tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
आकाश आश विशाल उच्चम् पोतः सोपानम् आसदत्

आसीच् च राज पुत्रस्य स एव अयम् सुमङ्गलः

तं च आलोक्य तथा अवस्थम् विषादं बकुल आदयः

रक्त अक्षम् शातकौम्भ आभम् स मदम् मेदुर उदरम्

उत्तीर्णस्य एव जलधेर् सर्पतः

तम् असौ प्रत्यभिज्ञाय परितोष स्खलत् गतिः

तत्र तत्र ततस् तेन पश्यता तत् तद् अद्भुतम्

बकुल आदि सहायः ऽसाव् अगाहत महा अर्णवम्

स्विन्न कण्टकिते पाणौ गृहीत्वा अन्तर् प्रवेशितः

गतश् च काननद्वीपं दृष्टवान् अस्मि संचरन्

चौर सैन्येन संयम्य तस्य अलंकरणम् हृतम्

यक्षी प्रतिकृतिः दृष्टा विन्यस्ता चित्रकर्मणि

सा अपि तत्र एव दोलायां स्थिता मातंग सुन्दरी

तासाम् एव अनुभावेन संतेरुस् ते महा उदधिम्

दयिता मन्त्र वादिन्या हृदयाद् अपसर्पितः

यूथशः प्रस्तुत क्रीडान् उन्मज्जन निमज्जनैः

विज्ञापयामि संक्षिप्तं क्रोधाद् अन्यो महा बलः

तदा प्राणान् प्राविविक्षं महा उदधिम्

स कर्दम समः तासाम् अतो ऽसौ यक्षकर्दमः

न हि श्रीः स्वयम् आयान्ती काल अतिक्रमम् अर्हति

निःस्थाम्नः कुञ्जरस्य इव विधानं विनशिष्यतः

आहृष्ट परपुष्टेषु दिवसेषु महीभुजा

त्वद् सङ्ग सुभगा या दिक् ताम् अपि प्रेक्ष्य जीव्यते

अम्भोधि जल कल्लोल धौत नील उपलम् ततः

एष स्त्री पुरुषः शोच्यो यो न स्त्री न पुमान् इति

दृष्टो ऽयं तरलेण इति ततस् ताभ्यां निवेदितम्

कपाल शिखि पिञ्छाभ्याम् विराजित कर द्वयम्

सुगन्धि ता प्रधानम् च रतम् आहुर् अ निन्दितम्

अदूरं च अन्तरम् गत्वा बन्दि स्तुति गुण अन्वयः

दिव्य स्त्री संप्रयोगाः च मनोहर मनः ऽहरन्

स सहाया अहम् आयाता यात विश्रम्यताम् इति

न सत्कार खलीकारम् अर्हन्ति शिशवो गुरोः

अन्यत्र आविद्ध कर्णानाम् स्त्री पुंसानाम् अ वाससाम्

रत्न वन्दन मालानाम् स शृण्वन् पटु शिञ्जितम्

पश्चाज् जन समूहस्य गच्छन्त्याः पथि पांसवः

अभिवाद्य च तास् तत्र स ताभिर् अभिनन्दितः

इष्यते यदि च द्रष्टुं सह गन्धर्वदत्तया

ते च एते दिवसाः प्राप्ताः पटु कोकिल कूजिताः

मम त्व् आसीद् यथा देवः प्राचीं कमलिनी प्रियः

कुमार आवसथ स्थाय स मित्राय निवेदितम्

स एव कृत शाप अन्तः तव भर्ता भविष्यति

वेष्टितं कुट्टितं बद्धम् उद्बद्धं पादपेषु च

गच्छन्तम् इव निर्व्याजम् आगच्छन्तं समैक्षत

मद् आदि परीवारैः ततः सा दृश्यताम् इति

श्वश्रू श्वशुरयोः तस्य पितामह्यो ऽपि योषितः

द्रष्टव्यं च अन्यत् उज्झित्वा रमणं चित्त चक्षुषाम्

चित्र आकारान् अपश्याम प्राणिनो जल चारिणः

तां न चेतितवान् एव विपत्तिं मार दारुणाम्

यद्य् असौ दुर्गमः शैलस् ततस् तं सुकुमारिका

नितम्बाद् अम्बरं तस्याः स किल आक्रष्टुम् ऐहत

शैलं श्रीकुञ्ज नामानम् यक्ष आवासम् व्रजेर् इति
रोहति सप्त स्वर्गान् लोकान् य एवं वेद
निशे बृहत्यौ हपुषा पाठा मूलं च केम्बुकात्

स्थूलांश् च लङ्घयेन् नित्यं शिशिरे त्व् अपरान् अपि

अति स्थौल्य अति कार्श्य आदीन् वक्ष्यन्ते ते च स औषधाः

तत्र मेदस् अनिल श्लेष्म नाशनम् सर्वम् इष्यते

अति स्थौल्य अपची मेह ज्वर उदर भगंदरान्

बृंहणं शमनं त्व् एव वायोः पित्त अनिलस्य च

मधुर स्निग्ध सौहित्यैः यत् सौख्येन च नश्यति

यव आमलक चूर्णम् च योगो अतिस्थौल्य दोष जित्

वर्चस् मूत्र ग्रह आद्याः च जायन्ते अति विलङ्घनात्

स्नेहनं रूक्षणं कर्म स्वेदनं स्तम्भनं च यत्
_ इति

ते ह यथा एव इदम् बहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणाः संरब्धाः सर्पन्ति इति एवम् आससृपुः
लम्भुको ह वासो भवति

