tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
प्राप्तवन् अति निर्बन्धात् गालवः दुःख विक्रियाम्

द्विजेन्द्र कौरव इन्द्रः ऽसौ गत्वा साम त्वया अर्थ्यताम्

आनाय्य विदुरं राजा पप्रच्छ हितम् आत्मनः

इति उक्त्वा अन्तर्दधे तूर्णं पश्यतां भूभुजां मुनिः

पुत्र अर्थिनः सा कालेन राज्ञो रौद्र तपस् जुषः

वोढव्ये राज कार्ये अस्मिन् महताम् यत् विमाननम्

चकार अस्र क्षण ओघेन छिन्न हार लता भ्रमम्

द्रौणेः मद्र अधिनाथस्य शकुनेः बाह्लिकस्य च

इङ्गित ज्ञः नरेन्द्राणां वक्त्रेषु दृशम् आदधे

तथा अपि साम साध्ये ऽर्थे न दण्डः सद्भिः इष्यते

न विद्धाः पक्ष्मलैः बाणैः तावत् न आयान्ति रक्त ताम्

गाढ तृष्णा प्रतप्तानाम् दुर्वारो हि प्रजागरः

क्षीण कोश सहायानाम् उपाय उपक्रम द्विषाम्

सप्तर्षि स्यन्दन आरूढः स्वैरम् आगच्छ माम् इति

भोगे परिणतां लक्ष्मीं कः त्यक्तुम् स्वयम् ईश्वरः

ततो बभूव संरम्भः सत्त्व उत्साह समुद्धतः

श्रुत्वा एतत् क्रोध ताम्र अक्षः कर्णो नाग इव आश्वसन्

अस्त्रं पाशुपतं घोरं प्रियं देवस्य धूर्जटेः

युधि धैर्य निधिः वक्तुम् धौरेयः सर्व धन्विनाम्

अनागतेषु दोषेषु यो न जानाति संवृतिम्

कृष्णः च भीष्म द्रोणौ च गान्धारी च इदम् ऊचिरे

कालेन तावता तेषां कस्मिंश्चिद् राज सगरे

कृष्णा कच ग्रहः येषां केतु भूतः प्रकाशते

गृहाण एनाम् मम गिरा भ्रातुः अर्थे मनस्विनीम्

वध्यते राज भुजगः प्रमाणं यस्य भीरवः

उवाच भीष्मो न अस्ति एव भरतानाम् इदम् कुलम्

अ हते त्वयि गाङ्गेय तस्मात् योत्स्ये न पाण्डवैः

राज पुत्री कृपा सिन्धुम् स बाष्पा शरणं ययौ

श्रुत्वा इति कण्व वचनम् निःश्वसन् वलित आननः

वर्तते करुणा सिन्धुः गच्छ तं शरणं विभुम्

अभिषिक्ते ततस् तस्मिन् प्रहृष्टे विपुल ओजसि

सा सती बलिना तेन याच्यमाना पुनः पुनः

आर्यकेण इति अविहिते स्वयं मातलिः अब्रवीत्

रेवत्यां मङ्गल उदारम् सुखी सात्यकिना सह

पुरुष व्यञ्जनम् प्राप्य मया दत्तं सुमध्यमे

पुष्करो नाम पुत्रो ऽयं वरुणस्य अम्बुज ईक्षणः

किम् अन्यत् अर्थितः गत्वा संधिं दुर्योधनः त्वया

हितं तावत् वचः प्रीत्या निःशङ्कम् अभिधीयते

क्षुद्रः सुयोधनः पापो मित्रैः घोरतरैः वृतः

अमर्यादं धिक् युद्धम् मान संशयम्

अजातशत्रोः गेहेषु नन्दन्तः कुरु नन्दनाः

पप्रच्छ पार्थ संदेशम् जात नेत्रः श्रुतौ इव

जयो यत्र सुहृद् बन्धु भृत्य जीवित विक्रयैः

ततो ययातिः दुहित्र्याः तस्याः चक्रे स्वयंवरम्

इति ब्रुवाणाम् आमन्त्र्य तां पाण्डु तनयान् प्रति

निवात कवच उच्छेदे गन्धर्व विजये ऽपि वा

याच्ञा विहित साम्ना श्रीः छिन्न हस्तस्य कङ्कणः

प्रवरः त्वम् रथो राज्ञ् भ्रातृभिः सहितो रथैः

सर्व भूत अवमानेन क्षीण पुण्यः अपतत् दिवः

इति उक्ते भूभुजा भीम फल्गुनौ नकुलः तथा

अत्र अन्तरे धनपतिः स्थूणाकर्ण गृहम् स्वयम्

राक्षस इन्द्रः प्रख्यातो रथ सत्तमः

दुर्योधन हितम् वाक्यं बुध्यस्व स्व कुल श्रिये

विदितं राज सिंहानाम् यत् एतत् पुनर् उच्यते

सहितः तैः वसुमतीम् भुङ्क्ष्व शक्र इव अमरैः

राधेयः सूतपुत्रो ऽहं किं करोमि इति अभाषत

तं भ्रातुः पुत्रम् आयातम् परिष्वज्य हरिं पृथा

परार्ध्य वचनः राजा याचसे विभवं निजम्

ददामि दक्षिणां ते इति अवोचत् पुनर् पुनः

प्रतिक्रिया विकुण्ठेन मनसा मानम् अर्हति

तद् प्रभावम् विजानीहि संजयेन निवेदितम्

राज सिंहाः सित उष्णीष स्फार केसर विभ्रमाः

पश्चात्ताप विनिःश्वासैः कः कुर्यात् मलिनम् यशः

केशिन्या देव कन्यायाः मन्दिरं सह जग्मतुः

उवाच कल्पयन् वीर वक्त्रेषु पुलक श्रियम्

स बभार सित उष्णीषम् अट्टहासम् इव श्रियः

पूर्व संदर्शनात् किंतु पार्थ एव वृणोति माम्

युधिष्ठिर अन्तिकम् प्रायात् अल्प शीघ्र पद अनुगः

इयं भोगवती नाम भोगिनां सुभगा पुरी

शेष अहि शयन अभ्यासात् निर्मौक अंशैः इव आचितः

निबिड गज तुरंगे कौतुक आलोक कान्ता नयन कुवलय अलि लालित उत्ताल सौधे
इति संविदम् आदाय स तां जग्राह वाजिभिः

