tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स रक्तैः तत्र शोफो अति रुज् दाह ष्ठीवन आदिमान्

दाहो धूमायनं शोफः श्याव ता वर्त्मनो बहिः

पक्व उदुम्बर संकाशम् जायते शुक्ल मण्डलम्

स शोफ दाह पाक अश्रु भृशं च आविल दर्शनम्

हताधिमन्थम् एतेषु स अक्षिपाकात्ययम् त्यजेत्

रक्त उत्पन्नः हन्ति तद्वत् त्रि रात्रात् मिथ्या आचारात् पैत्तिकः सद्य एव
वर्चसे त्वा ओजसे च बलाय च यथा हिरण्य तेजसा विभासासि जनाꣳ अनु

यत् वेद राजा वरुणः वेद देवः बृहस्पतिः इन्द्रः यत् वृत्र हा वेद तत् ते आयुष्यम् भुवत् तत् ते वर्चस्यम् भुवत्
अजस्र पण्यानाम् काल उपरोधम् संकुल दोषम् वा न उत्पादयेत्

अन् अभियोगः च अर्थेषु आगन्तूनाम् अन्यत्र सभ्य उपकारिभ्यः

ततः सार पादेन स्थल व्यवहारम् अध्वना क्षेमेण प्रयोजयेत्
प्रायणीयम् इति चरन्ति

प्रयन्ति एव अस्मात् लोकात् यजमानाः इति
सूर्यस्य रश्मीन् इति कर्कीं स अनूबन्ध्याम् ददाति

अधिकं ददतः कामप्रं सम्पद्यते

सर्वम् एनं समादाय इति अद्भिः पूर्णे गर्ते प्रविध्य संवपति

मन्त्र उक्तम् तु प्रशस्तम्

ब्रह्म अस्य इति ओदने ह्रदान् प्रतिदिशं करोति
यथा मैत्री च लोकेषु दानं च मधुरा च

न अस्ति ईदृशम् संवननं त्रिषु लोकेषु किंचन
नारायण विसर्गः स प्रजास् तस्य अपि अ योनि जाः

विराजम् असृजद् विष्णुः सो ऽसृजत् पुरुषं विराट्

तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधम् अथ उ रतिम्

तत्र तत्र समासेन विस्तरेण एव च अभिभो

एकश् च मे मतो राशिर् वृष्णयः पाण्डवास् तथा

विष्णुः स्वयंभूर् भगवान् सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः

द्विधा कृत्वा आत्मनः देहम् अर्धेन पुरुषो ऽभवत्

कीर्तनं स्थिर कीर्तीनाम् सर्वेषां पुण्य कर्मणाम्

सप्त त्व् एते प्रजायन्ते प्रजा रुद्रश् च भारत
कुपितः कुरुते कासं कफं तेन स शोणितम्

कुर्वन्ति यक्ष्म आयतने कासं ष्ठीवत् कफम् ततः

सिध्येताम् अपि सामर्थ्यात् साध्य आदौ च पृथक् क्रमः

पित्त असृज् वमनम् तृष्णा वैस्वर्यं धूमको मदः

इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे कासनिदानं नाम एकोनपञ्चाशदुत्तरशततमः ऽध्यायः
सः ह शान्त हृदयः एव विरोचनः असुरान् जगाम

तौ ह प्रजापतिः उवाच किम् पश्यथ इति

उद शरावे आत्मानम् अवेक्ष्य यत् आत्मनः न विजानीथः तत् मे प्रब्रूतम् इति

एतेन हि अमुम् लोकम् जेष्यन्तः मन्यन्ते
इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे विद्रुमपरीक्षणं नाम अशीतितमः ऽध्यायः

तत्र प्रधानं शश लोहित आभम् गुञ्जा जपा पुष्प निभम् प्रदिष्टम्

सूत उवाच
सर्वे चिन्त्या पृथग् वा अपि व्यासात् संक्षेपात् ऽथवा

क्लीं पुरुषोत्तमाय त्रैलोक्य मोहनाय नमः
अष्टाशीतिर् गौरसर्षपा रूप्यमाषकः

ततः कर्ष उत्तरम् पलं पल उत्तरम् दश पलम् द्वादश पञ्चदश विंशतिर् इति पदानि कारयेत्
नियुद्ध रभस विकल अलंकारम् पूर्ववत् मेलयित्वा भय कम्पिताम् नताङ्गीम् उपलालयन् मन्दिर अङ्गणम् उपेतः साध्वस कम्पितः इव उच्चैस् अकूजम् अहम् हा बालचन्द्रिका धिष्ठितेन घोर आकारेण यक्षेण दारुवर्मा निहन्यते

क्षण मात्रम् भवता स्थीयताम् इति

यक्षः कश्चिद् अधिष्ठाय बालचन्द्रिकां निवसति

कथं निवसति महीवल्लभो राजहंसः इति जनकेन पृष्टो ऽहं तस्य राज्य च्युतिम् त्वदीय जननम् सकल कुमार अवाप्तिम् तव दिग्विजय आरम्भम् भवतः मातंग अनुयानम् नः त्वद् अन्वेषण कारणम् सकलम् अभ्यधाम्

तद् लपित अमृत आश्वासित हृदयः अहम् अनुदिनम् तद् उपकण्ठ वर्ती कदाचिद् इन्दु मुखाम् नव यौवन लीढ अवयवाम् नयन चन्द्रिकाम् बालचन्द्रिकां नाम तरुणी रत्नम् वणिज् मन्दिर लक्ष्मीम् मूर्ताम् इव अवलोक्य तदीय लावण्य अवधूत धीर भावः लतान्त बाण बाण लक्ष्य ताम् अयासिषम्

तस्मिन् एव अवसरे किम् अपि नारी कूजितम् अश्रावि न खलु समुचितम् इदम् यत् सिद्ध आदिष्टे पतित तनय मिलने विरहम् असहिष्णुः वैश्वानरम् विशसि इति