श्रेष्ठं सर्वधातमम् इत्य् आचामति

तद् वा एतद्

तस्माद् वा एतद् अशिष्यन्तः पुरस्ताच् च उपरिष्टात् च अद्भिः परिदधति

तत् ह एतत् सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये वैयाघ्रपद्याय उक्त्वा उवाच
इमं यवम् अष्टायोगैः षष् योगेभिः अचर्कृषुः

न्यग् वातो वाति न्यक् तपति सूर्यः
आयुष्मान् स्वागतो मैत्री समापन्नः

अभ्युद्धारो ऽस्य कर्तव्यः

तेषां स्वागतम् आर्याणाम् ये च ते शासने रताः

दासी दास कर्मकर पौरुषेयाः अपि केचित् कालगताः केचिद् निष्पलायिताः केचिद् अन्य आश्रयेण तत्र एव अवस्थिताः सन्तः स्वागतस्य नाम अपि न गृह्णन्ति

सो ऽपि तेन अनर्थ तया स सम्भ्रमेण पृष्टः भोः पुरुष किं त्वरित त्वरितम् आगच्छसि इति स बाष्प उपरुध्यमान गद्गद कण्ठः करुणा दीन विलम्बित अक्षरम् कथयति गृहपते गृहे अग्निः उत्थितः

अपरे कथयन्ति अस्माकं वयस्य पुत्रः इति

मा ज्ञातीनां प्रतर्क्यो भविष्यसि

अहं पुनर् न यास्यामि इति

अथ शुशुमारगिरीयका ब्राह्मण गृहपतयः भगवन्तम् इदम् अवोचत् भगवता भदन्त नाना देशेषु नाना अधिष्ठानेषु ते ते दुष्ट नागाः दुष्ट यक्षाः च विनीताः

न च अस्याः किंचिद् अमनोज्ञ शब्द श्रवणम् यावत् एव गर्भस्य परिपाकाय

ब्राह्मणः कथयति आर्य यदि साम्प्रतं न अधिवासयसि यदा श्रावस्ती गतः भवसि तदा मम गृहे तद् प्रथमतस् पिण्डपातः परिभोक्तव्य इति

स्वागतस्य तत् अपि विस्मृतम् यत् भगवता प्रतिज्ञातम् तव पात्र शेषम् स्थापयिष्यामि इति

न जाने कं शब्दापयामि इति

यत् अवशिष्टम् धनं तत् अपि किंचिद् अग्निना दग्धम्

ततो ऽस्य भगिनी संलक्षयति अतिचिरयति असौ

यस्य भिक्षोः अन्तिके प्रव्रजितः स भगवता काश्यपेन सम्यक्सम्बुद्धेन अभीक्ष्णम् तेजः धातुम् समापद्यमानानाम् अग्रः निर्दिष्टः

स इतस् च अमुतस् च नैर्माणिकेन अग्निना पर्याकुलीकृतो ऽत्राणः सर्वम् अशान्तम् पश्यति न अन्यत्र आयुष्मतः एव स्वागतस्य समीपं शान्तं शीतीभूतम्

स ब्राह्मण आयुष्मन्तं स्वागतम् इदम् अवोचत् अधिवासयतु मे आर्य स्वागतः श्वो ऽन्तर्गृहे भक्तेन इति

आचरितं श्रावस्त्याम् उद्यान मोषकाः पुरुषाः प्रतिदिनम् अन्वाहिण्ड्यन्ते

भगवता उत्थापितम्

वस्त्र अन्तम् निरीक्षितुम् आरब्धः यावत् पश्यति द्वौ कार्षापणौ

तस्य तत् नील कृत्स्नम् आमुखीभूतम्

स च मार्ग परिश्रम खिन्नेन क्षुधा आर्तेन न शक्यते कर्तुम्

आशु वर्धते ह्रद स्थम् इव पङ्कजम्

ते कलहं कृत्वा व्युपशान्ताः परस्परं कथयन्ति भवन्तः पूर्वम् अस्माकम् अन्योन्यम् दृष्ट्वा स्नेहो भवति इदानीं तु द्वेषः

आयुष्मता आनन्देन गत्वा भगवत आरोचितम्

पूज्यः स नर देवानाम् पूज्यः पूज्यतमैः अपि

तेन स्वागतो मल्लकेन हस्त गतेन पीठीं गतो मुख बिम्बकेन प्रत्यभिज्ञात उक्तः च पुत्र त्वं बोध गृहपतेः पुत्र इति स कथयति तात अहं तस्य पुत्रो दुरागत इति

स कृच्छ्रेण श्रावस्तीम् अनुप्राप्तः

तूष्णीभावेन अधिवासयति

तेन अपि ब्राह्मणेन आयुष्मतः स्वागतस्य प्रणीत आहारः सज्जीकृतः

स माता पितृ वियोग प्रतिस्पर्धिना पूर्व कर्म अपराध प्रभावेण दुःख दौर्मनस्येन संतापित मनाः स अश्रु कण्ठः तूष्णीम् अवस्थितः

भगवान् दक्षिणादेशनां कृत्वा प्रक्रान्तः

यो युष्माकम् उत्सहते तथागतेन सार्धं भर्गेषु चारिकां चर्तुम् स चीवरकाणि गृह्णातु इति

इति विदित्वा स सम्भ्रमः पृच्छति भोः पुरुष किं त्वरित त्वरितम् आगच्छसि इति स कथयति गृहपते दिष्ट्या वर्धसे पुत्रः ते जात इति

