tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
यतिर् ययातिः संयातिर् आयातिर् यातिर् उद्धवः

अन् अपाकृत्य तां राजन् न ग्रहीष्यामि ते जराम्

यत्र नारायणो जज्ञे हरिर् वृष्णि कुल उद्वहः

ययातेश् चरितं नित्यम् इदं शृण्वन् नराधिप

स तुर्वसुं स द्रुह्युं च अनुं च भरत ऋषभ

अ राज्या ते प्रजा मूढ भवित्री इति नराधिप

वाच् क्रूरम् हिंसयामास ब्रह्महत्याम् अवाप सः

तरुणस् तव रूपेण चरेयं पृथिवीम् इमाम्

व्यभजत् पञ्चधा राज्यं पुत्राणां नाहुषस् तदा

अन् अश्नन् देहम् उत्सृज्य स दारः स्वर्गम् आप्तवान्
इत्थं लज्जितया स्मृत्याः उपगमे मत्वा तनुं सम्भ्रमात् पुम्भावः प्रथमं रति व्यतिकरे मुक्तः ततस् वल्लभः

सा बाला वयम् अ प्रगल्भ मनसः सा स्त्री वयं कातराः सा पीन उन्नतिमत् पयोधर युगम् धत्ते सखेदा वयम्

न दृष्टेः शैथिल्यं मिलन इति चेतो दहति मे निगूढ अन्तर् कोपात् कठिन हृदये संवृतिः इयम्

कान्ते कति अपि वासराणि गमय त्वं मीलयित्वा दृशौ स्वस्ति स्वस्ति निमीलयामि नयने यावन् न शून्या दिशः

मुग्धे मुग्ध तया एव नेतुम् अखिलः कालः किम् आरभ्यते मानं धत्स्व धृतिं ऋजु ताम् दूरे कुरु प्रेयसि

असहन सखी श्रोत्र प्राप्ति प्रमाद स सम्भ्रमम् विगलित दृशा शून्ये गेहे समुच्छ्वसितं पुनः

स व्रीडेभिः अलसैर् निरन्तर लुठत् बाष्प आकुलैः लोचनैः श्वास उत्कम्प कुचम् निरीक्ष्य सु चिरम् जीव आशया वारितः

मुग्धा कुड्मलित आननेन दधतो वायुं स्थिता तस्य सा भ्रान्त्या धूर्त तया च वेपथुमती तेन अनिशम् चुम्बिता

परिम्लाने माने मुख शशिनि तस्याः कर धृते मयि क्षीणा उपाये प्रणिपतन मात्र एक शरणे

कोपो यत्र भ्रूकुटि रचना निग्रहो यत्र मौनं यत्र अन्योन्य स्मितम् अनुनयः यत्र दृष्टिः प्रसादः

संदष्ट अधर पल्लवा सचकितं हस्त अग्रम् आधुन्वती माम् आमुञ्च शठैः इति कोप वचनैः आनर्तित भ्रू लता

तव यथा तथाभूतं प्रेम प्रपन्नम् इमाम् दशां प्रकृति चपले का नः पीडा गते हत जीविते

मुहुः कण्ठे लग्नस् तरलयति बाष्पः स्तन तटम् प्रियो मन्युः जातः ते निरनुरोधे न तु वयम्

दम्पत्योः शनकैस् अपाङ्ग वलनात् मिश्रीभवत् _ भग्नो मानकलिः स हास रभसम् व्यासक्त कण्ठ ग्रहम्

तद् शून्ये पुनर् आस्थिता अस्मि भवने प्राणाः ते एते दृढाः सख्यः तिष्ठत जीवित व्यसनिनी दम्भात् अहम् रोदिमि

अङ्गानाम् अतितानवम् कथम् इदम् कम्पः च कस्मात् कुतस् मुग्धे पाण्डु कपोलम् आननम् इति प्राणेश्वरे पृच्छति

दृष्टा कोप विधायि मण्डनम् इदम् प्रातर् चिरम् प्रेयसो लीला तामरस उदरे मृग दृशः श्वासाः समाप्तिं गताः

त्वम् अपि वशगो मान व्याधेः विचिन्तय नाथ हे किसलय मृदुः जीवेद् एवं कथं प्रमदा जनः
एवा ते मूत्रं मुच्यतां बहिर् बाल् इति सर्वकम्

विद्मा शरस्य पितरं मित्रं शत वृष्ण्यम्

प्र ते भिनद्मि मेहनं वर्त्रं वेशन्त्या इव

यद् आन्त्रेषु गवीन्योर् यद् वस्ताव् अधि संश्रितम्

तेना ते तन्वे शं करं पृथिव्यां ते निषेचनं बहिष् टे अस्तु बाल् इति
ब्रह्मचारि गतम् भैक्षं नित्यं मेध्यम् इति श्रुतिः
शाण्डिल्यः कैशोर्यात् काप्यात्

