tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
सु प्रजाः प्रजाः प्रजनयन् परीहि

वाचं संधत्तं तां मे जिन्वतम् इति

शुक्रं यजमानो ऽन्वारभत इन्द्रेण सयुजो वयं सासह्याम पृतन्यत इति

व्यपरिफन्ताव् इव उत्तरवेदिम् विपरिक्रामतः
देश कालौ विरोधे

मुष्टौ च उत्तमे

तद् निर्वृत्तेः च
तत एतं पृष्ठ्यं षडहं द्वादश अहस्य अञ्जस्यम् अपश्यन्

को हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण यजेत इति

तेन अयातयाम्ना या वेदे व्यष्टिर् आसीत् तां पञ्चस्व् अपश्यन्न् ऋचि यजुषि साम्नि शान्ते ऽथ घोरे

ते देवा तं यज्ञ क्रतुम् जानीमो यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा
अत्यन्त लोहितः यः स एव खलु पद्मराग संज्ञः स्यात्
तद् उ त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठित पदेन सवनं दाधार आयतनात् एव एतेन न प्रच्यवते

त्यम् उ वः सत्रासाहम् इति पर्यासो विश्वासु गीर्ष्व् आयतम् इत्य् अभ्यायाम्यम् इव एतत् अहस् तेन चतुर्थस्य अह्नः रूपम्

आ देवो यातु सविता सु रत्नः इति सावित्रम् आ इति चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्य अह्नः रूपम्
ततो वै देवा अभवन् परा असुराः
तं दिव्यान् गन्धर्वान् अभिप्रवहति
आग्नेय्या स्रुचो ऽयम् अग्निः सहस्रिण इति

संबोधयन्त्य् एतान् ऋत्विजो ऽध्वर्युं होतारं ब्रह्माणम् उद्गातारं प्रतिप्रस्थातारं प्रस्तोतारं प्रशास्तारं ब्राह्मणाच्छंसिनम् अच्छावाकं नेष्टारं पोतारं सदस्यम् उन्नेतारम् आग्नीध्रं ग्रावस्तुतं सुब्रह्मण्यं प्रतिहर्तारं ये च अन्ये परिकर्मिणो भवन्ति

अथ अपः उपस्पृश्य आह एहि यजमान इति

पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपाद्य अथ एतत् चर्म फलकयोः प्राचीन ग्रीवम् उत्तर लोम उपस्तृणाति यज्ञ प्रतितिष्ठ इति वा तूष्णीं वा

अथ आहवनीये घृत अनुषिक्तम् शकलम् अभ्यादधाति तूष्णीम्
कृणुत धूमम् इति धूमम्

तस्मिन् यथाकामं सवान् ददाति एकम् द्वौ सर्वान् वा

तृतीयस्याम् अपत्यम् अन्वाह्वयति
सुधित वसुधित नेमधित धिष्व धिषीय च

के अ णः

गुणो यङ् लुकोः

सः स्य् आर्धधातुके

दधातेर् हिः

सन् वत् लघुनि चङ् परे अन् अ च् लोपे

जहातेश् च क्त्वि

य् इ ई वर्णयोः दीधी वेव्योः

णौ चङ्य् उपधाया ह्रस्वः

अ तः आदेः

विभाषा छन्दसि
हृदा पश्यन्ति मनसा विपश्चित इति

समुद्रे अन्तः कवयो विचक्षत इति

असुरस्य मायया इति

मरीच्य इव वा एता देवता यद् अग्निर् वायुर् आदित्यश् चन्द्रमाः
उत्तरेण चेद् यथेतं परीत्य आदाय अनुगच्छेत्

एतौ तु एव ब्रह्मणो गति कल्पौ अ हरतः ऽपि

चात्वाल समीपे दीक्षितश् चेत्
न पृथ्वी न जलं न अग्निः न वायुर् द्यौर् न वा भवान्

देह अभिमान पाशेन चिरं बद्धो ऽसि पुत्रक

यदि देहं पृथक् कृत्य चिति विश्राम्य तिष्ठसि

अष्टावक्र उवाच

किंवदन्ती इह सत्या इयम् या मतिः सा गतिर् भवेत्
स य एवम् एतम् ब्रह्मण आवर्तं वेद अभि एनम् प्रजाः पशव आवर्तन्ते सर्वम् आयुर् एति

अतो ह्य् अयम् प्राणः स्वर्य उपर्य् उपरि वर्तत इति
तत् ह नगरिणं दाल्भ्यं ब्राह्मणः पप्रच्छ कद्र्यङ् यज्ञ इति

प्रत्यङ् भूतिं भवति
आपो विश्वस्य भेषजीस् तास् त्वा मुञ्चन्तु क्षेत्रियात्
पूषा ज्ञाति विद् मह्यं जायाम् इमाम् अदात्
तम् जातम् जातवेदसम् आ दधामि अ मर्त्यम् पावकम् अग्निम् ऊतये शुचिमन्तम् विषासहिम्

व्याघ्रम् सिंहम् त्वा कृण्मः दमितारम् पृतन्यताम्

इन्द्रः इव दस्यून् अधरान् कृणुष्व उग्रः इव वातः विशृणन् सपत्नान्
तस्य वाक् च मनश् च वर्तन्यौ

तस्य होता अध्वर्युः उद्गाता इति अन्यतरां वाचा वर्तनिं संस्कुर्वन्ति

स यत् ह सो ऽपि स्तूयमाने वा शस्यमाने वा वावद्यमान आसीत अन्यतराम् एव अस्य अपि तर्हि स वाचा वर्तनिं संस्कुर्यात्

अयं वाव यज्ञो यो ऽयम् पवते
पृथिवीं तुरीयं मनुष्यान् यज्ञो ऽगात्

यज्ञस्य वा ऋद्धिः

ययोर् ओजसा इति च एताः विष्णु वरुण देवत्याः ऋचो जपति

सो अपहत पाप्मा ज्योतिर् भूत्वा देवान् अप्येति इति
औदुम्बरं यजमान मुख मात्रम्
अहीन न्यायम् धानंजय्यः
दश भवन्ति