जयं लभन्ते नियमात् अतस् ते कथितं मया

रजस्वलाः कम्पमाना दारयन् पृतनाः ते

बृहत् कूलम् समासाद्य दिन अन्ते मुक्त वाहनः

स विलोक्य महीपालान् द्रोण कर्ण कृप आदिभिः

ताम् आमन्त्र्य ततो यातः तार्क्ष्येण सह गालवः

इति उक्त्वा अस्य भुजं स्कन्धे निदधे स हि लीलया

निवात कवचाः यत्र कालखञ्जैः सह स्थिताः

स बभौ स्वच्छ दशन छाया छुरित दिङ्मुखः

सा दैवात् उभय भ्रष्टा गत्वा दुःखात् तपस् वनम्

न हनिष्यामि मा ते ऽस्तु प्रणयो ऽयं वृथा मयि

द्रौपदेया रथाः पञ्च तथा वैराटिः उत्तरः

इति ब्रुवन् कौरवेण पृष्टः शान्तनवः पुनः

सात्यकिः चेकितानः च जयत्सेनः च मागधः

सनत्सुजातो योगि इन्द्रः बाल एव सनातनः

अयं सौपर्ण लोकः च यत्र एते गरुड आत्मजाः

रत्नानि आदाय भूरीणि हस्ति अश्व स्यन्दनम् तथा

भजन्ति तेषाम् अमृतम् स्व संविद् क्रोधः तु मूर्खान् समुपैति मृत्युः

ताभ्यां निवेद्य वृत्तान्तं दृष्टः संस्पृष्ट संशयम्

प्रातः श्रीमान् स्वयम् रामो भास्वरः प्रत्यदृश्यत

आ जन्म संभृतः तस्य स्नेहात् मयि मनोरथः

पश्य माधव निर्वैराः संधिम् इच्छन्ति पाण्डवाः

उक्ते कृतव्रतेन इति तस्मिन् याते ऽथ वासरे

दाशार्ण अधिपतेः पुत्रीं भार्यां लेभे सु लोचनाम्

यत् पराक्रम साराणाम् प्रमाणं त्रिपुरान्तकः

इति उक्ते दैत्य राजेन प्रशंसन् सत्य शील ताम्

त्रिः सप्त कृत्वस् क्षपित क्षत्रम् मा हेहय अन्तकम्

प्रविश्य पार्थ सैन्य अब्धिम् ययुः दुर्लक्ष्य ताम् इव

नृत्य गीतैः बहुविधैः माल्य रत्न वर अंशुकैः

श्रुत्वा एतत् सादरम् वीरः कर्णः कृष्णम् अभाषत

स्त्री पूर्वे शरणं याते न शूरः शन्तनोः सुतः

अयोधयं रणे रामं विरामं क्षत्र तेजसाम्

स दश एक अधिकाः श्रीमान् कर्षन् अक्षौहिणीः बभौ

तं व्रजन्तं पथि मुनिः विश्वामित्रः यदृच्छया

आस्था का तत्र मर्त्येषु यत्र एतत् तुल्यम् उद्यतम्

अस्मिन् उपस्थिते कार्ये राज्ञः सु चिर चिन्तिते

विराजितां सभां भास्वत् स्व प्रभा आभरण आननाम्

तनय स्नेह मोहेन कथम् उत्पथम् आस्थितः

तत् एव गत्वा दर्प अन्धः दुर्योधनम् अभाषत

कुरुक्षेत्रम् अथ आसाद्य दुर्योधन _ शनैः

बभूवुः विग्रहाः राज्ञां स्पष्ट रोमाञ्च कञ्चुकाः

किं कुर्मः समर आरम्भः न स्यात् यदि महीपतेः

न महान्तः प्रशंसन्ति युद्धं संशय पञ्जरम्

शिष्यो हि तस्य वचसा गुरोः शन्तनुनन्दनः

न क्वचिद् प्रत्ययम् लेभे शक्रः चक्र आकुल आशयः

रूढ स्नेहाः पर अर्थेषु न ते शाम्यन्ति कौरवाः

इति उक्ते धार्तराष्ट्रेण विषण्णो नारदो ऽवदत्

वक्तुं न युक्तम् उचितम् निन्द्यं हि आत्म प्रशंसनम्

बाष्पात् दुर्दिनम् आदाय कृष्णसार आयत ईक्षणा

अरण्ये जम्बुक त्यक्ते कीट निष्कुषित उदरे

इति उक्तः शौरिणा हृष्टः तथा इति ऊचे स्मित आननः

स त्वं धर्मात् अपेते ऽर्थे मा नियोक्तुम् इह उद्यतः

इति उक्त्वा भ्रकुटि भीम व्यक्त कोप अग्नि विभ्रमः

कुरु पक्ष आश्रितेन अपि कार्यं संपाद्यतां त्वया

अयुद्धेन यथा राजा धृतराष्ट्रः प्रयच्छति

न गिरो मर्म भेदिन्यः स भ्रू भङ्गाः च नो दृशः
तत्र एव अन्यत्र

ललाट मुख बिम्ब अक्षि श्रुति घ्राणेषु गण्डयोः

स्थविष्ठम् अखिल ऋतुभिः सतत सेवितम् काम दम् तद् अन्तर् अपि कल्पक अङ्घ्रिपम् उदञ्चितं चिन्तयेत्