आनभिम्लात आनभिम्लातात्

आसुरिर् भारद्वाजात्

गौपवनः पशुतिमाष्यात्

सनारुः सनातनात्

पाराशर्यो भारद्वाजात्

कुमारहारितो गालवात्
प्राणं चक्षुः

तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ

यस्मै वा एतद् अन्नं तस्मा एतन् न दत्तम् इति

तया इदम् सर्वं दृष्टम्

प्राणं मनः

महान्तम् अस्य महिमानम् आहुर् अनद्यमानो यद् अनन्नम् अत्ति

अथ अध्यात्मम्
ओषधीभ्यस् त्वा

अग्निं वैश्वानरं गच्छ स्वाहा

मित्रावरुणौ गच्छ स्वाहा
यः स्नाति मानसे तीर्थे स याति परमां गतिम्

नरनारायणं तीर्थं मुक्त्यै बदरिकाश्रमः

श्रुत्वा ब्रवीत् हरेः ब्रह्मा व्यासं दक्ष आदि संयुतम्

रामेश्वरं परं तीर्थं कार्त्तिकेयं तथा उत्तमम्

सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा

सर्व तीर्थानि वक्ष्यामि गङ्गा तीर्थ उत्तम उत्तमा

कोकामुखं च वाराहं भाण्डीरं स्वामि संज्ञकम्

महालक्ष्मी यत्र देवी प्रणीता परमा नदी

एतानि उक्त्वा च तीर्थानि पुनस् तीर्थ उत्तम उत्तमम्

प्राची सरस्वती पुण्या सप्तसारस्वतं परम्

कुरुक्षेत्रं परं तीर्थं दान आद्यैः भुक्ति मुक्ति दम्

सेवनात् कृत पिण्डानाम् पाप जित् काम दम् नृणाम्

सर्वा नद्यः सर्व शैलाः तीर्थं देव आदि सेवितम्
ॐ हैं कवचाय नमः

ॐ हां अवैराग्याय नमः

ॐ हां कार्यायै नमः

मूलमन्त्रेण वै कुर्यात् जप पूजा समर्पणम्

ॐ हां निवृत्त्यै नमः

ॐ हां विद्युतायै नमः

सन्निरोधं तथा कुर्यात् सकलीकरणम् तथा

ॐ हां महाकलायै नमः

ॐ शिरसे नमः

ॐ हां शिव परिवारेभ्यः नमः

ॐ हां हृदयाय नमः

मन्त्रैः एतैः महा ईशानैः परिवार युतम् हरम्

ज्ञेयाः तत्पुरुषस्य एव चतस्रो वृषभध्वज

दीपं नैवेद्य दानम् च हस्त उद्वर्तनम् एव च

ॐ हां सरस्वत्यै नमः

ॐ हां अङ्गदायै नमः

ईशानस्य कलाः पञ्च जानीहि वृषभध्वज
निषङ्गिण उपस्पृशत निषङ्गिभ्यः स्वाहा
तत् ह एतत् शैलनाः गायत्रं गायन्त्य् हुम् भा ओवा इति
न हि पूर्व विसर्गे वै विषमे पृथिवी तले

स घोर रूपान् संग्रामान् क्षेमी तरति कीर्तिमान्

काञ्चनं पात्रम् आदाय दुग्धा इयम् श्रूयते मही

सर्वम् एतद् अहं वीर विधास्यामि न संशयः

अन्तकश् च अभवत् दोग्धा कालो लोक प्रकालनः

यक्षैश् च श्रूयते राजन् पुनर् दुग्धा वसुंधरा

विरोचनस् तु प्राह्रादिर् वत्सस् तेषाम् अभूत् तदा

पद्म पत्रे पुनर् दुग्धा गन्धर्वैः स अप्सरः गणैः

ब्राह्मणैश् च महाभागैर् वेद वेदाङ्ग पारगैः
पञ्च रुक्मा इति मन्त्र उक्तम्

पञ्च ओदनम् इति मन्त्र उक्तम्

दक्षिणं पश्च अर्धम् यूपेन उपसिच्य

ओदनान् पृथक् पादेषु निदधाति
अथ उ यान् एव अध्वर्युः शकलान् परिचिनोति तान् पूर्वया अनुवदति

पौष्णं च एव रौद्रं च स्वाहाकारम् एताभ्याम् अनुवदति

ता द्वादश पावमान्यः

शुक्रं ते अन्यद् यजतं ते अन्यद् अर्हन् बिभर्ति सायकानि धन्वा इति पौष्णीं च रौद्रीं च अभिरूपे ऽभिष्टौति
ते पञ्चदशेन आग्नेयेन आज्येन स्तुवते यथास्तोमं वा

श्रियम् एव अस्मिन् तद् दधाति

स्तोत्रम् आहरति
यशोदाया गृहं भीतो विवेश सुत वत्सलः

सागराः समकम्पन्त चेलुश् च धरणीधराः

पाटयित्वा करैर् देहम् उष्णं पास्यामि शोणितम्

यद् अर्थम् सप्त ते गर्भाः कंसेन विनिपातिताः

एवम् उक्त्वा वचो घोरं सा यथेष्टेन वर्त्मना

तच् छ्रुत्वा त्वरितः कंसो रक्षिभिः सह वेगितः

देवक्य् उवाच

गर्भ कृन्तनम् एतन् मे सहनीयं त्वया कृतम्

अन् आहताः दुन्दुभयो देवानां प्राणदन् दिवि

विवेश रोहिणी वेश्म सु प्रभा रोहिणी यथा

हेतु भूतः त्व् अहं तेषां सति काल विपर्यये

याम् एव रजनीं कृष्णो जज्ञे वृष्णि कुले प्रभुः

उद्यच्छन्न् एव सहसा शिलायां समपोथयत्

दृष्ट्वा कंसस् तु तां कन्याम् अहृष्यत मुदा युतः

काल एव नृणां शत्रुः कालश् च परिणामकः
तडाग विधि वत् सर्वम् आसाद्य जगत् ईश्वरैः

सः अपि सम्पूजितो देवैः ब्रह्मलोके महीयते
दृष्टौ च क्रमशो व्याधौ शतं त्रीणि च पञ्च च

मधुरैः स घृतैः स्तन्य क्षीर पिष्टैः प्रसादनम्

पचेत् प्रदीप्तैर् अग्नि आभम् पक्वं निष्पीड्य तद् रसम्

स्रोतोज शङ्ख फेन आलैः लेखनं मस्तु कल्कितैः

काले साधारणे प्रातः सायं वा उत्तान शायिनः

नक्त आन्ध्य वात तिमिर कृच्छ्र बोध आदिके वसाम्
अत ऊर्ध्वं यथाकामम्

दक्षिणतो मूलान्

भूमेश् च उपदग्धम् समुत्खाय

सिकताभिः प्रकीर्य अभ्युक्ष्य

अयम् अग्निः सत् पतिः नडम् आ रोह इति अनुवाकं महाशान्तिं च शान्त्युदक आवपते

पश्चात् प्रजननाम् उर्वश्य् असि इति आयुर् असि इति
सा वै एषा अमृत आहुतिः एव यत् वपा आहुतिः