द्यावापृथिव्ये धेनू संमातरा आलभेत अन्न कामः

संवत्सरस्य आप्त्यै

नव प्राणाः

वीर्यं वा ऋषभः

कृष्ण इव पाप्मा

एतयोर् एव वायव्यं वत्सं श्व आलभेत

पाप्मना एष गृहीतो य आनुजावरः

कृष्ण इव पाप्मा

असौ वा आदित्य इन्द्रः

अश्विनौ वै देवानाम् आनुजावरौ
मां च एव पश्य सूर्यं च मा च अन्येषु मनः कृथाः
त्रि धातु विषु वाव त उपनिषदम् अब्रूम इति
तस्य इन्द्रः यज्ञवेशसं कृत्वा प्रासहा सोमम् अपिबत्

ततो वै स देवानां श्रेष्ठो ऽभवत्
तेन इमाः तिस्रः ककुभो ऽवाहरत

त इन्द्रम् अस्तुवन्
क्षीर उदश्वित्

उत् सूर्य इति शमीबिम्ब शीर्णपर्ण्यौ अधि
नाश उल्लासौ विहाय अस्मात् अहम् आसे यथासुखम्

स्वपतो न अस्ति मे हानिः सिद्धिर् यत्नवतो न वा
यद् उ श्रुतकक्षः काक्षीवतो ऽपश्यत् तस्माच् छ्रौतकक्षम् इत्य् आख्यायते
यद् आह प्रजापतेर् मूर्धा इति प्रजापतेर् ह्य् एष मूर्धा आसीत्

तं प्रतिगृह्य अपवयत् वसवस् त्वा पुनन्तु गायत्रेण छन्दसा सु प्रजा वनिम् रायस्पोष वनिम् रुद्रास् त्वा पुनन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा सु प्रजा वनिम् रायस्पोष वनिम् आदित्यास् त्वा पुनन्तु जागतेन छन्दसा सु प्रजा वनिम् रायस्पोष वनिम् इति
अथ अस्याः दक्षिणं कर्णम् आजपति
व्रात्यान् आहुर् मनीषिण इति

तेषां वर्ण आनुपूर्व्येण चतस्रो भार्या ब्राह्मणस्य

तासु पुत्राः सवर्ण अनन्तरासु सवर्णाः

अम्बष्ठात् प्रथमायां श्वपाकः
ततो जज्ञे लोक जित् सोमजम्भा ऋषेर् ऋषिर् अङ्गिराः संबभूव
आह्वानं स्थापनं रोधं सन्निधानं निवेशनम्

वाद्यं गतिं च नृत्यं च न्यास योगम् प्रदक्षिणम्

पीठ शुद्धिम् ततः कुर्यात् शोषण आद्यैः ततस् स्मरेत्
यद् अश्वं ददाति सौर्यो वा अश्वः

यद् अजं ददात्य् आग्नेयो वा अजः

यत् कृत अन्नम् ददाति मांसं तेन निष्क्रीणीते

यद् वासो ददाति बृहस्पतिं तेन

स्वर्भानुर् वा आसुरः सूर्यं तमसा विध्यत्

रौद्रो वै प्रतिहर्ता
स यदि ह वै अपि वीरः इव सन् अग्नीन् आधत्ते क्षिप्रे एव सम्भवति

तत् इष्टि पशुबन्धान् आप्नोति

स्याम् इति कामयते

विराजौ संयाज्ये
अग्निर् वा इमं लोकं न उपाकामयत

य एव अप्सु अग्निस् स एव एनम् तत् पावयति स स्वदयति

एषा वा अस्य सा तनूर् यया पशून् प्राविशद् यद् इदं घृते हुते प्रति इव अर्चिः उज्ज्वलति

आविर्भूत्या एव
तस्मिन् यः आचारः सः प्रमाणम्

गङ्गा यमुनयोः अन्तरम् इति एके
सुप्तस्य विषय आलोकः ध्यायतो वा मनोरथः

कथं वर्तेत विहरेत् कैर् वा लक्षणैः

निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मद् परः त्यजेत्

य एतत् समुपासीरंस् ते मुह्यन्ति शुचा अर्पिताः

नाना आत्मक त्वात् विफलस् तथा भेद आत्म धीः गुणैः

अन्वीक्षेत विशुद्ध आत्मा देहिनां विषय आत्मनाम्

संगम्य एतद् वस्तु बुद्धिम् यथाक्रमम्
संघर्षवान् संतत अयः सुभग मानी श्लाघनकः षण्डकः च पुंस् शब्द अर्थी

नायिका पुनर् बुद्धि शील आचारः आर्जवं कृतज्ञ ता दीर्घ दूर दर्शि त्वम् अविसंवादि ता देश काल ज्ञ ता नागरक ता दैन्य अति हास पैशुन्य परिवाद क्रोध लोभ स्तम्भ चापल वर्जनम् पूर्व अभिभाषि ता कामसूत्र कौशलम् तद् अङ्ग विद्यासु च इति साधारण गुणाः

अस्य प्राधान्यात्

गुण विपर्यये दोषाः

आगतस्य प्रीति कौतुक जननम् किंचिद् द्रव्य जातम् स्वयम् इदम् असाधारण उपभोग्यम् इति प्रीति दायम् दद्यात्

क्षयी रोगी कृमि शकृत् वायस आस्यः प्रिय कलत्रः परुष वाच् कदर्यो निर्घृणो गुरु जन परित्यक्तः स्तेनो दम्भ शीलः मूलकर्मणि प्रसक्तो मान अपमानयोः अन् अपेक्षी द्वेष्यैर् अपि अर्थ हार्यः विलज्ज इति अगम्याः