उदञ्च् मुखः रजन्यां तु स्थिर मूर्तिः च सम्मुखः

स चण्डाल आदि विष्ठायाम् आकल्पं जायते कृमिः

तत्र त्व् अनेकशः सन्ति पूजा स्थानानि तत्र च

ऽर्च्याः पक्षि इन्द्रः च तद् अग्रतस्

श्री प्रह्लादसंहितायाम्

गुरु कुच भर भङ्गुर अवलग्न त्रिवलि विजृम्भित रोमराजि भाजाम्

मुख्य अभावे त्व् अमुख्या हि पूज्या इत्य् उच्यते परैः

मूलमन्त्र आत्मकम् बीजेन एकीभूतम् विचिन्तयेत्

अग्निपुराणे च

तथा च श्री भगवत् ब्रह्म संवादे तत्र एव

अत एव मनोहारिणीं

श्यामं नारायणं विद्यान् नाभि चक्रम् तथा उन्नतम्

प्रविशन्न् आलयं विष्णोर् अर्चन अर्थम् सु भक्तिमान्

सूक्ष्म मूर्तिः अमूर्तिश् च सम्मुखा सिद्धि दायिका

श्री शक्ति काम बीजैः च सृष्टि आदि क्रमात् ऽपरे

शालग्राम शिला बिम्बम् न अर्चितम् यदि पुत्रक

सनातनः

तद् उद्गलित माध्वीकम् च प्रच्युत मधु

चलत् अधर दलानाम् उल्लसत् कुण्डलानाम्

अधर उत्तर भावेन कृतम् एतत् तु यत्र वै

तत्र अपि अङ्गुलि नियमः ऽप्य् उक्तः

दक्षिण ऊर्ध्वे पुण्डरीकं पाञ्चजन्यम् अधस् तथा

ताश् च उक्ताः

प्रत्यहं द्वादश शिलाः शालग्रामस्य यो ऽर्चयेत्

सुदर्शन आद्याः तु शिलाः पूजिताः सर्व काम दाः

शालग्राम शिला चक्रम् यो दद्याद् दानम् उत्तमम्

पद्मं सुदर्शनं शङ्खं गदां धत्ते जनार्दनः

बिल्व आकृतिः तथा पृष्ठे शुषिरं च अति पुष्कलम्

दक्षिण ऊर्ध्वम् महा चक्रम् कौमुदी तद् अधस् स्थिता

न स्तुतिर् न उपचारः च शालग्राम शिला अर्चने

पाण्डरस् तु महद् दुःखं भग्नो भार्या वियोग दः

नमस्करोति मनुजः शालग्राम शिला अर्चने

रत्न स्फुरत् मकर कुण्डल रश्मि दीप्त गण्ड स्थली मुकुरम् उन्नत चारु नासम्

दिवसे दिवसे वैश्य प्राणायामास् तु षोडश

रोलम्ब लालित सुरद्रुम सून कल्पित उत्तंसम् उत्कच नव उत्पल कर्णपूरम्

प्रदक्षिण आवर्त कृत वनमाला विभूषिता

कीर्तिः कान्तिस् तुष्टि पुष्टी धृतिः शान्तिः क्रिया दया

धिष्ण्येष्व् इत्य् एषु मद् रूपम् शङ्ख चक्र गदा अम्बुजैः

दृढा धर्मे वाञ्छा यस्य तम्

शङ्खं कौमोदकीं पद्मं चक्रं विष्णुर् बिभर्ति यः

दूर्वा आभम् द्वार संकीर्णम् पीता रेखा तथा एव च

तच् च विविच्य उक्तम्

अत्र चन्द्र स्थाने कौस्तुभः

तत्र एव

राज्य प्रदः दशभिस् तु दश अवतारकः स्मृतः

परमेष्ठी लोहित भः पद्म चक्र समन्वितः

पीठन्यास अनुसारेण पीठं च आत्मनि पूजयेत्

कर्तव्यं सततं भक्त्या शालग्राम शिला अर्चनम्

चक्र शङ्ख गदा पद्म धरः प्रद्युम्न उच्यते

तत्र एव

आदि मूर्तेः तु भेदो ऽयं माधव इति प्रकीर्त्यते

स्खलित ललित पाद अम्भोज मन्द अभिधान क्वणित मणि तुला कोटि आकुल आशा मुखानाम्

सनातनः

नृसिंहं कोप संयुक्तम् तद् बीजेन अखिल आत्मनि

शालग्राम समीपे तु क्रोश मात्रम् समन्ततः

वाम पार्श्वे तथा चक्रे रेखा च एव तु दक्षिणे

नीला संदिशते लक्ष्मीं रक्ता रोग प्रदायिका

स्वर्गाद् इव परिभ्रष्टानां परम सुन्दराणाम् इत्य् अर्थः

अच्युत त्वम् ददात्य् एव सत्यं सत्यं न संशयः

नारदपञ्चरात्रे

