देव मनुष्य आवर्जन करम् प्रातिहार्यं दृष्ट्वा महान् प्रसाद उत्पन्नः

स एवं कृत व्यवसायः पुनर् अपि महा समुद्रम् अवतीर्णः

न अ हेतु अ प्रत्ययम् आनन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति

तद् कालम् स्वयम् अधिगम्य वीर बुद्ध्या श्रोतॄणां श्रमण जिनेन्द्र काङ्क्षितानाम्

इदम् अवोचद् भगवान्

अयम् अस्य देय धर्मः यो मम अन्तिके चित्तस्य अभिप्रसादः
बाल इन्दु वक्राणि अविकास भावात् बभुः पलाशान्य् अति लोहितानि

दिग् दक्षिणा गन्धवहं मुखेन व्यलीक निःश्वासम् इव उत्ससर्ज

प्रयोजन अपेक्षि तया प्रभूणां प्रायश् चलं गौरवम् आश्रितेषु

प्रायेण सामग्र्य विधौ गुणानां पराङ्मुखी विश्वसृजः प्रवृत्तिः

पर्यङ्क बन्ध स्थिर पूर्व कायम् ऋजु आयतम् संनमित उभय अंसम्

तथा इति शेषाम् इव भर्तुर् आज्ञाम् आदाय मूर्ध्ना मदनः प्रतस्थे

सुर गजः इव बिभ्रत् पद्मिनीं दन्त लग्नाम् प्रतिपथ गतिः आसीद् वेग दीर्घीकृत अङ्गः

न्यासीकृतां स्थान विदा स्मरेण मौर्वीं द्वितीयाम् इव कार्मुकस्य

सर्वं सखे त्वय्य् उपपन्नम् एतद् उभे मम अस्त्रे कुलिशं भवांश् च

तम् आशु विघ्नं तपसस् तपस्वी वनस्पतिं वज्र इव अवभज्य

तव प्रसादात् कुसुमायुधो ऽपि सहायम् एकं मधुम् एव लब्ध्वा

स्वेद उद्गमः किम्पुरुष अङ्गनानाम् चक्रे पदं पत्त्र विशेषकेषु

स्त्री संनिकर्षम् परिहर्तुम् इच्छन्न् अन्तर्दधे भूतपतिः स भूतः

प्रतिक्षणं सम्भ्रम लोल दृष्टिः लीला अरविन्देन निवारयन्ती

स्मरस् तथाभूतम् अयुग्मनेत्रं पश्यन्न् अदूरान् मनसा अपि अधृष्यम्

तस्मिन् मघोनस् त्रिदशान् विहाय सहस्रम् अक्ष्णां युगपत् पपात
सूत उवाच

वर्जयेत् कलहम् लोकैः गात्र भङ्गम् तथा एव च

जले च न अवगाहेत शून्य आगारम् च वर्जयेत्

यस्याः प्रभावात् अभवत् सुत शोक विवर्जिता

चैत्रे मासि सिते पक्षे द्वादश्यां नियत व्रतः

इन्द्रो निवारयामास मां पुनः पुनः

भर्तुर् आराधन परा तप उग्रं चचार ह

न मुक्तकेशा तिष्ठेत न अशुचिः स्यात् कदाचन

वरयामि महात्मानं सर्व अमर निषूदनम्

शय्या गन्ध आदिकम् दद्यात् प्रीयताम् इति उदीरयेत्

पुत्रं शक्र वध अर्थाय समर्थम् अमित ओजसम्

कृत रक्षा सुभूषा च वास्तुपूजन तत्परा

आपस्तम्बः ततस् चक्रे पुत्र इष्टिम् द्रविण अधिकाम्

ब्राह्मणान् भोजयेत् भक्त्या स्वयं च लवणात् ऋते
ततस् तयोः मिथस् तत्र विरोधः समजायत