तेन अर्धासनम् मुक्त्वा गज भुज सदृशम् बाहुम् अभिप्रसार्य शलाका गृहीता

भिक्षवः इमे च अन्ये च आदीनवाः मद्य पाने

स्थविरा भिक्षवः समन्वाहर्तुं संवृत्ताः किमर्थं भगवता शलाका न गृहीता इति पश्यन्ति आयुष्मतः स्वागतस्य गुण उद्भावनाम् कर्तु कामः

यावत् तस्य भगिन्याः सन्तिका प्रेष्य दारिका उदक अर्थिनी कुम्भम् आदाय गता

अश्वतीर्थको नागो याम् यां दिशं गच्छति तां तां दिशम् आदीप्ताम् प्रदीप्तां सम्प्रज्वलिताम् एकज्वालीभूताम् पश्यति

तैः प्रत्यवेक्षमाणैः असौ दृष्टः

दृष्ट्वा च स्मृतिः उत्पन्ना
शुक्र उवाच

वयो दास्यति ते पुत्रो यः स राजा भविष्यति

शौनक उवाच

आयुष्मान् कीर्तिमान् च एव बहु अपत्यः तथा एव च

श्रुत्वा तस्याः ततस् वाक्यं देवयानी अब्रवीत् इदम्

अ विब्रुवती किंचिद् च राजानं स अश्रु लोचना

श्रुत्वा कुमारं जातं सा देवयानी शुचि स्मिता

अतिक्रान्तः च मर्यादां काव्यैः एतत् कथयामि ते

अनुवव्राज संभ्रान्तः पृष्ठतः सान्त्वयन् नृपः

शौनक उवाच
अरण्ये वा त्रिर् अभ्यस्य प्रयतो वेद संहिताम्

कार्पास कीटज ऊर्णानाम् द्विशफ एकशफस्य च

मनुष्याणां तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्र गृहस्य च

कुटुम्बात् तस्य तद् द्रव्यम् आहरेद् यज्ञ सिद्धये

तस्य व्यपैति ब्राह्मण्यं शूद्र त्वम् च स गच्छति

दानेन वध निर्णेकम् सर्प आदीनाम् अ शक्नुवन्

प्रतिगृह्य अ प्रतिग्राह्यम् भुक्त्वा च अन्नम् विगर्हितम्

सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्प समम् विदुः

ज्ञान अज्ञान कृतम् कृत्स्नं शृणुत अनाद्य भक्षणे

मणि मुक्ता प्रवालाणाम् ताम्रस्य रजतस्य च

चतुर्थकालम् अश्नीयाद् अ क्षार लवणम् मितम्

निन्द्यैर् हि लक्षणैर् युक्ता जायन्ते अनिष्कृत एनसः

अपहृत्य च निःक्षेपं कृत्वा च स्त्री सुहृद् वधम्

न कुर्वीत आत्मनः त्राणं गोर् अ कृत्वा तु शक्तितः

तपस् मध्यम् बुधैः प्रोक्तं तपस् अन्तम् वेद दर्शिभिः

अज्ञानाद् वारुणीं पीत्वा संस्कारेण एव शुध्यति

मासं गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यते असत् प्रतिग्रहात्

खलात् क्षेत्राद् अगाराद् वा यतो वा अपि उपलभ्यते

तस्य उत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसा एव च

यस्य काय गतम् ब्रह्म मद्येन आप्लाव्यते सकृत्

मति पूर्वम् अ निर्देश्यम् प्राणान्तिकम् इति स्थितिः

उपपातकिनस् त्व् एवम् एभिर् नानाविधैर् व्रतैः

यद् धनं यज्ञ शीलानाम् देव स्वम् तद् विदुर् बुधाः

सर्वस्य अस्य प्रपश्यन्तस् तपसः पुण्यम् उत्तमम्

अब्द अर्धम् इन्द्रम् इत्य् एतद् एनस्वी सप्तकं जपेत्

पञ्च रात्रम् पिबेत् पीत्वा शङ्खपुष्पी शृतम् पयः

ऋषयः संयत आत्मानः फल मूल अनिल अशनाः

स त्रीण्य् अहान्य् उपवसेद् एकाहं च उदके वसेत्

जपित्वा पौरुषं सूक्तं मुच्यते गुरु तल्प गः

पतितैः सम्प्रयुक्तानाम् इमाः शृणुत निष्कृतीः

तपसा एव विशुद्धस्य ब्राह्मणस्य दिवौकसः

सर्व अकुशल मोक्षाय मरुतश् च महा ऋषिभिः

कणान् वा भक्षयेद् अब्दं पिण्याकं वा सकृन् निशि

ख्यापनेन अनुतापेन तपसा अध्ययनेन च

चेल चर्म आमिषाणाम् च त्रि रात्रम् स्याद् अभोजनम्

अभिचारम् अ हीनम् च त्रिभिः कृच्छ्रैर् व्यपोहति

अकामतस् तु राजन्यं विनिपात्य द्विजोत्तमः

कृष्ट जानाम् ओषधीनां जातानां च स्वयं वने

यत् करोत्य् एक रात्रेण वृषली सेवनात् द्विजः

अष्टाव् अष्टौ समश्नीयात् पिण्डान् मध्यंदिने स्थिते

न संसर्गं व्रजेत् सद्भिः प्रायश्चित्ते ऽकृते द्विजः

यो येन पतितेन एषाम् संसर्गं याति मानवः

ब्राह्मण अर्थे गो अर्थे वा सद्यः प्राणान् परित्यजेत्