द्वे चक्रे एक लग्ने तु पूर्व भागः तु पुष्कलः

गोप वेश धरः कृष्णो देवता परिकीर्तितः

न्यस्यन्ति युगपत् सर्वाण्य् अङ्गैस् तैः पञ्चभिः क्रमात्

घातैस् त्रिभिर् बुधो विघ्नान् भौमान् सर्वान् निवारयेत्

शालग्राम शिलायाम् तु यः श्राद्धं कुरुते नरः

तत्र एव

तथा च उक्तम्

बहु बिन्दु समाकीर्णे दृश्यन्ते नील रूपकाः

बद्ध चक्रा अथवा या स्याद् भग्न चक्रा त्व् अधस् मुखी

क्वचिच् च

स्वस्ति नः पूषा विश्व देवाः

चला अचला इति द्विविधा प्रतिष्ठा जीव मन्दिरम्

सव्ये स कान्तान् अथ यक्ष सिद्ध गन्धर्व विद्याधर चारणान् च

कीदृशीम् तासां यन् मुग्धं मनोहरम् आनन पङ्कजम्
व्युत्क्रान्तैर् मातृका अर्णैः तं शिरस् अन्तैः केन पूरयेत्

हार आवलि भगण राजित पीवर उरस् व्योम स्थली ललित कौस्तुभ भानुमन्तम्

विकासि सुमनस् रस आस्वादन मञ्जुलैः संचरत् शिलीमुख मुख उद्गतैः मुखरित अन्तरम् झङ्कृतैः

कुरुते मानवो यस् तु कलौ भक्ति परायणः

सव्य अधस् पङ्कजं यस्य पाञ्चजन्यं तथा उपरि

वराह आकृतिः आभुग्नश् चक्र रेखासु अलंकृतः

आगम उक्तेन मार्गेण भगवान् ब्राह्मणैर् अपि

आत्मानम् एवं संशोध्य नीत्वा कृष्ण अर्चन अर्ह ताम्

शालग्रामे मनौ यन्त्रे स्थण्डिले प्रतिमा आदिषु

ब्राह्मे एव

अनन्त चक्रः बहुभिश् चिह्नैर् अप्य् उपलक्षितः

दक्षिण उपरि पद्मं तु गदा च अधस् व्यवस्थिता

प्रणय सलिल पूर _ अलस विलोल विलोचन अम्बुजाभ्याम्

तस्य श्री कृष्णस्य पाद पङ्कज गताम् तद् विषयिणीम् इत्य् अर्थः

तथा च उक्तम् क्रमदीपिकायाम्

मुख्याः स्निग्ध आदयः तत्र अमुख्याः रक्त आदयः मताः

सप्त ताल प्रमाणेन वामनं कारयेत् सदा

तत् तेजो हृदये न्यस्य चिन्तयेद् विष्णुम् अव्ययम्

पूजा मन्त्रम् इदं प्रोक्तं सर्वत्र अर्चन कर्मणि

इदानीं क्रमेण वित्त धर्म मोक्ष काम आख्य पुरुष अर्थ चतुष्टयस्य तथा सर्वतः श्रेष्ठस्य पञ्चम पुरुष अर्थ रूपायाः भक्तेश् च वाञ्छायाः प्रदानां देव आदीनाम् ध्यानम् आह गोप इति पञ्चभिः

नारदपञ्चरात्रे

कौस्तुभ उद्भासित उरस्कम् नाना रत्न विभूषितम्

अतः संवर्जयेद् विप्र चक्रस्य क्रय विक्रयम्

करकच्छपिका मुद्रा भूतशुद्धौ प्रकीर्तिता

बद्ध्वा अस्त्रेण अमृतीकुर्यात् अथ तत् धेनुमुद्रया

तां बिभ्राणम् प्रकटयन्तम्

तद् तद् न्यासान् अभेदाय मनोर् भगवता सह

यः कथां कुरुते विष्णोः शालग्राम शिला अग्रतस्

अतत्त्व व्याप्ति अरूपस्य तद् प्राप्त्याः हेतुना पुनः

केशव आदिः अयं न्यासो न्यास मात्रेण देहिनः

श्री लोचनयोः इतस् ततो बहुधा निपतनेन सर्वतो दर्शनान् माला इति उक्तम्

कृष्णाजिनं कम्बलं वा न अन्यत् आसनम् इष्यते

गरुडः स तु विज्ञेयश् चतुर् चक्रः जनार्दनः

पञ्चाशत् लिपिभिः विभक्त मुख दोस् पथि मध्य वक्षस् स्थलीम् आपीन तुङ्ग स्तनीम्

तथा च एकादश स्कन्धे नाना तन्त्र विधानेन कलाव् अपि तथा शृणु इति

मुक्तिं प्रयान्ति मनुजा नूनं साङ्ख्येन वर्जिताः

यदि अपि दश अक्षर आदिना अपि पूजा विधौ भेदो न अस्ति तथा अपि न्यास आदि भेद अपेक्षया तथा लिखितम्

