tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अनपायि निबर्हणं द्विषां न तितिक्षा समम् अस्ति साधनम्

ध्रुवम् एतद् अवेहि विद्विषां त्वद् अनुत्साह हताः विपत्तयः

तद् अनुमतम् अलंचकार पश्चात् प्रशम इव श्रुतम् आसनं नरेन्द्रः

विहितां प्रियया मनस् प्रियाम् अथ निश्चित्य गिरं गरीयसीम्

मद मान समुद्धतम् नृपं न वियुङ्क्ते नियमेन मूढ ता

अनुपालयताम् उदेष्यतीं प्रभु शक्तिम् द्विषताम् अनीहया

अभिमानवतो मनस्विनः प्रियम् उच्चैः पदम् आरुरुक्षतः

श्रुतम् अप्य् अधिगम्य ये रिपून् विनयन्ते स्म न शरीर जन्म्नः

अपराग समीरण ईरितः क्रम शीर्ण आकुल मूल संततिः

द्विरदान् इव दिश् विभावितान् चतुरस् तोयनिधीन् इव आयतः
ये वै पन्थानः याः स्रुतयः ताः वै ऊतयः
संशितम् वीर्यम् बलम्

सम् अहम् एषाम् राष्ट्रम् स्यामि सम् ओजः वीर्यम् बलम्
अन्नाद्याय अग्निम् आधत्ते

यद् एतैर् उपतिष्ठते

अन्नाद्याय अग्निम् आधत्ते
शं नो भवन्त्व् अप ओषधीः शिवाः
सा पत्यौ अन्वारभते

इराम् अस्मा ओदनं पिन्वमाना कीलालं घृतं मदम् अन्न भागम्
स्वरुम् आदाय मध्यमे रशना गुणे अवगूहति उत्तमे सर्वेषु वा अन्तरिक्षस्य त्वा सानौ अवगूहामि इति
अश्वत्थः पिप्पलः चिञ्चा अम्लिका तयोस् त्वच् चूर्णम्

अन्यत् च

स शिलः भस्म ताम् एति तद् रजः सर्व रोग हृत्
अन्वाहित अग्निः चेत् प्रयायात् तुभ्यं ता अङ्गिरसस्तम विश्वाः सु क्षितयः पृथग् अग्ने कामाय येमिरे इति हुत्वा प्रयायात्
अथ अपि वेदानां रसेन यज्ञस्य विरिष्टं संधीयते

यज्ञस्य संधितिम् अनु यजमानः संधीयते

तद् यत्र एव विरिष्टं स्यात् तत्र अग्नीन् उपसमाधाय शान्त्युदकं कृत्वा पृथिव्यै श्रोत्राय इति त्रिर् एव अग्नीन् सम्प्रोक्षति त्रिः पर्युक्षति
चेष्टा द्वेषी दिवास्वप्न शय्या आसन सुखे रतः

फाणितं सक्तवः सर्पिः दधिमण्डः अम्ल काञ्जिकम्

विष् मूत्र संग्रहः शूलं जङ्घा ऊरु त्रिक संश्रयम्

बृहत्यौ द्वे हरिद्रे द्वे पाठाम् अतिविषाम् स्थिराम्

गो रसैः गौडिकैः च अन्नैः पैष्टिकैः च अतिमात्रशः

उक्तं संतर्पण उत्थानाम् अपतर्पणम् औषधम्

कुष्ठानि आम प्रदोषाः च मूत्रकृच्छ्रम् अरोचकः

संतर्पयति यः स्निग्धैः मधुरैः गुरु पिच्छिलैः

ज्वरः कास अनुबन्धः च पार्श्वशूलम् अरोचकः

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः
प्रसवाय एव सावित्रः

यद् अन्य देवत्याः पशवो भवन्ति

यत् प्रचरन्त ऐन्द्रेण पुनः प्रथमेन प्रचरन्ति

इन्द्र एव अस्मिन् तद् अधिभवति
अपाकर्षत् ततस् दूरं भ्रमन् तस्याः महीम् इमाम्

कथं मत्स्येन कथितः तारकस्य वधो महान्

द्वे वै बाहुक पुत्राय द्वे वै च अङ्गिरसे तथा

एवम् उक्तः तदा उत्थाय निधिः

तत् श्रुत्वा निर्गतः शक्रः स्थित्वा प्राञ्जलिः अग्रतस्

ततः सः अन्तर् जले चक्रे कालं वर्ष सहस्रकम्

ददामि सर्व कामान् ते उत्तिष्ठ दिति नन्दनैः

एकोन पञ्चाशत् कृताः भागा वज्रेण ते सुताः

भीतान् च त्रिदशान् दृष्ट्वा ब्रह्मा तेषाम् उवाच ह

पुत्रम् अप्रतिकर्माणम् अजेयम् वज्र _

देव इन्द्र उपेन्द्र पूष आद्याः सर्वे ते दिति जाः मताः

मद् वाक्येन यो मुक्तो विद्धि तं मृतम् एव च

एतत् श्रुत्वा तु वज्राङ्गः प्रणतो वाक्यम् अब्रवीत्

सूत उवाच

क्षुधा आविष्टः स शैलस्य गहनं प्रविवेश ह
इन्द्रश् च ह वै विष्णुश् च असुरैः युयुधाते तान् ह स्म जित्वा ऊचतुः कल्पामहा इति ते ह तथा इति असुरा ऊचुः सो ऽब्रवीद् इन्द्रो यावद् एव अयम् विष्णुस् त्रिर् विक्रमते तावद् अस्माकम् अथ युष्माकम् इतरद् इति स इमान् लोकान् विचक्रमे अथ उ वेदान् अथ उ वाचं तद् आहुः किं तत् सहस्रम् इति इमे लोका इमे वेदा अथ उ वाग् इति ब्रूयात्

