tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
आदेयस्य प्रदेयस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः

आदित्य चन्द्रौ अनिल अनलः च द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं यमश् च

अपि च

मन्त्रो योधः इव अधीरः सर्व अङ्गैः संवृतैर् अपि

अथ मे नासिका अनेन छिन्ना इति उक्त्वा धर्म अधिकारि समीपम् एतम् आनीतवती

आत्मना अवगतम् कृत्वा बध्नीयात् पूजयेच् च वा

तस्य तादृशीम् अवस्थाम् अवलोक्य परिक्लिष्ट मनाः त्वाम् अनुवर्तितुम् आगता

सु अल्प स्नायु वसा अवशेष मलिनम् निर्मांसम् अप्य् अस्थिकं श्वा लब्ध्वा परितोषम् एति न भवेत् तस्य क्षुधः शान्तये

टिट्टिभो अवदत् किम् अहं त्वया निर्बलः समुद्रेण निग्रहीतव्यः

यतः

समुच्छ्रितान् एव तरून् प्रबाधते महान् महत्य् एव करोति विक्रमम्

तथा च उक्तम्

प्राप्त अर्थ ग्रहणम् द्रव्य परीवर्तः ऽनुरोधनम्

यतो ऽनुजीविना पर अधिकार चर्चा सर्वथा न कर्तव्या

किंच

न अन्तकः सर्व भूतानाम् न पुंसां वाम लोचना

अशेष दोष दुष्टः ऽपि कायः कस्य न वल्लभः

बुधैस् त्यक्ते राज्ये न हि भवति नीतिर् गुणवती विपन्नायां नीतौ सकलम् अवशं सीदति जगत्

अन्यच् च

तद् अनन्तरम् तद् गृह द्रव्याणि हर्तुं चौरः प्रविष्टः

यतो ऽनेन राज्ञा विना अपराधेन चिरम् अवधीरिताभ्याम् आवाभ्यां महत् दुःखम् अनुभूतम्

यतः

संतोषो भीरु त्वम् षड् व्याघाता महत्त्वस्य

यतो ऽव्यापारेषु व्यापारः सर्वथा परिहरणीयः

दमनकः सु निभृतम् आह यदि अपि राज विश्वासः न कथनीयस् तथा अपि भवान् अस्मदीय प्रत्ययात् आगतः

तस्य प्रचुरे अपि वित्ते ऽपरान् बन्धून् अति समृद्धान् समीक्ष्य पुनर् अर्थ वृद्धिः करणीया इति मतिर् बभूव

कृत शतम् असत्सु नष्टं सुभाषित शतम् च नष्टम् अबुधेषु

तथा च उक्तम्

नियोजयेत् तथा एव एतान् त्रिविधेष्व् एव कर्मसु

ब्राह्मणः सिद्धम् अप्य् अर्थं कृच्छ्रेण अपि न यच्छति

यतो ऽनुपकुर्वाणो न कस्य अपि उपायनं गृह्णीयाद् विशेषतो राज्ञः

यतः

करटको ब्रूते

अप्रियाण्य् अपि कुर्वाणो यः प्रियः प्रिय एव सः

तथा च उक्तम्

आगच्छन् पथि सिंह अन्तरेण बलाद् धृतः

न मुञ्चति न च आदत्ते तथा मुग्धो ऽस्मि सम्प्रति

टिट्टिभो अवदत् प्रिये मा भैषीः इत्य् उक्त्वा पक्षिणां मेलकं कृत्वा पक्षि स्वामिनः गरुडस्य समीपं गतः

अपराधे अपि निःशङ्को नियोगी चिर सेवकः

किम् तु अद्य तया चर्चया न प्रयोजनम्

किं च

धर्म अर्थ काम तत्त्व ज्ञः न एकान्त करुणः भवेत्

अवज्ञानाद् राज्ञो भवति मति हीनः परिजनस् ततस् तद् प्रामाण्यात् भवति न समीपे बुध जनः

करटको ब्रूते अथ भवान् किं ब्रवीति

कोशः कोशवतः प्राणाः प्राणाः प्राणा न भूपतेः

तद् भद्रम्

करटको ब्रूते अथ तत्र गत्वा किं वक्ष्यति भवान्

दग्ध मन्दिर सारे अपि कस्य वह्नाव् अनादरः

अप्रियस्य अपि पथ्यस्य परिणामः सुख आवहः

अस्ति काञ्चनपुर नाम्नि नगरे वीर विक्रमः राजा

नारी पुरुष तोयानाम् अन्तरं महत् अन्तरम्

तस्माद् विस्मयम् उत्सृज्य साध्ये सिद्धिर् विधीयताम्

करटको ब्रूते तथा अपि किम् अनेन नः व्यापारेण

प्राणैर् अर्थैर् धिया वाचा श्रेय एव आचरेत् सदा

मेधाविनो नीति विधि प्रयुक्ताम् पुरः स्फुरन्तीम् इव दर्शयन्ति

अवर्धमानश् च अर्थः काले सु अल्प व्ययः ऽप्य् अञ्जन वत् क्षयम् एति

तथा च उक्तम्

रक्षितं वर्धयेच् च एव वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत्

तृणेन कार्यं भवति ईश्वराणाम् किम् अङ्ग वाच् पाणिमता नरेण

अथ गर्दभः श्वानम् आह सखे भवतस् तावद् अयं व्यापारः

सेवया धनम् इच्छद्भिः सेवकैः पश्य यत् कृतम्

दक्षिण समुद्र तीरे टिट्टिभ दम्पती निवसतः

तथा वदिष्यामि

गुण दोषौ अ निश्चित्य ग्रह निग्रहे

यतः

अन्यच् च

ततो देश व्यवहार अनभिज्ञः संजीवकः स भयम् उपसृत्य सः अष्टाङ्ग पातम् करटकं प्रणतवान्