तदनु मद् अनुगम्यमानः बन्धुपालो निज आवासम् प्रविश्य माम् अपि निलयाय विससर्ज

मद् माया उपाय वागुरा पाश लग्नेन दारुवर्मणा रति मन्दिरे रन्तुं समाहूता बालचन्द्रिका तं मद् निकटम् अभिप्रेषितवती

पश्चात् अखिलम् आख्यातव्यम्
एतैः चीर्ण जीर्णम् पूर्वं चीर्णं कवलितं पश्चात् जीर्णम् जारणम् आपन्नं तस्य सूतस्य गुञ्जा मात्रा भक्षणाय गुञ्जा यथा

इति

शत अंशेन वेधो विद्यते यस्मिन् स शत वेधी तस्य शत वेधिनः
वर्ण आश्रमाणाम् वार्त्ता च पाशुपाल्यं

दश उत्तराणि पञ्च आहुः अङ्गुलानां शतानि च

आर्जवात् ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च

त्रिंशत् वर्ष सहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः

अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः समुद्राणां तु पर्वसु

आरोग्य आयुस् प्रमाणाभ्याम् द्विगुणं द्विगुणं ततः

यस्मात् प्रविष्टाः ते ऽन्योन्यं तस्मात् ते स्थिरतां गताः

दश अधिकम् तथा आकाशम् वायोः भूतानि अधारयत्

सप्त द्वीप समुद्राणाम् याथातथ्येन वै मया

ततो वै क्षीयमाणे तु स्व आत्मनि एव ह्य् अपां क्षयः
दीक्षणीयायां तार्क्ष्यसामनी गायेत् त्यम् ऊ ष्व् इत्य् एते

ऋषभ आर्षभम्

अग्नीषोमौ तत्र उभयोः व्रते

तस्य सर्वे निधनम् उपेयुः

सुत्यायां यज्ञसारथि प्राक् प्रातरनुवाक उपाकरणात् आग्नीध्रीये ऽहर् अहः

प्रवर्ग्यवत्य् उत्तरेण सम्राज् आसन्दीम् गत्वा पश्चात् तिष्ठन्न् अध्वर्यु प्रेषितः इति गायेत्
प्रत्य् एव गृभायत इति प्रत्य् एव एनम् तद्

उत ईम् आशु मानम् पिपर्ति

तद् वो अस्तु सु चेतनम्
परा शृणीतम् अचितो न्य् ओषतं हतं नुदेथां नि शिशीतम् अत्त्रिणः

प्राक्तो अपाक्तो अधराद् उदक्तो ऽभि जहि रक्षसः पर्वतेन

रक्षोभ्यो वधम् अस्यतम् अशनिं यातुमद्भ्यः

आप इव काशिना संगृभीता असन्न् अस्त्व् असतः इन्द्र वक्ता
वसाया विषय अन्तरम् आह वसा त्व् इत्यादि

इदानीं कस्मिन् काले कस्य स्नेहस्य उपयोगः शस्त इति
न्यग्रोध अवरोहम् वैश्याय

यदि अस्य दण्डो भज्येत य ऋते चिद् अभिश्रिष इत्य् एतया आलभ्य अभिमन्त्रयते
यानि राज विनाशाय दैव ज्ञाः कथयन्ति हि

गुरोर् अन् अवलिप्तस्य मान्यस्य महताम् अपि

अन्धस् त्व् अन् आविग्न मनाः धैर्याद् अ विकृतम् वचः

तानि सर्वाणि पश्यामो निमित्तान्य् अशुभानि वै

वक्रम् अङ्गारकश् चक्रे व्याहरन्ति खरं द्विजाः

पुत्र अर्थे ह्य् आपदः कष्टाः पितरः प्राप्नुवन्ति हि

केवलं त्वं तु गर्वेण वृद्धान् अग्नि समान् इह

एष घोरो ग्रहः स्वातीम् उल्लिखन् खे गभस्तिभिः
अदित्याः स्कम्भो ऽसि

वर्ष वृद्धम् असि
स्विन्नं च भोजयेद् अन्नं स्निग्धम् आनूप जैः रसैः

पिबेद् रस अम्बु मद्य अम्लैः लेह औषध रजांसि वा

मधूच्छिष्टं सर्जरसं घृतं वा गुरु वा अगुरु

कर्कटाख्या शठी कृष्णा नागकेसर चोरकम्

हिध्मा श्वासे मधु कणा युक्तः पित्त कफ अनुगे

स्रोतःसु च विशुद्धेषु चरत्य् अ विहतः ऽनिलः

भार्गी शुण्ठ्यौ सुख अम्भोभिः क्षारं वा मरिच अन्वितम्

सुवर्चला रस व्योष सर्पिर्भिः सहितं पयः

स सैन्धवम् फल अम्लम् वा कोष्णं दद्याद् विरेचनम्

सकृद् उष्णं सकृत् शीतम् व्यत्यासात् स सिता मधु

तथा एव वाजिगन्धाया लिह्यात् श्वासी कफ उल्बणः
स रथान् स आयुधान् स अश्वान् स वस्त्र आभरण आवृतान्