तस्मात् ब्रूयात् यावत् अलोहितम् तावत् परिवासय इति

यत् वै लोहितम् यत् मांसम् तत् शरीरम्

अशरीरा वपा
तत्र शारीर मानसाभ्याम् रोगाभ्याम् अनभिद्रुतस्य विशेषेण यौवनवतः समर्थ अनुगत बल वीर्य यशस् पौरुष पराक्रमस्य ज्ञान विज्ञान इन्द्रिय इन्द्रियार्थ बल समुदये वर्तमानस्य परम ऋद्धि रुचिर विविध उपभोगस्य समृद्ध सर्व आरम्भस्य यथेष्ट विचारिणः सुखम् आयुः उच्यते असुखम् अतस् विपर्ययेण हित एषिणः पुनर् भूतानाम् पर स्वात् उपरतस्य सत्य वादिनः शम परस्य परीक्ष्य कारिणः ऽप्रमत्तस्य त्रिवर्गं परस्परेण अन् उपहतम् उपसेवमानस्य पूजा अर्ह सम्पूजकस्य ज्ञान विज्ञान उपशम शीलस्य वृद्ध उपसेविनः सु नियत राग रोष ईर्ष्या मद मान वेगस्य सततं विविध प्रदान परस्य तपस् ज्ञान प्रशम नित्यस्य अध्यात्म विदः तत्परस्य लोकम् इमम् च अमुम् च अवेक्षमाणस्य स्मृति मतिमतः हितम् आयुः उच्यते अहितम् अतो विपर्ययेण

किं वै वक्ष्यति संजल्पे कुण्डभेदी जडो यथा

येन ओजसा वर्तयन्ति प्रीणिताः सर्व देहिनः

तद् फलाः बहुधा वा ताः फलन्ति इव महा फलाः

तद्वत् अज्ञः अज्ञ मध्य स्थः कश्चित् मौर्ख्य साधनः

तत्र आयुर्वेदः शाखा विद्या सूत्रं ज्ञानं शास्त्रं लक्षणं तन्त्रम् इति अनर्थ अन्तरम्

तत्र चेत् प्रष्टारः स्युः चतुर्णाम् ऋच् साम यजुस् अथर्ववेदानाम् कं वेदम् उपदिशन्ति आयुर्वेद विदः किम् आयुः कस्मात् आयुर्वेदः किमर्थम् आयुर्वेदः शाश्वतः अशाश्वतः वा कति कानि च अस्य अङ्गानि कैः च अयम् अध्येतव्यः किमर्थं च इति

सद्वृत्तैः न विगृह्णीयाद् भिषज् अल्प श्रुतेः अपि

स्थापयति आप्तम् आत्मानम् आप्तं तु आसाद्य भिद्यते

स च अर्थः प्रकरणैः विभाव्यमानः भूय एव शरीर वृत्ति हेतु व्याधि कर्म कार्य काल कर्तृ करण विधि विनिश्चयात् दश प्रकरणः तानि च प्रकरणानि केवलेन उपदेक्ष्यन्ते तन्त्रेण

तत्र श्लोकाः

गोपानसीनाम् आगारकर्णिका इव अर्थ चिन्तकैः

ध्मानात् धमनयः स्रवणात् स्रोतांसि सरणात् सिराः

यत् सारम् आदौ गर्भस्य यत् तत् गर्भ रसात् रसः

शब्द मात्रेण तन्त्रस्य केवलस्य एक देशिकाः

यथा वाच्यं यद् अर्थम् च षड्विधाः च एक देशिकाः

अथ अतस् अर्थेदशमहामूलीयम् अध्यायम् व्याख्यास्यामः

तान् काल पाश सदृशान् वर्जयेत् शास्त्र दूषकान्

तत्र यत् अध्यात्म विदाम् धर्म पथ स्थानाम् धर्म प्रकाशकाणाम् वा मातृ पितृ भ्रातृ बन्धु गुरु जनस्य वा विकार प्रशमने प्रयत्नवान् भवति यत् च आयुर्वेद उक्तम् अध्यात्मम् अनुध्यायति वेदयति अनुविधीयते वा सः अस्य परो धर्मः या पुनर् ईश्वराणां वसुमतां वा सकाशात् सुख उपहार निमित्ता भवति अर्थ अवाप्तिः आरक्षणं च या च स्व परिगृहीतानाम् प्राणिनाम् आतुर्यात् आरक्षा सः अस्य अर्थः यत् पुनर् अस्य विद्वस् ग्रहण यशः शरण्य त्वम् च या च सम्मान शुश्रूषा यत् च इष्टानाम् विषयाणाम् आरोग्यम् आधत्ते सः अस्य कामः
तस्माद् ब्राह्मणो यजेत

इमं त्वम् इति

तं बृहस्पतिर् उदजयत्
सा एक अक्षरा पुनर् आगच्छद् दीक्षां च पशूंश् च आहरन्ती

अथ त्रिष्टुप्

तस्यै परेतायै सोम पालाः त्रीण्य् अक्षराण्य् अविन्दन्त

अथ ह इन्द्रस्य त्रिदिवे सोम आस

ब्रह्मणा च ह वा एनं क्षत्रेण च उभयतस् ऽन्नाद्यं परिगृहीतम् उपतिष्ठते य एवं वेद

तस्माद् यद् ब्राह्मणो महद् इव गच्छति क्षत्रियम् एव स तस्य अन्नाद्यस्य द्वितीयं गोप्तारम् इच्छते

तस्माद् ब्राह्मणेन क्षत्रियाय न द्रोग्धव्यं न क्षत्रियेण ब्राह्मणाय
तद् अस्य ओषधयः ऽनूपतिष्ठन्ते

