tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एवं विहिताव् अपरौ भवतः

अ तप्त तनूः न तद् आमो अश्नुते शृतास इद् वहन्तस् तत् सम् आशत इति राजानम् अभिमन्त्र्य होतृ चमसात् यजमानः पवित्रे संततां धारां स्रावयति

अल्पीयांसं माध्यंदिनाय सवनाय अवशिनष्टि

अधिषवण चर्मणि संमुखान् ग्राव्णः कृत्वा ग्रावभ्य ऋजीषं व्यपोहति
प्र एनान् नुदे मनसा प्र चित्तेन उत ब्रह्मणा

अश्वत्थ शत्रून् मामकान् यान् अहं द्वेष्मि ये च माम्
जुह्वां नव गृहीतम् आज्यं गृहीत्वा नव समिष्ट यजूंषि जुहोति
सा या नवतिः तिस्रः ताः त्रिंशिन्यः विराजः

बहु वै एतस्मिन् अहनि किञ्च किञ्च वारणम् क्रियते शान्त्यै एव

तत् शतम्

आत्मा एक शततमः

तत् उ भारद्वाजम्
प्राश्नीतः

दक्षिणेन अध्वर्युः गार्हपत्यं परिक्रामत्य् उत्तरेण होता
माक्षिक सत्त्वम् ताप्य सारम् हित्वा त्यक्त्वा अन्येषां रस उपरसाणाम् शक्तिः सामर्थ्यं न अस्ति
पूयालसो व्रणः सूक्ष्मः शोफ संरम्भ पूर्वकः

प्रस्तारि अर्म मलैः स अस्रैः स्नाव अर्म स्नाव संनिभम्

धवल अभ्र उपलिप्त आभम् निष्पाव अर्ध दल आकृति

अथ अतस् संधिसितासितरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः
पशुः एव पशोः दक्षिणा स्थालीपाकस्य पूर्णपात्रम्
तेन इमम् अवान्तरदेशं लोकम् अपश्यत्

तेन इमान् लोकान् समदधुः सं यज्ञम् अदधुः

तस्माद् उ ह एतस्मात् साम्नो न एव कदाचन इयात् स इन्द्रः मे स देवः यज्ञो ऽसद् इति

न इति अब्रुवन् साधु विभक्ताः नो लोकास् तान् न शक्ष्यामः संलोभयितुम् इति
क्षीरोदजायाः विभवेन रहितानाम् इत्य् अर्थः
एते वा एव प्रवचने कालिन्दः सारस्वत इति वा

अर्हयिष्यन्त आहरन्ति विष्टरौ पाद्यम् अर्घ्यम् आचमनीयं मधुपर्कम् इति

विष्टरयोर् एकम् अध्यास्ते धौतौ पादाव् इतरस्मिन्
राज ऋषिभिः संगायनम् आ दीक्षणीयायाः दीक्षा अन्ते देवैः आ औपवसथ्यात्
श्रीः विराज् अन्नाद्यम्
इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्न् इत्य् आनुष्टुभम्

ऊरू

वने न वा यो न्य् अधायि चाकन् यो जात एव प्रथमो मनस्वान् इति ते अन्तरेण आ याह्य् अर्वाङ् उप वन्धुरेष्ठा विधुं दद्राणं समने बहूनाम् इत्य् एतद् आवपनम्
आरम्भणीयम् अहः

तयोर् आवृत्त उत्तरः

अतिरात्रो ज्योतिर् गौर् आयुर् इति त्रि अहः चतुर्दश अभिप्लवाः षडहा दशरात्रो महाव्रतं च अतिरात्रः च

अथ वैषुवतम्
एवं मुख्य आदिकान् सृष्ट्वा पद्मयोनिः शिल अशनैः

एवम् आहुः महादेवम् आवयोः अपि कारणम्

आवयोः अखिलस्य ईशः शरणं च महेश्वरः
यो वा एतद् अक्षरम् अ विदित्वा गार्ग्य् अ विदित्वा अस्मात् लोकात् प्रैति स कृपणः

न तद् अश्नाति कश्चन

एतस्मिन् नु खल्व् अक्षरे गार्ग्य् आकाश ओतश् च प्रोतश् च

पृच्छ गार्गि इति

स ह उवाच यद् ऊर्ध्वं गार्गि दिवो यद् अवाक् पृथिव्या यद् अन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद् भूतं च भवच् च भविष्यच् च इति आचक्षत आकाश एव तद् ओतं च प्रोतं च इति
अमीषां मूर्ध्नि स मातुः पुत्रयोर् इत्य् अनुपूर्वं संपातान् आनयति

एतेन एव सूक्तेन आज्यम् जुह्वन्
सु विचितम् राजानं पुरस्ताद्भागाभिर् उपतिष्ठत एष ते गायत्रो भाग इति मे सोमाय ब्रूताद् एष ते त्रैष्टुभो भाग इति मे सोमाय ब्रूताद् एष ते जागतो भाग इति मे सोमाय ब्रूताच् छन्दोमानां साम्राज्यं गच्छ इति मे सोमाय ब्रूताद् इति

अथ एनम् गवा पणते गवा ते क्रीणानि इति

एकया एकया उत्सर्गम् मिमीते

अथ हिरण्यवता पाणिना राजानम् अभिमृशत्य् अंशुना ते अंशुः पृच्यतां परुषा परुर् गन्धस् ते कामम् अवतु मदाय रसो अच्युतो ऽमात्यो ऽसि शुक्रस् ते ग्रह इति
एवम् लक्षण संयुक्तः रस विद्या गुरुः भवेत्
अथ यत् सत्त्रायणम् इति आचक्षते ब्रह्मचर्यम् एव तत्

अथ यत् अनाशक अयनम् इति आचक्षते ब्रह्मचर्यम् एव तत्
बरौ रोहेत् तन् महा सूक्तम् च जागतं च
भूतो भूतेषु पय आ दधाति स भूतानाम् अधिपतिर् बभूव
एते द्वे योनी एकं मिथुनम्