मघवा तु निहन्तुं तान् असुरान् अमर ईश्वरः

यथा भ्रमन्ति प्रमथाः सदैत्याः तथा भ्रमन्ते तिमयः सनक्राः

यमः च वित्ताधिपतिः च देवो दण्ड अन्वितः पाश वर आयुधः च

शेषो गिरीशः स पितामह ईशः च उत्क्षुभ्यमाणः स रथे अम्बर स्थः

कलत्र पुत्र क्षय प्राणनाशे तस्मिन् पुरे युद्धम् अतिप्रवृत्ते

गिरि इन्द्राः इव कम्पन्तो गर्जन्त इव तोयदाः

रक्तानि च अशेष वनैः युतानि साशोक खण्डानि सकोकिलानि

प्रहर आशु स्थितः अस्मि अत्र एहि दर्शय पौरुषम्

रण शिरसि समागतः सुराणां निजगाद इदम् अरिंदमो अति हर्षात्
श्रोत्रम् एव सा

तत् ब्रह्म

वाच् एव ऋच्

तत् ये इमे वीणायाम् गायन्ति एतम् ते गायन्ति

सः अमुना एव सः एष ये च अमुष्मात् पराञ्चः लोकाः तान् च आप्नोति देव कामान् च

तत् एतत् एतस्याम् ऋचि अध्यूढम् साम्

तत् साम्
तम् एत ईप्सन्ति ये संवत्सराय दीक्षन्ते

तेषां गृहपतिः प्रथमो दीक्षते
तस्मात् सनत्कुमार इति नाम एतत् मे प्रतिष्ठितम्

ततो ऽहम् अर्थम् एतं वै तम् अपृच्छं सनातनम्

क्षणेन एव प्रमाणं स बिभ्रद् अन्यद् अनुत्तमम्

इति तद् वचनं सत्यं भवत्व् अद्य दिवौकसः

गम्यतां पुत्रकाश् च इति पुत्रैर् उक्ताश् च ते तदा

तेभ्यस् ते प्रयत आत्मानः शशंसुस् तनयास् तदा

देवान् असृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्ति इति भार्गव

शंसन्ति कुशला नित्यं चक्षुष्मन्तो हि तत्त्वतः
यथा वज्रधरः श्रीमान् बलवान् तमसा अन्वितः

न अस्ति मृत्यु भयम् शम्भोः भक्तानाम् इह सर्वतः

मृतसंजीवनं च अपि शैवम् अद्य वदामि ते

स्वेच्छया एव नरो भूत्वा नर पालः बभूव सः

लब्धं वज्रं च कार्य अर्थम् वज्रिणा चोदितः प्रभुः

वज्र अस्थि त्वम् कथं लेभे महादेवात् महा तपाः

क्षुपो दधीचं वज्रेण जघान उरसि च प्रभुः
गायत्रात् हि सवनात् सोमो ऽतिरिच्यते

धयद्वतीषु स्तुवन्ति

यदि षोडशिनम् अतिरिच्येत अतिरात्रम् कुर्वीरन्

क्षत्रं वै त्रिष्टुप्

बृहतीषु स्तुवन्ति
ऋषेर् अङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षात् बृहस्पतेः

शौनक उवाच

देवयानी अपि तं विप्रं नियम व्रत चारिणम्

ऋषेः सुपुत्रं तम् अथ अपि पौत्रं कथं न शोचे यम् अहम् न रुद्याम्

जघ्नुर् बृहस्पतेर् द्वेषात् निज रक्षा अर्थम् एव च

आनुपूर्व्यात् च मे शंस पूरोः वंश धरान् नृपान्

विद्यया जीवितः अपि एवम् हन्यते करवाणि किम्

असंशयं माम् असुराः द्विषन्ति ये मे शिष्यान् आगतान् सूदयन्ति

_ च एव जगन्त् च सर्वम् उपस्थितम् मद् तपसः प्रभावात्

तद् कर्मणा अपि अस्य भवेत् इह अन्तर् कं ब्रह्महत्या न दहेत् अपि इन्द्रम्

व्रतं च व्रत कालम् च यथा उक्तम् प्रत्यगृह्णत
निजगाद सा यदुनन्दने क्रीडति हृदय आनन्दने

मद् उरसि कुच कलशम् विनिवेशय शोषय मनसिज तापम्

हरि चरण स्मरण अमृत कृत कलि कलुष भव ज्वर खण्डने

भ्रमर चयम् रचयन्तम् उपरि रुचिरम् सु चिरम् मम संमुखे
न निरोधो न च उत्पत्तिः न वन्द्यो न च शासनम्

बन्धाय विषय आसक्तम् मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्

तस्मान् निर्विषयं नित्यं मनः कार्यं मुमुक्षुणा

घटो लीयेत न आकाशम् तद्वज् जीवो घट उपमः

एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः

द्वे विद्ये वेदितव्ये तु शब्दब्रह्म परं च यत्

क्षीर वत् पश्यते ज्ञानं लिङ्गिनस् तु गवां यथा
माता पित्रोः वचन कृत् सद्भिः पुत्रः प्रशस्यते

दक्षिणायाम् अथो राजा यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत्

ब्राह्मण प्रमुखाः वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः

अर्हः पूरुः इदम् राज्यं यः सुतो वाक्य कृत् ते

स पुत्रः पुत्र वत् यस् तु वर्तते मातृ पितृषु
संवत्सर शतम् नृणां परम आयुः निरूपितम्

तावत्य् एव निशा तात यन् निमीलति विश्वसृक्

वाराह इति विख्यातो यत्र आसीत् छूकरो हरिः

परमाणुः स विज्ञेयो नृणाम् ऐक्य भ्रमः यतः

तयोः समुच्चयो मासः पितॄणां तद् अहर्निशम्

लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका

तस्य एव च अन्ते कल्पो ऽभूद् यं पाद्मम् अभिचक्षते
सर्वाङ्गरोगं तद्वत् च सर्व काय आश्रिते ऽनिले

कृच्छ्रस् तु अन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षय हेतुकः

तम् ऊरुस्तम्भम् इति आहुः आढ्यवातम् अथ अपरे

तदा अङ्गम् आक्षिपति एष व्याधिः आक्षेपकः स्मृतः

रूक्षाः स वेदनाः कृष्णाः सो ऽसाध्यः स्यात् सिराग्रहः

अन्तरायाम इति एष बाह्यायामः च तद्विधः

वात शोणित जः शोफो जानु मध्ये महा रुजः
प्रथमेन पञ्चकेन
ॐ इत्य् उच्चैः

तत् प्रतिगृह्णाति मयि वर्चो अथ उ भगम् अथ उ यज्ञस्य यत् पयः परमेष्ठी प्रजापतिर् दिवि द्याम् इव दृंहत्व् इति