ब्रह्म उज्झता वेद निन्दा कौट साक्ष्यम् सुहृद् वधः

नाशयन्त्य् आशु पापानि महापातक जानि अपि

आतुराम् अभिशस्तां वा चौर व्याघ्र आदिभिः भयैः

अवकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे

प्रास्येद् आत्मानम् अग्नौ वा समिद्धे त्रिर् अवाक्शिराः

स्त्री शूद्र पतितान् च एव न अभिभाषेत कर्हिचित्

एषो अनाद्य अदनस्य उक्तः व्रतानां विविधो विधिः

कृच्छ्र अतिकृच्छ्रौ कुर्वीत शोणितम्

औषधान्य् अगदो विद्या दैवी च विविधा स्थितिः

वृषभ एकादशाः गाश् च दद्यात् सु चरित व्रतः

शुके द्वि हायनम् वत्सं क्रौञ्चं हत्वा त्रि हायनम्

पयः पिबेत् त्रि रात्रम् वा योजनं वा अध्वनः व्रजेत्
प्राणः सोमः

तस्मात् केवलीः सौमीर् अन्वाह

वैराजः सोमः

ता विराजम् अभिसंपद्यन्ते

सोमो जिगाति गातु विद् इति इतवत् तृचम् अनुब्रुवन्न् अनुसमेति

यद् यज्ञे अभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्य एव समृद्ध्यै

ता वै विंशतिम् अन्वाह
सतूल आवरणाम् शय्यां सविश्रामां निवेदयेत्

तिलोदकं च संप्राश्य स्वपेत् मार्गशिर आदिषु

ईश्वर उवाच

सर्वत्र शुक्ल पुष्पाणि प्रशस्तानि सदा अर्चने

भवानीम् अर्चयेत् भक्त्या शुक्ल पुष्पैः सुगन्धिभिः
पीतं पञ्चदश अहम् तु रश्मिणा एकेन भास्करः

यावत् तु क्षीयते तस्य भागः पञ्चदशः तु सः

रथेन अनेन देवैश् च पितृभिः च एव गच्छति
त्यज बुद्धिम् इमाम् अतिप्रवृत्ताम् अवहास्यः अति मनोरथः अक्रमः च

न जहर्ष न च अपि च अनुतेपे विचिकित्सां न ययौ न

तरुणस्य मनः चलति अरण्यात् अनभिज्ञस्य विशेषतो विवेके

अवगच्छति मे यथा अन्तरात्मा नियतं ते ऽपि जनाः तद् अंश भाजः

जरया अर्दितम् आतुरम् मृतं वा परम् अज्ञः विजुगुप्सते मद अन्धः

प्रणिपत्य च स अञ्जलिः बभाषे दिश मह्यं नरदेव साधु अनुज्ञाम्

इति सुहृदम् इव अनुशिष्य कृत्ये तुरग वरम् नृवरो वनं यियासुः

दयिताम् अपि रुक्म पत्त्र चित्राम् कुपिता इव अङ्क गताम् विहाय वीणाम्

सचिवैः तु निदर्शितो यथावद् बहु मानात् प्रणयात् च शास्त्र पूर्वम्

अशयिष्ट विकीर्ण कण्ठ सूत्रा गज भग्ना प्रतियातना अङ्गना इव

कृतमतिः अपहाय निर्व्यपेक्षः पितृ नगरात् सः ततो विनिर्जगाम

जगतः प्रभव व्ययौ विचिन्वन् मनसः च स्थिति मार्गम् आललम्बे

स्व जने अन्य जने च तुल्य बुद्धिः विषयेभ्यः विनिवृत्त राग दोषः

सुखिता बत निर्वृता च सा स्त्री पतिः ईदृक्षः इह आयत अक्षैः यस्याः

मनसा च विविक्त ताम् अभीप्सुः सुहृदः तान् अनुयायिनः निवार्य

जगतो जनन व्ययम् विचिन्वन् कृपणं खलु इदम् इति उवाच च आर्तः

ह्रियम् एव च संनतिं च हित्वा शयिता मद् प्रमुखे यथा युवत्यः

उपगुह्य स तं विशाल वक्षाः कमल आभेन च सान्त्वयन् करेण

गगनं खग वत् गते च तस्मिन् नृवरः संजहृषे विसिस्मिये च

प्रतिगृह्य ततः स भर्तुः आज्ञाम् विदित अर्थः ऽपि नरेन्द्र शासनस्य
विद्वद्भिः पूजिताम् एनां खलैर् अपि सु पूजिताम्

इति दत्तकः

स विस्रम्भ कथा योगैः रतिं जनयते पराम्

नागरकः सह मित्र जनेन परिचारकैः च कृत पुष्प उपहारे संचारित सुरभि धूपे रति आवासे प्रसाधिते वासगृहे कृत स्नान प्रसाधनाम् युक्त्या पीतां स्त्रियं सान्त्वनैः पुनः पानेन च उपक्रमेत्

वर्जितो अपि अन्य विज्ञानैः एतया यः तु अलंकृतः

जल अनुपानम् वा खण्ड खाद्यकम् अन्यद् वा प्रकृति सात्म्य युक्तम् उभौ अपि उपयुञ्जीयाताम्

तत्र उपचारात् न आद्रियेत

न्यूनायां कुम्भदास्यां परिचारिकायां वा यावदर्थं संप्रयोगः तत् पोटा रतम्

प्रयुञ्जानो वर स्त्रीषु सिद्धिं गच्छति नायकः

इति प्रणय कलहः

उत्पन्न विस्रम्भयोः च परस्पर आनुकूल्यात् अ यन्त्रित रतम्
देह वाच् चेतसाम् चेष्टाः प्राक् श्रमाद् विनिवर्तयेत्