तत्र एव

न अति उच्छ्रितम् न अति नीचम् चैल अजिन कुश उत्तरम्

अर्धचन्द्र आकृतिः देवो हृषीकेश उदाहृतः

शङ्खे हृदयमन्त्रेण गन्ध पुष्प अक्षतान् क्षिपेत्

प्रदीप्त मणि कुट्टिमाम् कुसुम रेणु पुञ्ज उज्ज्वलाम् स्मरेत् पुनर् अतन्द्रितो विगत षष् तरंगाम् बुधः

वामे च स्थापयेत् पार्श्वे कलसं पूर्णम् अम्भसा

प्राञ्च् द्वार उभय पार्श्वे तु यजेच् चण्ड प्रचण्डकौ

दक्षिण ऊर्ध्वे गदा यस्य चक्रं च अधस् व्यवस्थितम्

तद् प्रसादः भवेन् नृणां शालग्राम शिला अर्चनात्

अतो यथासम्प्रदायं न्यासान् कुर्याद् यथाविधि

चन्द्र आकृतिम् हिरण्य आख्यम् रश्मिजालं विनिर्दिशेत्

स्कान्दे च

आसन आद्यैः तु पुष्प अन्तैः यथाविध्य् अर्चयेद् बुधः

किंच

पीत अम्बर धरम् कृष्णं पुण्डरीक निभ ईक्षणम्

कुर्युर् भगवति प्रादुर्भूते कृष्णे च वैष्णवाः

गुरून् मूर्ध्नि गणेशं च मूलाधारे अभिपूज्य तम्

चक्रं गदां पद्म शङ्खौ गोविन्दो धरते भुजैः

स्निग्धा सिद्धि करी मन्त्रे कृष्णा कीर्तिं ददाति च

दीर्घा काञ्चन वर्णा या बिन्दु त्रय विभूषिता

पाद्मे

यकारेण मुखे सङ्कर्षणं न्यसेत् पुंस् अन्वितम्

पार्श्वयोः पृष्ठतो नाभौ जठरे हृदये अंसके

शालग्राम शिलायाम् तु त्रैलोक्यं सचराचरम्

चतुर् चक्रः सूक्ष्म द्वारः वनमाला अङ्कित उदरः

न्यसेद् भूयो ऽपि तान् विद्वान् एवं वार चतुष्टयम्

अश्वमेध सहस्राणि वाजपेय शतानि च

वषट् युतम् च कवचं हुं युज् अस्त्रम् च फट् युतम्

महा पूजाम् तु कृत्वा आदौ पूजयेत् तां ततो बुधः
श्री चैतन्य प्रभुम् वन्दे बालो ऽपि यद् अनुग्रहात्

शालग्राम शिला बिम्बम् हत्या कोटि विनाशनम्

अस्थिरायां विकल्पः स्यात् स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम्

नारायणं च सर्व आढ्यम् लकारेण एव पादयोः

पाषाणं तद् भवम् यत् तत् शालग्रामम् इति स्मृतम्

तत्र एव अन्यत्र

प्रद्युम्नः सूक्ष्म चक्रः तु पीत दीप्तिः तथा एव च

तादृशीनां कन्यानां श्री गोप कुमारीणाम् शतेन वेष्टितम्
वेश्या अनङ्गवती नाम विभूतिद्वादशी व्रतम्

ग्रामाः च गुरवे भक्त्या विप्रेषु द्वादशा एव तु

पत्नी च तस्य अप्रतिमा मुनि इन्द्रैः नारी सहस्रैः अभितस् ऽभिनन्द्या

इदम् आचरतः ब्रह्मन् अखण्ड व्रतम् आचरेत्

किम् एभिः कमलैः कार्यं वरं विष्णुः अलंकृतः

तत् च लुब्धक दाम्पत्यम् पूजयित्वा विसर्जितम्

प्रसङ्गात् उपवासेन ते अद्य सुखम् आवयोः

नाम्ना च लावण्यवती बभूव सा पार्वती इव इष्टतमा भवस्य
तस्मात् पाणिं गृहाण अस्याः सर्वलोक एक मङ्गलम्

तथा एव वृक्ष संस्थम् तत् कपेर् अङ्गम् अपातयत्

दश तीर्थानि कौरव्य गौरीशृङ्गे वसन्ति च

ताम्राचले ऽपतत् कस्माद् गौरी रूपम् दधर सा

शाखा अन्तरे निविष्टस् तु वेदनाम् अ सहन् मृतः

नवम्यां तेषु यः स्नाति स पापैर् मुच्यते ध्रुवम्

एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र कश्चित् सिद्ध वरः ऽभ्यगात्