पिबतु उदकम् तृणान्य् अत्तु

अथ यदि गाम् उत्सृजेत् ताम् एतेन एव उत्सृजेत् गौर् धेनुर् हव्या माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसा आदित्यानाम् अमृतस्य नाभिः

तस्मिन्न् उपविशति
घटाद् उत्पद्यते कर्म घटयन्त्रं यथा भ्रमेत्

याम अर्धम् धारणाशक्तिं यावन् न साधयेन् नरः

प्राणायामाल् लाघवं च ध्यानात् प्रत्यक्षम् आत्मनि

एकोनविंशतिर् हस्तः पञ्चविंशति वै तथा

इदं प्रक्षालनं गोप्यं देवानाम् अपि दुर्लभम्

निमेष उन्मेषकम् त्यक्त्वा सूक्ष्म लक्ष्यम् निरीक्षयेत्

नाडी निर्मल ताम् याति दिव्य दृष्टिः प्रजायते
त्रीणि वै षष्टिशतानि संवत्सरस्य अह्नाम्

प्रातरनुवाक इति ब्रूयात्

तद् आहुर् यद् इमा हविर्यज्ञस्य वा पशोर् वा सामिधेन्यो ऽथ काः सौम्यस्य अध्वरस्य इति
स्नेहस्य लक्ष्म्या वयसः च योग्याम् आज्ञापयामास विहार यात्राम्

इति ब्रुवाणे ऽपि नराधिप आत्मजे निवर्तयामास स न एव तं रथम्

नाशः स्मृतीनां रिपुः इन्द्रियाणाम् एषा जरा नाम यया एष भग्नः

दृष्ट्वा च तं राज सुतम् स्त्रियः ताः जाज्वल्यमानं वपुषा श्रिया च

क्रमेण भूत्वा च युवा वपुष्मान् क्रमेण तेन एव जराम् उपेतः

जीर्णं नरं निर्ममिरे प्रयातुं संचोदन अर्थम् क्षितिप आत्मजस्य

श्रुत्वा निमित्तं तु निवर्तनस्य संत्यक्तम् आत्मानम् अनेन मेने

ततः शिवं कुसुमित बाल पादपम् परिभ्रमन् प्रमुदित मत्त कोकिलम्

निवर्तयामास च राजमार्गे सम्पातम् आर्तस्य पृथग्जनस्य

वर अप्सरस् वृतम् अलकाधिप आलयम् नव व्रतः मुनिः इव विघ्न कातरः

ततो अब्रवीत् सारथिः अस्य सौम्य धातु प्रकोप प्रभवः प्रवृद्धः

गच्छ इति च आज्ञापयति स्म वाचा स्नेहात् न च एनम् मनसा मुमोच
स प्रजापतिः पृथिवीम् अब्रवीद् रजतं भूत्वा महावीरं धारयस्व इति
पूर्ववत् राजतान् कुर्वन् मन्दर आदीन् विधानात्

दद्यात् ततस् प्रभाते तु गुरवे रौप्य पर्वतम्

राजतं स्यात् यत् अन्येषाम् सर्वं तत् इह काञ्चनम्

सोम लोके स गन्धर्वैः किंनर अप्सरसाम् गणैः
स इदं सर्वम् अभ्यपवयत यद् इदं किञ्च स यद् इदं सर्वम् अभ्यपवयत यद् इदं किञ्च तस्मात् पावमान्यस् तस्मात् पावमान्य इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्

एष वा ऋग् एष ह्य् एभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो स यद् एभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो तस्माद् ऋक् तस्माद् ऋग् इत्य् आचक्षत एतम् एव सन्तम्
जामदग्न्यस्य तु शुभं रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः

यत्र माहेश्वरा धर्मा मुनिभिः सम्प्रवर्तिताः

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते ब्रह्म हत्यया
तत्र गत्वा नियमवान् इन्द्रस्य अर्धासनम् लभेत्

काले महेश अभिहते लोकनाथः पितामहः

ज्वाला माला संवृतम् व्याप्य विश्वं प्रादुर्भूतं संस्थितं संददर्श

एकम् ईश अर्चन रतम् विहाय अन्यम् निषूदय

तम् उवाच भय आविष्टः राजा रुद्र परायणः

नेतुम् अभ्यागतः देशं स राजा यत्र तिष्ठति

व्यपेत भीः अखिल ईश एक नाथम् राजर्षिः तम् नेतुम् अभ्याजगाम

स्व गाणपत्यम् अव्ययम् सरूप ताम् अथो ददौ

कालं जरितवान् देवो यत्र भक्ति प्रियः हरः

एवम् उक्त्वा स राजानं कालो लोक प्रकालनः
गच्छन्तम् अनुव्रजेत्

यथा उपपादित मूत्र पुरीषः भवति

प्राग् उपनयनात् काम चारः काम वादः काम भक्षः

युक्तः प्रिय हितयोः

अर्चिते श्रेयसि च एवम्

सार्ववर्णिक भैक्ष्य चरणम् अभिशस्त पतित वर्जम्
अन्नं वृष्टिः

तस्माद् एताव् अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत
यद् अस्य हृतं विहृतं यत् पराभृतम् आत्मनो जग्धम् उत यत् पिशाचैः
अथ उ अन्नं वा आपः