ताम्बूलं क्षत पित्तास्र रूक्ष उत्कुपित चक्षुषाम्

सुखं च न विना धर्मात् तस्माद् धर्म परः भवेत्

कण्डू मल श्रम स्वेद तन्द्रा तृष् दाह पाप्म जित्

न कंचिद् आत्मनः शत्रुं न आत्मानम् कस्यचिद् रिपुम्

न अङ्गैः चेष्टेत विगुणं न आसीत उत्कटकः चिरम्

अथ अतस् दिनचर्या अध्यायम् व्याख्यास्यामः

मद्य अतिसक्तिम् विश्रम्भ स्वातन्त्र्ये स्त्रीषु च त्यजेत्

जीर्णे हितं मितं च अद्यात् न वेगान् ईरयेद् बलात्

सौवीरम् अञ्जनं नित्यं हितम् अक्ष्णोस् ततो भजेत्
अनपत्यः क्रतुः तस्मिन् स्मृतो वैवस्वते अन्तरे

बृहस्पतेः शुभा कन्या नाम्ना वै देववर्णिनी

तस्य गोत्र द्वये जाताः चत्वारः प्रथिता भुवि

ज्योतिष्मन्तः तु ये देवा व्यापकाः सर्वतोदिशम्

अनावृष्ट्या हते लोके हि उग्रे लोकेश्वरैः सह

अद्य अपि न निवर्तन्ते समुद्रात् इव सिन्धवः

पुलस्त्यस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्याघ्राश् च दंष्ट्रिणः