तस्मात् तानि प्रपतिष्णूनि
कर्मणा मनसा वाचा सर्व भूतेषु सर्वदा

निग्रहः प्रोच्यते सद्भिः प्रत्याहारः तु सत्तमाः

प्रवर्तयध्वं शिष्येभ्यो धार्मिकेभ्यो मुनि ईश्वराः

अहिंसायाः परो धर्मो न अस्ति अहिंसा परं सुखम्

एवम् उक्त्वा समालिङ्ग्य वासुदेवं पिनाकधृक्

नारायणं च भूतादिं स्वानि स्थानानि भेजिरे

चिन्तयेत् तत्र विमलं परं ज्योतिः यत् अक्षरम्

प्रसन्नं जायते ज्ञानं साक्षात् निर्वाण सिद्धि दम्

य इमं पठते नित्यं संवादं कृत्तिवाससः

आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्मम् अर्धम् अथ अपि वा

द्विजातीनां तु कथितं भक्तानां ब्रह्मचारिणाम्

मद् बुद्धयः मां सततं बोधयन्तः परस्परम्

सर्व आरम्भ परित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः

मूर्खं वा पण्डितं वा अपि ब्राह्मणं वा मद् आश्रयम्

स्वाध्यायो वाचिकः प्रोक्त उपांशोः अथ लक्षणम्

विधिना या भवेत् हिंसा तु अहिंसा एव प्रकीर्तिता

अव्यक्तं प्रकृतौ लीनं परं ज्योतिः अनुत्तमम्

चेतसा सर्व कर्माणि मयि संन्यस्य मद् परः

तस्माद् अनादिनिधनं विष्णुम् आत्मानम् अव्ययम्

आसीत अर्धासनम् इदम् योग साधनम् उत्तमम्

स्तुति स्मरण पूजाभिः वाच् मनस् काय कर्मभिः

भवत् प्रसादात् अचला शरण्ये गो वृष ध्वजे

तद् साधनानि अष्टधा तु युष्माकं कथितानि तु

पर द्रव्य अपहरणम् चौर्याद् वा अथ बलेन वा
यस्य अनुशंसान् अमितान् उवाच मैत्रेय नाथः सुधनाय धीमान्

युगान्त काल अनल वत् महान्ति पापानि यन् निर्दहति क्षणेन

भव दुःख शतानि तर्तु कामैः अपि सत्त्व व्यसनानि हर्तु कामैः

न त्व् अविच्छिन्न पुण्य त्वम् यथा प्रस्थान चेतसः

गति पत्तन विप्रवास शीलाः सु दृढम् गृह्णत बोधि चित्त रत्नम्

तथा भेदः अनयोः ज्ञेयः यथासंख्येन पण्डितैः
मधुरस्य रसस्य कार्यं दृष्ट्वा मधुरः पाको लक्षणीयः

असौ त्रिविधो विपाकः यथास्वं रसैर् मधुर अम्ल कटुकैः तुल्य फलः तुल्य कार्यः ज्ञेयः

शुभं दोष शमनम् कर्म अशुभं दोष कोपनम्

अम्लं काञ्जिकं कफं जयति तीक्ष्ण उष्ण त्वात्
उत इमाः पश्य इति एव तद् आह

आ धेनवः पयसा तूर्णि अर्थाः इत्य् उपायतीषु

ताः एतया ऋचा समज्ञपयत् सम् अन्याः यन्ति उप यन्ति अन्याः इति
त्वया एव कथितं सर्वं भव निन्दा रतेन वै

सूत उवाच

कर्तुं दैत्य अधमः कश्चिद् धर्म विघ्नम् च न अन्यथा

दर्शयामास विप्राय बाल इन्दु कृत शेखरम्

तत् एव लभ्यं न अन्यत् तु विष्णुम् उद्यम्य वा प्रभुम्

एवं व्यवसिते विप्रे भगवन्त् भग नेत्र हा

निहत्य त्वां शिव अस्त्रेण त्यजामि एतत् कलेवरम्

सूत उवाच

सह सुर असुर सिद्ध महा उरगैः अमरराज तनुम् स्वयम् आस्थितः

एवम् उक्तः तदा तेन शक्रेण मुनि सत्तमः

प्राप्तः शक्रो जगन्नाथो भगवन्त् भानुना प्रभुः

यो वाचा उत्पाटयेत् जिह्वाम् शिव निन्दा रतस्य तु

एवं कालीम् उपालभ्य गते देवे त्रियंबके

शक्रं चक्रे मतिं हन्तुम् अथर्व अस्त्रेण मन्त्र विद्
तेषाम् अन्तराणि वागुरिक शबर पुलिन्द चण्डाल अरण्य चराः रक्षेयुः

अकृतानि कर्तृभ्यो न आदेयानि

धान्य पशु हिरण्यैः च एतान् अनुगृह्णीयात्

व्यय कर्मणि च भागी स्यात् न च अंशम् लभेत

शूद्र कर्षक प्रायम् कुल शत अवरम् पञ्च कुल शत परम् ग्रामं क्रोश द्वि क्रोश सीमानम् अन्योन्य आरक्षम् निवेशयेत्

बाल द्रव्यम् ग्राम वृद्धाः वर्धयेयुर् व्यवहार प्रापणात् देव द्रव्यम् च

निराश्रय त्वात् ग्रामाणां क्षेत्र अभिरत त्वात् च पुरुषाणां कोश विष्टि द्रव्य धान्य रस वृद्धिः भवति

न च तत्र आरामाः विहार अर्थाः वा शालाः स्युः
अनसे स्वाहा इति शकटे

भूतेभ्यः स्वाहा इति उद्घाटे

यद् एजति जगति यच् च चेष्टति नाम्नो भागो यन् नाम्ने स्वाहा इति संवदान्याम्

गृहाद् उपनिष्क्रम्य अह्ने स्वाहा रात्र्यै स्वाहा इति

अद्भ्यः स्वाहा वरुणाय स्वाहा इति उद धान्याम्

रुद्राण्यै स्वाहा रुद्राय स्वाहा इति रुद्राण्याम्
तद् उदीचीन दशम् पवित्रं वितनोति पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पत इत्य् एतेन तृचेन