तत्र वासो देवयान्याः शर्मिष्ठा जगृहे तदा

ददर्श कन्यां तां तत्र दीप्ताम् अग्नि शिखाम् इव

देवयानी उवाच

सा विस्मयं देवयानीं गतां सक्तां च वाससि

एवम् उक्तः तु सह तैः त्रिदशैः मघवा तदा

ततो जलात् समुत्तीर्य ताः कन्याः सहिताः तदा

अथ तं देशम् अभ्यागात् ययातिः नहुष आत्मजः

तस्मात् माम् पतितां कूपाद् अस्माद् उद्धर्तुम् अर्हसि

ताम् अथ ब्राह्मणीं स्त्रीं च विज्ञाय नहुषात्मजः
तं ह पदा उदस्यन् उवाच इदम् एव मा इदम् ऋषयो महद् इव उभयाहस्ति आ भर इति अवोचन्न् इति

तम् अपश्यन्

स ह ईक्षांचक्रे दृढं बत म ऋषयो याचन्ति

इति
मत्स्य ग्राह विशुद्धम् उदकम् अवगाहेत

तद् राजा तथा एव प्रतिभुञ्जीत पूर्वम् अग्नये वयोभ्यः च बलिं कृत्वा
तस्मै सप्तानां होत्राणां हरो निर्माय प्रायच्छत्