शुकीं श्येनीं च भासीं च सुग्रीवीं गृध्रिकां शुचिम्

द्वे च एव भृगुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते

कुम्भीनसीं तथा कन्यां बलायाः शृणुत प्रजाः

कैकसी च अपि अजनयत् रावणम् राक्षस अधिपम्

मानवस्य नरिष्यन्तः पुत्र आसीद् दमः किल

मन्वन्तरेषु अतीतेषु गता हि एतेषु पार्थिवाः

गृध्री गृध्रान् कपोतांश् च पारावती विहंगमान्

तैः इयम् पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा स पर्वता

स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः

धर्म पत्न्यः समाख्याताः तासाम् पुत्रान् वदामि वः

अरुन्धत्यां वसिष्ठः तु सुतान् उत्पादयत् शतम्

मुनिः मुनीनाम् च गणं गणम् अप्सरसाम् तथा
पयस्या भवति

मैत्रो ब्राह्मणो देवतया

स्वाम् एव देवतां भागधेयेन उपधावति

पयस्या भवति

वरुणाद् एनं वारुणेन मुञ्चति

व्यृद्धा वा एषा आहुतिः याम् अनग्नौ जुहोति

व्यूहति

व्यूहति

यथा शल्यं निर्हृत्य समायत्य संनह्यत्य् एवम् एव तत्

न व्यृद्धाम् आहुतिं जुहोति

पशून् एव अस्मै समूहति

समूहति

दिशस् तर्पयति

पयः पशवः

शफश एव एनम् आप्नोति

पयस्यया यजेत बुभूषन्
विपाचयेत् शतगुणे माहेन्द्रे विमले ऽम्भसि

स्यात् परं च रस ज्ञानम् अन्ने च रुचिः उत्तमा

त्रि अहात् त्रि अहात् च सप्त अहम् एतत् कर्म समाचरेत्

चक्षुः तेजस् मयम् तस्य विशेषात् श्लेष्मणः भयम्

न च दन्ताः क्षयं यान्ति दृढ मूलाः भवन्ति च

ध्यामकं मधुकं मांसी गुग्गुलु अगुरु शर्करम्

शिरोरुह कपालानाम् इन्द्रियाणाम् स्वरस्य च

अथ अस्य दशमे पाके सम अंशम् छागलं पयः

परं तु अतस् प्रवक्ष्यामि धूमो येषां विगर्हितः

अथ अतस् मात्राशितीयम् अध्यायम् व्याख्यास्यामः

धूम पानात् प्रशाम्यन्ति बलं भवति च अधिकम्

विरेक दुर्बला दृष्टिः आदित्यम् प्राप्य सीदति

शमम् अध्ययनम् च एव सुखम् एवम् समश्नुते

दृढ मूलाः च दीर्घाः च कृष्णाः केशा भवन्ति च

आहार मात्रा पुनर् अग्नि बल अपेक्षिणी
असत् ताम् पर लोकस्य शुष्क तर्केण साधयन्

यथा च विट काव्य त्वात् मृषा पुरुष लक्षणम्

एतस्मान् न विमुञ्चेयुर् अविमुक्तं मुमुक्षवः

सिन्धु देश एक देशः च सिन्धुना चण्ड रंहसा

येन अयम् आकुलो लोकस् तद् अहं कथयामि ते

तन् मदीयम् अशङ्केन पृष्ठम् आरुह्यताम् इति

मातामह गृहम् यान्तु बाला मे निविशन्त्व् इति

प्रसारितस् त्वया कस्माद् असारो मल्ल दण्डकः

कस्माद् दृढोद्यमाय इयम् दीयते न तमालिका

भवता अपि श्रुति स्मृत्योः प्रामाण्यम् अनुजानता

तम् उक्त्वा युक्तम् आत्थ इति तं च आमन्त्र्य प्रसन्नकम्

स्रुत अश्रु कणिका श्रेण्या कथितं स्खलत् अक्षरम्

एवमादि स निश्चित्य प्रतिश्रुत्य तथा इति च

यस्य विद्या धनैः तृप्ताः शिष्य याजक याचकाः

अनेन च प्रकारेण

पर लोक समासन्ना जरा तन्द्रा इव आगता

पुनः कापालिकेन उक्तम् मुञ्च ब्राह्मणम् अध्वगम्

दुर्लभः सुलभीभूतस् तस्मात् स्वीक्रियताम् अयम्

तेन त्यक्तवता दारान् यत् त्वया पापम् अर्जितम्

स तु तेन अङ्गणे दृष्टस् तमोभेदक वेश मनः

दृढोद्यम गृह आसन्ना वसती कालम् अक्षिपत्

ततो भिन्नतमस् वाक्यम् अभूत अर्थम् न जायते

शेषं सु ज्ञानम् एव अस्याः कथायाः स्थीयताम् इति

गोमुखस् तु क्षणं स्थित्वा माम् अवोचद् गत श्रमम्

अवृद्ध कुल वासिन्यः तरुण्यः पति वर्जिताः

तत्र बाह्य निविष्टस्य शून्यस्य पुर सद्मनः

परिचारक वर्गः च शोचत् बन्धु कदम्बकम्

स्खलत् आलाप संचारम् महा पाशुपतम् पुरः

परिहासश् चिरं चण्डि विरुद्धस् त्यज्यताम् इति

इतरश् चिन्तयामास शङ्का कम्पित मानसः

आसीच् च मम ताव् एतौ नूनं पाषण्डि तस्करौ

न अतिसक्तिः च दारेषु सुखं दुःखं विपर्ययः

तृण वत् सुलभः मोक्षो यदि खेदो ऽफलस् ततः

अथ एकः ब्राह्मणस् तेषु दृढोद्यमम् अभाषत

सा च अवोचत् चतुर् वेदैः रिक्त वेदः ऽसि सर्वथा

यद् इदं त्वद् अङ्गेषु दिव्यं भूषणम् आहितम्

कूट वैद्य परित्यागी रोगैर् दूरेण वर्ज्यते

प्रतिज्ञाय च तां कन्यां ददानाद् ब्राह्मणात् स्वयम्

बहु गो महिषी भूमि दासी दासम् इदं मया

परिव्राजक वाक्येन तथा भूतेन साधितम्

तन्त्र स्थानम् उपान्तं च चाट आदिभ्यः च रक्षितम्

प्राग्ज्योतिष कश्मीर द्वारका ताम्रपर्णि यत्

अस्या ब्राह्मण वृद्धायाः प्रियः साधुर् अभूत् पतिः
आत्मानं क्रीडयन् क्रीडन् करोति विकरोति च

यद् कीर्तनम् यद् स्मरणम् यद् ईक्षणम् यद् वन्दनम् यद् श्रवणम् यद् अर्हणम्

पप्रच्छ च इमम् एव अर्थम् यन् मां पृच्छथ सत्तमाः

ये ऽन्ये च पापा यद् अपाश्रय आश्रयाः शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नमः

निरस्त साम्य अतिशयेन राधसा स्व धामनि ब्रह्मणि रंस्यते नमः

शाब्दे ब्रह्मणि निष्णातः परस्मिन् च भवान् खलु

तपस्विनो दान पराः यशस्विनो मनस्विनो मन्त्र विदः सु मङ्गलाः

आत्म जाया सुत आगार पशु द्रविण बन्धुषु

स्व लक्षणा प्रादुरभूत् किल आस्यतः स मे ऋषीणाम् ऋषभः प्रसीदताम्

स एष आत्मा आत्मवताम् अधीश्वरः त्रयी मयः धर्म मयः तपः मयः

भूतैः महद्भिः यः इमाः पुरो विभुः निर्माय शेते यत् अमूषु पूरुषः
पुनर् त्रिफला त्रयाणां फलानां समाहारः त्रिफला अग्निं द्वितीयं दोषं हरति समाहारो यथा एका हरीतकी योज्या द्वौ च योज्यौ विभीतकौ

एकेन अपि अथ संमर्द्यो यामम् एकम् तु पारदः

विशेषः च अत्र
तस्मात् तेजः ततस् तु अपः ततस् भूमिः ततस् ऽभवत्

ज्योत्स्ना रात्रि अहनी सन्ध्या शरीराणि तु तस्य वै

तद् देहे प्रीतिम् आपुः ततस् सुराः

देव आदि सर्गान् वक्ष्ये ऽहं संक्षेपात् शृणु शङ्कर

रुद्र उवाच

व्यक्तं विष्णुः तथा अव्यक्तम् पुरुषः काल एव च

सर्ग स्थिति लय अन्ताम् तां विष्णोः क्रीडां पुरातनीम्

ब्रह्मा तु सृष्टि काले महीम्
पैद्व प्रेहि प्रथमो ऽनु त्वा वयम् एमसि

कान्दाविषं कनक्नकं निरैत्व् ऐतु ते विषम्

सिन्धोर् मध्यं परेत्य व्य् अनिजम् अहेर् विषम्

हतास् तिरश्चिराजयो निपिष्टासः पृदाकवः

ओषधीनाम् अहं वृण उर्वरीर् इव साधुया

सं हि शीर्षाण्य् अग्रभं पौञ्जिष्ठ इव कर्वरम्
महीयसे नमः ते हन्त्रे देव अरीणाम् सदा