संमुखान् ग्राव्णः कृत्वा अभिमृशति श्येना अजिरा ऋतस्य गर्भाः प्रयुतो नपातः पर्वतानां ककुभ आ नस् तं वीरं वहत यं बहव उपजीवामो अभिशस्ति कृतम् अन् अभिशस्त्यम् अन्यस्य अभिशस्त्याः कर्तारम् इति
सोर् अवक्षेपणे

युक्तारोहि आदयः च

सप्तमी सिद्ध शुष्क पक्व बन्धेषु अ कालात्

नञो जर मर मित्र मृताः

द्विगौ प्रमाणे

अध्वर्यु कषाययोः जातौ

हिरण्य परिमाणम् धने

वर्ग्य आदयः च

घोष आदिषु च

आदि उदात्तम् द्वि अ च् छन्दसि

अ महत् नवम् नगरे अन् उदीचाम्

राजा च
सूत उवाच

तेषां जनानां लोके अस्मिन् नयनम् नयते यतः

धाता अष्टभिः सहस्रैः तु नवभिः तु शतक्रतुः

यथा देवगृहानि इह सूर्य चन्द्र आदयः ग्रहाः

परस्पर अनुप्रवेशात् आप्यायेते परस्परम्

सोमो बिभर्ति ताभिः तु मनुष्य पितृ देवताः

तस्य रश्मि सहस्रम् तत् शीत वर्ष उष्ण निःस्रवम्

वसन्ते च एव ग्रीष्मे च शतैः स तपते त्रिभिः

पादेन पार्थिवस्य अग्नेः तस्मात् अग्निः तपति असौ

मार्गशीर्षे भवेत् मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः

एतत् श्रुत्वा तु मुनयः पुनर् तम् संशय अन्विताः

अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टि सर्जनाः

सप्तभिः तपते मित्रः त्वष्टा च एव अष्टभिः स्मृतः
आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

ततो भगवान् स्मितम् अकार्षीत्

ततः सुप्रियो गान्धर्विक राजः येन राजा प्रसेनजित् कौशलस् तेन उपसंक्रान्तः

अथ ता अर्चिषस् त्रि साहस्र महा साहस्रम् लोकधातुम् अन्वाहिण्ड्य भगवन्तम् एव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति

भूत पूर्वम् भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि प्रबोधनो नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्या चरण सम्पन्नः सुगतो लोक विद् अनुत्तरः पुरुष दम्य सारथिः शास्ता देव मनुष्याणाम् बुद्धो भगवान्

उपसंक्रम्य राजानं प्रसेनजितं कौशलम् इदम् अवोचत् श्रुतं मे राजन् यथा त्वं गान्धर्व कुशलः इति

प्रत्येकां बोधिं व्याकर्तु कामः भवति ऊर्णायाम् अन्तर्धीयन्ते

ततः सुप्रियो गन्धर्व राजः भगवतः पुरस्ताद् वीणाम् अनुश्रावितुम् आरब्धः

मया एतानि कर्माणि कृतान्य् उपचितानि

धर्मता खलु बुद्धानां भगवतां महा कारुणिकानाम् लोक अनुग्रह प्रवृत्तकानाम् एक आरक्षाणाम् शमथ विपश्यना विहारिणाम् त्रि दमथ वस्तु कुशलानाम् चतुर् ओघ उत्तीर्णानाम् चतुर् ऋद्धिपाद चरण तल सुप्रतिष्ठितानाम् चतुर्षु संग्रह वस्तुषु दीर्घ रात्र कृत परिचयानाम् पञ्चाङ्ग विप्रहीणानाम् पञ्च गति समतिक्रान्तानाम् षडङ्ग समन्वागतानाम् षष् पारमिता परिपूर्णानाम् सप्त बोध्यङ्ग कुसुम आढ्यानाम् अष्टाङ्ग मार्ग देशिकानाम् नव अनुपूर्व विहार समापत्ति कुशलानाम् दश बल बलिनाम् दश दिश् समापूर्ण यशसाम् दश शत वशवर्ति प्रतिविशिष्टानाम् त्री रात्रेस् त्रिर् दिवसस्य च बुद्ध चक्षुषा लोकं व्यवलोक्य ज्ञान दर्शनम् प्रवर्तते को हीयते को वर्धते कः कृच्छ्र प्राप्तः कः संकट प्राप्तः कः संबाध प्राप्तः कः कृच्छ्र संकट संबाध प्राप्तः को अपाय निम्नः को अपाय प्रवणः को अपाय प्राग्भारः

अथ ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवत ऊर्णायाम् अन्तर्हिताः

ते च गान्धर्विकाः स्वयम् एव वीणाम् आदाय मृदङ्ग वेणु पणव आदि विशेषैः उपस्थानं चक्रुः प्रणीतेन च आहारेण भगवन्तं स श्रावक संघम् संतर्पयामासुः
दिवं वासरो घस्रः प्रभातं स्यात् अहर्मुखम्

