tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
एक अक्षरम् देवानाम् अवमम् आसीत् सप्त अक्षरम् परमम्

तं पुनर् उपाधावत् हनानि एव वृत्रम् इति

स प्रजापतिम् उपाधावत् हनानि वृत्रम् इति
यजमानस्य राज्ञो राज्याय इति वा

सर्वैः सर्वेष्व् इति शाण्डिल्यः
अथ एनाम् स्फ्येन विघनेन पर्श्वा परशुना इति कुर्वन्ति

याः पुरोनुवाक्यास् ता याज्याः
ताम् आह प्र मा वह इति
अग्निं च विश्व शंभुवम्
सप्त कृत्वस् उद्गाता आत्मानम् च यजमानं च शरीरात् प्रजनयति
भद्राम् वाचम् शिवम् चक्षुः मरुत् युताय कृण्मसि

यम् गृह्णन्ति अप्सरसः यम् मथ्नाति बृहस्पतिः तम् कश्यपस्य ब्रह्मणा सविता पुनर् आ भरत्
दक्षिणम् अभिषेचनीयस्य
दिवि दिव्यान् दृंह अन्तरिक्षे अन्तरिक्ष्यान् पृथिव्यां पार्थिवान्
तद् आहुर् न पुरुष इति ब्रूयात् परोक्षम् एव ध्यायेन् मनसा एव नियच्छेद् इति
यस् ते पृथु स्तनयित्नुर् य ऋष्वो दैवः केतुर् विश्वम् आभूषति इदम्
तद् ये ऽस्य स्वा अ वशीकृताः इव स्युर् एतद् एव एषाम् मध्य आसीनो ऽधीयीत
प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशो ऽहं भवामि ब्राह्मणानां यशो राज्ञाम् यशो विशाम्
मरुतां होमो मरुतस् तर्पयेत्
वानस्पत्या ग्रावाणो घोषम् अक्रत हविष् कृण्वन्तः परिवत्सरीणम्
यथावकाशं खादिरं चतुर् स्रक्ति षोडशि पात्रम् यदि षोडशी भवति

दक्षिणस्य हविर्धानस्य अग्रेण उपस्तम्भनम् आदित्य स्थालीम् च आदित्य पात्रम् च
उपहूतौ सयुजौ स्योनौ दन्तौ सु मङ्गलौ
कैः द्वंद्वमेलापकैः कृत्वा द्वंद्वितम् इति आह गुड इत्यादि
माले इति
सीसेन विध्यामस् त्वा यथा नो ऽसो अ वीर हा

अनेन विश्वा सासहै या जातानि पिशाच्याः
अथ यत् प्राञ्च उपनिष्क्रम्य आदित्यम् उपतिष्ठन्ते
तं यद् अस्तम् एति इति मन्यन्ते ऽह्न एव तद् अन्तम् इत्वा अथ आत्मानम् विपर्यस्यते रात्रीम् एव अवस्तात् कुरुते ऽहः परस्तात्
अभि हि तद् रथ चक्रम् उत्प्लावयांचकार येन अपिहितः आस
होतृ जपम् जपति रेतस् तत् सिञ्चति

एतौ ह वा अस्य सर्वस्य प्रसवस्य ईशाते यद् इदं किंच

कृतम् अस्य कृतम् भवति न अस्य अकृतम् कृतम् भवति य एवं वेद
सौर्यो ऽतिग्राह्यः
अभ्रकं प्रतीतं माक्षिकं ताप्यं कनकं हेम नाग युतम् नागेन सीसकेन युतं सहितं विधिना कर्तव्य उपदेशेन एतत् सर्वम् सूते मिलितं सत् पिष्टिः कार्या दिव्यौषधि योगात् पुटिता पिष्टिः कार्या इति
ऊर्ध्वो मा पाह्य् आ उदृचः इति यजमानः प्रतिगृह्णाति
तान् वायुर् आत्मनि धित्वा तत्र अगमयत् यत्र अश्वमेध याजिनः ऽभवन्न् इति
सम मात्रया स्वर्ण सम मात्रया स्पष्टम् अन्यत्
एवं पत्नी गार्हपत्ये अभ्याधाय उपतिष्ठते
अद्भ्यस् त्वा राजा वरुणो ह्वयतु सोमस् त्वा ह्वयतु पर्वतेभ्यः
अमा घृतं कृणुते केवलम् आचार्यो भूत्वा वरुणः

ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम्

संवत्सरः सह ऋतुभिस् ते जाता ब्रह्मचारिणः
तस्य मकार श्रुत्या इतिहास पुराणम् वाकोवाक्यं गाथा नाराशंसीर् उपनिषदो अनुशासनानि इति वृधत् करद् रुहन् महत् तच् छम् ॐ इति व्याहृतीः स्वर शम्य नाना तन्त्रीः स्वर नृत्य गीत वादित्राणि अन्वभवच् चैत्ररथं दैवतं वैद्युतं ज्योतिर् बार्हतं छन्दस् त्रिणव त्रयस्त्रिंशौ स्तोमौ ध्रुवाम् ऊर्ध्वां दिशं हेमन्त शिशिरौ ऋतू श्रोत्रम् अध्यात्मं शब्द श्रवणम् इति इन्द्रियाणि अन्वभवत्
एषा व ऊर्ग् एषा वः स्वधा च अमत्त च पिबत च मा च वः क्षेष्ट

या इह पितर ऊर्ग् देवता च तस्यै जीवेम शरदः शतं वयम्
किम् इति
तस्य भगवता वैर प्रशमाय धर्मो देशितः

एष आनन्द पञ्चाल राजः ऽनेन कुशल मूलेन चित्त उत्पादेन देय धर्म परित्यागेन च त्रि कल्प असंख्येय समुदानीताम् बोधिं समुदानीय महा करुणा परिभाविताः षट् पारमिताः परिपूर्य विजयो नाम सम्यक्संबुद्धो भविष्यति दशभिर् बलैश् चतुर्भिर् वैशारद्यैस् त्रिभिर् आवेणिकैः स्मृति उपस्थानैः महा करुणया च

ते निर्मिते चित्तम् अभिप्रसाद्य तन् नरक वेदनीयम् कर्म क्षपयित्वा देव मनुष्येषु प्रतिसन्धिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजन भूताः भवन्ति

एकान्ते निषण्णो राजा प्रसेनजित् कौशल्यो भगवन्तम् इदम् अवोचत् भगवान् नाम भदन्त अनुत्तरो धर्म राजः व्यसन गतानाम् सत्त्वानां परित्राता अन्योन्य वैरिणाम् वैर प्रशमयिता
इह एव अभि वि तनु उभे आर्त्नी इव ज्यया
एष तत् रोरवीति यत् यज्ञेषु शस्त्राणि शंसति ऋग्भिः यजुर्भिः सामभिः ब्रह्मभिः इति
सहः ओजः यजमानाय धेहि

कामः तत् अग्रे सम् अवर्तत मनसः रेतः प्रथमम् यत् आसीत्
पयः दधि पृषदाज्यानाम् आज्य वत् संस्कारः
ते ऽनुव्याहरिष्यन्त आस्तावम् उपसेदुः
किम् अत्र पश्यसि इति
दक्षिणस्य हविर्धानस्य अधस्तात् पुरो ऽक्षं होतृ चमसम् सादयित्वा दधि ग्रहणे चरति
मलयज रजः न इदम् भस्म मयि प्रहर न अनङ्ग क्रुधा किमु धावसि

किम् करिष्यति किम् वदिष्यति सा चिरम् विरहेण

दृश्यसे पुरतः गतागतम् एव मे विदधासि
उप अपाम् प्रियम् धाम गच्छति उप देवानाम् जयति परमम् लोकम् यः एवम् वेद यः च एवम् विद्वान् एतत् अपोनप्त्रीयम् कुरुते

तथा इति
तस्मिन् पशुम् प्रत्यञ्चम् उदीचीन पादम् संज्ञपयन्ति

पत्नी आदित्यम् उपतिष्ठते नमः ते आतान इति

ता नः पयस्वतीः सन्त्व् अस्मिन् गोष्ठे वयः वृधः इति
कृषिं सु सस्याम् उत्कृषे सु पिप्पलाः ओषधीस् कृधि
ते देवा असुर्यान् इमान् लोकान् न अन्ववैतुम् अधृष्णुवन्

सिध्यत्य् अमुष्मै सिध्यत्य् अस्मै लोकाय य एवं विद्वान् उपसदम् उपैति
नाभसं लक्षयति नाभसम् इति
स भद्रम् अकर् इत्य् आह होता यो नः सोमं राजानं पाययिष्यति इति