यत्र ह्य् एव अग्निः तत् पृथिवी यत्र वै पृथिवी तद् अग्निर् इति

एते द्वे योनी एकं मिथुनम्
तेषां कृत उत्साहानाम् महान्तं संघम् आदाय रात्रौ अन्यम् ग्रामम् उद्दिश्य अन्यम् ग्रामं कृतक स्त्री पुरुषम् गत्वा ब्रूयुः इह एव विद्या प्रभावः दृश्यतां कृच्छ्रः पर ग्रामः गन्तुम् इति
परि णो वृङ्ग्धि शपथ ह्रदम् अग्निर् इवा दहन्
तौ वा एताव् उभाव् एव त्रिवृताव् उभौ पञ्चदशौ

सा वा एषा प्रेतिश् च एव प्रतिष्ठितिश् च

येन प्रतितिष्ठति स पञ्चदशः

अथ आग्नेयम् आज्यम् एक देवत्यम्
तेषाम् नाम्नाम् वाच् इति एतत् एषाम् उक्थम्

त्रयम् वै इदम् नाम रूपम् कर्म

एतत् एषाम् ब्रह्म
एतद् वै परमं तपो यद् व्याहितस् तप्यते

परमं ह एव लोकं जयति य एवं वेद
पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यक् नर सुर आदिभिः

वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेन अर्थेन च अञ्जसा

नद्यः समुद्राः च तयोः तुष्टिः पुष्टिः तद् आश्रये

ततो नाना रसः जज्ञे जिह्वया यो ऽधिगम्यते

पुरुषो ऽण्डं विनिर्भिद्य यदा असौ स विनिर्गतः

यदा एक एकतरः ऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते

एतत् भगवतः रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया

ब्रूहि नः तत् इदम् सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम्

एकम् एकतर अभावे यदा न उपलभामहे

गुण आत्मकानि इन्द्रियाणि भूतादि प्रभवाः गुणाः
प्राणो ह्य् एव एतानि सर्वाणि भवति
भूर् भुवः स्वर् मधु करिष्यामि मधु जनयिष्यामि मधु भविष्यति भद्रं भद्रम् इषम् ऊर्जम् इति

ताभ्यो हिंकारेण एव अन्नाद्यम् सृजते

ब्रह्म वै यजुः
अथ एनत् तप्त्वा उदक् उद्वास्य शीतीकृत्वा तिरस् पवित्रम् दध्ना आतनक्ति सोमेन त्वा तनच्मि इन्द्राय दधि इति महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्र याजी भवति

यावता मूर्छयिष्यत् मन्यते तावत् आनयति

तेषु सांनाय्य तपनीम् अधिश्रयति द्यौः असि पृथिवी असि विश्व धायाः असि परमेण धाम्ना दृंहस्व मा ह्वार् इति
रेतो वै पात्नीवतः

नेष्टुर् उपस्थे धिष्ण्य अन्ते वा आसीनः भक्षयति
याजन अध्यापन प्रतिग्रहाः सर्वेषाम्

सर्वथा वृत्तिर् अशक्ताव्

तद् वर्ण संकर अभक्ष्य नियमः तु
अथ एनम् पौरोडाशीयानां प्रथमम् उपकारयति
यज्ञस्य वो रथ्यं विश्पतिं विशाम् इति वैश्वदेवं वृषा केतुर् यजतो द्याम् अशायत इति वृषण्वद् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम्

यज्ञेन वर्धत जातवेदसम् इति जातवेदस्यं वृधन्वद् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्य अह्नः रूपम् अह्नो रूपम्
तस्मिन् इदम् सर्वम् अन्तर्

तत् याः तिस्रः आगाः इमे एव ते लोकाः

अथ यानि त्रीणि आगीतानि अग्निः वायुः असौ आदित्यः एतानि आगीतानि
तस्माद् एतेषु पूर्वेषु कर्मसु शनैस्तरां शनैस्तराम् इव अनुब्रूयात्
सा धूम्रा दित्यौह्य् उदैद् ईर्मतो ह्रसीयसी पश्चाद् वर्षीयसी जरती इव कुष्ठा अशृङ्गी तृतीयेन च आत्मनः तृतीयेन च सहस्रस्य
ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्राः श्वेत रक्त पीत कृष्ण वस्त्र धारिणः ज्ञातव्याः न त्व् एषां स्वरूपम् इति

पुनः किम् भूतः नाग क्षय इत्यादि नागानां शेष आदीनाम् क्षयाय नाशाय बहल रागः बहु प्रीतः यो ऽसौ गरुडः खगेश्वरः तत्र चरति गच्छति तथा उक्तः
स मेधा शास्तिभिः च अभिगतानाम् अङ्ग विद्यया शिष्य संज्ञाभिः च कर्माणि अभिजने अवसितानि आदिशेत् अल्प लाभम् अग्नि दाहम् चोर भयम् दूष्य वधम् तुष्टि दानम् विदेश प्रवृत्ति ज्ञानम् इदम् अद्य श्वो वा भविष्यति इदं वा राजा करिष्यति इति

पर मर्म ज्ञः प्रगल्भः छात्त्रः कापटिकः

प्रव्रज्या प्रत्यवसितः प्रज्ञा शौच युक्तः उदास्थितः
यक्ष्मम् त्वचस्यम् ते वयम् विष्वञ्चम् वि वृहामसि

अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां कर्णाभ्याम् आस्याद् उत

यक्ष्मं भसद्यं श्रोणिभ्यां भंससो वि वृहामसि
ताभिर् आद्रव इति

आह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्याम्

अथ समानयमान आह विष्णव इत्य् उपांश्व् अनुब्रूहि इति उच्चैः
तम् स्वा वाच् ऐट्ट जुहुधि इति
अप इतस् वायो सविता च दुष्कृतम् अप यक्ष्मं शिमिदां सेधतं परः
को वै प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै

ताभ्यो न व्याह्वयीत समानं हि छन्दो अथ उ न इद् धाय्याः करवाणि इति

कस् तम् इन्द्र त्वावसुं कन् नव्यो अतसीनां कद् न्व् अस्य अकृतम् इति कद्वन्तः प्रगाथा आरम्भणीया अहर् अहः शस्यन्ते
अथ एनत् हिरण्यम् अन्तर्धाय स्रुव आहुत्या अभिजुहोति पितृभ्यः स्वाहा इति

एतस्या उच्छ्रयणम् अनु प्राचीन कर्णाः स्थूणा उच्छ्रयन्ति

स दक्षिणानि दक्षिणान्य् एव उत्तराणि करोति
त्वम् अग्ने अयासि

वह वपां जातवेदः पितृभ्यो यत्र एतान् वेत्थ निहितान् पराके
भुक्त्वा उच्छिष्टम् वध्वै दद्यात्

हविष्यम् अन्नम् परिजप्य अन्न पाशेन इति असौ इति वध्वः नाम् ब्रूयात्

त्रि रात्रम् क्षार लवणे दुग्धम् इति वर्जयन्तौ सह शयीयाताम् ब्रह्मचारिणः
आ त्वा रथं यथा ऊतये इदं वसो सुतम् अन्ध इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपद् अनुचरौ रथवच् च पिबवच् च प्रथमे ऽहनि प्रथमस्य अह्नः रूपम्
सीसे शीर्ष्णा च उपबर्हणे

इह एव अयम् इतरो जातवेदा देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्न् इति
गण आसनम् गण मूर्ति गणाधिपतिम् अर्चयेत्

चणारूपा चण्डिका आख्या दुर्गे दुर्गे ऽथ रक्षिणि

कौमारी वैष्णवी पूज्या वाराही च इन्द्र देवता

रतिः प्रीतिः कामदेवः पञ्च बाणाः च योगिनी
यत् कृतं यत् तृतीयस्य अह्नः रूपम् एतानि वै नवमस्य अह्नः रूपाणि

प्र वीरया शुचयो दद्रिरे ते ते सत्येन मनसा दीध्याना दिवि क्षयन्ता रजसः पृथिव्याम् आ विश्व वारा अश्विना गतं नो ऽयं सोम इन्द्र तुभ्यं सुन्व आ तु प्र ब्रह्माणो अङ्गिरसो नक्षन्त सरस्वतीं देवयन्तो हवन्त आ नो दिवो बृहतः पर्वताद् आ सरस्वत्य् अभि नो नेषि वस्य इति प्रौगं शुचिवत् सत्यवत् क्षेतिवद् गतवद् ओकवन् नवमे ऽहनि नवमस्य अह्नः रूपम्
किंविशिष्टेन लता द्वयेन वस्त्र चीर द्वयेन प्रोतं च तत् विततम् विस्तीर्णं च तत् नद्धं बद्धं तेन

तद् सिद्ध तैलम् पट गालितम् वस्त्र पूतम् गृहीत्वा तदनु तद् पश्चात्
अथ संप्रैषम् आह अग्नये प्रणीयमानाय अनुब्रूहि अग्नीध् एकस्फ्यया अनुसंधेहि इति

ताम् प्रादेश मात्रीम् चतुर् अश्राम् निष्ठाय शम्यया परिमिमीते

ब्रह्मणि संभाराः भवन्ति
परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य बर्हिर् उद पात्रम् उपसाद्य
दक्षः पुत्र सहस्राणि पाञ्चजन्याम् अजीजनत्

पृथिवी तल सम्भूतम् अरुन्धत्याम् अजायत

एतेषां मानसानां तु त्रिशूल वर धारिणाम्

प्रजाः सृज इति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः

तडाग आराम कूपेषु स्मृतः सो अमर वर्धकिः
अपवृत्त कर्मा लौकिको अर्थ संयोगात्

दर्शनाच् च

प्रत्यक् ग्रन्थीन् अवगूहति
ताबुवेन अरसम् विषम्

खातम् अ खातम् उत सक्तम् अग्रभम्

गृह्णामि ते मध्यमम् उत्तमम् रसम्
उपोदयं व्रत प्रदः वाचं यमयत्य् अग्नीञ् ज्योतिष्मतः कुरुत दीक्षित वाचं यच्छ पत्नि वाचं यच्छ इति

अथ एनम् आह व्रत्य व्रतय व्रतम् उपेहि इति
तद् वै प्राणम् ऋध्नोति
अपां नपात् प्रतिरक्षन्न् असुर्यं दमे दमे समिधं यक्ष्य् अग्न इति

उदक अन्ते तृतीयं निधनम् उपयन्ति

त्रिर् निधनम् उपैति
स द्वितीयम् आत्मानम् आप्याय्य एतम् घृतम् अधोक्

स आत्मानम् आप्याय्य एतम् पयो ऽधोक्
इदं तद् अग्ने अनृणो भवामि त्वं पाशान् विचृतं वेत्थ सर्वान्

अनृणा अस्मिन्न् अनृणाः परस्मिन् तृतीये लोके अनृणाः स्याम
विष्णुः विकृष्टैः श्रवण अवसानम् दैत्यस्य विव्याध विवृत्त नेत्रः

अथ अच्युतः अपि विज्ञाय दानवस्य चिकीर्षितम्

महिषस्य अथ ससृजे बाण ओघम् गरुडध्वजः

कुमारी वध्यः असि रणं विमुञ्च शुम्भ असुरैः स्वल्पतरैः अहोभिः

ततस् अस्य किंचिच् चलितस्य धैर्यात् उवाच शङ्ख अम्बुज शार्ङ्ग पाणिः

आससाद रणे दैत्यं मथनं घोर दर्शनम्

गदाम् अथ उद्यम्य निमिः प्रचण्डां जघान गाढां गरुडं शिरस्तः

तद् प्रहारम् अ चिन्त्य एव विष्णुः तस्मिन् महा आहवे

एकैकं शतशस् चक्रे बाणैः अग्नि शिखा उपमैः
हिङ्कारश् च आहावः च प्रस्तावश् च प्रथमा च उद्गीथः च मध्यमा च प्रतिहारश् च उत्तमा च निधनं च वषट्कारश् च एवम् विराड् भूत्वा प्राजनयताम्