न परा जयेथे न परा जिग्य इति

अभ्यस्येत् षोﾱअशिनि न अभ्यस्येत् इति अभ्यस्येद् इत्य् आहुः कथम् अन्येष्व् अहःस्व् अभ्यस्यति कथम् अत्र न अभ्यस्येत् इति तस्माद् अभ्यस्येत्
अगस्त्यार्घ्य व्रतम् वक्ष्ये भुक्ति मुक्ति प्रदायकम्

अर्घ्यं दद्यात् अगस्त्याय मूर्तिं सम्पूज्य वै मुने
अन्यत्र वृक्षाद् वाल्मीकाद् वा

मेधां मह्यम् इति पाणि मार्गम् दत्त्वा त्रिषवणम् अहर् रात्रम् उदक उपस्पर्शनम्
पृथिव्य् एव अग्निः वैश्वानरः

तस्या आहुतेर् हुतायै वृष्टिः सम्भवति

तस्या आहुतेर् हुतायै सोमो राजा सम्भवति

तस्य द्यौः समिद् विद्युज् ज्योतिर् अभ्राणि धूमो ह्लादुनयो विष्फुलिङ्गा अशनिर् अङ्गाराः
तस्माद् उत्तराद् अभिप्रयायी जयति

प्रजापतिः प्रजास् सृष्ट्वा तासाम् अकामयत मूर्धा स्याम् इति

प्राजापत्यो ऽश्वः

ताभिर् निरजिहीत
एक एकस्मै प्रब्रूयाद् इति ह स्म आह जातूकर्ण्यः
अधीत्य वेदं स्नानम्

उद् उत्तमं वरुण पाशम् अस्मद् इत्य् उत्तरीयं ब्रह्मचारि वासः निधाय अन्यत् परिधाय अव अधमम् इति अन्तरीयम् वि मध्यमम् इति मेखलाम् अथा वयम् आदित्य व्रत इति दण्डं मेखलां दण्डं कृष्णाजिनं च अप्सु प्रवेश्य अपरेण अग्निम् प्राच् मुखः उपविश्य क्षुरं संमृशति क्षुरो नाम असि स्वधितिः ते पिता नमः ते अस्तु मा मा हिंसीर् इति

त्रि आयुषम् जमदग्नेः कश्यपस्य त्रि आयुषम् यत् देवानाम् त्रि आयुषम् तत् मे अस्तु त्रि आयुषम् स्वाहा

स्नायनीयेन उत्साद्य औदुम्बरेण दन्तान् प्रक्षालयते
तम् आचार्यः पप्रच्छ कुमार कति ते पिता संवत्सरस्य अहानि अमन्यत इति

प्राणैर् यज्ञस् तायते

प्रेदिर् ह वै कौशाम्बेयः कौसुरुबिन्दुर् उद्दालक आरुणौ ब्रह्मचर्यम् उवास

नव इति ह उवाच
प्रविष्टः षोडश अधस्तात् द्वात्रिंशत् मूर्धनि विस्तृतः

नीलः श्वेतः च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः

अरुणोदं महाभद्रम् असितोदम् च मानसम्

द्वीपैः च सप्त युक्ता योजनानां समासतः

इति एते देव रचिताः सिद्ध आवासाः प्रकीर्तिताः

जम्बुद्वीपः प्रधानो ऽयं प्लक्षः शाल्मल एव च

भारतं दक्षिणं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम्

जम्बूद्वीपस्य सा जम्बुः नाम हेतुः महा ऋषयः
उत्तमायां दक्षिण उत्तानौ नमो वः पितरः स्वधायै नमो वः पितरो मन्यव इति

सव्येन पाणिना दर्भ पिञ्जूलीम् गृहीत्वा दक्षिण अग्राम् लेखां उल्लिखेद् अपहता असुरा इति

पिण्डान् अवेक्षते सदो वः पितरो देष्म इति

तथा तैलम्

यवैस् तिल अर्थः

मध्यमायां सव्य उत्तानौ नमो वः पितरो घोराय नमो वः पितरो रसाय इति
पाण्डु रोगम् प्रमेहं च मेदस् दोष निबर्हणः

शम्याक कम्पिल्लक हेमदुग्धाः दुग्धं च मूत्रं च विरेचनानि

पित्त श्लेष्मज्वर छर्दि दाह तृष्णा घ्नम् अग्नि कृत्

निहन्ति कफ पित्त कुष्ठ ज्वरान् विषं वमिम् अरोचकं कामलाम्

परूषकं वरा द्राक्षा कट्फलं कतकात् फलम्

प्रियङ्गु पुष्पाञ्जन युग्म पद्माः पद्माद् रजो योजनवल्ल्य् अनन्ता

क्षवक सरसी भार्गी कार्मुकाः काकमाची कुलहल विषमुष्टी भूस्तृणो भूतकेशी

असन आदिः विजयते श्वित्र कुष्ठ कफ क्रिमीन्

वायुं वीरतरादिश् च विदार्यादिश् च नाशयेत्
यत् प्राग् अधिवपनात् तत् कृत्वा करम्भ अर्थम् कपालम् उपधाय यव तण्डुलानाम् अर्धं करम्भ अर्थम् कपाल आवपति

समानम् आ आवपनात्
त एक अक्षरेण पञ्चदश अक्षरम् अवृञ्जत द्वि अक्षरेण चतुर्दश अक्षरम् त्रि अक्षरेण त्रयोदश अक्षरम् चतुर् अक्षरेण द्वादश अक्षरम् पञ्च अक्षरेण एकादश अक्षरम् षष् अक्षरेण दश अक्षरम् सप्त अक्षरेण नव अक्षरम् अष्टाभिर् एव अष्टौ

इन्द्रश् च सम्राड् वरुणश् च राजा तौ ते भक्षं चक्रतुर् अग्र एतं तयोर् अहं भक्षम् अनुभक्षयामि वाग् जुषाणा सोमस्य तृप्यत्व् इति

एक अक्षरम् देवानाम् अवमम् आसीत् सप्त अक्षरम् परमम्
बन्धु वर्गाः च ये केचिद् नाम गोत्र विवर्जिताः