इन्द्रश् च वै बृहच् च समभवताम्

तत् षोडशिनो जन्म

सप्त वै होत्राः प्रातस्सवने वषट्कुर्वन्ति सप्त माध्यंदिने सवने सप्त तृतीयसवने

तिस्रः तिस्रः एव होत्रायै
यथार्थं च अत्र स्तनन प्रहणनयोः प्रयोगः

पुरुष रूपिणी तु प्रच्छन्न कामा पुरुषं लिप्समाना संवाहक भावम् उपजीवेत्

तस्माद् देशं च कालं च प्रयोगं शास्त्रम् एव च

तत्र कर्म अष्टविधम् समुच्चय प्रयोज्यम्

इत्य् अन्तःसंदंशः

इति बहिःसंदंशः

सर्वम् अविशङ्कया प्रयोजयन्ति सौरसेनाः

भवन्ति च अत्र श्लोकाः

शकुनिः फल पाते तु स्त्री मुखम् रति संगमे

न तु स्वयम् औपरिष्टकम् आचरन्ति नागरकाः

व्यासः तस्य च विज्ञेयो मुख चुम्बन वत् विधिः
आयुर् एव वीर्यम् अवरुन्द्धे

प्रजनाय

यद् रुक्मम् अभ्यवरोहति

वाग् वै छन्दांसि

अर्धं प्रत्य् ओषधीनाम्

वाचा एव अन्नाद्यम् अवरुन्द्धे
पुनर् उत्स्यूतम् वासो देयम्

अग्निर् वा उत्सीदन्न् अप ओषधीर् अनूत्सीदति

यद् दर्भा उपोलपा भवन्ति
यत् हि किंच अनुजानाति _ इति एव तत् आह

ऋच्

पृथिव्याः आपः रसः

तेन इयम् त्रयी विद्या वर्तते

एष एव समृद्धिः यत् अनुज्ञा
शुक्लानां सुमनस् वाल चामर अम्बर वाजिनाम्

शयन आसन यानानाम् उत्तानानां तु दर्शनम्

रसो वा कटुकस् तीव्रो गन्धो वा कौणपो महान्

वस्त्र आतपत्र पादत्र व्यसनम् व्यसनि ईक्षणम्

मनस् वहानाम् पूर्ण त्वात् स्रोतसां प्रबलैर् मलैः

खर उष्ट्र महिष आरूढम् काष्ठ लोष्ट आदि मर्दिनम्

न दर्शने न विरुते वानर ऋक्षौ अतस् ऽन्यथा

पथिनः छेदः अहि मार्जार गोधा सरट वानरैः

वयस् अङ्ग वृद्धिः अभ्यङ्गः विवाहः श्मश्रुकर्म च

भाविको दोष जः च इति स्वप्नः सप्तविधो मतः

हर्षो भृशं प्रकुपितैः पितृभिः च अवभर्त्सनम्

अपूप शष्कुलीः जग्ध्वा विबुद्धस् तद्विधं वमन्

शङ्ख साधु द्विज उष्णीष तोरण स्वस्तिकस्य च

जुह्वतो घृत सिक्तस्य नग्नस्य उरसि जायते

शरीरस्य ततः स्थानं शारीरम् इदम् उच्यते

नृत्य वादित्र गीतानि रक्त स्रज् वस्त्र धारणम्

मङ्गल आचार सम्पन्नः परिवारस् तथा आतुरः

छिन्नं दग्धं विनष्टं वा तद् वादीनि वचांसि वा
नाड्यो ऽस्य नद्यो ऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्व तनोः नृप इन्द्र

द्यौः अक्षिणी चक्षुः अभूत् पतङ्गः पक्ष्माणि विष्णोः अहनी उभे च

वरीयान् एष ते प्रश्नः कृतो लोक हितम् नृप

अनन्त वीर्यः श्वसितं मातरिश्वा गतिः वयः कर्म गुण प्रवाहः

परिनिष्ठितो ऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोक लीलया

यादृशी वा हरेत् आशु पुरुषस्य मनः मलम्

छिन्द्यात् असङ्ग शस्त्रेण स्पृहां देहे ऽनु ये च तम्

रजः तमोभ्याम् आक्षिप्तं विमूढं मन आत्मनः

गन्धर्व विद्याधर चारण अप्सरः स्वर स्मृतीः असुर अनीक वीर्यः
तत् सत्यं यद् अहं वदाम्य् अधरो मद् असौ वदात् स्वाहा इति
व्यास उवाच

न नक्तं किंचिद् अश्नीयाद् रात्रौ ध्यान परः भवेत्

तापसः स परम् ऐश्वरम् पदं याति यत्र जगतो ऽस्य संस्थितिः

शिलायां शर्करायां वा शयीत सु समाहितः

चान्द्रायण विधानैः वा शुक्ले कृष्णे च वर्तयेत्

महाप्रास्थानिकं च असौ कुर्यात् अनशनम् तु वा

अनग्निः अनिकेतः स्यात् मुनिः मोक्ष परः भवेत्

न हि वेदे ऽधिकारो ऽस्य तद् वंशे अपि एवम् एव हि

पयः पिबेत् शुक्ल पक्षे तु गोमयम्
संततं निशमयन्त उत्सुका यैः प्रयान्ति मुदम् अस्य सूरयः

स प्रयुज्य तनये महीपतेर् आत्म जाति सदृशाम् किल आनतिम्

कारण द्वयम् इदं निरस्यतः प्रार्थना अधिक बले विपद् फला

दनुजः स्विद् अयं क्षपाचरो वा वन जे न इति बलं अस्ति सत्त्वे

असुभिः क्षणम् ईक्षित इन्द्रसूनुः विहित अमर्ष गुरु ध्वनिः निरासे

अथ दीपित वारिवाह वर्त्मा रव वित्रासित वारणात् अवार्यः

तं विरोध्य भवता मा सत् जन एक वसतिः कृतज्ञ ता

काञ्चनेन किम् इव अस्य पत्त्रिणा केवलं न सहते विलङ्घनम्

न अभियोक्तुम् अनृतं त्वम् इष्यते कः तपस्वि विशिखेषु च आदरः

आकुमारम् उपदेष्टुम् इच्छवः संनिवृत्तिम् अपथान् महा _

सह पूर्वतरं नु चित्त वृत्त्याः अ पतित्वा नु चकार लक्ष्य भेदम्

स तमाल निभे रिपौ सुराणां घन नीहारः इव अ विषक्त वेगः

अर्थितस् तु न महान् समीहते जीवितं किमु धनं धनायितुम्

स जवेन पतन् परःशतानां पततां व्रात इव आरवम् वितेने
मुण्डपृष्ठो गिरिः तस्मात् सर्व देव मयः हि अयम्