विराड् भूत्वा प्रजनयाव इति

अत्र ह्य् एताव् ऋक् सामे उपवसथीयां रात्रिं सदसि सम्भवतः

तौ विराड् भूत्वा प्राजनयताम्
त्रीणि यज्ञे अन्धांसि इति ह स्म पूर्वे ब्राह्मणा मीमांसन्त उच्चा ते जातम् अन्धसा वसोर् मन्दानम् अन्धसः पुरोजिती वो अन्धस इति
तथायतम्

कुर्व् इत्य् उक्ते कंसे चरू समवदाय मेक्षणेन उपघातम् जुहुयात् स्वाहा सोमाय पितृमत इति पूर्वां स्वाहा अग्नये कव्यवाहनाय इति उत्तराम्
तया माम् अद्य मेधया अग्ने मेधाविनं कृणु
ऊर्जम् अस्मा ऊर्जस्वती धत्तं पयो ऽस्मै पयस्वती धत्तम्

तस्य पातारं सचतां पुरीषम् ऊर्जा स्वधा सचताम् एतम् एषा
मैत्रावरुण चमसम् एव प्रथमम् उन्नयन्ति

तस्मिन्न् एतस्य राज्ञस् तृतीय वेलाम् गृह्णाति य उक्थ्य स्थाल्याम् भवत्य् उपयाम गृहीतः ऽसि देवेभ्यस् त्वा देवायुवम् उक्थ्येभ्य उक्थायुवं यज्ञस्य आयुषे मित्रावरुणाभ्यां त्वा जुष्टं गृह्णामि इति

मैत्रावरुण चमसम् एव एते त्रयः समुपहूय भक्षयन्ति
वायो व्रत पते आदित्य व्रत पते व्रतानां व्रत पते होतृभ्यो व्रतं चरिष्यामि तत् शकेयम् तन् मे राध्यतां स्वाहा इति
ॐ पितामहीः स्वधा नमस् तर्पयामि
इत एव ऊर्ध्वः स्वर् उदेति

एष ह्य् एव एषु भुवनेष्व् अन्तर् आवरीवर्ति

तद् एतद् अभ्रातृव्यं साम

स उपरि मूर्ध्नो लेलायति

अपश्यं गोपाम् अ निपद्यमानम् इति
चातुर्मास्यानि पञ्चहोता

सौम्यो ऽध्वरस् सप्तहोता

स्वर्गम् एव तेन एति
अथ उद्गात्रे प्रतिहर्तारं दीक्षयति

अथ होत्रे मैत्रावरुणं दीक्षयति
पराम् एव परावतं सपत्नीं गमयामसि
नाम असि नाम भूयासम्
कुतः इति आह न अवीर्यम् इति
अरुस्यानम् अस्य् आथर्वणं रोग स्थानम् अस्य् आथर्वणम्
तस्याः स्पर्शन मात्रेण देहे क्रमति सूतकः
अभिमन्त्रयते रक्षः हणौ वलग हनौ वैष्णवी इति

द्वौ दक्षिणेन अपिदधाति द्वाव् उत्तरेण रक्षः हणौ वलग हनौ उपदधामि वैष्णवी इति
त्रिभिः कनिष्ठो विप्र इन्द्रैः तिलशैलः प्रकीर्तितः
अथ आज्य आहुतीः उपजुहोति नमः ते रुद्र मन्यवे इत्य् आ अन्तात् अनुवाकस्य
चूडाकरणम् च गोदानेन व्याख्यातम्

अमम्रिम् ओजोमानीं च दूर्वां च केशान् च शकृत् पिण्डम् च एकधा अभिसमाहृत्य

त्वयि महिमानं सादयामि इति अन्ततो योजयेत्
प्रमुञ्चन्तो भुवनस्य रेतो गातुं धत्त यजमानाय देवाः
पूर्व अर्थे विधि अन्तरम् आह अथवा इत्यादि
ऐन्द्राणि पृष्ठानि

सखा भक्षितः

वैश्वदेव उन्नीयमानः

यद् अन्तरा क्रियते स समुद्रः

वैश्वदेवं तृतीयसवनम्
स्वर्ण तार आदिकम् खल्वे दत्तं कृत मुखः रसः चरति
यन् नर्तनो भवत्य् अभीक्ष्णशः प्रेतान् निर्हरन्ते

स चेद् अभितिष्ठेद् उदकं हस्ते कृत्वा यदि इदम् ऋतु काम्या इति अभिमन्त्र्य जपन्त् सम्प्रोक्ष्य परिक्रामेत्
विष्णुर् योनिं कल्पयत्व् इति एतत् अस्य आयतने प्रजा कामस्य अभिष्टुयात्

गणानां त्वा गण पतिम् हवामह इति ब्राह्मणस्पत्या अभिरूपा अभिष्टौति
यवानाम् आज्य मिश्राणाम् पूर्ण अञ्जलिम् जुहोति

दक्षिण उत्तरम् उपस्थं कुरुते
वास्तुपस्य वै ब्राह्मणं वेद
पादाभ्याम् अध्वनो वेद इति वेद

प्लक्षस्य प्रास्रवणस्य प्रादेश मात्रात् उदक् तत् पृथिव्यै मध्यम्

अथ यत्र एते ऊषास् तत् पृथिव्यै हृदयम्

चक्षुषा रूपाणि वेद इति वेद
एव निर्द्योतयेत्

तथा न्वा अयं जानश्रुतेयः साम अगासीत् यथा अस्य इदानीम् रुधिरम् उत्पतिष्यति इति
इति ग्रन्थ अन्तरे
विजानन् विद्वान् भव तेन अतिवादी
दिव स्पृष्टो यजतः सूर्य त्वच् अवयाता हरसो दैव्यस्य