कारणं च अत्र राजर्षिश् चिन्तयामास दुःखितः

ताम्रगङ्गा महिम्ना असौ वानरो ऽपि नरेश्वर

ध्यायन्त्य् एकाकिनी रुद्रं गिरौ तत्र चचार ह

महाबलस्य निकटे देवी प्राच् मुखतः स्थिता

क्षणेन लब्ध संज्ञः तु स्वयम् आश्वस्य कृच्छ्रतः

सर्व पाप विनिर्मुक्ताः ते अपि यान्त्य् उत्तमां गतिम्

शेषं सर्व अङ्गम् अपि तु वानर आकारम् अद्भुतम्

तीर्थेषु तेषु यः स्नाति सो अनन्त फलम् अश्नुते

अस्थि निक्षेपणम् च अत्र पितॄणां स्वर्ग कारणम्
अतश् चराचरं विश्वं प्रभवस् तस्य गीयसे

जातवेदस् मुखात् मायी मिषताम् आच्छिनत्ति नः

वाचस्पतिर् उवाच इदम् प्राञ्जलिर् जलजासनम्

प्रसूति _ सर्गस्य ताव् एव पितरौ स्मृतौ

जगद्योनिर् अयोनिस् त्वं जगत् अन्तः निरन्तकः

शाम्येत् प्रत्यपकारेण न उपकारेण दुर्जनः

ततो मन्द अनिल उद्धूत कमल आकर शोभिना

वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठित अश्रि इव लक्ष्यते

लब्ध प्रतिष्ठाः प्रथमं यूयं किं बलवत्तरैः

स्थिर प्रदीप ताम् एत्य भुजंगाः पर्युपासते

तस्य आत्मा शितिकण्ठस्य सैनापत्यम् उपेत्य वः

पुरे तावन्तम् एव अस्य तनोति रविर् आतपम्

भवत् लब्ध वर उदीर्णः तारक आख्यः महा असुरः

व्यावृत्त गतिः उद्याने कुसुम स्तेय साध्वसात्
तत्र तेन पुरुषेण ताम्र पट्टैः पादौ बद्ध्वा तान् पर्वतान् वीर्य बलेन लङ्घयित्वा सप्त क्षारनद्यः

धर्मता च एषा न तावत् पुत्रस्य नाम निर्गच्छति यावत् पिता ध्रियते

ततः सुप्रियो महा सार्थवाहः कथयति अस्य रत्नस्य को ऽनुभाव इति ताः कथयन्ति यत् खलु महा सार्थवाह जानीयाः इदं मणि रत्नम् तत् एव पोषध उषितः ध्वज अग्रे बद्ध्वा आरोप्य कृत्स्ने जम्बुद्वीपे घण्टा अवघोषणम् करणीयम् शृण्वन्तु भवन्तो जम्बुद्वीप निवासिनः स्त्री मनुष्याः युष्माकम् यो येन अर्थी उपकरण विशेषेण हिरण्येन वा सुवर्णेन वा रत्नेन वा अन्नेन वा पानेन वा वस्त्रेण वा भोजनेन वा अलंकार विशेषेण वा द्विपदेन वा चतुष्पदेन वा वाहनेन वा यानेन वा धनेन वा धान्येन वा स चित्तम् उत्पादयतु वचनं च निश्चारयतु

द्वार मूलम् उपसंक्रम्य त्रिकोटयति

अधिगतः ते सर्व जन मनोरथ सम्पादकः जम्बुद्वीपस्य प्रधानो रत्न विशेषः

यदि भदन्त आनन्दस्य अपि दुरासदा बुद्धा भगवन्तो दुष्प्रसहाः कथं भदन्त आनन्दः जानीते ऽमुकां दिशं भगवान् गमिष्यति इति निमित्तेन वा भवन्तः परिकथया वा

अतिक्रान्तस्य च अस्य प्रभास्वरा औषधी अन्तर्हिता

भूयः सम्प्रस्थितो ऽद्राक्षीत् सुप्रियो महा सार्थवाहः सौवर्णं महा नगरम् आराम सम्पन्नम् पुष्करिणी सम्पन्नम्

ततो भगवता चौराणां महा निधानम् दर्शितम् एवं च उक्ताः वत्साः यावत् आप्तम् धनं गृह्णीथ इति

अस्य न किंचित् निस्तरणम् अन्यत्र वृक्ष अग्रात् वृक्षम् अधिरुह्य गन्तव्यम्

स्थानम् एतत् विद्यते यत् तेन एव आबाधेन कालं करिष्यति इति

तस्य उपरिष्टात् योजन मात्रे ऽमोघा नाम ओषधी विचित्र रूपा

आत्त मनसः ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्

सचेद् दारकः भवति दक्षिणं कुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति

स्वागतं महा सार्थवाहाय

तस्मिन् वेणु गुल्मे महती अश्म शिला

अथ सुप्रियो महा सार्थवाहः सुप्त प्रबुद्धः वेत्र शिटाम् बद्ध्वा तानि पर्वत शृङ्गाणि अतिक्रान्तः

स वीर्य बलेन आत्मानम् संधार्य तस्मात् एव महा पर्वतात् अमोघाम् नाम ओषधीम् समन्विष्य गृहीत्वा नेत्रे अञ्जयित्वा शिरसि बद्ध्वा समालभ्य अनुलोमप्रतिलोमं नाम महा पर्वतम् अभिनिष्क्रमितव्यम्