अथ संप्रैषम् आह प्रैतु होतुश् चमसः प्र ब्रह्मणः प्र उद्गातुः प्र यजमानस्य प्र सदस्यस्य होत्रकाणां चमसाध्वर्यवः सकृत् सकृद् द्रोणकलशाद् अभ्युन्नीय उपावर्तध्वम् होतुश् चमसाध्वर्यव् उपरमैहि प्रतिप्रस्थातर् उत्तर अर्धे आहवनीयस्य मन्थिनः संस्रावं जुहुधि इति
स ते धर्मम् अदीधरत् धाता इव भुवनेभ्यः
दक्षिणस्य हविर्धानस्य प्रधुरे प्रचरणीं सादयति
मैथुने मिथुन शब्द वाच्य स्त्री पुंस साध्ये स्व आश्रम आदि कर्मणि न केवलं स्त्री साध्य पाक आदि कर्मणि अपि तु उभय साध्ये अपि इति कल्पतरुः
सत्यं त्वा ऋतेन इति परिषिच्य उदञ्चि हविः उच्छिष्टानि उद्वासयति
नमः सखीनां पुरोगाणां चक्षुष इत्य् ऋत्विजः

अत्र एव इडाम् निरवद्येद् इत्य् एकम्
काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्ति इति द्वाभ्याम् उदक अन्ते दूर्वा रोपयन्ति
नमः ते रुद्रा अस्यते
अपां रस ओषधीनाम् अथ उ वनस्पतीनाम्
कफ अनिल घ्नम् कर्म इष्टम् पिण्डस्वेद उपनाहनम्
पक्वं नाग चूर्णम् श्लक्ष्णं श्रेष्ठ विधानम् यथा स्यात् तथा शिलया वर्तितं सन् निर्गुण्डी रस भावित पुटितम् पूर्णं भावितं घर्म पुटितम् पश्चात् पुटितम् वह्नि पुटितम् कुर्यात्

तद् निरुत्थ नाग चूर्णम् यावत् पीतम् पीत वर्णम् तारं भवेत् तावत् वारम् निर्व्यूढं कुर्यात्
हरिः उवाच
तद् एतद् ब्रह्म च क्षत्रं च संधाय रात्रिं वहतः

तौ यद् गायत्रीं सम्पद्येते तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री तेजस्य् एव तद् ब्रह्मवर्चसे प्रतितिष्ठति

त्रिवृत् पुरस्ताद् बहिष्पवमानं भवति त्रिवृद् उपरिष्टाद् राथन्तरः संधिः

प्राणो हि गायत्री
यः तत् वेद यत् सः वेद सः मया एतत् उक्तः इति
अथ अतस् याज्ञे कर्मणि प्रायश्चित्तानि व्याख्यास्यामो विधि अपराधे
उषासानक्ता यजत्य् अहर् रात्रे वा उषासानक्ता अहर् रात्रे एव तत् प्रीणात्य् अहर् रात्रयोः यजमानं दधाति

ताभिर् यथऋष्य् आप्रीणीयाद् यद् यथऋष्य् आप्रीणाति यजमानम् एव तद् बन्धु तायाः न उत्सृजति
विश्वाः आशाः अभयाः सन्तु अस्मे
प्रवालं विद्रुमम्
ओषधि वनस्पतयः यच् च किंच प्राणभृत् स आत्मानम् आविस्तरां वेद
सत् पुत्रम् उत्पाद्य आत्मानम् तारयति

अथ पुत्रस्य पौत्रेण नाकम् एव अधिरोहति इति
सिन्धुभ्यः कर्त्वं हविः

ता नो हिन्वन्त्व् अध्वरम्
तत् यथा पक्षाभ्याम् क्षिप्रम् अध्वानम् अन्वियात् तादृश् तत् यत् संधौ जुहोति
स्वाहा त्वा वाताय
यः प्रथमः कर्म कृत्याय जज्ञे यस्य वीर्यम् प्रथमस्य अनुबुद्धम्
स वा एष संवत्सरो ऽधिदैवं च अध्यात्मम् च प्रतिष्ठितः
अधिवदते धान्यम् असि धिनुहि देवान् धिनुहि यज्ञम् धिनुहि यज्ञपतिम् धिनुहि माम् यज्ञनियम् इति

बाहू अन्ववेक्षते दीर्घाम् अनु प्रसितिम् आयुषे धाम् इति
अति धन्वान्य् अत्य् अपस् ततर्द श्येनो नृ चक्षाः अवसान दर्शः
नमस्कारेण तद्वत् च सूर्याय इति आनले दले

पूष्ण इति उत्तरतस् पूज्यम् आनन्दाय इति अतस् परम्
षष् अक्षरः तूष्णींशंसः
तस्मिन् कले च यत् दानम् दास्यन्ते स्यात् तत् अक्षयम्
राग अधिकारि गन्धक आदीन् आह
इति पूर्व उक्त लक्षणम् तीक्ष्ण शुल्ब नागम् तीक्ष्णं ताम्रं नागं च एतत् त्रयम् माक्षिक युक्तम् स्वर्णमाक्षिक युतम् समं तुल्य भागम् कुर्यात्
येन अवपत् सविता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो वरुणस्य विद्वान्