तस्माद् यज्ञायज्ञीयेन एव अन्ततः प्रजनयतः

ये बार्हता बृहत् ते
स एतेन प्रत्यगृह्णात्

य एतद् विद्वान् अ प्राणत् प्रतिगृह्णाति षष्ठम् इन्द्रियस्य उपधत्ते

संततम् अस्मा अविच्छिन्नं प्रदीयते य एवं वेद

स एतेन प्रत्यगृह्णात्

कामे प्रतिष्ठापयति

स पञ्चमम् इन्द्रियस्य उपाधत्त

ते सप्तहोत्रा अर्यम गृहपतयः न्यसीदन्
नराशंसं वाजिनं वाजयन्तं क्षयत् वीरम् पूषणं सुम्नैर् ईमहे

देवैर् नो देव्य् अदितिर् नि पातु देवस् त्राता त्रायताम् अ प्रयुच्छन्
असंज्ञायाम् इति किम् उत्तराः कुरवः

पूर्व आदीनि विभाषा जसि सर्वनाम सञ्ज्ञानि भवन्ति व्यवस्थायाम् असंज्ञायाम्

पूर्वे पूर्वाः
अक्लिष्टानां तु पापानां धर्म्यः शुद्ध वधः स्मृतः

एते शास्त्रेषु अनुगताः क्लेश दण्डाः महात्मनाम्

प्रहारेण गर्भं पातयत उत्तमो दण्डो भैषज्येन मध्यमः परिक्लेशेन पूर्वः साहस दण्डः
अन्तरेण चात्वाल उत्करौ यज्ञस्य तीर्थम्

न पर पापम् वदेन् न क्रुध्येन् न रोदेन् मूत्र पुरीषे न अवेक्षेत

यथाकर्म ऋत्विजः न विहाराद् अभिपर्यावर्तेरन्

व्रत उपेतः दीक्षितः स्यात्

पत्नी यजमानौ ऋत्विग्भ्यो ऽन्तरतमौ
वेदाश् च मूर्तिमन्तः ते प्रणेमुः तम् महेश्वरम्

उक्त्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं संक्षेपात् शशिशेखरः

एषा हैमवती जज्ञे मायया परमेष्ठिनः

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

तालुकेतुः षष् आस्यः च पञ्चास्यश् च सनातनः

स्वाहा स्वाहा मतिः बुद्धिर् ऋद्धिर् वृद्धिः सरस्वती

उद्वाहे च द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां द्विजोत्तमाः

षड्भिः सर्वान्तकः श्रीमान् तथा एव विकृत आननः

यथा श्रुतम् मया सर्वं प्रसादात् वः सु शोभनम्

अमोघः कोकिलः च एव कोटि कोट्या सुमन्त्रकः

मधुपर्कं तथा गां च प्रणम्य च पुनः शिवम्

अतस् असौ जगतां धात्री धाता तव मम अपि च

श्रौत स्मार्त प्रवृत्ति अर्थम् उद्वाह अर्थम् इह आगतः

अभ्ययुः शङ्ख वर्णाः च गण कोटयः गणेश्वराः

ततः पाद्यं तयोर् दत्त्वा शम्भोः आचमनम् तथा

मद् मूर्तिः तुहिनाद्रि ईशः यज्ञ अर्थम् सृष्ट एव हि

ब्रह्म इन्द्र विष्णु संकाशाः अणिम आदि गुणैः वृताः

गिरिजां ताम् अलंकृत्य स्वयम् एव शुचि स्मिताम्

अस्य देवस्य रुद्रस्य मूर्तिभिर् विहितं जगत्

काकपाटो ऽपरः षष्ट्या षष्ट्या संतानकः प्रभुः

अथ आह अर्ध इन्दु तिलकः क्षेत्र माहात्म्यम् उत्तमम्

सूत उवाच

अथ ब्रह्मा महादेवम् अभिवन्द्य कृताञ्जलिः

याश् च सर्वेषु द्वीपेषु देव लोकेषु निम्नगाः

सावित्री वेदमाता च रजनी दक्षिणा द्युतिः
कन्यां च युवतीं दृष्ट्वा कस्मै देया सुता मया

भक्तं सत् भक्ति श्रद्धाभ्याम् मुक्ति कामी हि मानवः

बुधाष्टमी कथा पुण्या श्रोतव्या कृतिभिः ध्रुवम्

पुरे पाटलिपुत्र आख्ये वीरो नाम द्विजोत्तमः

पिपासितो आगतो ऽथ सरोवरम्

चक्रे अयोध्या महा राज्यम् दत्त्वा च भगिनीं यमे
तस्याः प्रयोगान् अन्ववेत्य सांप्रयोगिके वक्ष्यामः

सहस्र अन्तर् पुनर् अपि स्व वशे कुरुते पतिम्

प्रार्थनीया अभिगम्या च लक्ष्य भूता च जायते

तथा पति वियोगे च व्यसनं दारुणं गता

प्राक् यौवनात् स्त्री
एतेषु ह एव अस्य अग्निषु हुतम् अ स्कन्नम् भवति

प्राण व्यानो विषुवान् अपानो यद् ऊर्ध्वं विषुवतः
तस्माद् दक्षिणेन हस्तेन पुरुषो ऽन्नम् अत्ति

अन्नम् अर्कः

एतत् एतत् वै देवा एताभिर् अस्पृण्वन्

ओजो वै पञ्चदशः

पश्चात् हि वयांसि प्रतितिष्ठन्ति

अर्क्यस्य वा एषा विधाम् अनुविधीयते

अत्त्य् अन्नं यस्य एषा एवम् विदुषो विधीयते
स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत् प्रणतिम् च विष्णोः भक्तिम् करोति नृपतिः चरण अरविन्दे