दंष्ट्रिभिः शृङ्गिभिः वा अपि तेषां पिण्डं ददामि अहम्

मानुष्यं दुर्लभं येषां तेभ्यः पिण्डं ददामि अहम्

सरस्वती धर्मक धेनु पृष्ठाः एते कुरुक्षेत्र गताः गयायाम्

पिण्डं दद्यात् एभिः मन्त्रैः आवाह्य च पितॄन् परान्

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे गयामाहात्म्यं नाम पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः

तेषाम् उद्धरण अर्थाय इमं पिण्डं ददामि अहम्
क्षणेन भूत्वा हि उपयान्ति कानिचिद् न च अफलम् लिङ्गम् इह अस्ति किंचन

तत्र श्लोकः

भवति आयुस् क्षये क्रूरम् अथवा अपि भवेत् मृदु

स्तब्धा निश्चेतना गुर्वी कण्टक उपचिता भृशम्
न बहवः सम् अशकन् न अर्भकाः अभि दाधृषुः

अमूः पारे पृदाक्वस् त्रिषप्ता निर्जरायवः
उदगयन आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे युग्मान् ब्राह्मणान् वरान् प्रहिणोति प्र सु ग्मन्ता धियसानस्य सक्षणि वरेभिर् वरान् अभि षु प्रसीदत

पुष्प फल अक्षत मिश्रैः यवैस् तिल अर्थम् उपलिप्य दध्य् ओदनं संप्रकीर्य दक्षिणं जानुं भूमौ निधाय सव्यम् उद्धृत्य इडा देव हूः इति जपित्वा नान्दीमुखाः पितरः प्रियन्ताम् इति वाचयित्वा अद्य विवाहः इति ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य पुण्याहं स्वस्ति ऋद्धिम् इत्य् ओंकार पूर्वम् त्रिस् त्रिस् एकैकाम् आशिषो वाचयित्वा स्नातो अहत वासः गन्ध अनुलिप्तः स्रग्वी भुक्तवान् प्रतोद पाणिः अपदातिर् गत्वा वधू ज्ञातिभिः अतिथिवद् अर्चितः स्नाताम् अहत वाससाम् गन्ध अनुलिप्ताम् स्रग्विणीं भुक्तवतीम् इषु हस्ताम् दत्तां वधूं समीक्षते अभ्रातृघ्नीं वरुण अ पति घ्नीम् बृहस्पते इन्द्र अ पुत्र घ्नीम् लक्ष्म्यं ताम् अस्यै सवितस् सुव इति

पञ्च पशुभ्यो विष्णुस् त्वा ऽन्वेतु
ते च बौद्धा बभूवुः हि तेभ्यो ऽन्ये वेद वर्जिताः

एवं सर्वेषु कल्पेषु सर्व मन्वन्तरेषु च

अवतीर्णं च स गतः सर्ग आदेः कारणं हरिः
यत् एतान् ते संपततः तुदन्ति भीमा भौमा राक्षसाः तीक्ष्ण दंष्ट्राः

ते कङ्क गोमायु पलाशन अर्थम् क्षितौ विवृद्धिं बहुधा प्रयान्ति

कीटाः पतंगाः च भवन्ति पापात् न मे विवक्षा अस्ति महा अनुभावैः

अष्टक उवाच

इमं भौमं नरकं ते पतन्ति न अवेक्षन्ते वर्ष पूगान् अनेकान्

चतुष्पदं द्विपदं च अपि सर्व एवंभूता गर्भ भूताः भवन्ति
वारयन्तं गदा अग्रेण मुहुः क्रव्याद मण्डलम्

माया उपमाः विदग्धेषु निकृत्या विचरत्सु ये

श्रुतकीर्तौ शतानीके छिन्ने च श्रुतवर्मणि

कालरात्र्याः स विदधे विनोदं कन्दुकैः इव

पुनर् नः संगमः स्वर्गे भूयात् इति अवदत् शनैस्

अकाण्डे मा भवन्तु एते लोकाः प्रलय भागिनः

कण्ठ रुद्ध स्वरः श्वासात् अस्फुट अक्षरम् अभ्यधात्

यत्र यत्र भविष्यामि तत्र तत्र मम अनुगः

भवान् अहम् च भोजः च कर्तारः प्रातर् एव तत्

अभिमन्यु वधू गर्भे द्रौणिः अस्त्रम् अपातयत्

पुत्रैः धनैः च दारैः च न मुह्यन्ति मद् आशयाः

इति ब्रुवाणे गोविन्दे पार्थ अस्त्रे ज्वलिते भुवि

बोधितः सहसा तेन सम्भ्रम स्वीकृत आयुधः

उपेक्षितः त्वया एव अयम् दुर्नयात् बान्धव क्षयः

इति उक्त्वा अस्त्र उपहाराय चूडारत्नं वितीर्य सः

चूडारत्नं समादाय याज्ञसेन्यै न्यवेदयन्

दुर्भिक्ष व्यञ्जकः दुःखी विजने विचरिष्यसि

सह सात्यकिना योधैः पाण्डवेषु विना अनुगैः

उत्तिष्ठ रे गुरु घ्नैः इति द्रौणिः उक्त्वा पद अस्पृशत्

ततः खड्गेन शूराणां शिरांसि भुवि पातयन्

प्रवेक्ष्यामो वैरि वनम् ज्वलिता इव पावकाः
आहस्पत्यं मासं प्रविश असौ इत्य् अन्ते च मन्त्रस्य घोषवत् आदि अन्तर् अन्तस्थम् दीर्घ अभिनिष्ठान अन्तम् कृतं नाम दध्यात्

विप्रोष्य ज्येष्ठस्य पुत्रस्य उभाभ्याम् पाणिभ्यां मूर्धानं परिगृह्य जपेद् यदा वा पिता म इति विद्याद् उपेतस्य वा अङ्गात् अङ्गात् सम्भवसि इति