न जाने क्रुद्धः स्वामी किं विधास्यति

आश्रितानां भृतौ स्वामि सेवायाम् धर्म सेवने

अपरं च

करटको ब्रूते शुभम् अस्तु

अकारण द्वेषि मनस् तु यस्य वै कथं जनस् तं परितोषयिष्यति
ततो ऽर्धरात्रे एतस्य नापितस्य वधूर् दूती पुनस् तां गोपीम् उपेत्य अवदत् ते विरह अनल दग्धः ऽसौ स्मर शर जर्जरितः मुमूर्षुर् इव वर्तते

किं च

यस्य अयम् आद्यः श्लोकः

भ्रातः सर्वथा मद् वचनम् क्रियताम्

स एव निधनं याति कील उत्पाटी इव वानरः

तद् अनन्तरम् कनक पत्तनम् प्राप्य सुवर्ण प्रासादे तथा एव पर्यङ्के स्थिता विद्याधरीभिर् उपास्यमाना मया आलोकिता

त्रास हेतोः विनीतिस् तु क्रियते जीवित आशया

वारं वारं सोढः

पिङ्गलकः स्वगतम्

यूनां मनांसि विव्याध दृष्ट्वा दृष्ट्वा मनोभवः

अपि च

एतत् सर्वं यथावसरं ज्ञात्वा व्यवहर्तव्यम्

एतद् वचनात् तथा अनुष्ठिते सति तद् आरभ्य पिङ्गलक संजीवकयोः सर्व बन्धु परित्यागेन महता स्नेहेन कालो ऽतिवर्तते

तथा च
धर्मात् ऐश्वर्यम् इति एषा श्रुतिः एषा सनातनी

श्रौत स्मार्त अर्थ धर्म ज्ञैः तद् धर्म निरतैः सदा

लीलया देव दैत्य इन्द्र विभागम् अकरोत् हरः

नेत्राणि च विभो पश्य शुभानि त्वं शुभानि च

कथं च पशवः च आसन् देवाः स ब्रह्मकाः प्रभोः

तुष्टुवुः गणपाः स्कन्दं मुमोद अम्बा च मातरः

अपि एतद् अन्तरे देवी देवम् आलोक्य विस्मिता

अधृष्यं मनसा अपि अन्यैः मयस्य एव च मायया

ततो वै नन्दिनं दृष्ट्वा गणः कुम्भोदरो ऽपि सः

मुक्ताफल मयैः हारैः पूर्ण चन्द्र सम प्रभैः

प्राह गंभीरया वाचा देवान् आलोक्य शङ्करः

ऋषय ऊचुः

नीलोत्पल दल प्रख्यैः नील कुञ्चित मूर्धजैः

शूली माली तथा हाली कुण्डली वलयी गदी

ननृतुर् मुमुदुश् च एव जगुर् दैत्याः सहस्रशः

ततो मयः स्व तपसा चक्रे वीरः पुराणि अथ

दश योजन विस्तीर्णम् मुक्ता जालैः अलंकृतम्

तथा अपि यजमानेन रौद्रेण _ प्रभुम्

मयेन रक्षितैः सर्वैः शिक्षितैः युद्ध लालसैः

श्रुतयः श्रुति सारम् त्वां श्रुति सार विदः जनाः

पापं नुदति धर्मेण धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितम्

अथ दृष्ट्वा गणाध्यक्षं देव दुन्दुभयः शुभाः

पुरत्रये तदा जाते सर्वे दैत्या जगत्त्रये

न ययौ तृप्तिम् ईशानः पिबन् स्कन्द आनन अमृतम्

इदानीं दहनं सर्वं वक्तुम् अर्हसि सुव्रत

पुरत्रय अग्निना दग्धा ह्य् अभवन् दैत्य वैभवात्

काञ्चनं तारकाक्षस्य कमलाक्षस्य राजतम्
आज्यभागाभ्यां चरति

प्रातर् वा शेष भावात्

सौम्यम् उत्तरात्

इध्म स्थाने शकल परिधि निधाय मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सायं चरुः पयसि
यज्ञः च दक्षिणा च एव याभ्यां संवर्धितं जगत्

ख्यातिः सती अथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा

ततः स विदधे बुद्धिम् अर्थ निश्चय गामिनीम्

प्रियव्रत उत्तानपादौ कन्या द्वयम् अनुत्तमम्
गुणैः अशेषैः पृथिवी विलयम् याति वारिषु

गमनं च एव कृष्णस्य पार्थस्य अपि च दर्शनम्

इति आज्ञा देवदेवस्य विष्णोः अमित तेजसः

प्राकृतः प्रलयः च ऊर्ध्वम् स बीजः योग एव च

शक्तयो भुक्ति मुक्ति फल प्रदाः

एवम् उक्त्वा श्रियं देवीम् आदाय पुरुषोत्तमः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः

तीर्थानां परमं तीर्थं तपसां च परं तपः

कृष्णद्वैपायनस्य उक्ताः युग धर्माः सनातनाः

ततो वायु अग्नि शक्र आदीन् पूजयेद् भक्ति संयुतः

तेजः तु गुण संयुक्तम् वायौ संयाति संक्षयम्

सूत उवाच

पूजयेत् पुरुषं विष्णुं चतुर् मूर्ति धरम् हरिम्

ब्रह्मणा कथितं पूर्वं सनकाय च धीमते

नमः सहस्रहस्ताय सहस्र चरणाय च

एकम् एव अक्षरम् तत्त्वं पुंस् प्रधान ईश्वर आत्मकम्

दिव्य दृष्टि प्रदानम् च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

प्रह्राद निग्रहः च अथ बलेः संयमनं ततः

श्रुत्वा नारायणाद् दिव्यां नारदो भगवान् ऋषिः

अत्र तत् परमं ब्रह्म कीर्त्यते हि यथार्थतः

पितामहस्य उपदेशः कीर्त्यते रक्षणाय तु

साक्षाद् देव आदिदेवेन विष्णुना विश्वयोनिना

आदिसर्गः ततस् पश्चात् अण्ड आवरण सप्तकम्

तद् ईश्वरः परं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्म मयम् जगत्

आराधयेद् विरूपाक्षम् आदि मध्य अन्त संस्थितम्

नारायणं जगद्योनिम् आकाशम् परमं पदम्

श्राद्धे वा दैविके कार्ये श्रावणीयं द्विजातिभिः

सर्व काम प्रदः रुद्र इति एषा वैदिकी श्रुतिः

धर्म ज्ञान अधिगम्याय निष्कलाय नमो नमः

भगवान् जगत् सत् असत् आत्मकम्

नाम्नां सहस्रं कथितं पित्रा हिमवता स्वयम्

रक्षणं गरुडेन अथ जित्वा शत्रून् महा बलान्

च कृष्णेन वर दानम् महात्मनः

देवाः च सर्वे मुनयः स्वानि स्थानानि भेजिरे

संत्यज्य कूर्म संस्थानम् स्व स्थानम् च जगाम ह
हृदि जिह्वा ओष्ठ दशन श्वास मुष्टि निपीडनैः

हरीतकी वचा कुष्ठ कल्कम् माक्षिक संयुतम्

स दन्तः जायते यस् तु दन्ताः प्राग् यस्य च उत्तराः

पित्त दुष्टे अमृत अभीरु पटोली निम्ब चन्दनम्

त्रिफला बदरी प्लक्ष त्वच् क्वाथ परिषेचितम्

सिद्धं प्रस्थ अर्धम् आज्यस्य स्रोतसां शोधनं परम्

अथवा अतिविषा मुस्ता षड्ग्रन्था पञ्चकोलकम्

वचा द्वि बृहती पाठा कटुका अतिविषा घनैः

अथ आचरित संसर्गी मुस्तादिं क्वथितं पिबेत्

अतस् तद् एव भैषज्यं मात्रा तु अस्य कनीयसी

केचित् तं मातृकादोषं वदन्ति अन्ये ऽहिपूतनम्

लेपयेद् अम्ल पिष्टैः वा चूर्णितैर् वा अवचूर्णयेत्

दद्यात् स दक्षिणम् बालं नैगमेषं च पूजयेत्

स मूर्वा रोहिणी रास्ना शताह्वा मधुकैः समैः
रक्तो हेम क्रियासु उक्तः पीतः च एव रसायने

श्यामं पीतं लघु त्यक्त सत्त्वम् न इष्टम् तथा अण्डकम्

तुत्थं ताम्र उपधातुः हि किंचित् ताम्रेण तत् भवेत्

हरितालं कटु स्निग्धं कषाय उष्णम् हरेत् विषम्

धातुवादे तु तत् पीतम् खेगतौ कृष्णम् एव च

संयोग ज प्रभावेन तस्य अपि अन्ये गुणाः स्मृताः

वैश्यः पीतः असितः शूद्रो विष उक्तः चतुर्विधः

गैरिक द्वितयम् स्निग्धं मधुरं तुवरं हिमम्

अशोधितो गन्धक एष कुष्ठं करोति तापं विषमं शरीरे

तारं शरीरस्य करोति तापं विध्वंसनं यच्छति शुक्र नाशम्

चिकिलः पलितो द्रापः पललः च निषद्वरः

खर्परी तुत्थकं तुत्थाद् अन्यत् तद् रसकं स्मृतम्

चक्षुष्यं परमं मेहान् पाण्डुम् श्वासं च नाशयेत्

ज्वर अपस्मार कुष्ठ घ्नम् गर्भाशय विशुद्धि कृत्

गगनात् स्खलितम् यस्माद् गगनं च ततो मतम्

रविप्रियं म्लेच्छमुखं सूर्य पर्याय नामकम्

नागः तु नाग शत तुल्य बलम् ददाति व्याधिं विनाशयति जीवनम् आतनोति

हीरकः पुंसि वज्रः अस्त्री चन्द्रो मणिवरः च सः

शूद्रो नाशयति व्याधीन् वयस् स्तम्भम् करोति च

सौवर्णं तु जपा पुष्प वर्णम् भवति तद् रसात्

सर्वान् रोगान् विजयते कान्तलोहं न संशयः

अज्ञानात् भक्षणम् तस्य महाकुष्ठ प्रदायकम्

वीर्यं बलं हन्ति तन्वः च पुष्टिं महा गदान् पोषयति हि अशुद्धम्

वालुका सिकता प्रोक्ता शर्करा रेतजा अपि च

निर्यास वत् प्रमुञ्चति तत् शिलाजतु कीर्तितम्

ततो रस इति प्रोक्तः स च धातुः अपि स्मृतः

कण्डू कुष्ठ आस्य रोग अस्र कफ पित्त कच व्रणान्

ये दुर्गुणा विषे अशुद्धे ते स्युः हीनाः विशोधनात्

उपधातुषु सर्वेषु तद् तद् धातु गुणाः अपि

कपर्दको वराटः च कपर्दी च वराटिका

रूप्यं शीतं कषाय अम्लम् स्वादु पाक रसम् सरम्

उपरत्नानि काचः च कर्पूराश्मा तथा एव च

विषं प्राण हरम् प्रोक्तं व्यवायि च विकाशि च

षण्ढ त्व कुष्ठ आमय मृत्यु दम् भवेत् हृद् रोग शूलौ कुरुते _ च

राजतं पाण्डुरं शीतं कटुकं स्वादु पाकि च

व्रण आदि लेपने श्वेतः कृष्णः श्रेष्ठः सु दुर्लभः

कफं पित्तं गरं शूलं शोथ अर्शस् प्लीह पाण्डु ताः

रसेन्द्रो हन्ति तं रोगं नर कुञ्जर वाजिनाम्

अपस्मारं तथा उन्मादम् शोथ कुष्ठ उदर क्रिमीन्
प्रथमां शाकेन द्वितीयां मांसेन तृतीयाम् अपूपैः