मायया बहुधा संस्थम् अद्वितीय मयम् प्रभो

ऋषय ऊचुः

ते उन्मेष निमेषाभ्याम् नः प्रलय उदयौ

बिभेद तद् क्षणात् एव करजैर् निशितैः शतैः

मन्दर स्थम् महादेवं क्रीडमानं सह उमया

भीमाय भीम रूपाय भीम कर्म रताय ते

हिरण्याय महेशाय श्रीकण्ठाय नमः नमः

ततस् तैः गतैः सः एष देवो नृसिंहः सहस्र आकृतिः सर्व बाहुः

यज्ञभुज् यज्ञमूर्तिः त्वम् यज्ञिनां फल दः प्रभुः

देवानां देव रक्षा अर्थम् निहत्य दितिज ईश्वरम्

सिंहात् ततस् नरो भूत्वा जगाम च यथाक्रमम्
आदि भाजीनि हि एतस्य साम्नः

तत् अस्य आरण्याः अन्वायत्ताः

प्रतिहार भाजिनः हि एतस्य साम्नः
दातव्यम् अत्र विधिवत् काम क्रोध आदिकम् त्यजेत्

अक्षय्यं तद् भवेद् भद्रे मद् प्रसादात् असंशयम्

न दत्तं काञ्चनं किंचिद् वस्त्र धान्य आदिकम् तु वा

विधूत पापाः पापिष्ठास् पुनः पुनः

धर्मगुप्त उवाच

भवतः स्पर्श मात्रात् मे जाता जन्म अन्तर स्मृतिः

कृपणं पापिनं क्रूरं पैशाचं योनिम् आगतम्

ततः प्रसन्नौ विष्णु ईशौ तस्याः प्रत्यक्षतां गतौ

कृत्वा आशु प्रापयिष्ये ऽद्य गतिं वैश्य ते उत्तमाम्

सिद्धिर् भवतु ते भद्रे स पुत्रायाः त्वद् ईप्सिता

येन एवम् तर्पिताः सर्वे मुक्तिं विन्देम शाश्वतीम्

स कुलीनः स च उदारः स बुधः स च बुद्धिमान्
ते त्रिष्टुभम् अन्वायत्ताः

तेभ्यस् त्रिष्टुब् रुद्रेभ्यो देवेभ्य एकैकेन अक्षरेण कामान् निकामान् दुहे
हिरण्यम् गौः वासः अश्वः भूमिः तिलाः घृतम् अन्नम् इति देयानि इति
विनयेन विना का श्रीः का निशा शशिना विना

शब्दः छन्दस् अभिधान अर्थाः इतिहास आश्रयाः कथाः

विलोक्य अन्य निबन्धान् च कार्यः काव्य क्रिया आदरः

नेयार्थं क्लिष्टम् अन्यार्थम् अवाचकम् अयुक्तिमत्

कुकवि त्वम् पुनः साक्षात् मृतिम् आहुः मनीषिणः

शब्द न्यायान् उपारूढः कथंचित् स्व अभिसंधिना

अग्राम्य शब्दम् अर्थ्यम् च सालंकारं सत् आश्रयम्

क्लिष्टं व्यवहितं विद्यात् अन्य अर्थ विगमे यथा

संनिवेश विशेषात् तु दुरुक्तम् अपि शोभते

संस्कृतं प्राकृतं च अन्यत् अपभ्रंशः इति त्रिधा

गद्येन युक्त उदात्त अर्था स उच्छ्वासा आख्यायिका मता

नायकं प्राञ्चम् उपन्यस्य वंश वीर्य श्रुत आदिभिः

वक्त्रं च अपरवक्त्रम् च काले भाव्य अर्थ शंसि च

अनया अन्यत् अपि ज्ञेयं दिशा युक्तम् असाधु अपि

गुरु उपदेशात् अध्येतुम् शास्त्रं जड धियः अपि अलम्

गूढ शब्द अभिधानम् च कवयो न प्रयुञ्जते
विरक्त लिङ्गानि

पुरुष उपसृप्तानि

इङ्गित आकार सूचनम्

प्रणय कलहः

स्त्रीषु सिद्धाः पुरुषाः

प्रमाण काल भावेभ्यः रत अवस्थापनम्

तस्य षष्ठं वैशिकम् अधिकरणं पाटलिपुत्रिकाणां गणिकानां नियोगाद् दत्तकः पृथक् चकार

इति साम्प्रयोगिकं द्वितीयम् अधिकरणम्

अध्यायाः पञ्च

रतारम्भावसानिकम्

यत्र धर्म अर्थ कामेभ्यः तु नमः न एषा शङ्का ता

इति भार्याधिकारिकं चतुर्थम् अधिकरणम्

स पादम् श्लोक सहस्रम्
अव्याकृतम् इदम् तु आसीत् नैशेन तमसा वृतम्

अग्नेः व्युष्टौ रजन्यां वै ब्रह्मना अव्यक्त योनिना

स्वयम्भूर् भगवान् तत्र लोक तत्त्व अर्थ साधकः

शुक्लाः च ककुभः च एव गावो विश्वसृतः च याः

तारा नक्षत्र रूपाणि वपुष्मन्ति इह यानि वै

क्षेत्रेषु दाक्षायण्यः सुताः स्मृताः

सुकृताम् आश्रयाः ताराः रश्मयः तु हिरण्मयाः

इति एष अर्क वशेन एव संनिवेशः तु ज्योतिषाम्

सर्वतस् तेषु विस्तीर्णो वृत्त आकारः इव उच्छ्रितः

मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋषि सूर्य ग्रह आदयः

ग्रहाः च चन्द्र सूर्यौ च दिवि दिव्येन तेजसा

तासां चतुर् शतम् नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्तयः

मनुष्यान् ओषधीभिः च स्वधया च पितॄन् अपि

सहस्रांशु _ स्थानम् अम्मयं तैजसं तथा
कुर्वन् भात्य् अर्क वत् विप्रः सा कार्या एषाम् अतः क्रिया