स्त्रियास् तूष्णीं मूर्धन्य् अभिजिघ्रणं मूर्धनि अभिजिघ्रणम्

अथ यस् तत् करिष्यन् भवति पश्चाद् अग्नेर् उदक् अग्रेषु दर्भेषु प्राङ् उपविशति
गणेश ईशम् प्रवक्ष्यामि दानं पूर्व उक्त मण्डपे

दापयेत् सर्व मन्त्राणि स्वैः स्वैः मन्त्रैः अनुक्रमात्
ॐ सप्तर्षींस् तर्पयामि

ॐ सत्यं तर्पयामि

ॐ शर्वं देवम् तर्पयामि

ॐ षण्मुखं तर्पयामि

ॐ लम्बोदरं तर्पयामि

ॐ सत्याषाढं हिरण्यकेशिनं तर्पयामि

ॐ वीरं तर्पयामि

ॐ रुद्रांस् तर्पयामि

ॐ यजुर्वेदं तर्पयामि

ॐ धर्मं तर्पयामि

ॐ वरुणं तर्पयामि

ॐ भूर् भुवः सुवः पुरुषं तर्पयामि

ॐ सोमं तर्पयामि

ॐ सूर्यं तर्पयामि
दृष्टः ते आनन्द ब्राह्मणो येन तथागतो गाथया अभिष्टुतः दृष्टो भदन्त
तद् एनेन सर्वान् देवान् प्रीणाति इति वदन्तः

तद् उ वा आहुर् अति तद् इन्द्रं भाजयन्ति
प्र द्यावा यज्ञैः पृथिवी ऋतावृधा इति द्यावापृथिवीयम् प्र इति प्रथमे ऽहनि प्रथमस्य अह्नः रूपम्

देवान् हुवे बृहत् श्रवसः स्वस्तय इति वैश्वदेवम् प्रथमे पदे देवता निरुच्यन्ते प्रथमे ऽहनि प्रथमस्य अह्नः रूपम्
अन्यत् सर्वं परित्यज्य शब्दब्रह्म सदा अभ्यसेत्

चिनोति प्रथमः शब्दश् चिञ्चिनोति द्वितीयकः

पञ्चमो मेघ निर्घोषः षष्ठम् एतद् उदीरणम्

भूमित्यागं कवि त्वम् पर पुर विशनम् वश्यम् आकर्षणं च ह्य् एवं वा चेतना आप्ता प्रभवति निखिला खेचर त्व प्रतिष्ठा

तेजस् मध्ये भवेत् तेजो वायुर् वायौ प्रलीयते
अन्तरिक्षे आसाम् स्थाम श्रान्त सदाम् इव

न तत् पृथिव्याम् न उ दिवि येन प्राणन्ति वीरुधः
मुकुटं वल मालाम् च ऐन्द्र आद्यान् ध्वज मुख्यकान्

तमसे कन्द पद्माय यजेत् कं काक तत्त्वकम्

गोपी जन वल्लभाय स्वाहा अन्तः मनुः उच्यते
आयोः पुत्रास् तथा पञ्च सर्वे वीरा महा रथाः

यतो रजिर् धृतिस् तत्र श्रीश् च तत्र यतो धृतिः

स तु शक्र वचः श्रुत्वा वञ्चितस् तेन मायया

दानवा ऊचुः

हत्वा रजि सुतान् सर्वान् काम क्रोध परायणान्

यतो धृतिश् च श्रीश् च एव धर्मस् तत्र जयस् तथा

ततो लेभे सुर ऐश्वर्यम् इन्द्रः स्थानं तथा उत्तमम्

न अभविष्यत् त्वद् प्रिय अर्थम् अ कर्तव्यम् मया अनघ

य इदं च्यावनं स्थानात् प्रतिष्ठां च शतक्रतोः

यथा भागं च राज्यं च नचिरात् प्रतिलप्स्यसे

दायाद्यम् इन्द्राद् आजह्रुर् आचारात् तनया रजेः

तथा तात करिष्यामि मा ते भूद् विक्लवं मनः
तत् अस्य प्रथमम् जन्म
स कथयति न अहम् भदन्त प्रभवामि एनम् जीवितेन आछादयितुम्

ततो भगवान् तम् रौद्र कर्माणम् गो घातकम् इदम् अवोचत् कुरुष्व त्वं भोः पुरुष अनेन गो वृषभेण सार्धं सात्म्यम्

न अकस्मात् लवणजल अद्रिराज धैर्याः संबुद्धाः स्मितम् उपदर्शयन्ति नाथाः

इदम् अवोचत् भगवान्

ते ऽस्माकं राज्ञः समर्पयिष्यन्ति

अवभासिता येन दिशः समन्तात् दिवाकरेण उदयता यथा एव

स कथयति प्रतिमोक्ष्यामि भगवन् इति

वश वर्तिनः देव पुत्रस्य पुत्रो भविष्यति

अथ भगवान् स्मितम् अकार्षीत्

उपसंक्रम्य उभाभ्याम् जानुभ्यां भगवतः पादयोर् निपत्य पादौ जिह्वया निलेढुम् आरब्धः

ततस् च्युत्वा निर्माणरतिषु देवेषु उपपत्स्यते

या अधस्तात् गच्छन्ति ताः संजीवं कालसूत्रं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनम् अवीचिम् अर्बुदम् निरर्बुदम् अटटम् हहवं हुहुवम् उत्पलम् पद्मं महापद्म पर्यन्तान् नरकान् गत्वा ये उष्ण नरकाः तेषु शीतीभूत्वा निपतन्ति ये शीत नरकाः तेषु उष्णीभूत्वा निपतन्ति

धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति तस्मिन् समये नील पीत लोहित अवदाताः पुष्पराग पद्मराग वज्र वैडूर्य मुसारगल्व अर्क लोहितका दक्षिणावर्त शङ्ख शिला प्रवाल जातरूप रजत वर्णाः अर्चिषो मुखात् निश्चार्य काश्चिद् अधस्तात् गच्छन्ति काश्चिद् उपरिष्टात् गच्छन्ति
उद् अग्ने शुचयस् तव शुक्रा भ्राजन्त ईरते