ऋतूनां पत्नी इति षड् द्वे द्वे स्थालीपाकस्य जुहोति
सा वैद्य सकाशम् गत्वा कथयति आर्य जानीषे त्वं भवं गृहपतिम् जाने किं तस्य तस्य एवंविधम् ग्लान्यं समुपजातम्

पञ्चदश लक्षाणि तेषां वणिजां दत्तम् अवशिष्टम् स्व गृहम् प्रवेशितम्

ततो ऽनाथपिण्डदो गृहपतिः पूर्वं कायम् अभ्युन्नमय्य दक्षिणं बाहुं प्रसार्य उदानम् उदानयति

किं माम् एव विहेठयसि यदि मया ईदृशाः गुण गणाः न अधिगताः स्युः भ्राता मे त्वया नाम अवशेषः कृतः स्यात्

स संलक्षयति किं शक्यम् अवश्याय बिन्दुना कुम्भं पूरयितुम् महा समुद्रम् अवतरामि इति

यावत् अल्पीयसा कालेन चन्दन मालः प्रासादः कृतः

अधिवासयति भगवान् अनाथपिण्डदस्य गृहपतेः तूष्णीभावेन

ततस् ते परं विस्मयम् उपगताः भगवति चित्तम् अभिप्रसादयामासुः

यावत् अन्यतमस्य अर्हतः उपधि वारः प्राप्तः

सचेत् त्वां पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्या दण्डेन वा शस्त्रेण वा प्रहरिष्यन्ति तस्य ते कथं भविष्यति सचेद् माम् भदन्त श्रोणापरान्तका मनुष्या दण्डेन वा शस्त्रेण वा प्रहरिष्यन्ति तस्य मम एवम् भविष्यति भद्रका बत श्रोणापरान्तका मनुष्याः स्नेहका बत श्रोणापरान्तका मनुष्याः ये मां दण्डेन वा शस्त्रेण वा प्रहरन्ति नो तु सर्वेण सर्वं जीविताद् व्यपरोपयन्ति

ते पत्नीभिः सार्धम् अतीव संरक्ता निवृत्ता मण्डन परमाः व्यवस्थिताः

तत् अर्हति भगवांस् तां विनेतुम् अनुकम्पाम् उपादाय इति

तेन खलु समयेन आयुष्मान् पूर्णः कुण्डोपधानीयकः स्थविरः प्रज्ञा विमुक्तः तस्याम् एव परिषदि संनिषण्णो ऽभूत्

ततो वणिज् ग्रामेण अवचरकाः पुरुषाः प्रेषिताः पश्यत किं द्रव्यम् इति

राजा कथयति भवन्तः न अहम् तस्य आज्ञाम् ददामि

तस्य अयम् शासने प्रव्रजितः

अथ महेश्वरो यक्षो यक्षाणां समितिम् अ समितिम् कृत्वा संजात अमर्षः महान्तं कालिका वात भयम् संजन्य येन गोशीर्ष चन्दन वनम् तेन सम्प्रस्थितः

कुत्र भवन्तः स भगवान् एतर्हि विहरति सार्थवाह श्रावस्त्यां जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे

राजा कथयति भवन्तः शोभनं प्रासादम्

तथा भवतु

चण्डाः पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्याः पूर्ववद् यावत् परिभाषकाः

सचेत् त्वां पूर्ण श्रोणापरान्तका मनुष्याः संमुखं पापिकया असत्यया परुषया वाचा आक्रोक्ष्यन्ति रोषयिष्यन्ति परिभाषिष्यन्ते तस्य ते कथं भविष्यति सचेद् माम् भदन्त श्रोणापरान्तका मनुष्याः संमुखं पापिकया असत्यया परुषया वाचा आक्रोक्ष्यन्ति रोषयिष्यन्ति परिभाषिष्यन्ते तस्य मम एवम् भविष्यति भद्रका बत श्रोणापरान्तका मनुष्याः स्निग्धका बत श्रोणापरान्तका मनुष्याः ये मां संमुखं पापिकया असत्यया परुषया वाचा आक्रोशन्ति रोषयन्ति परिभाषन्ते

अहम् अनेन गोशीर्ष चन्दनेन भगवतो ऽर्थाय चन्दन मालम् प्रासादं कारयामि इति

यथा परिभुक्त शयन आसनम् समादाय पात्र चीवरम् येन श्रोणापरान्तका जनपदाः तेन चारिकां चरञ् श्रोणापरान्तकाञ् जनपदान् अनुप्राप्तः

स तेन दृष्टः पृष्टः च भोः पुरुष कस्मात् एवम् वेपसे स कथयति अहम् अपि न जाने

यस्य अर्थे गहने चरन्ति विहगा गच्छन्ति बन्धं मृगाः संग्रामे शर शक्ति तोमर धराः नश्यन्ति अजस्रम् नराः

एकान्त निषण्णः ऽनाथपिण्डदो गृहपतिः भगवन्तम् इदम् अवोचत् अयं भदन्त पूर्णः सार्थवाह आकाङ्क्षति सु आख्याते धर्म विनये प्रव्रज्याम् उपसम्पदम् भिक्षु भावम्

साधु साधु पूर्ण शक्यः त्वम् पूर्ण अनेन क्षान्ति सौरभ्येन समन्वागतः श्रोणापरान्तकेषु जनपदेषु वस्तुं श्रोणापरान्तकेषु वासं कल्पयितुम्

कियत् दूरम् इतस् श्रावस्ती स अतिरेकम् योजन शतम्

तत् एव न अस्ति यत् पक्तव्यम् इति

सह दर्शनात् च तासां भगवति महा प्रसादः उत्पन्नः

तानि चेद् भिक्षुः दृष्ट्वा अभिनन्दति अभिवदति अध्यवस्यति अध्यवसाय तिष्ठति तानि अभिनन्दतो ऽभिवदतो ऽध्यवस्यतो ऽध्यवसाय तिष्ठत आनन्दी भवति