पुंसो ऽनृणस्य पापस्य विमोक्षः क्रियते क्वचित्

सूनवो यस्य शिष्या वा जुह्वत्य् अष्टौ गणान् इमान्
उद् आयुषा इति उत्थाप्य सूर्य एष ते पुत्रस् तं ते परिददामि इति परिदाय तत् चक्षुः देव हितम् पुरस्तात् शुक्रम् उच्चरत् पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं नन्दाम शरदः शतं मोदाम शरदः शतं भवाम शरदः शतं शृणवाम शरदः शतं प्रब्रवाम शरदः शतम् अजिताः स्याम शरदः शतं ज्योक् च सूर्यं दृश इति आदित्यम् उपतिष्ठते

अतो ऽन्येषु राति कुलेषु
तथा उ एव एतत् यजमानः प्रायणीयेन एव प्राणम् आप्नोत्य् उदयनीयेन उदानम्

एषा हि तस्य दिक् प्रज्ञाता

दक्षिणा उ एव एनम् आसीना अभिषुण्वन्ति
कसुन् कसुन्

क् त्वा तोसुन् कसुन् इत्य् एवम् अन्तम् शब्द रूपम् अव्यय सञ्ज्ञम् भवति

हृत्वा

पुरा

तोसुन् व्युष्टायां पुरा सूर्यस्य उदेतः राधेयः
हित्वा हालाम् अभिमत रसाम् रेवती लोचन अङ्काम् बन्धु प्रीत्या समर विमुखः लाङ्गली याः सिषेवे

गच्छन्तीनां रमण वसतिम् योषितां तत्र नक्तं रुद्ध आलोके नरपति पथे सूचि भेद्यैः तमोभिः

नूनं यास्यत्य् अमर मिथुन प्रेक्षणीयाम् अवस्थां मध्ये श्यामः स्तन इव भुवः शेष विस्तार पाण्डुः

मन्दं मन्दं नुदति पवनः च अनुकूलः यथा त्वां वामः च अयम् नदति मधुरं चातकः ते सगन्धः

धूम ज्योतिस् सलिल मरुताम् संनिपातः क्व मेघः संदेश अर्थाः क्व पटु करणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः

ताभ्यो मोक्षस् तव यदि सखे घर्म लब्धस्य न स्यात् क्रीडा लोलाः श्रवण परुषैः गर्जितैर् भाययेस् ताः

भङ्गी भक्त्या विरचित वपूः स्तम्भित अन्तर् जल ओघः सोपान त्वम् कुरु मणि तट आरोहणाय अग्र यायी

अपि अन्यस्मिन् जलधरैः महा कालम् आसाद्य काले स्थातव्यं ते नयनविषयं यावद् अत्येति भानुः

निर्ह्रादस् ते मुरज इव चेत् कन्दरेषु ध्वनिः स्यात् संगीत अर्थः ननु पशुपतेस् तत्र भावी समग्रः

तस्माद् गच्छेर् अनु कनखलं शैलराज अवतीर्णाम् जह्नोः कन्यां सगर तनय स्वर्ग सोपान पङ्क्तिम्

कश्चित् कान्ता विरह गुरुणा स्व अधिकारात् प्रमत्तः शापेन अस्तंगमित महिमा वर्ष भोग्येन भर्तुः

तस्य उत्सङ्गे प्रणयिन इव स्रस्त गङ्गा दुकूलाम् न त्वं दृष्ट्वा न पुनर् अलकां ज्ञास्यसे काम चारिन्

स्वल्पीभूते सु चरित फले स्वर्गिणां गां गतानां शेषैः पुण्यैर् हृतम् इव दिवः कान्तिमत् खण्डम् एकम्

धूत उद्यानम् कुवलय रजस् गन्धिभिः गन्धवत्यास् तोय क्रीडा निरत युवति स्नान तिक्तैः मरुद्भिः

यक्षः चक्रे जनकतनया स्नान पुण्य उदकेषु स्निग्ध छाया तरुषु वसतिं रामगिरि आश्रमेषु

आषाढस्य प्रथम दिवसे मेघम् आश्लिष्ट सानुम् वप्र क्रीडा परिणत गज प्रेक्षणीयम् ददर्श

तेषां दिक्षु प्रथित विदिशा लक्षणाम् राजधानीं गत्वा सद्यः फलम् अ विकलम् कामुक त्वस्य लब्धा

कैलासात् बिस किसलय छेद पाथेयवन्तः सम्पत्स्यन्ते नभसि भवतो राजहंसाः सहायाः

येन श्यामं वपुर् अतितरां कान्तिम् आपत्स्यते ते बर्हेन इव स्फुरित रुचिना गोप वेषस्य विष्णोः

त्वां च अवश्यम् दिवस गणना तत्पराम् एकपत्नीम् अ व्यापन्नाम् अ विहत गतिः द्रक्ष्यसि भ्रातृ जायाम्

धौत अपाङ्गम् हर शशि रुचा पावकेस् तं मयूरं पश्चाद् अद्रि ग्रहण गुरुषु गर्जितैर् नर्तयेथाः

छन्न उपान्तः परिणत फल द्योतिभिः कानन आम्रैः त्वय्य् आरूढे शिखरम् अचलः स्निग्ध वेणी सवर्णे

जग्ध्वा अरण्येषु अधिक सुरभिम् गन्धम् आघ्राय च उर्व्याः सारङ्गास् ते जल लव मुचः सूचयिष्यन्ति मार्गम्
उदक साधवः हि महानाम्न्य इति

तास्व् अनुसवनम् उदक उपस्पर्शनम्

कृष्ण वस्त्रः

सो ऽस्य वाग्विसर्गः

श्वो भूते ऽरण्ये ऽग्निम् उपसमाधाय व्याहृतिभिर् हुत्वा अथ एनम् अवेक्षयेत्

प्राण संशये तु उपस्पृश्य आरोहेत्