अथ यस्य अग्नयः दावेन अग्निना संसृज्येरन् का तत्र प्रायश्चित्तिर् अन्नाद्यं वा एष यजमानस्य संवृज्य आवृतः उप ऽरण्याद् ग्रामम् अध्य् अभ्युपैति
वसिष्ठ उवाच

राजा उवाच

काल धर्मम् अनुप्राप्ता कर्मयोगेण नारद

तस्मात् च लोकेषु अपराजित त्वम् आरोग्य सौभाग्य युता च लक्ष्मीः

पर्वत उपस्करान् सर्वान् प्रापयेत् ब्राह्मण आलयम्

तस्मात् त्वम् अपि अत्र विधान पूर्वम् धान्याचल आदीन् दशधा कुरुष्व

ततः कल्प शत अन्ते तु सप्तद्वीपा अधिपः भवेत्

देवानां तद् समुत्थः त्वम् पाहि नः शर्कराचल

भारेण वा अर्ध भारेण कुर्यात् यः सु अल्प वित्तवान्

तरवः सुर मुख्याः च श्रद्धा युक्तेन पार्थिव

पश्येत् अपि इमान् अधनः अतिभक्त्या स्पृशेत् मनुष्यैः अपि दीयमानान्
सायं प्रातर् च लक्षितं कर्तृ कारयितृ मुद्राभ्याम् निदध्यात्

अक्ष शालाम् अनायुक्तो न उपगच्छेत्

तत् सीस चतुर्भागेन शोधयेत्

रूप्य भाण्डम् घनं सुषिरं वा सुवर्ण अर्धेन अवलेपयेत्

कालायसस्य अर्ध भाग अभ्यक्तम् कृष्णं भवति

श्यावो नीलः च अप्राप्तकः

त्रयो अंशाः तपनीयस्य द्वात्रिंशत् भाग श्वेत तार मूर्छिताः तत् श्वेतलोहितकं भवति

सम रागी विक्रय क्रय हितः
भवद्भिः अद्भुतम् दृष्टं यत् स्वरूपम् तु मामकम्

यो ऽपि ब्रह्म विदाम् श्रेष्ठो देव सेनापतिः प्रभुः

सो ऽपि संजीवयेत् कृत्स्नम् ईशस्य एव नियोगतः

यः स्व भासा जगत् कृत्स्नं प्रकाशयति सर्वदा

यो वामदेवो ऽङ्गिरसः शिष्यो रुद्र गण अग्रणी

दिव्यं तत् मामक ऐश्वर्यम् सर्वदा वहति स्वयम्

नियोगात् एव वर्तन्ते देवस्य परमात्मनः

विनायको धर्म नेता सो ऽपि मद् वचनात् किल

दधाति शिरसा लोकं सो ऽपि देव नियोगात्
चिरात् च पाकं पक्वं तु लसीकाम् अल्पशः स्रवेत्

कण्डू शोफौ कफात् श्रोत्रे स्थिरौ तद् संज्ञया स्मृतौ

एको नीरुग् अनेको वा गर्भे मांस अङ्कुरः स्थिरः

शूलं पित्तात् स दाह उषा शीत इच्छा श्वयथु ज्वरम्

अथ अतस् कर्णरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः

गुरु आभरण भार आद्यैः श्यावो रुज् दाह पाकवान्

रक्तं पित्त समान आर्ति किंचिद् वा अधिक लक्षणम्

तेषु रुक् पूतिकर्ण त्वम् बधिर त्वम् च बाधते

कृशा दृढा च तन्त्री वत् पाली वातेन तन्त्रिका

स्तब्धः स वर्णः कण्डूमान् उन्मन्थो गल्लिरः च सः
स य एतद् एवं वेद यत्र कामयत इह ध्रियेय इति ध्रियते तत्र

द्वादश मासाः संवत्सरः

द्वादश अक्षरः प्रस्तावः
एषां वा एतल् लोकानां ज्योतिर् अवरुन्द्धे

घृतेन पूरयति

जीवन्तम् उपदधाति

दिक्ष्व् एव प्रतितिष्ठति
बिल्व अग्निमन्थ श्योनाकम् काश्मर्यम् अथ पाटलाम्

ज्ञात्वा गत रसाणि एतानि औषधानि अथ तं रसम्

तेन शुद्ध शरीराय कृत संसर्जनाय च

रसायनस्य अस्य नरः प्रयोगाल् लभेत जीर्णो ऽपि कुटीप्रवेशात्

आदित्य पवन छाया सलिल प्रीणितानि च

चिकित्सितं व्याधि हरम् पथ्यं साधनम् औषधम्

इति एषाम् पञ्चमूलानां पञ्चानाम् उपकल्पयेत्

पिबेत् उष्ण अम्बुना जन्तुः स्नेह स्वेद उपपादितः

कान्तः प्रजानां सिद्धार्थश् चन्द्र आदित्य सम द्युतिः

अभेषजं च द्विविधं बाधनं सानुबाधनम्

दोष अनुलोमनाम् लघ्वीं विद्यात् दीपन पाचनाम्

अथ उदगयने शुक्ले तिथि नक्षत्र पूजिते

हरीतकी आमलक विभीतक पञ्च पञ्चमूल निर्यूहे विदारी स्वरसेण क्षीर अष्ट गुण सम्प्रयुक्तेन च सर्पिषः कुम्भं साधयित्वा प्रयुञ्जानो अग्नि बल समाम् मात्रां जीर्णे च क्षीर सर्पिर्भ्याम् शालि षष्टिकम् उष्ण उदक अनुपानम् अश्नन् जरा व्याधि पाप अभिचार व्यपगत भयः शरीर इन्द्रिय बुद्धि बलम् अतुलम् उपलभ्य अ प्रतिहत सर्व आरम्भः परम् आयुः अवाप्नुयात्