भगवान् वैनेय अपेक्षया अतिक्रमिष्यति

यदि अनुजानासि प्रव्रजामि इति

तौ कथयतः पूर्वम् एव अस्माभिः भाजितम्

स तम् आदाय वीथीं सम्प्रस्थितः
त्वम् एषाम् वणिजां रत्न संविभागम् कुरु

पुण्य महेशाख्यः ऽयं सत्त्वः

सा कथयति पूर्ण दारकाणां पूर्वभक्षिकाम् अनुप्रयच्छ इति

तेन सूर्पारके नगरे घण्टा अवघोषणम् कारितम् शृण्वन्तु भवन्तः सौर्पारकीया वणिजः

गण एव सम्भूय भाण्डं ग्रहीष्यति इति

अतिक्रान्ता अहम् भदन्त अतिक्रान्ता एषा अहम् भगवन्तं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षु संघम् च

शम शील विपश्यना बलैः विविधैः ध्यान बलैः परीक्षिताः

स च अहम् च

राज्ञा पृष्टः पूर्ण अस्ति किंचिद् गोशीर्ष चन्दनम्

अद्राक्षीद् भगवान् अनाथपिण्डदम् गृहपतिं स प्राभृतम् आगच्छन्तम्

त्रिपिटक संघस्य च धर्म वैयावृत्यम् करोति

तत आयुष्मान् पूर्णो गोशीर्ष चन्दनेन प्रासादं मापयितुम् आरब्धः

ते पूर्णेन फुट्टकैः वस्त्रैः आच्छादिताः

मूल द्वारे च महता राज अनुभावेन सूर्पारक अधिपतिः राजा आयुष्मान् पूर्णो दारुकर्णी स्तवकर्णी त्रपुकर्णी च व्यवस्थिताः

यावत् अपरेण समयेन शर्करा आवारी उद्घटिता

स संलक्षयति पर्यवस्थितो ऽयम्

भव सहस्र सु दुर्लभ दर्शन स फलम् अद्य मुने तव दर्शनम्

तैर् नील पीत लोहित अवदातैः वस्त्रैः शिबिकाम् अलंकृत्य महता संस्कारेण श्मशानं नीत्वा ध्मापितः

पुनर् अपि राजा विस्मय उत्फुल्ल लोचनः पृच्छति आर्य पूर्ण इदं किम् स कथयति महा राज भगवता कनक मरीचि वर्ण प्रभा उत्सृष्टा इति

ताभिः तम् दृष्ट्वा स्वामिनौ तथा तथा भग्नौ यथा गृह विभागम् कर्तुम् आरब्धौ

कल्पयामि

वणिज् ग्रामः कथयति सार्थवाह यथाक्रीतकं पण्यम् अनुप्रयच्छ

अथ या जेतवन निवासिनी देवता सा बकुल शाखाम् गृहीत्वा भगवतः छायाम् कुर्वन्ती पृष्ठतः सम्प्रस्थिता

अद्राक्षीत् सा भद्रकन्या आयुष्मन्तं महामौद्गल्यायनं दूरात् एव

राजा कथयति भवन्तः शोभनं पूर्णः कथयति स तैः व्रीडितैः मुक्तः

तेन खलु समयेन कृष्ण गौतमकौ नाग राजौ महा समुद्रे प्रतिवसतः

ते वणिग्ग्रामाः सर्व एव सम्भूय तस्य निवेशनं गत्वा द्वारि स्थित्वा तैः दूतः प्रेषितः

उपसंक्रम्य कथयन्ति सार्थवाह महा समुद्रम् अवतराम इति

भगवान् संलक्षयति इमौ कृष्ण गौतमौ नाग राजौ यदि सूर्पारकं नगरम् आगमिष्यतः अ गोचरीकरिष्यतः

किंतु अल्प मूल्यानि भैषज्यानि व्यपदिश इति

कस्य अन्तिके पूर्णस्य

ततस् तस्य तिस्रो दत्ताः

अद्राक्षीत् अप्रिय आख्यः यो यक्षो गोशीर्ष चन्दन वने पञ्च मात्राणि कुठार शतानि वहतः

मौद्गल्यायनः ततस् विस्मय आवर्जित मतिः कथयति किं नाम इयम् भगवन्न् ऋद्धिर् मनोजवा मौद्गल्यायन

एकान्ते स्थित आयुष्मान् पूर्णो भगवन्तम् इदम् अवोचत् साधु मे भगवान् तथा संक्षिप्तेन धर्मं देशयतु यथा अहम् भगवतो ऽन्तिकात् संक्षिप्तेन धर्मं श्रुत्वा एकः व्यपकृष्टो ऽप्रमत्त आतापी प्रहितात्मा विहरेयम्

ततो भगवता तस्याः परिषद आशय अनुशयम् धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी धर्म देशना कृता यां श्रुत्वा अनेकैः प्राणि शत सहस्रैः महान् विशेषो ऽधिगतः

पूर्णः षष् कृत्वस् महा समुद्रम् अवतीर्णः संसिद्ध यानपात्रः च प्रत्यागत इति

स संलक्षयति अयं प्रव्रजित ईदृशेन क्षान्ति सौरभ्येन समन्वागतः

अद्राक्षीत् स ऋषिः भगवन्तम् दूरात् एव द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतं पूर्ववत् यावत् समन्ततो भद्रकम्

यत् नु अहम् ऋद्ध्या एव प्रविशेयम् इति

उक्तं च एनं काष्ठ भारकम् अमुष्मिन् गृहे भविल पत्नी तिष्ठति तत्र नय वक्तव्या पूर्णेन प्रेषिता इति

एवं भदन्त इति आयुष्मान् आनन्दः भगवतः प्रतिश्रुत्य शलाकां गृहीत्वा भगवतः पुरस्तात् स्थितः