त्रिशङ्कौ पर्वते त्रिशङ्कवो नाम कण्टकाः तीक्ष्णाः सु तीक्ष्णाः

अथ स सुप्रियो महा सार्थवाहः ताः किन्नर कन्याः धर्म्यया कथया संदर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य मातृ दुहितृ वत् प्रतिसंमोद्य यथा उद्दिष्टेन मार्गेण यथा उक्तेन विधिना अनुपूर्वेण तं भूमि प्रदेशम् अनुप्राप्तः

ततस् तेषाम् चौराणां सार्थ निष्क्रय अर्थम् भगवता निधानं दर्शितम्

श्लक्ष्णं पर्वतम् अतिक्रम्य श्लक्ष्णा नाम नदी ग्राह मकर आकुला

तत् भवतु दारकस्य नाम सुप्रिय इति

तत्र तेन पुरुषेण तस्मात् एव समुद्र कूलात् महा मकरीनाम् औषधीं समन्विष्य गृह्य नेत्रे अञ्जयित्वा शिरसि बद्ध्वा समालभ्य महान्तं प्लवम् आस्थाय सुप्तं ताराक्षं दक राक्षसम् विदित्वा पूर्व बुद्ध भाषिताम् एरण्डाम् नाम महा विद्याम् उच्चारयता मन्त्र पदाम् दक राक्षस समीपेन गन्तव्यम्

अपि तु अहं महा व्याधिना ग्रस्तो मुमूर्षुः

पश्यसि त्वं दक्षिणकेण महत् शस्त्र पर्वतम्

सप्तमं तु वारं भगवान् सार्थ रहितः भिक्षु संघ पुरस्कृतः श्रावस्त्या राजगृहं सम्प्रस्थितः

सचेद् दारिका भवति वामं कुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति

ततः सुप्रियाय महा सार्थवाहाय कथयति मरण अन्तिकाः मे वेदनाः प्रादुर्भूताः

सप्त आशीविषम् अतिक्रम्य महान् सुधावदातः पर्वतः उच्चः च प्रगृहीतः च

दृष्ट्वा च पुनः परस्परं संलपन्ति भगवान् गच्छतु भिक्षु संघम् मुषिष्यामः

ता अपि एवम् आहुः एतु महा सार्थवाहः

यः खलु तेन धूमेन मृगो वा पक्षी वा स्पृश्यते स पञ्चत्वम् आपद्यते

तत्र नीलग्रीवो नाम राक्षसः प्रतिवसति पञ्च शत परिवारः उग्र तेजाः रौद्रः पर प्राण हरः

यः च असौ चन्द्रप्रभो यक्षः एष एव अनिरुद्धः भिक्षुः स तेन कालेन तेन समयेन
अथ तद् चौर सहस्रम् ताम् एव रात्रिं शुचि प्रणीतं खादनीय भोजनीयम् समुदानीय काल्यम् एव उत्थाय आसनानि प्रज्ञप्य उदक मणीन् प्रतिष्ठाप्य भगवतो दूतेन कालम् आरोचयति समयो भदन्त सज्जं भक्तम् यस्य इदानीम् भगवान् कालं मन्यसे

सा च खलु गुहा आशीविष परिपूर्णा तिष्ठति

ततस् ते चौरा मुषितु कामाः सर्व जवेन प्रसृताः

स्रुत्वा च पुनर् उपसंक्रम्य सुप्रियं महा सार्थवाहम् इदम् अवोचन् परिक्षीण धनाः स्म इति

सचेद् उत्पादयिष्यसि तत्र एव अनयेन व्यसनम् आपत्स्यसे

सुप्रियो महा सार्थवाहः ताः किन्नर कन्याः धर्म्यया कथया संदर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य मातृ भगिनी दुहितृ वत् प्रतिसंमोद्य तृतीयात् किन्नर नगरात् प्रतिनिष्क्रान्तः

अथ संबहुलाः श्रावस्ती निवासिनः वणिजः आयुष्मतः आनन्दस्य भाषितम् अभिनन्द्य अनुमोद्य आयुष्मत आनन्दस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा उत्थाय आसनात् प्रक्रान्ताः

स यत् मासेन गच्छति तत् एकेन दिवसेन प्रत्याह्रियते

ता अपि एवम् आहुः एतु महा सार्थवाहः

उपसंक्रम्य भगवतः पादयोर् निपत्य भगवन्तम् इदम् अवोचन् अधिवासयतु अस्माकं भगवाञ् श्वो ऽन्तर्गृहे भक्तेन सार्धं भिक्षु संघेन

अयं तु प्रतिविशेषः यानि च अस्य लोकस्य भवन्ति महा भयानि तत् यथा राजतो वा चौरतो वा अग्नितो वा उदकतो वा मनुष्यतो वा अमनुष्यतो वा सिंहतो वा व्याघ्रतो वा द्विप तरक्षुतः वा यक्ष राक्षस प्रेत पिशाच कुम्भाण्ड पूतन कटपूतनतः वा ईतयः उपद्रवः वा उपसर्गो वा अनावृष्टिः वा दुर्भिक्ष भयानि वा अस्मिन् उच्छ्रिते रत्न विशेषे इम ईतयः उपद्रवाः न भविष्यन्ति