यथा उक्त गुणानाम् आमलकानां सहस्रं पिष्ट स्वेदन विधिना पयस ऊष्मणा सुस्विन्नम् अनातप शुष्कम् अनस्थि चूर्णयेत्

तेषां प्रयोगं वक्ष्यामि फलानां कर्म च उत्तमम्
तद् व् अत्र एव अनुव्येति

ब्रह्मणो ऽस्य सतः क्षत्रस्य इव प्रकाशो भवति वैश्यस्य इव रयिः पुष्टिर् य एवं वेद

अनन्तां श्रियं जयति य एवं वेद
स तं प्रणम्य भगवान् ब्रह्मा परम यन्त्रितः

ते सर्वे पाप निर्मुक्ताः विमला ब्रह्मचारिणः

ब्रह्मा यत्र महा तेजाः रक्त वर्णम् अधारयत्

रक्त माल्य अम्बर धरः रक्त नेत्रः प्रतापवान्

तस्मात् ध्यान बलम् प्राप्य कल्पे कल्पे प्रयत्नतः
ब्रह्मण्वद् इति समानम्

ते यथोत्साहं व्रतदुघम् उपयन्त्य् एकैकां वा बह्वीर् वा
जुष्टो वाचो भूयासम्

समुद्रस्य वो ऽक्षित्या उन्नये

देवीर् आपो अपां नपाद् य ऊर्मिर् हविष्य इन्द्रियावान् मदिन्तमस् तं देवेभ्यः शुक्रपेभ्यो दात येषां भागः स्थ स्वाहा

मित्रावरुणयोर् भागधेयीः स्थ

हृदे त्वा मनसे त्वा दिवे त्वा सूर्याय त्वा
द्वौ पवमानस्य ग्रहौ गृह्णाति

तासां तिसृणां चतसृणां वा धाराणां तथा उपरिष्टात् आग्रयणम् आनीय अधस्तात् उपगृह्णाति
त्रिषन्धे तमसा त्वम् अमित्रान् परिवारय

असुर क्षयणम् वधं त्रिषन्धिं दिव्य् आश्रयन्

सहस्र कुणपा शेताम् आमित्री सेना समरे वधानाम्

इन्द्रः एषाम् बाहून् प्रतिभनक्तु

धूम अक्षी संपततु कृधु कर्णी च क्रोशतु
अग्नये ऽग्निमते ऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेद् यस्य अग्नयः ऽभिप्लवेरन्

अग्नये क्षामवते ऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेद् यस्य आहिताग्नेः अग्नि गृहान् अग्निर् दहेद् अन् अग्निः गृहान् वा
लक्ष्मी राष्ट्रस्य या मुखे तया मा संसृजामसि इति कुण्डले प्रतिहरते दक्षिणे कर्णे दक्षिणं सव्ये सव्यम्

इति त्रैककुदेन अञ्जनेन अङ्क्ते तस्मिन्न् अ विद्यमाने येन एव केनचित्

जहि शत्रु गणान् सर्वान् समन्तम् मघवान् इव

यत् आञ्जनम् त्रैककुदं जातं हिमवत उपरि
स एव अस्य मृधो विहन्ति

अथ उ आमावास्यम् एव एतत् प्रत्याहरति यत् पौर्णमास्याम् इन्द्रं यजति
तत् यत्र एतान् चमसान् आहरेयुः तत् एतम् यजमान चमसम् आहरेत्
एतद् एव एकेषाम् कर्म अधिकृत्य यो ऽप्रयत इव स्यात् स इत्थं जुहुयाद् इत्थम् अनुमन्त्रयेत वरो दक्षिणा इति प्रायश्चित्तम् अविशेषात्

सर्वास्व् अपो वा आचामेत् अहश् च माम् आदित्याः च पुनातु इति प्राता रात्रिश् च मा वरुणश् च पुनातु इति सायम्
कंसे चमसे वा द्रप्सान् अवधाय दक्षिणाग्नौ उपसादयेत्

हुतायां प्रातराहुतौ आज्यम् गार्हपत्ये अधिश्रित्य उदक् उद्वासयेत्

एवम् एव गृहीत्वा अपाम् पुष्पम् असि ओषधीनाम् रसो ऽग्नेः प्रियतमा तनूर् इन्द्रस्य प्रियतमं हविः स्वाहा इति

सोम याजी अपि इति शाण्डिल्यः
वराङ्गी स्व सुतम् दृष्ट्वा हर्षेण आपूरिता तदा

इति उक्तः दैत्य नाथः तु प्रणिपत्य पितामहम्

आहार अभिमुखः दैत्य तत् नः ब्रूहि महा व्रतैः

पुत्रं मे तारकं देहि दुःख शोक महार्णवात्

बहु मेने न देवेन्द्र विजयम् तु तत् एव सा

चन्द्र सूर्यौ जहुः कान्तिं सनीहारा दिशः अभवन्

ततो महा उत्सवः जातो दानवानां द्विजोत्तमाः

तौ दम्पती कृतार्थौ तु जग्मतुः स्व आश्रमम् मुदा
सम् ते मज्जा मज्ज्ञा भवतु सम् उ ते परुषा परुः

रोहय इदम् अरुन्धति

त्वचा सम् कल्पय त्वचम्
यत् उदरम् वरुणस्य अनुप्राविशथाः वशे ततस् त्वा ब्रह्मा उद् अह्वयत्

युधः एकः सम् सृजति यः अस्याः एकः इद् वशी

तासाम् या मध्ये राजति सा वशा दुष्प्रतिग्रहा

वशा यज्ञम् प्रति अगृह्णात्

तत् भद्राः सम् अगच्छन्त वशा देष्ट्री अथ उ स्वधा अथर्वा यत्र दीक्षितः बर्हिषि आस्त हिरण्यये

ऊधर् ते भद्रे पर्जन्यः

वशायाम् अन्तर् अविशत् ओदनः ब्रह्मणा सह
द्वितीयम् परिक्रम्य तथा एव लाजान् आवपति
भूतं जयेद् अहिंसा इच्छम् जप होम बलि व्रतैः