प्रभासे प्रेतकुण्डे च गयासुरशिरसि अपि

बलभद्रं समभ्यर्च्य बल आरोग्यम् अवाप्नुयात्

सोमनाथं समभ्यर्च्य शिव लोकम् अवाप्नुयात्

सर्वान् कामान् अवाप्नोति सम्पूज्य पुरुषोत्तमम्

अरविन्द वनम् तेषु तेन च एव उपलक्षितः

तस्यां शिलायां श्राद्ध आदि कर्तारः ब्रह्म लोक गाः

कुलीनः सत्त्व सम्पन्नः रणे

दैत्य राक्षस नाश अर्थम् मत्स्यः पूर्वं यथा भवत्

कामान् सम्प्राप्नुयात् कामी मोक्ष अर्थः मोक्षम् आप्नुयात्

स्पृष्ट्वा नत्वा नारसिंहं संग्रामे विजयी भवेत्

गदाधरं सुरैः सार्धम् आद्यम् गत्वा ददाति यः
विचक्षणवत्या वाचा तस्य नाम गृह्णीयात्
अग्नाव् अग्निर् इति जुहोति स्थाल्याः स्रुवेण

एके अधस् प्राङ् शायी मधु आशी ऋतु जाया उपायी मांस स्त्री अनृतानि वर्जयेद् उदक अभ्यवायम् च प्राग् अवभृथात्

अग्नये मथ्यमानाय अनुवाचयति
गौरवे शिरसः शूले पीनसे ऽर्धावभेदके

दशमूल शृता कास हिक्का श्वास कफ अपहा

कम्पिल्लकं गवाक्षीं च क्षीरिणीम् उदकीर्यकाम्

मदनं मधुकं निम्बं जीमूतं कृतवेधनम्

दद्यात् स अतिविषाम् पेयां स आमे स अम्लाम् स नागराम्

भिषज् औषध संयोगैः चिकित्साम् कर्तुम् अर्हति

शाकैः मांसैः तिलैः माषैः सिद्धा वर्चो निरस्यति

मात्रा काल आश्रया युक्तिः सिद्धिः युक्तौ प्रतिष्ठिता
अप्तोर्यामे तिरस् अह्नीयेभ्यः रात्रिपर्यायः उत्तमः अग्निष्टे प्राजापत्यौ च
हेम अङ्गुलीय संयुक्तः ब्रह्म बन्ध युतः ऽपि वा