त्रिशङ्कवो नाम कण्टकाः तीक्ष्णाः अष्टादश अङ्गुलाः उदके अन्तर्गताः तिष्ठन्ति

सह चित्त उत्पादात् वा अग्निः चारणेन च यथा ईप्सिताः च उपकरण विशेषाः अस्य रत्नस्य अनुभावात् आकाशात् अवतरिष्यन्ति

अस्ति खलु महा सार्थवाह पश्चिमे दिग्भागे पञ्च अन्तर द्वीप शतानि समतिक्रम्य सप्त महा पर्वताः उच्चाः च प्रगृहीताः च सप्त च महा नद्यः

कालेन च कालं दिव्यानि रूपाणि दृश्यन्ते दिव्याः शब्दाः श्रूयन्ते उदाराश् च अवभासाः प्रज्ञायन्ते आत्म व्याकरणानि च श्रूयन्ते धर्म सम्भोगः आमिष सम्भोगः अल्प आबाधा च बुद्ध चारिका

अधिगतं ते सर्व जन मनोरथ सम्पादकम् जम्बुद्वीप प्रधानम् रत्न विशेषम्

सम्प्राप्तो ऽसि बदरद्वीप महा पत्तनम् मनुष्य अ मनुष्य अन् अवचरितम् महेशाख्य पुरुष अध्युषितम्

तासां तीरे महा शाल्मली वनम्

ततः शाल्मली फलकैः प्लवं बद्ध्वा मांस पेश्या आत्मानम् आच्छाद्य अधिरोढव्यम्
संराधन्यै देव्यै स्वाहा

परिधत्त धत्त वाससा एनम् शत आयुषम् कृणुत दीर्घम् आयुः
षण्मुखो ऽपि सुरान् रक्षन्न् आसीत् तैः परिवारितः

स्वम् अङ्गं पाटयामास स्वयं दन्त नख क्षतैः

काले तत्र च पक्वेषु तस्य सस्येषु अशङ्कितम्

अस्ति इह प्रमदा उद्याने तरु मण्डल मध्य गः

तथा एवा उत्पत्य हर्म्य स्था व्योम्ना एवा उज्जयिनीम् ययौ

योधयामास गत्वा च कुमारं स स मत्सरः

कालरात्रिर् इति ख्याता ब्राह्मणी गुरुर् अत्र नः

राज पुत्रः अपि अगात् स्वैरं कथितं फलभूतिना

संभाव्य भावि बहु धान्य फलम् जनो ऽपि तस्यां पुरि प्रतिगृहं विहित उत्सवः ऽभूत्

तत्र उक्त राज आदेशम् तं स्थित संविद् स सूपकृत्

अतस् त्वरितम् आहारम् उत्तमं साधयेर् इति

जाने व्यभिचरत्य् एको विश्वासः कुटिलेषु कः

विस्मय उद्वीक्षितः सर्वैस् तं स राजानम् अभ्यगात्

अति क्रोधात् उपाध्यायो विरुद्धम् अकरोन् मयि

तद् मध्ये च महा भोगम् अश्वत्थ तरुम् ऐक्षत

विकीर्ण वस्त्र केशान्ता रुदती तावद् आस्त च

असृज् सुरा महामांस कल्पित उग्र बलि क्रियाम्

बभूव शिष्यः शीलेन विराजित वपुः गुणः

उपेत्य तनयं शर्वः स्वयं युद्धाद् अवारयत्

तां दृष्ट्वा तादृशीं तत्र कालरात्रिम् उपागताम्

सर्ग विच्छेद रक्षा अर्थम् अमूर्तस्य एव तद् गिरा

सा भूमिः पर राष्ट्रेण दैवाद् एत्य व्यलुण्ठ्यत

यदा च न ऐच्छन् गमनं समेतास् तस्य बान्धवाः

तद् क्षणम् च क्षुधा आक्रान्तः शाक वाटे ऽवतीर्य सः

बुद्ध्वा प्रवेशयामास फलभूतिं कुतूहली

सोमदत्तं पितृ सुहृद् द्विजः को अपि एवम् अब्रवीत्

आदित्यप्रभ संज्ञस्य राष्ट्रं श्रीकण्ठ देश गम्

कृत प्रदक्षिणः अश्वत्थ वृक्षम् तं प्रणनाम सः

पाषाण घात दायी इति राज अग्रम् तैर् अनीयत

सेव्यमानो वर स्त्रीभिः ऐन्द्रं सुखम् अवाप सः

क्रमेण नगरीं प्राप क्षितीशः स परिच्छदः

प्रविश्य अथ पुरे तस्मिन्न् उत्पत्य दिवि स अनुगः

सो ऽवादीद् भद्र कृत् भद्रम् अभद्रं च अपि अभद्र कृत्

तत्र तं कोटर अन्तस्थम् देवाः शम्बूक रूपिणम्

तथा इति आरोपितः राज्ञा स प्रासादः ऽस्य पश्यतः

प्रतिपेदे च देवानां स कार्यं तैः कृत स्तुतिः

वदेः पठित्वा संध्या अग्निहोत्र मन्त्रान् इदं वचः

तत्र तस्मिन् स्थिते प्राग्वत् कालरात्रिर् उपेत्य सा

आनाय्य सूपकारं च ततः साहसिक अभिधम्

तत्र संरक्ष्यमाणः सन् स गर्भः शाम्भवैः गणैः