आदित्या रुद्रा वसव उन्दन्तु सचेतसः सोमस्य राज्ञो वपत प्रचेतसः
नमः सनिस्रस अक्षेभ्यः नमः संदेश्येभ्यः

नमः क्षेत्रस्य पतये वीरुत् क्षेत्रिय नाशनी अप क्षेत्रियम् उच्छतु
अवान्तरेﾱआम् एव पूर्वाम् प्राश्नीयाद् अथ होतृ चमसम् भक्षयेत्
ऋणान् नो न ऋणम् एर्त्समानः यमस्य लोके अधिरज्जुर् आयत्
यत् पूर्वम् उपमार्ष्टि तत् कूर्चे निलिम्पति

दक्षिणतस् ऊर्ध्वाम् प्रातर्

रुद्रम् एव तत् स्वायाम् दिशि प्रीत्वा अवसृजति
अमृतो ह वा अमुष्मिंल् लोके सम्भवत्य् अमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद य एवं वेद
तस्य का निष्कृतिः इति

किम् तृतीयम् इति

तस्य का निष्कृतिः इति
श्यामा अवस्थायाः उप समीपे वर्तते सा उपश्यामा तया चतुर्दश पञ्चदश हायन आत्मकया योषया सह मधुवारा मधु पान आवृत्तिः उदञ्जि धार्ष्ट्ये अत्यन्त दृढतर त्वे प्रयोजको भवति अनेन वाक्येन परिसंख्या विधेः स्व रूपम् प्रकाशितं भवति
तत् ह एतत् एके ॐ इति गायन्ति

ओ इति उ ह एके गायन्ति

आकाशः तृप्तः प्रजाः तर्पयति

तत् अक्षरम् इति परोक्षम् आचक्षते
तम् परिष्वङ्ग परमम् प्रादेश अवमम् चषालस्य काले परिवासयति अ छिन्नः रायः सु वीरः इति

पशुना यक्ष्यमाणः भवति
तस्य दशमीम् उद्धरति
न हि नमस्कारम् अति देवाः
अथ उपतिष्ठते

इति
तस्मै ते अरुणाय बभ्रवे तपुः मघाय नमो अस्तु तक्मने

अधराञ्चं प्र हिणोमि नमः कृत्वा तक्मने
मधु नक्तम् उत उषसः मधुमत् पार्थिवं रजः
तस्य ह वै एतस्य हृदयस्य पञ्च देव सुषयः
उत उ ह्य् एको दक्षिणावता यजते

ग्रामाद् व्रत श्रपणम् आहरन्ति

उप उ एनं पूर्वेषु कर्मसु ह्वयन्ते

आग्नीध्रः प्रतिप्रस्थातारं पवयत्य् अच्छावाकं नेष्टारं पोतारं सदस्यम्
तद् यद् एतान्य् अग्निष्टोम सामानि भवन्ति हरस्य् एव एतत् अग्निं वैश्वानरं प्रतिष्ठापयन्ति
तद् वै तद् एतद् एव तद् आस
अथ उ ह एनत् गमयति

यत् ह स्म सुचित्तश् शैलन उद्गृह्णाति धेनोवा इत्य् अभि ब्रह्म लोकम् आरोहयति प्रियेण धाम्ना समर्धयति
भूमिर् इति त्वा अभिप्रमन्वते जना निरृतिर् इति त्वा अहम् परि वेद सर्वतः
हतः त्वया लक्ष्मणेन देव आदेः क्षेमम् इच्छता

स्वसा शूर्पणखा तेषां रावणान् मेघनादकः
श्वेता कृष्णा रोहिणी जातवेदो यास् ते तनूस् तिरश्चीना निर्दहन्तीः श्वसन्तीः
बीजवर विधानम् आह पत्राभ्रकम् इत्यादि
पातु सोमः नः अंहसः

पातु नः विष्णुः उत द्यौः
देव असुराः वा एषु लोकेष्व् अस्पर्धन्त अस्मिन् भुवने
याचयेद् वा शुचिं दान्तं न तृप्येत स्वयं ततः

अध्यापनं याजनं च पूर्वस्य आहुः प्रतिग्रहम्
पूर्वं सर्वं सर्वा वाक्

ॐ इति मनो वाग् इति वाक्
इह एव गाव एतन इह उ शका इव पुष्यत
दरिद्रः तु आपदम् प्राप्य प्राप्त कालम् विशोधनम्