अन्तर्हितस्य स्मरती विसृष्टा कर्माणि निर्वाण विलम्बितानि

यो वै मम अति भरम् आसुर वंश राज्ञाम् अक्षौहिणी शतम् अपानुदत् आत्मतन्त्रः

पुरुषान् देव कल्पान् च नारीः च प्रिय दर्शनाः

सूत उवाच

तस्य अहम् अब्ज कुलिश अङ्कुश केतु केतैः श्रीमत् पदैः भगवतः समलंकृत अङ्गी

ततः परीक्षित् द्विज वर्य शिक्षया महीं महा भागवतः शशास ह

इतस् ततस् वा अशन पान वासः स्नान व्यवाय उन्मुख जीव लोकम्

स्थैर्यं स मानम् अहरन् मधु मानिनीनाम् रोम उत्सवः मम यत् अङ्घ्रि विटङ्कितायाः
रस मात्रम् अभूत् तस्माद् अम्भो जिह्वा रस ग्रहः

मनो बुद्धिर् अहंकारश् चित्तम् इत्य् अन्तर आत्मकम्

प्रभवन्ति विना येन न उत्थापयितुम् ओजसा

तोय आदिभिः परिवृतं प्रधानेन आवृतैः बहिः

एतान्य् अ संहत्य यदा महत् आदीनि सप्त वै

करम्भ पूति सौरभ्य उग्र अम्ल आदिभिः पृथक्

गुदं मृत्युर् अपानेन न उदतिष्ठत् तदा विराट्

तेजस् त्वम् तेजसः साध्वि रूप मात्रस्य वृत्तयः

नाडीर् नद्यो लोहितेन न उदतिष्ठत् तदा विराट्

सर्व सत्त्व गुण उद्भेदः पृथिवी वृत्ति लक्षणम्

विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञान गूहया

हृदयं मनसा चन्द्रो न उदतिष्ठत् तदा विराट्
स यो मनसश् च वाचश् च स्वरो जायते

तद् उ तद् विकृष्टम् उ एव
यत् पञ्चदश यज्ञः पञ्चदशो वज्रम् एव उपरिष्टात् दधाति रक्षसाम् अपहत्यै

तस्मात् सव्यो हस्तयोस् संभार्यतरः

ते देवा एतां चतुर्थीं चितिम् अपश्यन्

ओजस् त्रिणव इति पश्चात्

ततो देवा अभवन् परा असुराः अभवन्

त्रयस्त्रिंशद् देवताः

प्रतिष्ठा त्रयस्त्रिंश इति पश्चात्
सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिर् इति

अथ चेद् गार्हपत्य उद्वायात् किं वा ततो भयम् आगच्छेद् इति

अथ प्रातर् यथास्थानम् अग्नीन् उपसमाधाय यथापुरं जुहुयात्
स्रुवम् प्रणीतासु प्रणीय निष्टप्य दर्भैः संमृज्य सम्मार्गान् अभ्युक्ष्य अग्नौ आधाय दक्षिणम् जानु आच्य अमेध्यम् _ किंचिद् आज्ये अवपद्येत घुणः त्र्यम्बका मक्षिका पिपीलिका इति आ पञ्चभ्यः उद्धृत्य अभ्युक्ष्य उत्पूय जुहुयात्

स्रुवे सकृत् आज्यम् उपस्तृणाति द्विस् हविषः अवद्यति सकृत् आज्येन अभिघार्य प्रत्यभिघारयति अङ्गुष्ठेन अङ्गुलिभ्याम् च मांस संहिताभ्याम्

एषा होम आवृत् सर्वत्र
तस्मात् तु वैष्णवं च अपि रुद्र भक्तम् अथ अपि वा

विष्णु भक्त सहस्रेभ्यः रुद्र भक्तः विशिष्यते

प्रीतो भवति यो दृष्ट्वा वैष्णवो ऽसौ प्रकीर्तितः

कंपः स्वेदस् तथा अक्षेषु दृश्यन्ते जल बिन्दवः

अश्नाति तत् हरेः आस्यम् गतम् अन्नम् न संशयः
आस्य उपदाह निष्ठीव कास हृल्लास पीनसाः

पित्तेन पीतम् अशितं हारिद्रं शाद्वल प्रभम्

कृते अपि अकृत सङ्गः च सर्वात्मा सर्व लक्षणः

स रोमहर्षः गुरु वस्ति गुद उदरः
न बहिर्वेदि यजुर् अवकल्पत इति

आग्रयणस्य वा अनु हिंकारं पवित्रं धारयन्

एतानि एव ऊह स्थानानि यावन्तः स्युः

विश्वरूपाश् चेद् गायेज् ज्योतींष्य् अपि गायेत्
कतमानि शरीराणि व्याधिमन्ति महा मुने

हीन वर्ण बल आहारम् औषधैः न उपपादयेत्

प्राणाः च उरसि वर्तन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्

दुर्बलस्य विशेषेण नरस्य अन्ताय जायते

सहसा सहसा तस्य मृत्युः हरति जीवितम्

क्षीण मांस बल आहारः मुमूर्षुः अचिरात् नरः

इति आत्रेयः ऽग्निवेशेन प्रश्नं पृष्टः सु दुर्वचम्
परावर ईशः मनसा एव विश्वं सृजति अवति अत्ति गुणैः असङ्गः