ताम्बूलानि स्रजः च एव संस्कृतं च अनुलेपनम्

भाव जिज्ञासा अर्थम् परिचारक मुखान् संवाहक गायन वैहासिकान् गम्ये तद् भक्तान् वा प्रणिदध्यात्
यक्षेषु

भूमिचले

औषस्याम् अन् उद्यत्याम्

तिलेषु सम तैलेषु
एत एव अस्मै तत् ऋषयः अहर् अहर् नमगा अ प्रमत्ताः यज्ञं रक्षन्ति य एवं वेद य एवं वेद

ते ऽब्रुवन् वामदेवं त्वं न इमं यज्ञं दक्षिणतो गोपाय इति मध्यतो वसिष्ठम् उत्तरतो भरद्वाजं सर्वान् अनु विश्वामित्रम्
यद् वो अग्निर् इति स आयवनान् तण्डुलान्

वीरान् मे प्रततामहा दत्त वीरान् मे ततामहा दत्त वीरान् मे पितरो दत्त पितॄन् वीरान् याचति

तेभ्यः सर्वेभ्यः स पत्नीकेभ्यः स्वधावद् अक्षय्यम् अस्त्व् इति त्रिः प्रसव्यं तण्डुलैः परिकिरति
काकमाची प्रसिद्धा
इति उक्तः अमरताम् मेने दैत्य सूनुः महा बलः

रहसि अत्र प्रयत्नेन चेतसा सततं गिरौ

ब्रह्मानम् आह दैत्यः तु निर्मृत्यु त्वम् अहम् वृणे

अतस् तु ते प्रवक्ष्यामि यत् विधेयम् तदा धिया

न च अबुध्यत् अभिज्ञानम् प्रायः त्रिपुर घातिनः

श्रुत्वा वायु मुखात् देवी क्रोध रक्त विलोचना

परिहृत्य गणेशस्य दानवः असौ सु दुर्जयः

एवं साधयती तत्र तपसा संव्यवस्थिता
आदौ प्रथमं लाक्षा मत्स्य आदि पित्त भावनया लाक्षा प्रतीता मत्स्य आदि पित्तानि मत्स्य माहिष मयूर अज सूकर सम्भवानि पित्तानि तेषां भावनया कृत्वा प्रतिवापं गलिते निक्षेपं तत् तारे दत्त्वा अथवा शुल्बे प्रतिवापं कुर्यात् अथवा कृष्टौ हेम करणे वापं दत्त्वा नियुञ्ज्यात् इति शेषः
भगः मा गोषु अवतु

हिरण्य अक्षः अतिपश्यः नृ चक्षाः सर्वैः साकम् सचमानः नः आ इहि

अक्षेषु स्त्रीषु मा भगः भगः मा अवतु वर्चसा
स तथा करोति

ध्रुवेण राजानं परिदधाति

प्रतिप्रस्थाता सप्तमः सर्पति

विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्य इति पूतभृतम्

इन्द्राय त्वा इति आधवनीयम्

अथ आदत्ते ध्रुव स्थालीम्

प्रतिहर्तारं यजमानः
क्व हि एष नश्येत्

अवृत्तिम् वै एषा यजमानस्य पाप्मानम् प्रतिदृश्य दुहे या लोहितम् दुहे

न उ वै एवंविदः अग्निहोत्री दुह्यमाना उपविशति
अत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयो ऽतिरात्रो ऽप्तोर्यामः

अदानं पूर्वयोः

उदवसानीया आग्नेयः पञ्च कपालः समारूढ निर्मथिते

पथ्या स्वस्तिश् चतुर्थी
वज्रपाणिः महादेवः शची शैलेन्द्र कन्यका

सर्व आकारौ स्थितौ एतौ नरैः श्रेयो ऽर्थिभिः शिवौ

बिभर्ति क्षेत्र ताम् देवी त्रिपुरान्तक वल्लभा

पुलहः त्रिपुर ध्वंसी दया काल रिपु प्रिया

बोद्धव्यं वस्तु रूपं च बिभर्ति भव वल्लभा

जीवाः सर्वे तथा शर्वो द्वंद्व सत्त्वम् उपागतः

प्रतिष्ठाप्य प्रयत्नेन पूजयन्ति सुर असुराः

कृत्वा पाप सहस्राणि हत्वा विप्र शतम् तथा

अष्टौ प्रकृतयो देव्या मूर्तयः परिकीर्तिताः

स्थापितं विधिवत् भक्त्या लिङ्गं तीरे नदीपतेः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे एकादशो ऽध्यायः

षण्मुखस् त्रिपुर ध्वंसी देव सेनाः हर प्रिया

मानवा मुनयः च एव सर्वे लिङ्गं यजन्ति च
अथ उ द्वादश मासाः

इन्द्रिय एव तद् वीर्ये प्रतितिष्ठति

पशुष्व् एव तज् जगत्यां प्रतितिष्ठति

षोडश अक्षराणि स्तोभति

श्रियम् आत्मना अश्नुते
यो अन्येद्युर् उभयद्युश् चरन्ति तृतीयकाय नमो अस्तु तक्मने

तत्र त आहुः परमं जनित्रं स नः संविद्वान् परि वृङ्धि तक्मन्

यद्य् अर्चिर् यदि वा असि धूमः शकल्येषु यदि वा ते जनित्रम्
लोहितेन स्वधितिना मिथुनं कर्णयोः कृधि
सूर्याद् विषुवन्तम्

अहोरात्राभ्यां वै देवाः प्रायणीयम् अतिरात्रं निरमिमत

एभ्यो लोकेभ्यः छन्दोमम् त्रि अहम्
एतत् समादाय उत्तरे श्रोणि अन्ते संसादयन्ति

अथ द्वाभ्याम् आत्मन्य् अग्निं गृह्णीते मयि गृह्णाम्य् अग्रे अग्निम् यो नो अग्निर् इति