दिव्यो गन्धर्वो भुवनस्य यस् पतिर् एकायुवो नमसा विक्ष्व् ईड्यः
तद् वा एतद् एकम् अभवत् प्राण एव

स वा उदानो ऽभवत्

स नाम रूपम् अकुरुत
श्याम अरुण त्वच् आदि त्वम् मुखे च रस वत् हिता

स शब्दः निःसरेद् वायुर् वहते मूत्रम् अल्पकम्

काश श्वास ऊरु सदनम् शिरस् रुज् नाभि पार्श्व रुज्

कुर्युः त्रि लिङ्गम् उदरम् शीघ्र पाकम् सु दारुणम्

अविहितैः च पान आद्यैः वमन व्याधि कर्षणैः

अपानो जठरे तेन संरुद्धो ज्वर रुज् करः
अनन्त ईश आदयः तु एवम् प्रत्येकं च अण्ड पालकाः

पिशाचके कुबेरस्य हरिकूटे हरेः गृहम्

सप्त स्थानानि पुण्यानि सिद्ध आवास युतानि च

सुनीले रक्षसां वासाः पञ्च कोटि शतानि च
तद् अप्य् एतद् ऋचा उक्तम् अग्नि वासाः पृथिव्य् असितज्ञूर् इति

यद् अध्वर्युर् यजुषा करोत्य् अन्तरिक्षं तेन आप्याययति

एषो ह्य् अस्य भागः

चन्द्रमाः हि अप्सु चरति
यद् वायौ तद् वेत्था३ इति

शान्तिर् वा एषा तस्य साम्नो यद् वयं साम उपास्महे इति
एतैर् औषधैर् दिन त्रयम् परिमाणं रसस्य मर्दनं कार्यम्
एतत् स ऋछात्
ते ब्रूमो वाग् एव होता हौत्रं करोति

वोचे छन्दस् तन् न विन्दामो येन उत्तरम् एमहि इति

तान् ह पप्रच्छ किं विद्वान् होता हौत्रं करोति किं विद्वान् अध्वर्युर् आध्वर्यवं करोति किं विद्वान् उद्गाता औद्गात्रम् करोति किं विद्वान् ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोति इति
दितेः पुत्राणाम् अदितेर् अकारिषम् अव देवानां बृहताम् अ नर्मणाम्
तस्यै प्रसिद्धं वपया चरित्वा दक्षिणे वेदि अन्ते केश श्मश्रु वपते

अत्र एतत् पूर्ण पात्रम् अन्तर्वेदि निनयति

अथ यदि वशां न लभते मैत्रावरुणीम् आमिक्षां गार्हपत्ये श्रपयित्वा तया आहवनीये प्रचरति
द्वितीयो मकारः

तस्माद् आपेर् ओंकारः सर्वम् आप्नोति इति अर्थः कृत् अन्तम् अर्थवत्
ये ये लोकाः पार्थिव इन्द्रैः प्रधानाः त्वया भुक्ता यं च काले यथा च

तत्र अवसम् वर्ष सहस्र मात्रम् ततो लोकान् परमान् अभ्युपेतः

तान् अब्रुवम् पतमानः तदा अहम् सतां मध्ये निपतेयं कथं नु

तत्र अवसम् वर्ष सहस्र मात्रम् ततो लोकान् परमान् अभ्युपेतः

यो वै विद्वाः तपसा सम्प्रवृद्धः स एव पूज्यो भवति द्विजानाम्

राजा अहम् आसम् त्व् इह सार्वभौमः ततस् लोकान् महतः च अजर्यम् वै
दश अक्षरा विराट्

एतस्मिन्न् एव तत् स्वर्गे लोके ऽन्ततः प्रतितिष्ठन्ति

अथ उक्थानि छन्न मिश्राणि इव गायेत्

यो वै यज्ञस्य ऊधर् वेद प्रत्तं यज्ञं दुहे

तस्य एते स्तना गायत्रं च रथन्तरं च बृहच् च वामदेव्यं च

आविर् वा अहः
उरु व्यचसा अग्नेः धाम्ना पत्यमाने

तिस्रः देवीः बर्हिः आ इदम् सदन्ताम् इडा सरस्वती मही भारती गृणाना
षष्ठम् ह आजगाम

स ह तान्तः परम् लोकम् जगाम
संग्रहे तु व्यामिश्र आत्मकम् उभयतस् भागम्

शमनं तु दोष विपरीत गुणम् उक्तम् प्राक्

प्राय इति भूयिष्ठम् इति च व्यभिचार अर्थम्
इन्द्रो वै वृत्रं हत्वा विश्वकर्मा अभवत् प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा विश्वकर्मा अभवत् संवत्सरो विश्वकर्मा इन्द्रम् एव तद् आत्मानम् प्रजापतिं संवत्सरं विश्वकर्माणम् आप्नुवन्ति इन्द्रः एव तद् आत्मनि प्रजापतौ संवत्सरे विश्वकर्मण्य् अन्ततः प्रतितिष्ठन्ति प्रतितिष्ठति य एवं वेद य एवं वेद

अथ यान्य् एव दश मास्यानि जायन्ते यानि सांवत्सरिकाणि तैर् भुञ्जते तस्मात् संवत्सर एव एतत् अहः शंसेत्
प्राणस् त उदक्रमिष्यद् यन् मां न अगमिष्यः इति

अत्त्य् अन्नं पश्यति प्रियं भवत्य् अस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतम् एवम् आत्मानं वैश्वानरम् उपास्ते
दीर्घसत्त्रम् आसिष्यमाणः
यथा च मे दक्षिणं कुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति नियतं दारको भविष्यति इति

कालं जानाति ऋतुं जानाति

अथ भगवान् कुसीदस्य दारकस्य हेतु परंपराम् कर्म परंपराम् च ज्ञात्वा स्मितं प्राविरकार्षीत्

गन्धर्वश् च प्रत्युपस्थितो भवति

इदम् अवोचद् भगवान्

ते निर्मिते चित्तम् अभिप्रसाद्य तन् नरक वेदनीयम् कर्म क्षपयित्वा देव मनुष्येषु प्रतिसन्धिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजन भूताः भवन्ति