सर्पिस् पान आदि मृदु अस्मिन् भैषज्यम् अवचारयेत्

देवदारु उत्पलम् पद्मं उशीरं वस्त्र काञ्चनम्

चतुर्गुणे गवां मूत्रे घृत प्रस्थम् विपाचयेत्

यक्षाय यक्ष आयतने सरितोर् वा समागमे

अभ्यङ्गे च प्रयोक्तव्यम् एषां चूर्णं च धूपने

कृत्या अलक्ष्मी विष उन्माद ज्वर अपस्मार पाप्म च

गोधा नकुल मार्जार झष पित्त प्रपेषितान्

निम्बस्य पत्त्रं बीजं तु नक्तमाल शिरीषयोः

नावन अभ्यङ्ग सेकेषु विदधीत ग्रह अपहान्
योनिर् वै पशूनाम् आहवनीयः

तासां हस्तैर् आदधति
न अ स्तुतः वीर्यं कर्तुम् अर्हामि इति

स त्वा स्तौत्व् इति

तां यद् अपृच्छन् यमि कर्हि ते भ्राता अमृत इति

ते ऽब्रुवन्

अमा ह वा अस्य वसु भवति
अग्निर् इमां त्रायतां गार्हपत्यः सो ऽस्याः प्रजां मुञ्चतु मृत्यु पाशात्

तद् अयं राजा वरुणो ऽनुमन्यतां यथा इयम् स्त्री पौत्रम् अघं निरुन्ध्यात् स्वाहा

चन्द्र प्रायश्चित्ते
गोविन्दैः इति जनार्दनैः इति जगतां नाथैः इति कृष्णैः इति च व्याहारैः समयः तद् एकमनसाम् पुंसाम् अतिक्रामति

यं कंचिद् पुरुष अधमम् कतिपय ग्राम ईशम् अल्पात् अर्थ दम् सेवायै मृगयामहे नरम् अहो मूढा वराका वयम्

नाथे श्री पुरुषोत्तमे त्रि जगन्ताम् एक अधिपे चेतसा सेव्ये स्वस्य पदस्य दातरि परे नारायणे तिष्ठति

श्री कान्ता मणि रुक्मिणी घन कुच द्वंद्व एक भूषा मणिः श्रेयो ध्येय शिखाम् निर्दिशतु नो गोपाल चूडामणिः

तृष्णा तोये मदन पवन उद्धूत मोह ऊर्मि माले दार आवर्ते सहज तनय ग्राह संघ आकुले च

शत्रु छेद एक मन्त्रम् सकलम् उपनिषद् वाक्य संपूज्य मन्त्रम् संसार उत्तार मन्त्रम् समुदित मनसाम् सङ्ग निर्याण मन्त्रम्
तद् अभावे दार्भे
फल त्यागस्य माहात्म्यं यत् भवेत् शृणु नारद

यत् अक्षयम् परं लोके सर्व काम फल प्रदम्

ताम्राणि षोडश एतानि कारयेत् शक्तितस् नरः

जन्मान्तरेषु अपि न पुत्र वियोग दुःखम् आप्नोति धाम च पुरंदर लोक जुष्टम्

स वृषम् काञ्चनं रुद्रं धर्मराजं च कारयेत्

शुभं सर्व फल त्याग व्रतम् वेदविदो विदुः
ब्राह्मणेन वाचम् इति ब्रह्मा पूर्णाहुतिं जुहुयात्

पावको यद् वनस्पतीन् यस्मान् मिनोत्य् अजरो इति द्वे

यस्मात् कृणोति केतुम् आ नक्तं चिद् दूर आ सते

इन्द्रेण देवान्

यो नः सनुत्यो अभिदासद् अग्ने यो अन्तरो मित्र महस् वनुष्यात्
स यो ह स्म दक्षिणे समुद्रे सूयते यः पूर्वे यो ऽपरे तं ह स्म तत एव अवलेढि

उत्तरे ह समुद्र आस
इमां हि सृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात् स चराचरम्

युष्माकं तेजसो ऽर्धेन मम च अर्धेन तेजसः

अजीजनत् पुष्करिण्यां वैरण्यां चाक्षुषो मनुम्

देवानां दानवानां च गन्धर्व उरग रक्षसाम्

तप एव गरीयो ऽभूत् प्रभावश् च एव कारणम्

रिपुं रिपुंजयं विप्रं वृकलम् वृकतेजसम्

तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतः स्थानम् आत्म समम् प्रभुः

शिखण्डिनी हविर्धानम् अन्तर्धानाद् व्यजायत

रत्न भूता च कन्या इयम् वृक्षाणां वरवर्णिनी

दशभ्यस् तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः

दश वर्ष सहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः

अङ्गात् सुनीथा अपत्यम् वै वेनम् एकं व्यजायत

दक्षो जज्ञे महा तेजाः सोमस्य अंशेन भारत

प्रियव्रत उत्तानपादौ वीरात् काम्या व्यजायत
सत्याय च तपसे देवताभ्यो निधिं शेवधिं परिदद्म एतम्

संख्याता स्तोकाः पृथिवीं सचन्ते प्राण अपानैः संमिता ओषधीभिः

स उच्छ्रयातै प्रवदाति वाचं तेन लोकाꣳ अभि सर्वान् जयेम

ध्रुवा इयम् विराण् नमो अस्त्व् अस्यै शिवा पुत्रेभ्य उत मह्यम् अस्तु

वानस्पत्य उद्यतो मा जिहिंसीर् मा तण्डुलं विशरीर् देवयन्तम्

यासां सोमः परि राज्यं बभूव अमन्युताः नो वीरुधो भवन्तु

सं तत् सृजेथां सह वां तद् अस्तु सम्पादयन्तौ सह लोकम् एकम्

दक्षिणां दिशम् अभि नक्षमाणौ पर्यावर्तेथाम् अभि पात्रम् एतत्

अहं पचाम्य् अहं ददामि मम इद् उ कर्मन् करुणे ऽधि जाया

उपस्तृणीहि प्रथय पुरस्ताद् घृतेन पात्रम् अभिघारय एतत्
अव्ययम् इत्य् अन्वर्थ सञ्ज्ञा