त्रि स्तन व्रतम् प्रयच्छति
यदि मर्त्यो द्विजो भुङ्क्ते हूयते यदि वा अनले

प्रपितामहान् तथा आदित्यान् इति एवम् वैदिकी श्रुतिः

आयुः पुत्रान् धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च

तस्य अन्नम् अमृतम् भूत्वा दिव्य त्वे अपि अनुगच्छति

श्रद्धा पुष्पम् इदम् प्रोक्तं फलं ब्रह्म समागमः
तथा अपि तेन वध्याश् च नृपैः अन्यैः च जन्तुभिः

पुत्रेषु दारेषु गृहेषु नॄणां भक्तं यथा चित्तम् अथ आदिदेवे

दया दर्शित पथिनः रुद्र लोकम् व्रजन्ति च

विहित अविहितम् न अस्ति योगिनां ब्रह्म वादिनाम्

मनसा कर्मणा वाचा सर्वदा अहिंसकम् नरम्
न वै पौर्णमास्यां न अमावास्यायाम् दक्षिणा दीयन्ते
एक तन्त्रौ क्रय एक त्वात्

ब्रह्मणे ददात्य् अंशु वत् दक्षिणा

यजमानस्य राजन्याः
मुसलं शातनं गृह्य पुण्डरीकाक्ष रक्ष माम्

प्रगृह्य रक्ष मां विष्णो आग्नेय्यां रक्ष सूकर

पुरा रक्षा अर्थम् ईशान्याः कात्यायन्या वृषध्वज

खड्गम् आदाय चर्म अथ अस्त्र शास्त्र आदिकम् हरे
एवं पूर्वस्मिन्न् अपरयोर् उपसंहृत्य
प्राणान् एव तद् यजमाने दधाति

अमृत त्वाय अमुष्मिन्
अन्नं वै विचक्षणम्

विचक्षणवतीं वाचं वदति
ततस् ते तत्र संगता अपहारवर्म उपहारवर्म अर्थपाल प्रमति मित्रगुप्त मन्त्रगुप्त विश्रुताः कुमाराः पाटलि पुरे यौवराज्यम् उपभुञ्जानम् समाकारणे पूर्व कृत संकेतम् वामलोचनया भार्यया सह कुमारं सोमदत्तं सेवकैः आनाय्य स राजवाहनाः सम्भूय अवस्थिताः मिथः स प्रमोद संवलिताः कथा यावत् विदधति तावत् पुष्पपुरात् राज्ञः राजहंसस्य आज्ञा पत्त्रम् आदाय समागता राज पुरुषाः प्रणम्य राजवाहनं व्यजिज्ञपन् स्वामिन् एतत् जनकस्य राजहंसस्य आज्ञा पत्त्रम् गृह्यताम् इति आकर्ण्य समुत्थाय भूयस् भूयस् सादरं प्रणम्य सदसि तद् आज्ञा पत्त्रम् अग्रहीत्

भवन्तः च पितृ संनिधौ न सुखम् अवाप्स्यन्ति इति महा ऋषेः आज्ञाम् अधिगम्य ते पितुः वानप्रस्थ आश्रम अधिगम प्रतिषेध आग्रहम् अत्यजन्

अतस् तद् निमित्तम् किम् अपि साहसं न विधेयम् इति
केन विधिना पूर्व उक्तेन तैलेन वा अम्लेन इति

वटक विधिना माष वटक विधिना तैल योगेन पाकः कर्तव्यः वह्नौ पाचनं विधेयम् इति अर्थः

ग्रासस्य चारणं गर्भद्रावणं जारणं तथा

द्रुत ग्रास परिमाणः विड यन्त्र आदि योगात्
तत् यथा अग्नि जरण शक्त्या परीक्षेत बलं व्यायाम शक्त्या श्रोत्र आदीनि शब्द आदि अर्थ ग्रहणेन मनस् अर्थ अव्यभिचरणेन विज्ञानं व्यवसायेन रजः सङ्गेन मोहम् अविज्ञानेन क्रोधम् अभिद्रोहेन शोकं दैन्येन हर्षम् आमोदेन प्रीतिं तोषेण भयं विषादेन धैर्यम् अविषादेन वीर्यम् उत्थानेन अवस्थानम् अविभ्रमेण श्रद्धाम् अभिप्रायेण मेधां ग्रहणेन संज्ञां नाम ग्रहणेन स्मृतिं स्मरणेन ह्रियम् अपत्रपणेन शीलम् अनुशीलनेन द्वेषं प्रतिषेधेन उपधिम् अनुबन्धेन धृतिम् अलौल्येन वश्यतां विधेय तया वयस् भक्ति सात्म्य व्याधि समुत्थानानि काल देश उपशय वेदना विशेषेण गूढ लिङ्गम् व्याधिम् उपशय अनुपशयाभ्याम् दोष प्रमाण विशेषम् अपचार विशेषेण आयुषः क्षयम् अरिष्टैः उपस्थित श्रेयस् त्वम् कल्याण अभिनिवेशेन अमलं सत्त्वम् अविकारेण ग्रहण्याः तु मृदु दारुण त्वम् स्वप्न दर्शनम् अभिप्रायम् द्विष्ट इष्ट सुख दुःखानि च आतुर परिप्रश्नेन एव विद्यात् इति

अथ अतस् त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीयम् विमानं व्याख्यास्यामः
यातूंश् च सर्वाञ् जम्भयत् सर्वाश् च यातुधान्यः

असत् मन्त्रात् दुष्वप्न्याद् दुष्कृतात् शमलात् उत

त्रयो दासा आञ्जनस्य तक्मा बलास आद् अहिः
अथ याः एताम् स्रुचम् निर्णिज्य उदीचीः अपः उत्सिञ्चति सा सा घृत कुल्या तस्यै हिरण्मयाः पुरुषाः हिरण्मयैः चमसैः सर्वान् कामान् उदचन्ते इति
यः तु प्राक् एव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा

दोषा हि विकल्पनैः विकल्प्यमानाः विकल्पयन्ति विकारान् अन्यत्र असाध्य भावात्

स एव अतिप्रवृद्धः तु छिद्यते अति प्रयत्नात्

साध्यानाम् अपि हि उपेक्ष्यमाणानाम् त्वच् मांस शोणित लसीका कोथ क्लेद संस्वेद जाः क्रिमयो ऽभिमूर्छन्ति ते भक्षयन्तः त्वच् आदीन् दोषाः पुनर् दूषयन्ते इमान् उपद्रवान् पृथक् पृथग् उत्पादयन्ति तत्र वातः श्याव अरुण वर्णम् परुष ताम् अपि च रौक्ष्य शूल शोष तोद वेपथु हर्ष संकोच आयास स्तम्भ सुप्ति भेद भङ्गान् पित्तं दाह स्वेद क्लेद कोथ स्राव पाक रागान् श्लेष्मा तु अस्य श्वैत्य शैत्य कण्डू स्थैर्य गौरव उत्सेध उपस्नेह उपलेपान् क्रिमयः तु त्वच् आदीन् चतुरः सिराः स्नायूः च अस्थीनि अपि तरुणानि आददते

अथ अतस् कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः
गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्त वीर्यम्

नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तद् इह उच्यताम्

कृत आदिषु प्रजा राजन् कलाव् इच्छन्ति सम्भवम्

विकर्म यच् च उत्पतितम् कथंचिद् धुनोति सर्वं हृदि संनिविष्टः

मनुजैर् इज्यते राजन् श्रेयसाम् ईश्वरो हरिः

भृत्य आर्ति हानम् प्रणत पालैः भव अब्धि पोतम् वन्दे महापुरुष ते चरण अरविन्दम्
सा च एव तपसा उग्रेण शैब्या वै सम्प्रसूयत

देवरातात् अभूत् राजा देवरातिर् महा यशाः

शशबिन्दुस् तु वै राजा अन्वयाद् व्रतम् उत्तमम्

स्मृतः च उशनसः पुत्रः सितेषुर् नाम पार्थिवः

ऋक्षवन्तं गिरिं गत्वा त्यक्तम् अन्यैः उवास सः

क्रोष्टोः एकः अभवत् पुत्रः वृजिनीवन्त् महा यशाः

रुक्मेषुः अभवत् राजा पृथुरुक्मः तद् आश्रयात्

अथ भीमरथस्य आसीत् पुत्रः नवरथः किल
प्रजापतिर् वै यत् प्रजा असृजत ता वै तान्ता असृजत

हिंकृत्य उद्गातारः साम्ना स्तुवन्ति

तद् एतद् यज्ञस्य अग्रे गेयं यत् हिंकारः
स्रक् अपि हृदि हन्ति माम् अति विषम शिलया

विरह पाण्डु मुरारि मुख अम्बुज द्युतिः इयम् तिरयन् अपि चेतनाम्

मुखरित रसन जघन गति लोला

का अपि मधुरिपुणा विलसति युवतिः अधिक गुणा

सखि या रमिता वनमालिना

वहति न सा रुजम् अति करुणेन

स्थल जल रुह रुचि कर चरणेन

रति गृह जघने विपुल अपघने मनसिज कनक आसने
यो हि आत्म माया विभवम् स्म पर्यगाद् यथा नभः स्व अन्तम् अथ अपरे कुतः

गन्धर्व अप्सरसः यक्षा रक्षः भूत गण उरगाः

त्वग् अस्य स्पर्श वायोः च सर्व मेधस्य च एव हि

विक्रमो भूर्भुवः स्वर् च क्षेमस्य शरणस्य च

न अन्यत् भगवतः किंचिद् भाव्यम् सत् असत् आत्मकम्
ऐशान्यां तु शिरः स्थाप्यं नैरृत्यां विन्यसेत् शिखाम्
परिहिताम् अभिमन्त्रयते

तत आह स्नापयत एनाम् इति
नम इन्द्राय मख घ्ने इन्द्रियं मे वीर्यं मा निर्वधीर् इति होत्रीयम्

अथ दक्षिण अर्धम् प्रेक्षत आगन्त पितरः पितृमान् अहं युष्माभिर् भूयासं सुप्रजसो मया यूयं भूयास्त इति

अथ प्रदक्षिणम् आवृत्य पूर्वे द्वारौ सदसः संमृशति देवी द्वारौ मा मा संताप्तम् इति
वि ह वै ज्ञायते श्रेयान् भवति य एवं वेद

मनसा सुहार्दसं च दुर्हार्दसं च विजानाति

प्राणो गायत्री

प्राणो गायत्री

श्रोत्रेण श्रवणीयं च अ श्रवणीयम् च विजानाति
तृप्तिः च बीज ग्रहणम् च योन्यां गर्भस्य सद्यस् अनुगतस्य लिङ्गम्

इति एवम् अष्ट विकृति प्रकाराः कर्म आत्मकानाम् उपलक्षणीयाः

गर्भं हरेयुः यदि ते न मातुर् लब्ध अवकाशा न हरेयुः ओजः

ओजस् अशनानाम् रजनीचराणाम् आहार हेतोः न शरीरम् इष्टम्

स बीज धर्मा हि अपर अपराणि देह अन्तराणि आत्मनि याति याति

वक्री तथा ईर्ष्याभिरतिः कथं वा संजायते वातिकषण्डको वा

रक्त अधिकम् वा यदि भेदम् एति द्विधा सुते सा सहिते प्रसूते

गर्भस्य सद्यस् अनुगतस्य कुक्षौ स्त्री पुंस् _ उदर स्थितानाम्

कुर्वन्ति दोषा विविधानि दुष्टाः संस्थान वर्ण इन्द्रिय वैकृतानि
अथ अतस् ज्वरनिदानम् व्याख्यास्यामः