आयातु वर दा देवी इति अनेन एव महेश्वरीम्

सहस्रं वा तद् अर्धम् वा शतम् अष्ट उत्तरम् तु वा

ततः प्रक्षालयेत् पादम् हस्तं ब्रह्म विदाम् वरः

आवाहयेत् ततस् देवीं गायत्रीं वेदमातरम्

न अस्ति सत्य समम् यस्मात् असत्यम् पातकं च यत्

उत्तमे शिखरे देवी इति उक्त्वा उद्वास्य च मातरम्

ग्रामात् बहिस् गतः भूत्वा ब्राह्मणो ब्रह्मयज्ञ विद्

श्रोत्रे स्पृशेत् हि तुष्टि अर्थम् हृद् देशम् तु ततः स्पृशेत्

कृताञ्जलि पुटः भूत्वा प्रार्थयेत् भास्करम् तथा

नन्दी उवाच
यत् करीराणि भवन्ति

एवम् एव एनाः एतन् नाम ग्राहम् दिवश् च्यावयति

कृष्णाजिन उपनह्यति

देवा वसव्याः

सो ऽस्मै प्रीतो वृष्टिं निनयति

श्याव इव ह्य् एष वर्षिष्यन् भवति

ता अस्मै प्रीतौ वृष्टिं निनयतः

सा एषा कारीरी नाम इष्टिः

ऋच् सामयोः वा एतद् रूपं यत् कृष्णाजिनम्

ऋक् सामाभ्याम् एव अस्मै वृष्टिम् इच्छति

तस्मात् करीराणि न स्त्रियै दद्यात्
श्री शुकः उवाच

ममन्थुः अब्धिम् तरसा मद उत्कटाः महा अद्रिणा क्षोभित नक्र चक्रम्

परावर आत्म आश्रयणम् ते आत्मा सोमो मनो द्यौः भगवन्त् शिरः ते

तम् उत्थितम् वीक्ष्य कुल अचलम् पुनः समुद्यता निर्मथितुं सुर असुराः

अग्निः मुखम् ते अखिल देवता आत्मा क्षितिं विदुः लोक भव अङ्घ्रि पङ्कजम्

विलोक्य तं देव वरम् त्रिलोक्या भवाय देव्या अभिमतम् मुनीनाम्

निशम्य कर्म तत् शम्भोः देवदेवस्य

क्षीरोद मथन उद्भूतात् कालकूटात् उपस्थितम्

हरिः पुरस्ताज् जगृहे पूर्वं देवाः ततस् ऽभवन्

मथ्यमाने ऽर्णवे सो अद्रिः अनाधारः ह्य् अपो ऽविशत्

ममन्थुः परमं यत्ता अमृत अर्थम् पयोनिधिम्

तन् न ऐच्छन् दैत्य पतयः महापुरुष चेष्टितम्

तत् उग्र वेगम् दिशि दिश्य् उपर्य् अधो विसर्पद् उत्सर्पद् अ सह्यम् अप्रति
अरायान् अप हन्मः सुनामा स्त्रैणम् इच्छताम्

वृन्ताद् अभिप्रसर्पतः परिपाहि वरीवृतात्

आपाकेस्थाः प्रहासिन स्तम्बे ये कुर्वते ज्योतिस् तान् इतो नाशयामसि

छायाम् इव प्र तान्त् सूर्यः परिक्रामन्न् अनीनशत्

द्वि आस्यात् चतुर् अक्षात् पञ्च पदात् अन् अङ्गुरेः

प्रजायै पत्ये त्वा पिङ्गः परिपातु किमीदिनः

पलाल अनुपलालौ शर्कुं कोकं मलिम्लुचं पलीजकम्

तान् अस्या ब्रह्मणस्पते प्रतीबोधेन नाशय

परिसृष्टं धारयतु यत् हितम् मा अवपादि तत्
इमौ निपतितौ भूमौ वितोयौ जलदाव् इव

पूतनाया निपातश् च द्रुमयोः शकटस्य च

कृत्स्नस्य जगतो गोपौ संवृत्तौ गोप दारकौ

उत्तिष्ठ गच्छ दुर्मेधे मूढे पण्डित मानिनि

काले गच्छति सौम्यौ तौ दारकौ कृत नामकौ

रेजतुश् चन्द्र वदनौ दारकौ सु कुमारकौ

ततो यशोदा संक्रुद्धा कृष्णं कमल लोचनम्

तद् दाम तस्य बालस्य प्रभावाद् अभवद् दृढम्

विसर्पन्तौ तु सर्वत्र सर्प भोग भुजौ उभौ

तौ बालकौ ललितकौ मूर्धज व्याकुल ईक्षणौ

कृष्णस्य भरत श्रेष्ठ घोषे निवसतस् तदा

निवेश्य च अङ्के सु चिरम् मृतं पुनर् इव आगतम्

स मूल विटपौ भग्नौ स तु मध्ये जहास वै
चातुर्मास्यानि प्रयुञ्जानः फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां प्रयुङ्क्ते

तद् यत् फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां वैश्वदेवेन यजेत
अन्त अत्यन्त अध्व दूर पार सर्व अनन्तेषु डः

ह शश्वतोः लङ् च

अर्ति लू धू सू खन सह चरः इत्रः

पुरि लुङ् च अ स्मे

जल्प भिक्ष कुट्ट लुण्ट वृङः षाकन्

ग्ला जि स्थः च क्स्नुः

हल सूकरयोः पुवः

नाडी मुष्ट्योः च

अन्येभ्यो ऽपि दृश्यते

प्रिय वशे वदः खच्

नासिका स्तनयोः ध्मा धेटोः

आ क्वेः तद् शील तद् धर्म तद् साधु कारिषु

लुङ्

आङि ताच्छील्ये

स्पृशो अन् उदके क्विन्

अधिकरणे शेतेः

इङ् धार्योः शतृ अ कृच्छ्रिणि

सु यजोः ङ्वनिप्

वयसि च

कर्मण्य् अण्
दुःखम् अनित्यम् अनात्मा

क्षान्ति पारमिता धर्म आलोक मुखम् सर्व व्यापाद खिल दोष मान मद दर्प प्रहाणाय व्यापन्न चित्त सत्त्व परिपाचन तायै संवर्तते