सहसा स्वयम् एव उत्थाय भगवतो ऽर्थे आसनं प्रज्ञपयति

विगत उद्भवाः दैन्य मद प्रहीणाः बुद्धा जगत्य् उत्तम हेतु भूताः

सचेद् दारको भवति दक्षिणं कुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति

यो ह्य् अस्मिन् धर्म विनये अप्रमत्तश् चरिष्यति

न च अस्याः किंचिद् अ मनोज्ञ शब्द श्रवणम् यावद् एव गर्भस्य परिपाकाय

या अधस्ताद् गच्छन्ति ताः संजीवं कालसूत्रं संघातं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनम् अवीचिम् अर्बुदं निरर्बुदं अटटं हहवं हुहुवम् उत्पलं पद्मं महापद्मं नरकान् गत्वा ये उष्ण नरकाः तेषु शीतीभूता निपतन्ति ये शीत नरकाः तेषु उष्णीभूता निपतन्ति तेन तेषां सत्त्वानां कारणा विशेषाः प्रतिप्रस्रभ्यन्ते

यस्य अर्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति धीराः तं श्रोतुं समभिलषन्ति ते जन ओघाः

कस्य परिपक्वानि विमोचयेयम्

नानाविधो रङ्ग सहस्र चित्रः वक्त्र अन्तरात् निष्कसितः कलापः
अभ्र सत्त्व योगम् आह घन सत्त्वम् इत्यादि
पर्वतानां ककुभः न पातारः

समानम् आ आज्यानाम् ग्रहणात्

स्वर्गं लोकम् अभिवहत यजमानम् इति
यच् च वर्चो यथा सिन्धुर् इत्य् उत्क्रान्ताम् अन्येन अवसिञ्चति

उदाहारस्य प्रतिहित इषुः अग्रतो जघनतो ब्रह्मा

प्र त्वा मुञ्चामि इति वेष्टं विचृतति

याथाकामी वा
आत्म प्राणैः प्रियतमा भार्गवस्य महात्मनः

आपृच्छे त्वां गमिष्यामि शिवम् अस्तु अथ मे पथि

देवयानी उवाच

स समापित विद्यः मां भक्तां न त्यक्तुम् अर्हसि

तत्र अहम् उषितः भद्रे कुक्षौ काव्यस्य भामिनि

तथा त्वम् अनवद्याङ्गे पूजनीयतमा मता
आरात् रक्षांसि तपतम् वि अस्मत्
न ऊर्ध्वम् जानुवोः अपः प्रस्नायात् अन्यत्र आचार्य वचनात्

न युक्तम् आरोहेत्
न्यसेत् संकर्षणम् पूर्वे प्रद्युम्नं च एव दक्षिणे

कृत्वा एव मण्डलं च आदौ न्यासं कृत्वा अर्चयेत् हरिम्

सूत्रं तु भ्रामयेत्

श्रीधरं रुद्र कोणेषु इन्द्र आदीन् दिक्षु विन्यसेत्

ततो ऽभ्यर्च्य च गन्ध आद्यैः प्राप्नुयात् परमम् पदम्
एतत् उक्तम् भवति क्वचिद् द्रव्ये यादृश् एव भूत संघातः द्रव्यस्य आरम्भकः तादृश् एव रस आदीनाम्
सर्व तीर्थ समोपेता मध्ये मेरु समन्विता
इन्द्रः पूर्भिद् आतिरद् दासम् अर्कैर् इत्य् उक्थ मुखम्

अन्नं वा अर्क इति
परिलिखितम्

त्वम् अग्ने अयामि

निशायाम् अन्तरागारे ऽग्निम् उपसमाधाय व्याहृति पर्यन्तम् कृत्वा जुहोति
तद् या एषा दक्षिणा स्फ्यवर्तनिर् वेदेर् भवति तत्र एताम् प्राचीम् आसन्दीम् प्रतिष्ठापयति तस्या अन्तर्वेदि द्वौ पादौ भवतो बहिर्वेदि द्वाव् इयं वै श्रीस् तस्या एतत् परिमितं रूपं यद् अन्तर्वेद्य् अथ एष भूमा अपरिमितः यो बहिर्वेदि तद् यद् अस्या अन्तर्वेदि द्वौ पादौ भवतो बहिर्वेदि द्वा उभयोः कामयोर् उपाप्त्यै यश् च अन्तर्वेदि यश् च बहिर्वेदि
यत्र क्व च आप्याययेत् एतया एव आप्याययेत्

होता प्रथमो भक्षयत्य् अथ अध्वर्युः अथ प्रतिप्रस्थाता

भक्षयित्वा आप्याययति आ प्यायस्व समेतु त इति
प्राणो ऽध्यात्मम्

पुरुषो ह्य् एतद् उक्थम्
संध्यायां सर्व पाप घ्नाम् देवीम् आवाह्य पूजयेत्

स्वर् एवम् जुहुयाद् अग्नौ समिध् आज्यम् हविष्यकम्
भूमि वत् अप्सु

सर्व धर्मेभ्यः गरीयः प्राड्विवाके सत्य वचनम् सत्य वचनम्
यज्ञं विच्छिन्द्यात्

रोहित इव अयम् लोकः

त्रीन् पुरोडाशान् निर्वपेद् बुभूषन्

छम्बण् न अस्य चरति

त्रिस् समृद्धा धेनुर् आत्मा वत्सः पयः

त्रयो हि ते चतुष्कपालाः

त्रिष्टुभा परिदधाति
दृषदं प्रक्षाल्य ब्रह्मचारी व्रतवती वा ब्रह्म बन्धुः कुमारी वा अ प्रत्याहरन्ती पिनष्टि
द्वे वा अक्षरे अतिरिच्येते षोडशिनो ऽनुष्टुभम् अभिसंपन्नस्य
इष्टाहोत्रीयस्य निधनम् उपयन्ति न वार्षाहरस्य