यथा सर्पिः अतस् सर्पिः सर्व स्नेह उत्तमम् मतम्

तस्य इमानि लिङ्गानि भवन्ति तत् यथा युगपद् एव केवले शरीरे ज्वरस्य अभ्यागमनम् अभिवृद्धिः वा भुक्त मात्रे पूर्वाह्णे पूर्वरात्रे वसन्त काले वा विशेषेण गुरु गात्र त्वम् अनन्नाभिलाषः श्लेष्म प्रसेकः मुखमाधुर्यं हृल्लासः हृदयोपलेपः स्तिमितत्वं छर्दिः मृदु अग्निता निद्रा आधिक्यम् स्तम्भः तन्द्रा कासः श्वासः प्रतिश्यायः शैत्यं श्वैत्यं च नख नयन वदन मूत्र पुरीष त्वचाम् अत्यर्थं च शीत पिडकाः भृशम् अङ्गेभ्यः उत्तिष्ठन्ति उष्ण अभिप्रायता निदान उक्त अनुपशयः विपरीत उपशयः च इति श्लेष्म ज्वर लिङ्गानि भवन्ति

उपशयः पुनर् हेतु व्याधि विपरीतानाम् विपरीत अर्थ कारिणाम् च औषध आहार विहाराणाम् उपयोगः सुख अनुबन्धः

तत्र व्याधिर् आमयो गद आतङ्को यक्ष्मा ज्वरो विकारो रोग इति अनर्थान्तरम्

पूर्वरूपम् प्राञ्च् उत्पत्ति लक्षणम् व्याधेः

तत्र तथा उक्तानाम् ज्वर लिङ्गानाम् मिश्रीभाव विशेष दर्शनात् द्वांद्विकम् अन्यतमं ज्वरं सान्निपातिकं वा विद्यात्

इति एतानि एकैकशस् ज्वर लिङ्गानि व्याख्यातानि भवन्ति विस्तर समासाभ्याम्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः
तम् उ ह एके अनुगमय्य मन्थन्ति
ये अग्नय इति पालाश्या दर्व्या मन्थम् उपमथ्य काम्पीलीभ्याम् उपमन्थनीभ्याम्
यत् प्रोक्षणीनाम् उच्छिष्येत इति समानम्
ग्रामे वा वसतः अरण्यम् कथं भवति पृष्ठतः

अष्टक उवाच
अदितिर् न उरुष्यत्व् इत्य् अनुद्रुत्य उपयाम गृहीतः ऽसि अद्भ्यस् त्वा ओषधीभ्यः जुष्टं गृह्णामि इति

अथ आदित्यम्
वसिष्ठः स्वानाम् भवति अपि च येषाम् बुभूषति यः एवम् वेद

यत् वै अहम् संपद् अस्मि त्वम् तद् संपद् असि इति श्रोत्रम्

न ह वै अस्य अन् अन्नम् जग्धम् भवति न अन् अन्नम् प्रतिगृहीतम् यः एवम् एतत् अनस्य अन्नम् वेद

तत् विद्वांसः श्रोत्रियाः अशिष्यन्तः आचामन्ति अशित्वा आचामन्ति

तत् संवत्सरम् प्रोष्य आगत्य उवाच कथम् अशकत मत् ऋते जीवितुम् इति
सदस्यं महर्त्विजं पञ्चमं कौषीतकिनः समामनन्ति
संप्रयोगो रतं रहः शयनं मोहनं सुरत पर्यायाः

प्रथम रते चण्ड वेग ता शीघ्र काल ता च पुरुषस्य तद् विपरीतम् उत्तरेषु

कथम् उपाय वैलक्षण्यम् तु सर्गात्

अभ्यासाद् अभिमानात् च तथा संप्रत्ययाद् अपि

सुरत अन्ते सुखं पुंसां स्त्रीणां तु सततं सुखम्
अथ उ खलु आहुः

इत्थम् एव कुर्यात्
मत्स्याः सहस्रदंष्ट्रश् चिलिचिमो वर्मि बृहच्छिरः मशकरि रोहित राजीवाः

श्रावण्यां पौर्णमास्याम् आषाढ्यां वा उपाकृत्य तैष्यां माघ्यां वा उत्सृजेयुः

अन्यत्र अज अविभ्यः
नाभिं त्वा सर्वस्य वेद नाभिर् अहम् अस्य जनपदस्य भूयासम्

अच्युतं त्वा ब्रह्म वेद मा अहम् अस्माल् लोकाद् अस्माच् च जनपदाच् च्योषि द्विषन् मे भ्रातृव्यो ऽस्माल् लोकाद् अस्माच् च जनपदाच् च्यवताम्

नभ्यं त्वा सर्वस्य वेद नभ्यम् अहम् अस्य जनपदस्य भूयासम्
अथ उ द्वि अतिष्टुतः

एतत् ह वै परमं वाचः क्रान्तं यद् दश इति

नवतिशतं ह्य् एव एषः ऽग्निष्टोमः संस्तुतः स्तोत्रिया भवन्ति

तद् यत् परमं वाचः क्रान्तं तत् सर्वम् आप्नवानि इति

सा वा एषा एतासाम् एव नवतिशतस्य स्तोत्रियाणां प्रशंसा
प्रजापतेर् या आप्रियस् ता आप्रियः

मनसा एव एषाम् मनांसि शमयति

गर्भिणीर् भवन्ति

रुच एव तद् रूपम्

यत् सौरी

वाचा एव एषाम् वाचं शमयति

द्वादश धेनवो दक्षिणा तार्प्यं हिरण्यम् अधीवासः
लम्बा कटुतुम्बी

तेन वमन आदि द्रव्याणाम् यस्य कस्यचित् त्रिक चतुष्क पञ्चक आदेः प्रयोजक त्वम्

प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञो यथा उद्दिष्टेषु कर्मसु
अथ येन एव षﾱ अवराध्नोति स रिक्तः

त्रयो वै वषट्कारा वज्रो धामछद् रिक्तः

तं तम् प्रहरति द्विषते भ्रातृव्याय वधं यो ऽस्य स्तृत्यस् तस्मै स्तर्तवै तस्मात् स भ्रातृव्यवता वषट्कृत्यः
श्वेताः ताम्र अवभासाः च नामतः सप्तधा तु ते