नाम रूप परिज्ञा धर्म आलोक मुखम् सर्व सङ्ग समतिक्रमाय संवर्तते

बोधिः यथा प्राप्ता धर्मं च

अन्यत्र कर्म पृष्ठतो याति

करुणा धर्म आलोक मुखम् विहिंसा परम तायै संवर्तते

अभिरुह्य च सर्वान् तुषित कायिकान् देव पुत्रान् आमन्त्रयते स्म संनिपतन्तु भवन्तः च्युति आकार प्रयोगम् नाम धर्म अनुस्मृति चर्या अनुशासनीम् पश्चिमं बोधिसत्त्वस्य अन्तिकात् धर्म श्रवणम् श्रोष्यथ इति

आमन्त्रयते देवान् प्रमादम् अखिलम् विसर्जयत

न च शक्याः कुशल धर्मान्

धर्मः च यः श्रुतो ऽयं मम अन्तिके गौरवम् उपजनित्वा

अ व्यापादः धर्म आलोक मुखम् व्यापाद वितर्क प्रहाणाय संवर्तते
न आस्वाद्य मन्यु दष्टानाम् तेषाम् आत्मा अपि अतृप्यत

नूनं भृतं तद् अभिघाति रजस् तमश् च सत्त्वेन नो वर दया तनुवा निरस्य

सर्व अतिशयया लक्ष्म्या जुष्टं स्वं धिष्ण्यम् आविशत्

प्रतिनन्द्य जगाद इदम् विकुण्ठ निलयः विभुः

आक्षिप्तं तेज एतर्हि भगवांस् तद् विधित्सति

तयोर् असुरयोर् अद्य तेजसा यमयोर् हि वः

सो असाधु वादः तद् कीर्तिम् हन्ति त्वचम् इव आमयः

योगिनः स भवान् किं स्विद् यत् परैः

ब्रह्मा उवाच

हाहाकारो महान् आसीद् विमान अग्र्येषु पुत्रकाः
वैश्वानरे अक्रमत

दोहाः ये अस्य संयन्ति तान् विद्म अनुपदस्वतः
उत्तरे नैगमेयस्य कुमारस्य च पूर्वतः

दश योजन साहस्रम् आयामस् तेषु पठ्यते

सर्वे पश्चिम दिग्भागे रुद्र क्षेत्र समन्विताः

वने पनस वृक्षाणाम् स शुक्राः दानव आदयः

वर्येश्वरं पश्चिमे तु उत्तरे च आम्रकेश्वरम्

त्रिशृङ्गो जारुचिः च एव उत्तरौ वर पर्वतौ

मर्यादापर्वतान् एतान् अष्टौ आहुः मनीषिणः

एते पर्वत राजानः सिद्ध चारण सेविताः

वेद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि च उत्तरे

संजातः शिखरे ऽश्वत्थः स महान् चैत्य पादपः

शङ्खकूटो महाशैलो वृषभो हंसपर्वतः

महा सरांसि च तथा चत्वारि मुनि पुंगवाः

नीलश् च वैडूर्य मयः श्वेतः शुक्लो हिरण्मयः

मित्रेश्वरं तु पूर्वे तु षष्ठेश्वरम् अतः परम्

एवं संक्षेपतः प्रोक्ताः पुनः शृणु गिरि ईश्वरान्
यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्यः परं गतः