ताः श्रद्धया मे ऽनुपदं विशृण्वतः प्रियश्रवसि अङ्ग मम अभवत् रुचिः

तत् एव ह्य् आमयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम्

न वै जनो जातु कथंचन आव्रजेत् मुकुन्द सेवि अन्य वत् अङ्ग संसृतिम्

स्मरन् मुकुन्द अङ्घ्रि उपगूहनम् पुनर् विहातुम् इच्छेन् न रसग्रहो जनः

पाराशर्य महाभाग भवतः आत्मना

सूत उवाच

परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा

यथा धर्म आदयः च अर्थाः मुनि वर्य अनुकीर्तिताः
उदक् संस्थ तायै इति

अथ धिष्णियवन्तः स्वं स्वम् एव धिष्णियम् उत्तरेण उत्तरेण परियन्ति

ते संस्थिते सवने यथाप्रसृप्तम् एव विनिःसर्पन्ति

औदुम्बरीम् एव उद्गातारः पर्युपविशन्ति

अथ एतेषाम् विसंस्थित संचरः

एवम् आग्नीध्रीयम्
विश्वा उपकुल्या वैदेही शौण्डी स्यात् तीक्ष्णतण्डुला

टङ्कणो मालतीजातो द्रावी लोहविशुद्धिकृत्

गड आख्यम् लघु वात घ्नम् अति उष्णम् भेदि मूत्रलम्

धान्यकं तुवरं स्निग्धम् अवृष्यम् मूत्रलं लघु

कलिका बाष्पिका कुञ्चिः कारवी च उपकुञ्चिका

आर्द्रकं नागर गुणम् भेदनं दीपनं गुरु

हिङ्गु उष्णम् पाचनं रुच्यं तीक्ष्ण उष्णम् कफ वात जित्

हन्ति श्लीपद शोफ अर्शस् आनाह उदर मारुतान्

काचं दीपनम् अति उष्णम् रक्त पित्त विवर्धनम्
तत्र रात्रि शेषम् अनुलेपनं माल्यं सिक्थ करण्डकम् सौगन्धिक पुटिका मातुलुङ्ग त्वचः ताम्बूलानि च स्युः

यक्षरात्रिः

नगरे पत्तने खर्वटे महति वा सत् जन आश्रये स्थानम्

तद् अन्ते च प्रसाधिते वासगृहे संचारित सुरभि धूपे स सहायस्य शय्यायाम् अभिसारिकाणां प्रतीक्षणम् दूतीनां प्रेषणम् स्वयं वा गमनम्

या गोष्ठी लोक विद्विष्टा या च स्वैर विसर्पिणी

गृहीत प्रसाधनस्य अपराह्णे गोष्ठी विहाराः

एक देश विद्यः तु क्रीडनको विश्वास्यः च विदूषकः

वेश्या भवने सभायाम् अन्यतमस्य उदवसिते वा समान विद्या बुद्धि शील वित्त वयसाम् सह वेश्याभिर् अनुरूपैर् आलापैर् आसन बन्धः गोष्ठी
कृत एक कृत्याः सिद्धार्था ये च अन्योन्य अनुवर्तिनः

गृह शय्या आसन सुखैः वासोभिः अहतैः प्रियैः

प्रहर्ष योनयः योगा व्याख्याता दश पञ्च च
चन्द्र आदित्यौ स नक्षत्रौ भूः भुवः स्वर् महः तपः

सर्व अवस्थाम् गतो वा अपि मुक्तो ऽयं सर्व पातकैः

धन धान्य आदिभिः सर्वैः सम्पूर्णः सर्व मङ्गलैः

तस्मात् त्र्यम्बकम् देवं तेन नित्यं प्रपूजयेत्

सम्पूज्य पायसं दत्त्वा स घृतम् च ओदनम् पुनः

पाराशर्याय कथितं पारम्पर्य क्रम आगतम्

साक्षात् सनत्कुमारेण सर्व लोक हित एषिणा

अष्टोत्तरसहस्रेण पुण्डरीकेण शङ्करम्
न लब्ध्वा दिवि भूमौ च बाहवो मम शङ्कर

जगाम देवदेवेशं विष्णुं विश्व हरम् गुरुम्

एवम् उक्तः महादेवः प्रादहत् वै रथं तदा

स रथः भगवान् इन्द्रः क्षिप्तश् च शत योजनम्

मद् बाणैः भिन्न सर्व अङ्गः मर्तुम् अभ्युद्यते मुदा
व्रतानि यानि भिक्षूणां तथा एव उपव्रतानि च

त्रि रात्रम् उपवासाः च प्राणायाम शतम् तथा

व्यतिक्रमाश् च ये केचिद् वाच् मनस् काय सम्भवाः

सततं हि दिवा रात्रौ येन इदम् वेष्ट्यते जगत्
तत् एतत् परमं व्यक्तं प्रभा मण्डल मण्डितम्

वदन्ति एवम् ब्राह्मणा ब्रह्म निष्ठाः यत्र गत्वा न निवर्तेत भूयः

तद् विज्ञाय परिमुच्येत विद्वान् नित्य आनन्दी भवति ब्रह्म भूतः

वेद अहम् एतम् पुरुषं महन्तम् आदित्य वर्णम् तमसः परस्तात्

सर्व व्यापी च भगवान् न तस्मात् अन्यत् इष्यते
ततस् त्वाम् एकविंशतिधा संभरामि सु संभृता

एकविंशति दारुम् इध्मं करोति पालाशं खादिरं वा

अपरिमितानां परिमिताः संनह्ये सुकृताय कम्

स मूलानाम् अ मूलानाम् वा दर्भाणाम् अयुज् धातु तथा एव शुल्बं करोति
मा उ ऽस्माकं भागधेयं स्वाहा इति

स्थूणा व्यरौक्षीत्
पद्मं नाभि उद्भवम् च एकम् समुत्पादितवन् तदा

तस्य चिन्तयमानस्य निर्वाते संस्थिते अर्णवे

ततो महात्मा अतिबलः मतिं लोकस्य सर्जने

अनन्तर ऊर्मिभिः सूक्ष्मम् अथ छिद्रम् अभूत् पुरा
अत्र अस्मै एक स्तन व्रतम् प्रयच्छति

न धिष्णियान्

परिषद्यो ऽसि पवमान इति यत्र बहिष्पवमानं स्तुवते
वज्रेण एव अन्नाद्यम् स्पृणोत्य् अत्त्य् अन्नम् अन्न आदः भवति

यद् गौरीवितेन षोडशिना स्तुवन्त्य् अतिरिक्त एव तद् अतिरिक्तं दधति यज्ञस्य सलोम तायै