गौः त्रिदिवम् ऊर्ध्वलोकः सुरालयस् तद् सदः तु अमराः

स्वाध्यायः श्रुतिः आम्नायः छन्दः वेदः त्रयी पुनः

कल्पो गुण अन्तः कल्प अन्तः संहारः प्रलयः क्षयः

प्रतिभा प्रतिपद् प्रज्ञा प्रेक्षा चित् उपलब्धयः

सागराणां सुषमा तु तिस्रः तु उत्कोटि कोटयः

पक्षिस्वामी काश्यपिः स्वर्णकायः तार्क्ष्यः कामायूः गरुत्मन्त् सुधाहृत्

काल्यं मध्याह्नः तु दिवामध्यं मध्यंदिनं च सः

तिथिः पुनः कर्मवाटी प्रतिपद् पक्षतिः समे

नन्दीमुखी श्वासहेतिः तन्द्रा सुप्तं तु साधिका

अदृष्टं वह्नि तोय आदेः दृष्टम् स्व पर चक्र जम्

मणिः स्यमन्तको हस्ते भुज मध्ये तु कौस्तुभः

महाव्रती वह्नि हिरण्यरेताः शिवो ऽस्थिधन्वा पुरुषास्थिमाली

तद् कालः तु तदात्वं स्यात् तद् जम् सांदृष्टिकं फलम्

अवसर्पिण्यां षष् अराः उत्सर्पिण्यां त एव विपरीताः

पर्जन्य हर्यश्व ऋभुक्षि बाहुदन्तेय वृद्धश्रवसः तुराषाट्

लक्ष्मीः पद्मा रमा या मा ता सा श्रीः कमला इन्दिरा

देवी कृता अभिषेका अन्या भट्टिनी गणिका अज्जुका

श्राद्ध कालः तु कुतपो ऽष्टमो भागो दिनस्य यः

पात्राणि नाट्ये अधिकृताः तद् तद् वेषः तु भूमिका

अङ्कः कलङ्को ऽभिज्ञानं चन्द्रिका चन्द्रगोलिका

मुञ्ज केशि वनमालि पुण्डरीकाक्ष बभ्रु शशबिन्दु वेधसः

गोविन्द षड्बिन्दु मुकुन्द कृष्णाः वैकुण्ठ पद्मेशय पद्मनाभाः

चैत्रो मधुः चैत्रिकः च वैशाखे राध माधवौ

षोडशार्चिर् दैत्यगुरुर् धिष्ण्यः शनैश्चरः शनिः

यमराजः श्राद्धदेवः शमनो महिषध्वजः

वंशानुवंशचरितं पुराणं पञ्चलक्षणम्

कादम्बिनी मेघ माला दुर्दिनं मेघ जम् तमः

श्लाघा प्रशंसा अर्थवादः सा तु मिथ्या विकत्थनम्

वृष्ट्या वर्षण वर्षे तद् विघ्ने

स्यात् राक्षसः पुण्यजनो नृचक्षा यात्वाशरः कौणप यातुधानौ

कला तैः पञ्चदशभिः लेशः तद् द्वितयेन च

अम्बूकृतं स थूत्कारम् निरस्तं त्वरया उदितम्

यामः प्रहरो निशीथः तु अर्धरात्रः महानिशा

शंभुः शर्वः स्थाणुः ईशानः ईशो रुद्र उड्डीशौ वामदेवो वृषाङ्कः

हिरण्य अर्थः निधानं तु कुनाभिः शेवधिः निधिः

महापद्मः च पद्मः च शङ्खो मकर कच्छपौ

तद् पर्व मूलम् भूतेष्टा पञ्चदश्योः यत् अन्तरम्

षोडशो ऽंशः कला चिह्नं लक्षणं लक्ष्म लाञ्छनम्

ध्वान्तं भूछाया अन्धकारम् तमसं समवान्धतः

कायः कोलम्बकः तस्याः उपनाहो निबन्धनम्

कुष्माण्डके केलिकिलो नन्दीशे तण्डु नन्दिनः

गीतं गानं गेयं गीतिः गान्धर्वम् अथ नर्तनम्

आनन्द आनन्दथू गर्वः तु अहंकारः

किंचिद् श्रुते विहसितम् अट्टहासः महीयसि

उष्ण उष्णागमो ग्रीष्मो निदाघः तपः ऊष्मकः

बाला _ मार्षः आर्यो देवो भट्टारको नृपः

ब्रध्नो हंसः चित्रभानुः विवस्वन्त् सूरः त्वष्टा द्वादशात्मा च हेलिः

पानगोष्ठ्याम् उच्चतालम् रणे वीरजयन्तिका

द्युम्नं द्रव्यं पृक्थम् ऋक्थम् स्वम् ऋणम् द्रविणं धनम्

रोम उद्गमः उद्धुषणम् उल्लुकसनम् इति अपि

पूर्णिमा पौर्णमासी सा राका पूर्णे निशाकरे
प्रेत आवासेषु घोरेषु प्रेतैर् भूत गणैः वृतः

विदुर उवाच

भृगुः प्रत्यसृजत् शापम् ब्रह्मदण्डं दुरत्ययम्

कस् तं चराचर गुरुम् निर्वैरं शान्त विग्रहम्

विद्या बुद्धिः अविद्यायां कर्म मय्याम् असौ जडः

तस्माद् विनिष्क्रम्य विवृद्ध मन्युः जगाम कौरव्य निजं निकेतनम्
अस्याम् अस्य प्रसूतस्य ब्रह्मदत्तस्य भूपतेः

सुख सेव्यम् च तप्तांशुम् इव हैमनम्

ये गुणास् ते ऽपि ते बुद्धाः शिशिरांशोर् इव अंशवः

स असूया स प्रमोदा इव माम् उक्त्वा अकथयत् कथाम्

विदग्ध सुहृदाम् कश्चिद् अपि नाम आनयेत् इति

यस्मान् निश्चितवान् अस्मि त्रयं मरण कारणम्

जातां पुत्र इति ख्यातिम् अनयल् लोभ दूषिता

कन्याया हाटकं दृष्ट्वा कण्ठे गण्डकम् अब्रवीत्

किं गच्छानि न गच्छानि गच्छतः किं भवेद् इति

किंनिमित्तम् अपि ब्रह्मन् ब्रह्मदत्तः प्रजेश्वरः

न च अस्ति दुर्घटस्य अस्य घटने मम कौशलम्

ताम् अतिक्रम्य पञ्च अन्याः प्रकृष्टतर रम्य ताः

पाणाव् आकृष्य त्वरितः स्व गृहान् प्रतियातवान्

सो ऽहं सु चरितैः अङ्गैः सुखाद् त्वद् प्रसाद जात्

वर्धमानो यथा राजा श्रेष्ठी जात इति स्थिता

ततश् चित्रीयमाणेन स नृपेण प्रवेशितः

कुतश् च अन्यत् महत् कार्यं त्वद् जीवित रक्षणात्

घटने दुर्घटस्य अपि चतुरो हि भवान् इति

तुच्छ मूल्यः तथा अपि एष तृण मुष्टि समा हि सा

ततः समापित आहारः सुहृदाम् एव संनिधौ

प्रतिध्वान ध्वनत् व्योम् प्राध्वनत् तूर्य मण्डलम्
आग्नीध्रीयं प्राप्य प्रतिप्रस्थात्रे राजानं प्रदाय यथेतं प्रतिपरीत्य पूर्वया द्वारा उपनिष्क्रम्य दक्षिणेन सदो दक्षिणेन मार्जालीयं परीत्य दक्षिणेन आग्नीध्रीयम् उपविशेद् इत्य् आश्मरथ्यः