स कथयति भ्रातः महा समुद्रः बहु आदीनवः अल्प आस्वादः

पूर्णेन अपि तत्र एव धर्मेण न्यायेन व्यवहारिताः स अतिरेकाः सुवर्ण लक्षाः समुदानीताः

यस्य आवारी गतम् देश अन्तर गतम् च सो ऽपि त्वरमाण आवारीं गत्वा कथयति पूर्णक अवतर इति

तस्य एव च त्रि मासस्य अत्ययात् तिस्रो विद्याः कायेन साक्षात्कृताः

स संलक्षयति कस्य विनेया पश्यति भगवतः
दृष्ट्वा च पुनर् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म एष भिक्षवो ऽनाथपिण्डदो गृहपतिः स प्राभृतः आगच्छति

ते कथयन्ति अस्ति श्रमणो गौतमः शाक्य पुत्रः शाक्य कुलात् केश श्मश्रूणि अवतार्य काषायाणि वस्त्राणि आच्छाद्य सम्यक् एव श्रद्धया अगारात् अनगारिकाम् प्रव्रजितः

तं दृष्ट्वा अन्याभ्यां स्व पुत्राः प्रेषिताः

एवम् यावत् षष् कृत्वस्

अथ अपरेण समयेन आयुष्मान् पूर्णो येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

सो ऽहं तस्य वचनम् अवचनम् कृत्वा महा समुद्रम् अवतीर्णः

तैः अष्टादश सुवर्ण लक्षाः मूल्यम् उपदिष्टम्

अथ अन्यतम उपासकः तस्याम् वेलायां गाथां भाषते
अन्यत्र मूढगर्भ अश्म मुख रोग उदर आतुरात्

अन्यत्र छेदनात् तिर्यक् सिरा स्नायु विपाटनम्

श्लथ अति गाढ दुर्न्यासैः व्रणवर्त्म अवघर्षणम्

असंमोहः च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते

शस्त्रे ऽवचारिते वाग्भिः शीत अम्भोभिः च रोगिणम्

यतो गतां गतिं विद्याद् उत्सङ्गो यत्र यत्र च

रुजो ऽतिवृद्धिर् दरणं विसर्पो वा क्षत उद्भवः

सीव्येत् चल अस्थि शुष्क अस्र तृण रोम् अपनीय तु

ते भक्षयन्तः कुर्वन्ति रुजा शोफ अस्र संस्रवान्

स्पृष्टे पूयस्य संचारो भवेद् वस्तौ इव अम्भसः

आशावान् व्याधि मोक्षाय क्षिप्रं व्रणम् अपोहति

स्त्रीणां तु स्मृति संस्पर्श दर्शनैः चलित स्रुते

स्फुटति इव स निस्तोदः स अङ्गमर्द विजृम्भिकः

शुचि सूक्ष्म दृढाः पट्टाः कवल्यः स विकेशिकाः

विवृद्धो दहति क्षिप्रं तृण उलपम् इव अनलः
अत ऊर्ध्वं निबोधध्वं मनोः स्वारोचिषस्य तु

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश् चैत्रो ऽग्निर् वनकः तथा

हिरण्यरोमा वेदश्री ऊर्ध्वबाहुः तथा एव च

वैवस्वतो ऽयं यस्य एतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम्

जगत् स्थापयते सर्वं स विष्णुः प्रकृतिः ध्रुवा

पारावताः च तुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे

वासुदेवो हि अनन्त आत्मा केवलो निर्गुणो हरिः

प्रधानं पुरुषः कालः तत्त्व त्रयम् अनुत्तमम्

षष्ठे मन्वन्तरे च आसीत् चाक्षुषः तु मनुः द्विजाः

अतिनामा सहिष्णुः च सप्त आसन् ऋषयः शुभाः

मन्वन्तरे ऽत्र सम्प्राप्ते तथा वैवस्वते ऽन्तरे

चैत्र किम्पुरुष आद्याः च सुताः स्वारोचिषस्य तु

कृष्णद्वैपायनो व्यासो विष्णुः नारायणः स्वयम्

एते सप्त ऋषयः विप्राः तत्र आसन् रैवते ऽन्तरे

ऊर्जस्तम्भः तथा प्राणो दान्तो ऽथ वृषभः तथा

महा अनुभावाः लेख्याः च पञ्च एते हि अष्टकाः गणाः
असत् वादः विवादश् च विनाशः त्वयि केवलः

ततो निगृह्य च हरिं सिंह इत्य्

जगाम रंहसा तत्र यत्र आस्ते नरकेसरी

ऋषय ऊचुः

अदृष्ट पूर्वैः अन्यैः च वेष्टितो वीर वन्दितः

देवा ऊचुः

काल कालाय कालाय महाकालाय मृत्यवे

भगवन्त् त्वा एव भवं वदन्ति ब्रह्म वादिनः

अथ ब्रह्म आदयः सर्वे वीरभद्र त्वया दृशा

मृत्योः मृत्युम् विद्धि मां वीरभद्र जीवन्ति एते मद् प्रसादेन देवाः

तद् ललाटात् अभूत् शम्भोः सृष्टि अर्थम् तत् न दूषणम्

बिभ्रद् और्म्यं सहस्रांशोः अधस् खद्योत विभ्रमम्

श्री वीरभद्रः उवाच

पश्यतां सर्व देवानाम् जय शब्द आदि मङ्गलैः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे शरभप्रादुर्भावो नाम षण्णवतितमो ऽध्यायः