सर्वे निधनम् उपयन्ति स पत्नीकाः
यदि चतुष्पथं समया व्रजेत् तद् अनुमन्त्रयते नमः पृथिवीषदे रुद्राय वात इषवे रुद्राय नमो रुद्राय पृथिवीषद इति
ऋत जाते ऋतावरि मधु मे मधुला करः
केश वर्धनम् अस्य् आथर्वणं केश दृंहणम् अस्य् आथर्वणम्

एता स्थ केश वर्धनीः अथ उ स्थ केश दृंहणीः
तथा सोम्यैः इति ह उवाच

तत् त्वम् असि श्वेतकेतो इति
त्रिर् अनूक्तायां प्रथमायाम्
अथ उ ह एनया पाप्मना व्यावृत्स्यमानः यजेत

वार्त्रघ्नौ आज्यभागौ
ऋतून् बिभ्रती बहुधा विरूपान् मह्यं भव्यं विदुषी कल्पयाति
ज्येष्ठं यन् नाम नामत ॐ भूर् भुवः स्वर् जनद् ॐ इति

मन्थश् च आज्यम् च पौष्णो मधुपर्कः

तैलश् च पिण्डश् च पारिव्राजको मधुपर्कः
_ भूः भुवः स्वर् तपः सत्यम् यशः श्रीः ऊर्ज् इडा ओजः तेजः वर्चः पुरुषः धर्मः शिवः इति एतैः ग्रास अनुमन्त्रणम् प्रतिमन्त्रम् मनसा नमः _ इति _ सर्वान्

श्वोभूताम् पौर्णमासीम् उपवसेत्

ग्रास प्रमाणम् आस्य अविकारेण
या च युता सततं सुर वृन्दैः या च जनैः स्व हिताय श्रिता वै

स्व जल उद्भूत मातंग रम्य कुम्भ पयोधराम्

या हि सुतान् इव पाति मनुष्यान् या च युता सततं हिम संघैः

सुतां हिमवतः श्रेष्ठां चञ्चत् वीचि विराजिताम्
पुनर् एतैः कृत्वा बीजं शस्तं स्यात्
पित्त आदिषु दिवा स्नेहनस्य अपवादम् आह निश्य् एव इति
स यदि अदर्शम् इति आह अथ अस्य श्रद्दधति

तस्मात् विराजौ एव कर्तव्ये

यत् त्रि पदा तेन उष्णिहा गायत्र्यौ

तस्मात् दीक्षितेन सत्यम् एव वदितव्यम्
एताभ्य उ एव स सर्वाभ्यो देवताभ्य आवृश्च्यते य एवं विद्वांसम् उपवदति

आत्मभिर् एव एनत् विकरवामहा इति
अभ्रि खाते न रूरुपः

अरसम् प्राच्यम् विषम्

अन् आप्ताः ये वः प्रथमाः यानि कर्माणि चक्रिरे वीरान् नः अत्र मा दभन्
उद् नः वीराꣳ ईरय भेषजेभिः
प्राक् समिष्ट यजुः होमात् चेद् यजमान आगच्छेत् समस्तान् एव भक्ष जपान् जप्त्वा भक्षयेत् शेषम्

इत्य् आहुर् आचार्याः

अत्र यजमान आसने मार्जालीये वा चमसौ निधाय तत्र अस्य भक्ष काले उपस्थापयेयुर् आ समिष्ट यजुषः होमात्
स कूर्चम् सर्व रत्न आढ्यम् क्षिप्त्वा तत्र एव काञ्चनम्

ब्रह्महत्या सुरा पानम् सुवर्ण स्तेयम् एव च

यवैश् च व्रीहिभिः च एव जुहुयात् वै पृथक् पृथक्

ब्रह्म स्व हा तथा गो घ्नः मातृ हा पितृ हा तथा

ब्राह्मं ब्रह्मजपं कुर्यात् आचम्य च यथाविधि

चतुर् गुणम् बुद्धि पूर्वे क्रोधात् अष्टगुणम् स्मृतम्
उत इदानीम् भगवन्तः स्याम उत प्रपित्व उत मध्ये अह्नाम्
आधिते वारवन्तीयं श्यैतम् इति

अन्वाहार्यपचन आधीयमाने यज्ञायज्ञीयम्

तेषां यानि तृच स्थानानि तृचेषु तानि गायेत्

अन् अग्न्याधेयम् एव तद् यत्र गौर् न दीयते

अग्निं नर इति मथ्यमाने राशिमरायम्
अथ उ इन्द्रस्य वै मरुतः

सायं पोषः

पूर्वेद्युः कर्मणा एव एतत् प्रातः कर्मा उपसंतनोति
शर्करा संयुतम् दद्यात् ब्राह्मणाय कुटुम्बिने

ताम् अपि उपोष्य विधिवत् अनेन एव क्रमेण तु

तथा अनन्त फल अवाप्तिः अस्तु मे सप्त जन्मसु
तत् व्रतम्
आयुधागार अध्यक्षः सांग्रामिकं दौर्ग कर्मिकम् पर पुर आभिघातिकम् च यन्त्रम् आयुधम् आवरणम् उपकरणं च तद् जात कारु शिल्पिभिः कृत कर्म प्रमाण काल वेतन फल निष्पत्तिभिः कारयेत् स्व भूमिषु च स्थापयेत्
गायत्री वै प्रातस्सवनं वहति गायत्री माध्यंदिनं सवनं गायत्री तृतीयसवनम्

तस्मान् मम आजरसम् यशः कीर्तिर् न व्येति इति
श्रियम् एतद् आत्मन् धत्ते
धानाः स लिङ्गाभिः आवपति

अक्ष्णया लोहित सूत्रेण निबध्य

अथ मानानि
यद् एव सोमस्य अग्ने वीहि इति अनुवषट्करोति तेन एव वषट्करोति धिष्ण्यान् प्रीणाति
अतिरिक्तम् आखु उत्करे उपकिरत्य् एष इति