तैस् तैर् अतुष्ट हृदयः पुरुषं विधाय ब्रह्म अवलोक धिषणम् मुदम् आप देवः

यथा इषुकारः नृपतिं व्रजन्तम् इषौ गत आत्मा न ददर्श पार्श्वे

यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया

अन्वशिक्षम् इमं तस्या उपदेशम् अरिंदम

गृह आरम्भः हि दुःखाय विफलश् च अध्रुव आत्मनः

एक एव अद्वितीयः ऽभूद् आत्म आधारः अखिल आश्रयः
महानिरय संस्थः त्वम् यावत् मन्वन्तरम् भवेत्

मया पापं कृतं किं वा किं करिष्यामि वै यम

ततः स्वर अङ्गनाः प्राप्य तन्त्री योगम् महा मुनेः

तस्मात् श्रुतेन संयुक्तो मत्तः त्वम् गानम् आप्नुहि

त्वां समासाद्य सम्पन्नस् त्वं हि गीत विशारदः

देवर्षिः देव संकाशः सर्व आभरण भूषितः

त्वया हि सु महा पापम् कृतम् अज्ञान मोहात्

हरिमित्रो विमानेन स्तूयमानो गणाधिपैः

हरिमित्रे कृतं पापं वासुदेव अर्चन आदिषु

अतीव स्नेह संयुक्तः तद् गतेन अन्तरात्मना

तत्र त्वां गीत सम्पन्नम् करिष्यामि महा व्रतम्

न कुञ्चितेन गूढेन नित्यं प्रावरण आदिभिः

एवम् आराध्य सम्प्राप्ता गाणपत्यं यथासुखम्

निरुच्छ्वासेन संयुक्तः तुम्बरोः गौरवम् स्मरन्

न एतानि शस्त रूपाणि गान योगे महामते

गान विद्याम् प्रति तदा किन्नरैः समुपाविशम्

मार्कण्डेय उवाच

उपहार आदिकम् सर्वं वासुदेवस्य सन्निधौ

जिह्वा प्रसादिता स्पष्टा ततो गानम् अशिक्षयम्

तावत् मम तु आयुषः भावः तावत् मम परमं शुभम्

एवम् उक्त्वा यमो विद्वाः तत्र एव अन्तरधीयत

गानबन्धुं समासाद्य गान अर्थ ज्ञः भवान् असि

तव भृत्यैः तदा लुप्तं पापं चक्रुः त्वद् आज्ञया

अति आश्चर्य समायुक्तम् सर्व पाप हरम् शुभम्

ब्रह्मणो गायकौ दिव्यौ नित्यौ गन्धर्व सत्तमौ

ततो गन्धर्व संघाः च किन्नराणां तथा एव च

लक्ष्मी समन्वितः विष्णुः अशृणोत् गानम् उत्तमम्
लोचन अधर कृत आहृत रागा वासित आनन विशेषित गन्धा

आतपे धृतिमता सह वध्वा यामिनीविरहिणा विहगेन

व्यानशे शशधरेण विमुक्तः केतकी कुसुम केसर पाण्डुः

पूरिता नु विषमेषु धरित्री संहृता नु ककुभस् तिमिरेण

योषितः सुहृद् इव प्रविभेजे लम्भित ईक्षण रुचिः मद रागः

निःसृतस् तिमिर भार निरोधात् उच्छ्वसन्न् इव रराज दिश् अन्तः

सीधु पान विधुरासु निगृह्णन् मानम् आशु शिथिलीकृत लज्जः

दिङ्मुखेषु न च धाम विकीर्णं भूषिता एव रजनी हिमभासा

आस्थितः स्थगित वारिद पङ्क्त्या संध्यया गगन पश्चिम भागः

संध्यया अनुविदधे विरमन्त्या चापलेन सु जन इतर मैत्री

रञ्जितस्य जलधेः श्रियम् ऊहे

प्रस्थिताभिर् अधिनाथ निवासम् ध्वंसित प्रिय सखी वचनाभिः
प्रजाः पृष्ठ उक्थानि

यो वै देव रूपम् च मनुष्य रूपम् च व्यावर्तयति वि पाप्मन् आवर्तते