इत्थं सर्वं समालोक्य संहर आत्मानम् आत्मना

तद् ललाट समुत्पन्नः भगवन्त् वृषभध्वजः

जन्तु चक्रम् भगवता रक्षितं मत्स्य रूपिणा

अमोघाय अग्नि नेत्राय लकुलीशाय शंभवे

तदा तदा अपनेतव्यम् त्वया एव परमेश्वर

दोषं त्वं पश्य एतत् त्वम् अवस्थाम् ईदृशाम् गतः

नृसिंह कृत्ति वसनः तदा प्रभृति शङ्करः

कदाचित् संदिहेन् न अस्मान् तथा

अपमृत्यु प्रशमनम् महा शान्ति करम् शुभम्

अद्य अपि तव पुत्रस्य ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः

छिन्नं तद् अंशम् तस्य तद् बलम्

अनुयान्ति सुराः सर्वे नमस् वाक्येन तुष्टुवुः

सूत उवाच

विश्व अधिकः स्वतन्त्रश् च कर्ता हर्ता अखिल ईश्वरः

नमो ऽपरिमितं कृत्वा अनन्त कृत्वस् नमः नमः
वात हृद् रोग गुल्म अर्शस् योनि शूल शकृत् ग्रहान्

तृण आख्य पञ्चक क्वाथे जीवनीय गणेन वा

आम अन्वये तु पेया आद्यैः संधुक्ष्य अग्निम् विलङ्घिते

पालिकं चूर्णितं तैल वसा दधि घृत आप्लुतम्

स स्नेहैः वस्तिभिः च एनम् शोधयेद् दाशमूलिकैः

कल्प उक्तम् रक्तपित्त उक्तम् गुल्मे रूक्ष उष्ण जे पुनः

दीप्ते ऽग्नौ वातिके गुल्मे विबन्धे अनिल वर्चसोः

समाश्वस्तं स शेष आर्तिम् सर्पिः अभ्यासयेत् पुनः

शालयो मदिरा सर्पिर् वात गुल्म चिकित्सितम्

पचेद् गन्धपलाशं च द्रोणे ऽपां द्वि पल उन्मितम्

कल्कीकृतैर् घृतं पक्वं स क्षीरम् वात गुल्म नुद्

त्रिकटु त्रिपटु उपेतैः दाधिकं तद् व्यपोहति

श्लैष्मिको बद्ध मूल त्वात् यदि गुल्मो न शाम्यति

हिङ्गु त्रिगुणम् सैन्धवम् अस्मात् त्रिगुणं च तैलम् ऐरण्डम्

वमनैर् लङ्घनैः स्वेदैः सर्पिस् पानैः विरेचनैः

गुल्मं बद्ध शकृत् वातम् वातिकं तीव्र वेदनम्

कृत मूलम् महा वास्तुम् कठिनं स्तिमितं गुरुम्

श्लेष्म गुल्मम् अयस् पात्रैः सुख उष्णैः स्वेदयेत् ततः

जीर्णे सम्यक् विरिक्तम् च भोजयेद् रस भोजनम्

श्लेष्माणं मधुरं स्निग्धं रस क्षीर घृत आशिनः

अतो हरीतकीम् एकां स अवलेह पलाम् अदन्

या क्रिया क्रियते याति सा सिद्धिं न विरूक्षिते
सौधे तुङ्गे सह दयितया को ऽपि संक्रीडमानः प्राप स्वापं परमपुरुषः शेष भोगे श्रिया इव

विद्वस् वृन्दे विवदितु मनसि आगते यत्र शश्वत् व्याख्या शाला वलभि निलयः तिष्ठते कीर संघः

अत्र अमुञ्चन् अपि भगवती किंकर उक्त्या स शङ्काः शुश्राव इत्थम् स पुनर् अ वपुस् संग्रहाम् व्योम्नि वाणीम्

किंचिद् लीनाम् किसलय पुटे कोकिलाम् आकुल आत्मा त्वं च अ पश्यन् बत विरहिणां येन जानासि तापम्

तां जानीया दिशि दिशि जयन्त आख्यया ख्यायमानां प्रत्यादिष्ट त्रिदिव नगर प्राभवाम् प्राप्य भूमिम्

कान्त उदन्तः सुहृद् उपनतः विप्रयोग अर्दितानाम् प्रायः स्त्रीणां भवति किम् अपि प्राण संधारणाय

वल्ली डोला विहरत् अटवी देवता लालनीयाः सेविष्यन्ते चपल चमरी बाल भाराः समीराः

चूते चूते कुसुम कलिकाम् त्वां च दृष्ट्वा समेतं बाला शोक आहननम् अरुणैः अङ्घ्रिभिः तन्वतीनाम्

संसर्पद्भिः तनु रुचि भरैः संगम ग्राम शौरेः तापिञ्छ आभैः स्तबकित तलम् गाहमानो विहायः

उत्कीर्णानां कनक वलभिषु उद्गतः विष्किराणां त्यक्त आशङ्कम् प्रणम गिरिशं ध्यान निष्कम्प गात्रः

भृङ्गी नादैः मधुर मधुरम् व्याहरन्तो वलन्ते कम्पा कूल उपवन पवनाः बन्धवः ते ऽनुकूलाः

तु अञ्चत् धूमान् दव _ ज्वाल माला जटालान् वल्गत् भृङ्गान् वन विटपिनः भासुरान् पल्लव ओघैः

दृष्ट्वा तत्र आमलक धरणी मन्दिरम् शार्ङ्गपाणिं तस्मात् शैलात् तटम् अवतरन् किंचिद् आकुञ्च्य पक्षौ

तत्र द्वित्रान् प्रिय सहचरी विप्रयोग अति दीर्घान् काम आर्तः ऽयं शिव शिवैः समुल्लङ्घ्य मासान् कथञ्चित्

दृश्या दूरे तदनु लहरि संपतत् राजहंसा सा कावेरी मदजल झरा सह्य दन्तावलस्य

किंचिद् पूर्वम् रण खल भुवि तद् मीमांसा द्वय कुल गुरोः सद्म पुण्यं महा ऋषेः

चारु सु अच्छा शफर नयना चक्रवाक स्तन श्रीः कल्लोल भ्रूः कमल वदना कम्र शैवाल केशा

लक्ष्मीनारायणपुरम् इति ख्यातम् अन्तर् मुरारेः प्राप्य आवासम् भव पिक पते पावनानां पुरोगः