मूतयोः कृत्वा वेणु यष्ट्याम् कुपे वा आसज्य उभयतस् स्थाणु वृक्ष वंश वल्मीकानाम् अन्यतमस्मिन्न् उत्क्षेपण वत् आसजत्य् एतत् त इति

सर्वेषाम् अवदानं सकृत् सकृत् अतिरिक्त वर्जम्
तद् वै तद् अग्निहोत्रं त्रि अहम् एव दध्ना जुहुयात्

तद् वै तद् अग्निहोत्रं त्रि अहम् एव आज्येन जुहुयात्

त्रयोदशीं रात्रिं सोमेन वा पशुना वा इष्ट्वा उत्सृजेत
भव राजन् यजमानाय मृड पशूनां हि पशुपतिर् बभूथ

ताभ्यां नमो यतमस्यां दिशि इतस्

मा उपाराम जिह्वया ईयमानम्

अभीवर्गाद् दिवस् पर्य् अन्तरिक्षाय ते नमः

रुद्रस्य ऐलबकारेभ्यः ऽसंसूक्तगिलेभ्यः

नमस् ते देव सेनाभ्यः स्वस्ति नो अभयं च नः
पुनः सौवीरकं शुक्लाञ्जनं रसकं खर्परिकं गैरिकं धातुगैरिकं दरदं हिङ्गुलं अत्र एक वत् भाव समासः तत् तथा उक्तम् सम भागम् कार्यम्

गन्धक तालक शैलाः इति गन्धकं प्रतीतं तालकं हरितालं शैलः शिलाजतुः समासः तेन तथा उक्ताः सम भागाः कार्याः
अभक्त ऋतुः वै पुरुषः

यत् समिध आधीयन्ते रेतस् तद् धीयते

य एष ओदनः पच्यत आरम्भणम् एव एतत् क्रियत आक्रमणम् एव

यन् निर्मार्गस्य आदधाति अवगूर्त्या एव

यत् संवत्सर ऋचा अग्नौ समिधम् आदधाति प्रजननाद् एव एनम् तत् प्रजनयिता प्रजनयति

यः संवत्सरे पर्येते ऽग्निम् आधत्ते प्रजातम् एव एनम् आधत्ते
प्राच्यै त्वा दिश इति प्रभृतिभिः वा अनुवाकेन अभिमन्त्र्य अभिनिगद्य दद्याद् दाता वाच्यमानः

तन्वं स्वर्ग इत्य् अन्यान् आवपति

शृतं त्वा हव्यम् इति चतुर आर्षेयान् भृगु अङ्गिरः विद् उपसादयति

अर्थ लुप्तानि निवर्तन्ते
उपसृजन् धरुणं मात्रे मातरं धरुणो धयन्
तस्मात् एतेषु कर्मसु अष्टौ अष्टौ अनूच्यन्ते इन्द्रियाणाम् वीर्याणाम् अवरुद्ध्यै
होतृ चमसम् एव प्रथमम् उन्नयन्ति

अभिददिं कृत्वा अवेक्षेत इति

स्तुवते यज्ञायज्ञियेन

वषट्कृते जुहोति सजूर् देवेन त्वष्ट्रा सोमं पिब स्वाहा इति उपांश्व् अनुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम्

अथ उपस्तीर्य द्विश् चरोर् अवद्यति
अथ यत्र पशुर् आलभ्यते

तद् आहुर् यन् नाना देवताः पशव आलभ्यन्ते ऽथ कस्माद् आग्नेयम् एव अन्वाह इति
इदं जनासो विदथं महद् ब्रह्म वदिष्यति
उप अस्मान् वाचस्पतिः ह्वयताम्
स न एव अगायत् न अनृत्यत्

तस्माद् ब्राह्म्यं पूर्वं हविर् अपरं प्राजापत्यं

ब्रह्मणे हि प्रत्तम्

परोक्ष प्रियाः इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्ष द्विषः
संमितम् अभिमृशति वैष्णवम् असि विष्णवे त्वा इति

दिवे त्वा इति अग्रम्

तिरश्चीनम् उदक् आयतम् सदः

अष्टादश इति एकेषाम्
यदा ह्य् एव ऋच्छति अथ वर्षंस् तिष्ठति
उत्तम मध्यम अवरेषु च कर्मसु तद् जातिकम् अध्यक्षं कुर्यात् सामुदयिकेषु अवक्ﾱप्तिकम् व्ययम् उपहत्य राजा न अनुतप्येत

प्रचार चरित्र संस्थानानि अन् उपलभमानः हि प्रकृतः समुदयम् अज्ञानेन परिहापयति उत्थान क्लेश असह त्वात् आलस्येन शब्द आदिषु इन्द्रिय अर्थेषु प्रसक्तः प्रमादेन संक्रोश अधर्म अनर्थ भीरु भयेन कार्य अर्थिषु अनुग्रह बुद्धिः कामेन हिंसा बुद्धिः कोपेन विद्या द्रव्य वल्लभ अपाश्रयात् दर्पेण तुला मान तर्क गणित अन्तर उपधानात् लोभेन
कतमः स इन्द्र इति

यो ऽयं चक्षुषि पुरुष एष इन्द्र एष प्रजापतिः

स्तोमो वा एष तस्य साम्नो यद् वयं साम उपास्महे इति

कर्म वा एतत् तस्य साम्नो यद् वयं साम उपास्महे इति

यद् यजुषि तद् वेत्था३ इति

यत् क्षरन् न अक्षीयत इति

यो ऽक्षन् रमत इति
तयोः साधनानि

_ _ _ तु सान्निपातिकं विद्यात् तम् असाध्यम् आचक्षते कुशलाः

तत्र श्लोकः
अथ यस्य एता उभा उदिते जुह्वत्य् उभौ वा अन् उदिते उदक याजी स न सोम याजी

स एव तस्य वषट्कारः स स्वाहाकारः
अयं वै लोको अधर ओष्ठः

तेन अजामि भवति

एतज् ज्योतिर् वा अमावास्या