सो अत्र एव आस्ते आ आग्नीषोमीयस्य वपाया होमात्
स एतेषां त्रयाणाम् आशाम् न इयात्

अपि यदि समृद्धा इव ऋत्विजः स्युर् इति ह स्म आह अथ ह एतत् जपेद् एव इति
तौ ह एतत् प्रतिपेदाते
पार्थ सात्यकि पाञ्चाल द्रौपदेय शिखण्डिनः

आश्चर्य योधिनः तस्य स्मयमान इव अर्जुनः

ततो दुर्योधनः कर्णं चित्त संकल्प शालिनम्

निनाय शक्रतनयं भीमसेन रथ अन्तिकम्

पृष्टो द्विधा स्थितैः देवैः वृषाङ्क कमलोद्भवौ

धर्म अधर्मौ न जानीषे सत्य मात्र दृढ व्रतः

दध्मतुः शौरि शल्यौ च यैः चकम्पे जगत् त्रयी

समरे कर्ण संत्रासम् यो नः अपनेष्यति

धृष्टद्युम्न मुखान् वीरान् कुर्वाणः विरथान् मुहुर्

उवाच द्विस् न संधत्ते कर्ण इति अमल आशयः

पश्य अर्जुन शर उत्कृत्त कण्ठानाम् मौक्तिक आवलिः

पार्थ ध्वजेन अभिहतः कर्ण केतुः अकम्पत

किंतु कर्तव्य कालेषु न प्रशंसन्ति मूक ताम्

अथ अर्जुन शर व्रात कृत्त वक्त्रैः नरेश्वरैः

कर्णं पराङ्मुखं चक्रे शरैः अशनि दारुणैः

अकर्णो ऽस्यथ वा कर्ण हित वाक्येषु सर्वदा

भीरुः प्रमादी क्रूरः त्वम् इति उवाच युधिष्ठिरम्

स असूयम् वीक्ष्य राधेयं कौरव अधिपम् अभ्यधात्

कान्ताः च विविधं च अन्यत् द्रविणम् यावत् इच्छति

अयोधयन् कर्ण मुख्यान् तस्मिन् सु भट संक्षये

तं समुत्सहसे जेतुं कर्ण कर्णो ऽसि किं न वा

ददामि तस्मै वासांसि चित्राणि आभरणानि च

वध्यमाने ऽथ कर्णेन विदीर्णे च सहस्रधा

महताम् अपि भूतानाम् अभूत् कण्टकिता तनुः

हते द्रोणे कुरुक्षेत्रे पुनर् अभ्येत्य संजयः

अर्जुनं समरे प्राप्य हीन दर्पः भविष्यसि

भल्लैः शिरांसि चिछेद लब्ध लक्ष्यः प्रहारिणाम्

वध्य इति उचित आचारैः प्रतिज्ञा तव विश्रुता

श्रुत्वा एतत् मद्र राजेन कथितं मर्म दारणम्

प्रच्छन्नः तरु खण्डेन होमधेन्वः द्विजन्मनः

गाढम् आकृष्य गाण्डीवं दिव्य अस्त्रैः द्याम् अपूरयत्

अत्र अन्तरे भीमसेनो हत्वा दुर्योधन अनुजान्

वैकर्तनः पाण्डवाय प्राहिणोत् विशिख आवलीः

नन्द उपनन्दौ दुर्धर्षं धनुर्ग्राहं महाभुजम्

कदाचिद् कर्म भेदेन तत् विचार्यम् धिया बुधैः

पाशहस्तं कवचिनं क्रोधं च स महा भुजम्

पश्य अस्य शर जालेन नीरन्ध्रेण आवृताः दिशः

आत्मानं वा व्रत भ्रंश भयात् खड्गम् निरीक्षसे

उवाच सायक आकीर्णः कोप तप्तः युधिष्ठिरः

प्रायो निःशेषिताः सेना येन अस्त्र दहनेन नः

फणी जग्राह नम्रस्य किरीट अग्रम् किरीटिनः

सफलं ते करोमि एष संकल्पं चिर संभृतम्

धुर्यो ऽहं कार्मुक भृताम् इति आत्मानम् उवाच च
तदा दुन्दुभयो नेदुः मृदङ्ग पणव आदयः