अन्तरा अयम् अन्त उदात्तः

सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु
कपाले पवने दुष्टे गर्भ स्थस्य अपि जायते

रोमकूपान् रुणद्धि अस्य तेन अन्येषाम् असंभवः

वात उल्बणाः शिरस् कम्पम् तद् संज्ञम् कुर्वते मलाः

शिरस् रुजा उद्भवम् च अन्यत् विवर्णं स्पर्शन असहम्
पराचीषु स्तुवन्ति

दिशः प्रदिश आदिशो विदिश उद्दिशो दिश इति

यो ह वै प्रजापतिं कल्पयित्वा उद्गायति कल्पते ऽस्मै
चतुष्टयम् वै इदम् सर्वम्

अथ यत् अग्निम् होत्राय आवाहयति स्विष्टकृतम् तत् आवाहयति
तत् यत् माधुछन्दसम् शंसति सर्वेषाम् कामानाम् अवरुद्ध्यै

ब्रह्म वै गायत्री

गायत्रम् प्रौगम् कुर्यात् इति आहुः तेजः वै ब्रह्मवर्चसम् गायत्री तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति इति

अथ उ अन्नम् वै मधु
या शशाप शपनेन या अघम् मूरम् आदधे

दौष्वप्न्यं दौर्जीवित्यं रक्षो अभ्वम् अराय्यः
एवम् अस्याम् प्रज्ञापारमितायां प्रतिपत्तव्यम्

चिर यान सम्प्रस्थितः

आयुष्मान् शारिपुत्र आह कथं भगवन् चरितावी बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भविष्यति कथं चरितावी इति नामधेयं लभते भगवान् आह इह शारिपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वो बलानि न कल्पयति वैशारद्यानि न कल्पयति बुद्ध धर्मान् अपि न कल्पयति सर्वज्ञ ताम् अपि न कल्पयति

शुद्ध राशिः भगवन् प्रज्ञापारमिता आकाश शुद्ध ताम् उपादाय

सचेद् न भूयः पश्येत् स्तम्बम् वा स्तम्ब निमित्तम् वा पर्वतं वा पर्वत निमित्तम् वा तेन एवम् वेदितव्यम् अभ्यासन्न इतो महा समुद्रः इति

भगवान् आह एवम् एव कौशिक एवम् एतत्

व्यवलोकिताः ते शारिपुत्र तथागतेन बुद्ध चक्षुषा

एवम् उक्ते आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तम् एतत् अवोचत् इमे एव केवलं भगवन् तेषाम् कुल पुत्राणाम् कुल दुहितॄणाम् च षष् पारमिता प्रतिसंयुक्ताः सूत्रान्ता उपपत्स्यन्ते उपनंस्यन्ते न अन्ये भगवान् आह ये च अन्ये अपि शारिपुत्र गम्भीरा गम्भीराः सूत्रान्ता भविष्यन्ति ते अपि तेषां कुल पुत्राणाम् कुल दुहितॄणाम् च स्वयम् एव उपपत्स्यन्ते स्वयम् एव उपनंस्यन्ते च

परिपृष्टाः परिप्रश्नीकृताः च ते बुद्धा भगवन्तो भविष्यन्ति कुल पुत्रैः कुल दुहितृभिः च एनाम् एव प्रज्ञापारमिताम्

तत् कस्य हेतोः तथा हि एनाम् गम्भीरां प्रज्ञापारमितां लभते दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय श्रवणाय इति

तत् कस्य हेतोस् तथा हि इमानि पूर्व निमित्तानि स्तम्बेषु दृश्यन्त इति

एवम् उक्ते आयुष्मान् सुभूतिः भगवन्तम् एतत् अवोचत् इह भगवन् प्रज्ञापारमितायाम् उद्गृह्यमाणायां धार्यमाणायां वाच्यमानायां पर्यवाप्यमानायां प्रवर्त्यमानायां देश्यमानायाम् उपदिश्यमानायाम् उद्दिश्यमानायां सु आध्याय्यमानायाम् लिख्यमानायां च मारः पापीयान् बहु प्रकारम् औत्सुक्यम् आपत्स्यते अन्तराय कर्मणः उद्योगं च करिष्यति

किम् अत्र आश्चर्यम् स्यात् यत् अस्याम् गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां भाष्यमाणायां पूर्वम् अ चरितावी बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न अधिमुच्येत अथ खलु शक्रो देवानाम् इन्द्रः भगवन्तम् एतत् अवोचत् नमस्करोमि भगवन् प्रज्ञापारमितायै

धर्मं न समनुपश्यति चरति प्रज्ञापारमितायाम्

स आश्वास प्राप्तः भवति

अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्रः शक्रस्य देवानाम् इन्द्रस्य इमम् एवंरूपम् चेतसा एव चेतः परिवितर्कम् आज्ञाय भगवन्तम् एतत् अवोचत् यो भगवन् इह एवम् गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां भाष्यमाणायां देश्यमानायाम् उपदिश्यमानायां कुल पुत्रः वा कुल दुहिता वा अभिश्रद्दधत् अवकल्पयन् अधिमुच्य प्रसन्न चित्तः बोधाय चित्तम् उत्पाद्य एनां प्रज्ञापारमिताम् उद्ग्रहीष्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति पर्यवाप्स्यति प्रवर्तयिष्यति देशयिष्यत्य् उपदेक्ष्यत्य् उद्देक्ष्यति सु आध्यास्यति तथत्वाय शिक्षिष्यते तथत्वाय प्रतिपत्स्यते तथत्वाय योगम् आपत्स्यते यथा विनिवर्तनीयः बोधिसत्त्वो महासत्त्वः तथा स धारयितव्यः