तान् उल्लङ्घ्य स्मित कुवलय स्निग्धम् उत्कन्धराणाम् चोल स्त्रीणाम् अयि सफलयन् नेत्रम् उत्पक्ष्म मालम्

सिक्तः सु अच्छैः झर जल कणैः तम् भज व्योम्नि तिष्ठन्
यच् छ्रोत्रेण शृणोति तद् वाचा वदति

तद् यद् एतत् सर्वं वाचम् एव अभिसमयति तस्माद् वाग् एव साम
इच्छन्न् इतो विवसितुं गणयन् स्व मासान् निर्वास्यते कृपण धीः भगवन् कदा नु

न एकत्र आस्ते सूतिवातैर् विष्ठा भूः इव सोदरः

विनिष्क्रामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्वासो हत स्मृतिः

शेते विष् मूत्रयोः गर्ते स जन्तुर् जन्तु सम्भवे

स्मरन् दीर्घम् अनुच्छ्वासं शर्म किं नाम विन्दते
सा अपि सुप्ता इव उपेक्षते

अ प्रतिगृह्य अभियोगम् पुनर् अपि संसृज्यमानां द्विधा भूत मानसाम् विद्यात्

कारणात् संस्पर्शनं सहते न अवबुध्यते नाम द्विधा भूत मानसा सातत्येन क्षान्त्या वा साध्या

जाग्रती तु अपनुदेत् भूयो अभियोग आकाङ्क्षिणी
तद् वा इदं बृहती सहस्रम् सम्पन्नम्

सो ऽयम् आत्मा सर्वतः शरीरैः परिवृतस् तद् यथा अयम् आत्मा सर्वतः शरीरैः परिवृत एवम् एव बृहती सर्वतश् छन्दोभिः परिवृता

अनुष्टुभम् अनु चर्चूर्यमाणम् इन्द्रं नि चिक्युः कवयो मनीषा इति
त्रयं त्रयं तथा अङ्गानाम् एक एकान् दिक्पतीन् तथा

ॐ मों नमः

ॐ हुं विष्णवे नमः

ॐ अज्ञानाय नमः

संकर्षणः पूरुषो ऽथ नवव्यूहो दश आत्मकः

हरिः उवाच

ॐ पद्माय नमः

ॐ यं नमः
तदा प्रभृति त्रैलोक्ये स्तवेषु जनमेजय

अ वध्याः च स्त्रियः प्राहुस् तिर्यग्योनि गतेषु अपि

कृताञ्जलि पुटा भूत्वा पूज्या लोकैस् त्रिभिः सदा

निषाद वंश कर्ता स बभूव वदतां वर

आशीर्वादाः प्रयुज्यन्ते सूत मागध बन्दिभिः

प्रजानां पृथिवीपाल शृणु च इदम् वचो मम

अ लभन्ती तु सा त्राणं वैन्यम् एव अन्वपद्यत

सा लोकान् ब्रह्म लोक आदीन् गत्वा वैन्य भयात् तदा

वृत्तीनाम् एष वो दाता भविष्यति जनेश्वरः

अन्न भूता भविष्यामि यच्छ कोपं महा द्युते

ज्वलद्भिर् निशितैर् बाणैर् दीप्त तेजसम् अच्युतम्

मद् कृते न विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव विद्धि तत्

स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा कामाल् लोकेष्व् अवर्तत

महता राज राज्येन प्रजापालं महा द्युतिम्
तस्य उ एव द्वे सवने बृहतीं सम्पद्येते

यथा एव पुरा तृतीयसवनं तथा तृतीयसवनम्

न हि तथा लोकी यथा ब्राह्मणश् च राजन्यश् च

एक अन्न सप्ततिः प्रातस्सवनस्य स्तोत्रियाः

तद् एतद् आयद् एव प्रातस्सवनं बृहतीम् अभिसंपद्यते

बृहत्य् एव बृहती
एतत् वै यज्ञस्य समृद्धम् यत् रूप समृद्धम् यत् कर्म क्रियमाणम् ऋच् अभिवदति

इन्द्र आयतनाभिः एव आभिः राध्नोति यः एवम् वेद
तत् यत् एष्टाः रायः एष्टा वामानि प्र इषे भगाय ऋतम् ऋत वादिभ्यः नमः दिवे नमः पृथिव्यै इति प्रस्तरे निह्नवते
अनेक लोकान् सः महत्तम आदीन् भुक्त्वा परार्ध द्वयम् अङ्गनाभिः

स्नपनं तस्य कर्तव्यं पञ्चगव्य समन्वितम्

व्यजनं चामरे शुभ्रे ताम्र पात्रे सुविस्तृते

तथा षोडश हस्तः स्यात् मण्डपः च चतुर्मुखः

अथर्वणेन संस्नातां पुनर् माम् एति अथ इति च

त्रि अरत्नि मात्रः यूपः स्यात् क्षारवृक्ष विनिर्मितः

सौर सूक्तम् जपेत् मन्त्रम् दक्षिणेन यजुर्विदः

आपो हि मन्त्रेण क्षिप्त्वा आगत्य च मण्डपम्

सूत उवाच

ततो मङ्गल शब्देन भेरीणां निःस्वनेन च

दक्षिणा राज शार्दूलैः वरुण क्ष्मापणम् ततः

वेद शब्दैः च गान्धर्वैः वाद्यैः च विविधैः पुनः

शृणु राजन् महा बाहो तडाग आदिषु यो विधिः

ऋत्विग्भिः च अथ होतव्यं वारुणैः एव सर्वतः

एष एव विधिः दृष्टः प्रतिष्ठासु तथा एव च

ततः सांवत्सर प्रोक्ते शुभे लग्ने सु शोभने

कृत्वा तु यज्ञ पात्राणि यज्ञ उपकरणानि च