पशवः शक्वर्यः
ते ह काण्ड्वियम् उद्गातारं चक्रिरे ब्रह्माणम् प्राचीनशालिम्

अथ उ याम् एव एताम् वैसर्जनीयाम् आहुतिम् अध्वर्युर् जुहोति ताम् एव स ततो ऽनुसंभवति छन्दांसि च एव

तस्मिन् ह न अनुविदुः

एको ह देवो मनसि प्रविष्टः पूर्वो ह जज्ञे स उ गर्भे ऽन्तर् इति
उत्पादयामास तदा पुत्रं वै राज पुत्रिका

पिता सोमस्य वै राजञ् जज्ञे ऽत्रिर् भगवान् ऋषिः

तस्य तत् प्राप्य दुष्प्राप्यम् ऐश्वर्यं मुनि सत्कृतम्

उशना तस्य जग्राह पार्ष्णिम् अङ्गिरसस् तदा

दक्षिणाम् अददात् सोमस् त्रींल् लोकान् इति नः श्रुतम्

ततः संशयम् आपन्नास् ताराम् अकथयन् सुराः

तं निवार्य ततो ब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम्

ऊर्ध्वम् आचक्रमे तस्य सोम त्वम् भावितात्मनः

स ताभ्यः सहसा एव अथ दिग्भ्यो गर्भः प्रभा अन्वितः

जात मात्रः स भगवान् देवानाम् आक्षिपद् वपुः

हिरण्य वर्णाः या देव्यो धारयन्त्य् आत्मना जगत्
अन्तर् अन्नाद्याद् अन्यतराम् उपानहं कुर्वीत

छन्दोभिर् एव अस्य शुचं शमयति

तेजसा एव अस्य आयुः व्याघारयति

प्रजापतिः प्रजा असृजत

नमस् ते हरसे शोचिष इत्य् अधिक्रामति

त्रिवृद् वा अग्निः

पशवो वरिवः

प्राण दाः व्यान दाः इति प्राणैर् एव एनम् समर्धयति

अथ उ पङ्क्त्या एव आहुत्या अग्निम् आलभते

ताभ्यो ऽन्नं प्रायच्छत्
पश्यन्ति अदः रूपम् अदभ्र चक्षुषा सहस्र पाद ऊरु भुज आनन अद्भुतम्

एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी

त्रिःसप्त कृत्वस् कुपितो निःक्षत्राम् अकरोन् महीम्

सर्व वेद इतिहासानाम् सारं सारं समुद्धृतम्

भूत्वा आत्म उपशम उपेतम् अकरोद् दुश्चरं तपः

प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परम ऋषिभिः

चक्रे वेद तरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसो ऽल्पमेधसः

नामानि रूपाणि मनस् वचोभिः संतन्वतो नटचर्याम् इव अज्ञः

तुर्ये धर्म कला सर्गे नर नारायणौ ऋषी

राम कृष्णौ इति भुवो भगवान् अहरत् भरम्

यथा अविदासिनः कुल्याः सरसः स्युः सहस्रशः

ओषधीर् विप्रास् तेन अयम् स
तौ अन्तरेण इतराः जुहोति

शम्याभिः परिदधाति
विद्धौ सत् अश्वौ इव सर्व यत्नात् सौहार्द शीघ्रम् ययतुः वनम् तत्

जाम्बूनदं हर्म्यम् इव प्रदीप्तं विषेण संयुक्तम् इव उत्तम अन्नम्

तम् आश्रमम् जात परिश्रमौ तौ उपेत्य काले सदृश अनुयात्रौ

कृत आसनौ भार्गवम् आसन स्थम् छित्त्वा कथाम् ऊचतुः आत्म कृत्यम्

ततस् तदा मन्त्रि पुरोहितौ तौ बाष्प प्रतोद अभिहतौ नृपेण

न च एष धर्मो वन एव सिद्धः पुरे ऽपि सिद्धिः नियता यतीनाम्

इति प्रतिज्ञां स चकार गर्वितो यथेष्टम् उत्थाय च निर्ममो ययौ

इच्छामि हि त्वा उपगुह्य गाढं कृत अभिषेकम् सलिल आर्द्रम् एव

प्रहीण दोष त्वम् अवेहि च आप्त ताम् प्रहीण दोषः हि अनृतम् न वक्ष्यति

तत् भुङ्क्ष्व तावत् वसुधा आधिपत्यम् काले वनं यास्यसि शास्त्र दृष्टे

स्वाभाविकं सर्वम् इदम् च यस्मात् अतस् ऽपि मोघो भवति प्रयत्नः
ताम् पितरः उपाह्वयन्त स्वधे एहि इति

सा उदक्रामत्

सा आहवनीये न्यक्रामत्

तस्याः विरोचनः प्राह्रादिः वत्सः आसीत् अयस्पात्रम् पात्रम्

सा दक्षिणाग्नौ न्यक्रामत्

ताम् स्वधाम् एव अधोक्

ताम् पुण्यम् एव गन्धम् अधोक्

ताम् सर्पाः उपाह्वयन्त विषवति एहि इति

उपजीवनीयः भवति यः एवम् वेद

तस्याः चित्ररथः सौर्यवर्चसः वत्सः आसीत् पुष्कर पर्णम् पात्रम्

ताम् मनुष्याः उपाह्वयन्त इरावति एहि इति

सा पितॄन् आगच्छत्

सा उदक्रामत्

सा उदक्रामत्

तस्याः यमः राजा वत्सः आसीत् रजत पात्रम् पात्रम्

सा उदक्रामत्

तस्मात् देवेभ्यः अर्ध मासे वषट्कुर्वन्ति

तस्मात् वनस्पतीनाम् संवत्सरे वृक्णम् अपिरोहति

ताम् विषम् एव अधोक्
पुनस् त्वा दुर् अप्सरसः पुनर् वातः पुनर् दिशः