त्रिवर्ग औपयिकम् नीत्वा पुत्राय अदात् नृपासनम्

तत्र अनु देव प्रवरौ चतुर् भुजौ श्यामौ किशोरौ अरुण अम्बुज ईक्षणौ

एवं बहु सवम् कालं महात्मा अविचल इन्द्रियः

महत् त्वम् इच्छताम् तीर्थं श्रोतुः शील आदयः गुणाः

सु दुर्जयम् विष्णु पदम् जितं त्वया यत् सूरयः अ प्राप्य विचक्षते परम्

अथ अयजत यज्ञेशं क्रतुभिः भूरि दक्षिणैः

यः पञ्च वर्षः तपसा भवान् देवम् अतीतृपत्

सर्व भूत आत्म भावेन सर्व भूत आत्म विग्रहम्

ध्रुवं निवृत्तं प्रतिबुध्य वैशसात् अपेत मन्युम् भगवान् धनेश्वरः

त्रिलोकीं देव यानेन सो ऽतिव्रज्य मुनीन् अपि

मैत्रेय उवाच
ऊत्यै हि वाजाय अग्निः चीयते

स यत्र यत्र अगच्छत् तं प्रजापतिर् अन्वपश्यत्

अङ्गिरस एतम् अग्रे देवताभिस् समभरन्

उर्व् अन्तरिक्षं वीहि इति

सर्वो वै पुरुषो ऽग्निमान्

यद् एतेन अस्याम् ऊर्जम् अर्कं संभरति तस्माद् एषो ऽस्यां जीविततमः

अग्निर् वै देवेभ्यो ऽपाक्रामत्

अन्तरिक्ष देवत्यः ह्य् एष एतर्हि

पृथिव्यास् सधस्थाद् अग्निं पुरीष्यम् अङ्गिरस्वद् आभर इति
अजातशत्रुः आलोकः संभाव्यो हव्यवाहनः

प्रतिनाम स पद्मेन पूजयामास शङ्करम्

तथा अस्तु इति तथा प्राह पद्मयोनेः जनार्दनम्

कथं देवेन वै सूत देवदेवात् महेश्वरात्

बृहज्ज्योतिः सुधामा च महाज्योतीः अनुत्तमः

देव असुर ईश्वरः दिव्यो देव असुर महा ईश्वरः

दुन्दुभो ललितो विश्वो भव आत्म आत्मनि संस्थितः

ततो निशम्य तेषां वै वचनं वारिज ईक्षणः

विशालाक्षो मृगव्याधः सुरेशः सूर्य तापनः

तान् समीक्ष्य अथ भगवान् देवदेव ईश्वरः हरिः

क्षमा युधि न कार्यं वै योद्धुं देव अरि सूदनैः

ते देवाः शक्ति मुसलैः सायकैः नत पर्वभिः

रविः विरोचनः स्कन्धः शास्ता वैवस्वतो जनः

प्रशान्त बुद्धिः अ क्षुद्रः क्षुद्र हा नित्य सुन्दरः

सुरेशः शरणं सर्वः शब्दब्रह्म सतां गतिः

इति उक्तः देवदेवेन देवदेवं प्रणम्य तम्

त्वम् एव देवदेवेश गतिः नः पुरुषोत्तम

नित्यो नियत कल्याणः पुण्य श्रवण कीर्तनः

प्रतिनाम्नि हिरण्यस्य तत् तस्य फलम् आप्नुयात्

हृत पुष्पः हरिः तत्र किम् इदम् तु अभ्यचिन्तयत्

लोककर्ता भूतपतिः महा कर्ता महौषधी

भविष्यसि न संदेहो मद् प्रसादात् सुर उत्तमैः

संवत्सरकरो मन्त्रः प्रत्ययः सर्व दर्शनः

यत् रूपम् भवता दृष्टं सर्व लोक भयंकरम्

अधरो ऽनुत्तरो ज्ञेयो ज्येष्ठो निःश्रेयस आलयः

ब्रह्मा विष्णुः प्रजापालो हंसो हंस गतिः यमः

दुद्रुवुः तम् परिक्रम्य स इन्द्राः देवाः त्रिलोचनम्

आशु शब्द पतिः वेगी प्लवनः शिखि सारथिः

बहुश्रुतो बहु मयः नियत आत्मा भवोद्भवः

अग्नौ च नामभिर् देवं भव आद्यैः समिध् आदिभिः

वरात् अभय हस्तम् च द्वीपि चर्म उत्तरीयकम्

अयाचत महादेवं ब्रह्माणं मुनिभिः समम्

पिनाकपाणिर् भूदेवः स्वस्ति दः स्वस्ति कृत् सदा

अकालिके तु अधर्मे च अनर्थे वा अरि सूदनैः

सः अपि यज्ञ सहस्रस्य फलं लब्ध्वा सुर ईश्वरैः

जपेत् नाम्नाम् सहस्रं च स याति परमां गतिम्

मुखानिलः सु निष्पन्नः सुरभिः शिशिर आत्मकः

वर्ण आश्रम गुरुः वर्णी शत्रुजित् शत्रुतापनः

पावनः पुरुजित् शक्रः त्रि विद्यः नरवाहनः

अव्यक्तलक्षणो व्यक्तो व्यक्त अव्यक्तः विशाम् पतिः

निर्लेपो निष्प्रपञ्च आत्मा निर्व्यग्रो व्यग्र नाशनः

त्वरित आख्येन रुद्रेण रौद्रेण च जनार्दनः

ददाह तेजः तत् शम्भोः प्रान्तं वै शत योजनम्
सारस्वतीं मेषीम् अतिरात्रे चतुर्थीम्

समानम् आ वपाया होमात्

एवम् एव धाना उद्वास्य पुरोडाशम् उद्वासयति

तत आश्विनं द्रोणकलशात् परिप्लवया गृह्णाति या वां कशा मधुमती इति एतेन अनुवाकेन उत्तरेण वा
दौर्मनस्यात् च तत् तु एकम् स विपाकम् दश द्विधा

क्रम मृत्यौ तु चत्वारि शुभे सर्वत्र पञ्च च

निरोधयति उपरमात् न आरूप्ये जीवितं मनः

दौर्मनस्यम् उपेक्षा तु मध्या उभयी अविकल्पनात्

चतुर्भिः सुख कायाभ्याम् पञ्चभिः चक्षुस् आदिमान्
तस्मिन्न् इतरो ऽपि जिह्वया अस्याः दशनान् घट्टयेत् तालु जिह्वां च इति जिह्वा युद्धम्

भवति च अत्र श्लोकः

तथा निशि प्रेक्षणके स्व जन समाजे वा समीपे गतस्य प्रयोज्याया हस्त अङ्गुलि चुम्बनम् संविष्टस्य वा पाद अङ्गुलि चुम्बनम्

तद् सात्म्यात्
तस्य ह सोमशुष्मः सात्ययज्ञिर् उद्गीथाय ऊढः आस