बहिस् मल कफ असृज् विष् जन्म भेदात् चतुर्विधाः

च्युरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धाः ते च कुर्वते
बृहस्पतिं बृहत् बुद्धिम् भार्गवं तेजसां निधिम्

प्राञ्च् आदि अधोर्ध्वम् च यथाक्रमेण वज्र आदि पद्मम् च तथा स्मरामि

सर्वेषां मन्द पर्यन्तम् महा देवम् च भास्करम्

इत्थं शिवेन सायुज्यं लभते न अत्र संशयः

रक्त श्मश्रुम् जटा युक्तम् च उत्तरे विद्रुम प्रभम्

तस्य पूर्व मुखम् पीतं प्रसन्नं पुरुष आत्मकम्

सिन्दूर वर्णाय स मण्डलाय सुवर्ण वज्र आभरणाय तुभ्यम्

शैलादिः उवाच
स्वयम्भूः कश्यपः कश्यपतुङ्गे ऽभ्यतपत्

ऋषिर् ऋषिद्रोणे ऽभ्यतपत्
तां विद्यात् पुण्य लक्ष्मीकाम् किं ज्ञानेन करिष्यति इति

तानि चेत् सर्वाणि न शक्नुयाद् वित्तम् उदस्येत् ततो रूपम्

सा चेद् वेदि लोष्टम् आददीत अध्यापकम् यायजूकं जनयिष्यति इति विद्यात्

न स्वपन्तीम् उपगृह्णीत न चरन्तीम्

यस्यां मनो ऽनुरमते चक्षुः च प्रतिपद्यते

यदि श्मशान लोष्टम् परिख्याता इति विद्यात्
नारायण इति ख्यातः स एकः स्वयम् उद्बभौ

ततः स्वयम्भूर् अव्यक्तः प्रभवः पुण्य कर्मणाम्

तद् एव एक अर्णवे तस्मिन् मनुः पप्रच्छ केशवम्

प्रभावाद् अपि तद् व्याप्त्या विष्णु त्वम् अगमत् पुनः

अद्य प्रभृति अनावृष्टिः भविष्यति मही तले

वेदान् प्रवर्तयिष्यामि त्वद् सर्ग आदौ महीपते
आखोर् घुणस्य तर्दस्य तेषां स्नाव्ना अपि नह्यत

तूलं तर्दस् तृणस्य अत्तु मूलम् आखुर् धिया इषितः

अग्नेर् वातस्य ध्राज्या अपि नह्याम आस्यम्

परि त्वा कृष्ण वर्तनिः अग्निर् धूमेन अर्चिषा

अग्नेर् धूमस्य अयम् पन्था न इह तर्द अयनम् तव
दग्धं द्रव्यं रसायने न इष्टम् अपक्वं च न इष्टम् अमधुरं कटु तिक्त कषाय अम्ल लवणम् च न इष्टम् उष्णं वह्नि तप्तम् इति तु पुनः नष्ट मांसम् निन्दित मांसम् न इष्टम् पुनः पर्युषितं संधानी कृतम् एवंविधं फल मूलम् फलं मूलं च अत्र रसायने भक्ष्यं न निर्दिष्टं कथितं

कुसुम्भिका च कर्कोटी कदली काकमाचिका
तत् प्रसीद कंचिद् उपायम् आचरितुम्

अनुगतः च मया त्वम् उपगम्य धर्म आसन गतम् धर्मवर्धनं वक्ष्यसि मम इयम् एका एव दुहिता

भव इदानीम् भर्तृ पार्श्व गामिनी

आसीत् च मम समीहितानाम् अ हीन काल सिद्धिः

सो ऽपि प्रणम्य विज्ञापयामास देव देवस्य अन्वेषणाय दिक्षु भ्रमन् अभ्रंकषस्य अपि विन्ध्य पार्श्व रूढस्य वनस्पतेः अधस् परिणत पतंग बाल पल्लव अवतंसिते पश्चिम दिश् अङ्गना मुखे पल्वल अम्भसि उपस्पृश्य उपास्य संध्याम् तमस् समीकृतेषु निम्न उन्नतेषु गन्तुम् अक्षमः क्षमा तले किसलयैर् उपरचय्य शय्यां शिशयिषमाणः शिरसि कुर्वन् अञ्जलिम् यस्मिन् वनस्पतौ वसति देवता सा एव मे शरणम् अस्तु शरारु चक्र चार भीषणायाम् शर्व गल श्याम शार्वर अन्धकार पूर आध्मात गभीर गह्वरायाम् अस्यां महा अटव्याम् एककस्य प्रसुप्तस्य इति उपधाय वाम भुजम् अशयिषि

स तावत् एव त्वद् पादयोः निपत्य स अमात्यः नरपतिर् अनूनैर् अर्थैः त्वा उपच्छन्द्य दुहितरं मह्यं दत्त्वा मद् योग्य ता समाराधितः समस्तम् एव राज्य भारम् मयि समर्पयिष्यति

अहं च अयि मुग्धे न एष दोषः गुण एव इति तद् अनुमार्ग गामी तद् गृह गतः राज अर्हेन स्नान भोजन आदिना उपचरितः सुखं निषण्णो रहसि महाभाग दिगन्तराणि भ्रमता कच्चित् अस्ति किंचिद् अद्भुतं भवता उपलब्धम् इति

जात मात्रायाम् तु अस्याम् जननी अस्याः संस्थिता

एवम् इदम् वृत्तम्

सो ऽपि विटः स्व वाट कुक्कुट विजय हृष्टः मयि वयस् विरुद्धम् सख्यम् उपेत्य तत् अहर् एव स्व गृहे स्नान भोजन आदि कारयित्वा उत्तरेद्युस् श्रावस्तीं प्रति यान्तं माम् अनुगम्य स्मर्तव्यो ऽस्मि सति अर्थे इति मित्र वत् विसृज्य प्रत्ययासीत्

अथ राज्ञः श्रावस्ती ईश्वरस्य यथार्थ नाम्नः धर्मवर्धनस्य कन्यां नवमालिकां घर्म काल सुभगे कन्यापुर विमान हर्म्य तले विशाल कोमल तलम् शय्या तलम् अधिशयानाम् यदृच्छया उपलभ्य दिष्ट्या इयम् सुप्ता परिजनः च गाढ निद्रः

कम् अपि कन्यापुरे निराशङ्क निवास करणम् उपायम् आरचय्य आगमिष्यामि इति कथंचिद् एनाम् अभ्युपगमय्य गत्वा तत् एव खर्वटं वृद्ध विटेन समगंसि

उभौ च इमौ लक्ष सुप्तौ त्रपया साध्वसेन वा अन्योन्यम् आत्मानम् न विवृण्वाते

सा तु आगत्य स्व हस्त वर्तिनि चित्रपटे लिखितं मद् सदृशम् कम् अपि पुंस् रूपम् मां च पर्यायेण निर्वर्णयन्ती स विस्मयम् स वितर्कम् स हर्षम् च क्षणम् अवातिष्ठत्

हंस रव प्रबोधितः च उत्थाय काम् अपि क्वणित नूपुर मुखराभ्याम् चरणाभ्यां मद् अन्तिकम् उपसरन्तीं युवतीम् अद्राक्षम्

ननु उपवेष्टव्यम् इति अभिहिता सा स स्मितम् अनुगृहीता अस्मि इति न्यषीदत्

नृप आत्मजा तु माम् इतस् ततस् अन्विष्य अन् आसादयती तया विना न भोक्ष्ये इति रुदती एव अवरोधने स्थास्यति
सनत्कुमार उवाच

तद् मध्ये सुरभिं स्थाप्य स वत्साम् सर्व तत्त्व विद्
अनागतं व्याकर्तु कामः भवति पुरस्ताद् अन्तर्धीयन्ते

तस्मात् तर्हि भिक्षव एवं शिक्षितव्यम् यद् बुद्ध प्रत्येकबुद्ध श्रावकेषु कारान् करिष्यामः

या उपरिष्टाद् गच्छन्ति ताश् चातुर्महाराजिकांस् त्रयस्त्रिंशान् यामांस् तुषितान् निर्माणरतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभान् अप्रमाणाभान् आभास्वरान् परीत्तशुभान् अप्रमाणशुभाञ् शुभकृत्स्नान् अनभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलान् अबृहान् अतपान् सुदृशान् सुदर्शनान् अकनिष्ठान् देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यम् अनात्म इति उद्घोषयन्ति गाथा द्वयम् च भाषन्ते

तेषां प्रसाद संजनन अर्थम् भगवान् निर्मितं विसर्जयति

अथ आयुष्मान् आनन्दः कृत कर पुटः भगवन्तं पप्रच्छ

अनुत्तरां सम्यक्संबोधिं व्याकर्तु कामः भवति उष्णीषे अन्तर्धीयन्ते
इत्य् उक्त्वा भगवान् देवस् तत्र एव अन्तरधीयत

ददर्श दर्शने राजा देवं नारायणं हरिम्

प्राप्य योगं वनाद् एव गतिं प्राप सु दुर्लभाम्

अथ राजा शिरः स्नातः लब्ध्वा नारायणाद् वरम्

उवाच च एनम् भगवान् सर्व भूत अनुकम्पकः
स्रुच् दण्ड मात्रः इत्य् एकेषाम्

पर्वणि दाति देव बर्हिः मा त्वा अन्वक् मा तिर्यक् पर्व ते राध्यासम् आछेत्ता ते मा रिषम् इति

कुल्मि मात्रः इत्य् एकेषाम्

यद् अन्यत् परिषवणाद् उत्सर्जनाद् इति सर्वं तत् करोति

एवम् एव अयुजः मुष्टीन् लुनोति
प्लेङ्खं होता आसज्जते

अथ एतौ ब्राह्मणश् च शूद्रश् च अन्तरेण सदः हविर्धाने तिष्ठत आर्द्रं चर्म कर्तम् आदाय

सम्प्रवदन्ति वाचः
यद् एव जाताभ्यो ऽन्नाद्यं प्रतिधीयते तद् एव एतत्

तद् यद् वाचो ऽनुष्टुभो मध्येनिधनं भवति रेतः सिक्तिः एव सा

अथ एतत् मध्येनिधनं द्वितीयं भवति
मनः उपास्स्व इति

सः _ मनसा मनस्यति मन्त्रान् अधीयीय इति अथ अधीते कर्माणि कुर्वीय इति अथ कुरुते पुत्रान् च पशून् च इच्छेय इति अथ इच्छते इमम् च लोकम् अमुम् च इच्छेय इति अथ इच्छते

अस्ति भगवन् मनसः भूयः इति
प्राणा वा ऋषयः

यो ह वै शिशुं स आधानम् स प्रत्याधानम् स स्थूणम् स दामम् वेद सप्त ह द्विषतो भ्रातृव्यान् अवरुणद्धि

अधरया एनम् वर्तन्या पृथिव्य् अन्वायत्ता
तृण काष्ठम् अ विकृतम् विक्रेयम्

शूद्रा अभिजननम्

एतद् एव स्त्रियाः केश वपन वर्जम्

तद् अब्दः ऽभिशंसितुः
ईशान आद्यैः यथान्यायम् पञ्चभिः परिपूजयेत्

पूर्ववत् शिव पूजा च होमः च एव यथाक्रमम्
इह एव स्त मा अनु गात विश्वा रूपाणि पुष्यत
उग्रं ते शर्धो नन्व् आ रुरुध्रे वशी वशं नयासा एकज त्वम्

प्रियं ते नाम सहुरे गृणीमसि विद्मा तम् उत्सं यत आबभूविथ
इति यदि बहून्

सूर्य अभिनिम्रुक्तः रात्रौ एवम्