पीतवन्तं तु खलु एनम् मुहूर्तम् अनुकाङ्क्षेत तस्य यदा जानीयात् स्वेद प्रादुर्भावेन दोषं प्रविलयनम् आपद्यमानम् लोम हर्षेण च स्थानेभ्यः प्रचलितं कुक्षि समाध्मापनेन च कुक्षिम् अनुगतम् हृल्लास आस्य स्रवणाभ्याम् अपि च ऊर्ध्व मुखीभूताम् अथ अस्मै जानु समम् असंबाधं सु प्रयुक्त आस्तरण उत्तरप्रच्छद उपधानम् स उपाश्रयम् आसनम् उपवेष्टुम् प्रयच्छेत् प्रतिग्रहान् च उपचारयेत् लालाट प्रतिग्रहे पार्श्व उपग्रहणे नाभि प्रपीडने पृष्ठ उन्मर्दने च अनपत्रपणीयाः सुहृदो ऽनुमताः प्रयतेरन्
अथ उ ह एतत् अवच्छिन्नम् इव एव माध्यंदिनात् सवनात् तृतीयसवनम्

संहितं ह अस्यै तत् तृतीयसवनम् अन् अवच्छिन्नम् भवति य एवं वेद
समन्वारभन्ते ऽध्वर्युश् च यजमानश् च ब्रह्मा च अग्नीध्रः च
तत् उ ह स्म आह प्रजापतिः
सा एषा शाट्यायनी गायत्रस्य उपनिषद् एवम् उपासितव्या
चन्द्रमाः नक्षत्रैः अनु त्वा इदम् आवीत्

येभिः शिल्पैः पप्रथानाम् अदृंहः येभिः दिवम् अभ्यपिंशः प्रविद्वान् येभिः वाचम् पुष्कलैः अव्ययः तेन मा अग्ने वर्चसा सम् सृज इह
तत् चेद् व्यपनयितुम् शक्नुयात् निष्षिच्य एतत् दुष्टम् अदुष्टम् अभिपर्यासिच्य तस्य यथा उन्नीती स्यात् तथा जुहुयात्
सहस्र वीर्यम् असि

सत्य अभिघृतम् सत्येन त्वा अभिघारयामि

देवीर् आपः शुद्धा यूयं देवान् युयुध्वम्
उक्तो नियमः
नमो अस्तु सर्पेभ्य इति सर्पान्

दूरेहेतिः पतत्रिणी वाजिनीवांस् ते नो ऽग्नयः प्र प्र यः पारयन्त्व् इति चक्रे अनुमन्त्रयते

सु किंशुकम् शल्मलिं विश्व रूपम् हिरण्य वर्णम् सुवृतं सु चक्रम्
सा दक्षिणा
मतम् यस्य न वेद सः

न चेद् इह अवेदीत् महती विनष्टिः

यस्य अ मतम् तस्य मतम्
एवम् अस्तु इति संहृष्टः शक्रः त्रिदश वर्धनः

तमः प्रोत्सार्य महसा भासयसि अखिलम् जगत्
उल्मुकानि इव मे ऽमी स्वा ज्ञातयो भरत ऋषभ

स्वम् इत्य् एतत् शब्द रूपम् जसि विभाषा सर्वनाम सञ्ज्ञम् भवति न चेज् ज्ञाति धनयोः सञ्ज्ञा रूपेण वर्तते
स्वाहाकृतिम् अन्तम् यजति हेमन्तम् एव

तैः यत् किंच पञ्चविधम् अधिदैवतम् अध्यात्मम् तत् सर्वम् आप्नोति

ते वै पञ्च भवन्ति

आ च वह जातवेदः सु युजा च यज इति आह
तस्य हर्ङ्मयान्य् अस्थानि भवन्ति साम मयानि मांसानि

तन् न शोको न हिमो न अशनायति न पिपासति न अस्य काचन अवृत्तिः अस्ति
ज्योतिः शुक्रम् असौ

प्राणान् वै एषः अभ्यात्मम् धत्ते यः अग्नीन् आधत्ते
शुनो दिव्यस्य यन् महस् तेना ते हविषा विधेम
अथ इन्द्रस्य वै मरुतः श्रितः
अथ अरणी आदत्ते उर्वशी असि आयुः असि पुरूरवाः इति
ते पुनः पुनर् बह्वीभिर् बह्वीभिः प्रतिपद्भिः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं न अनु चन अभुत्स्महि
युक्त ग्राव्णः यो ऽविता सु शिप्रः सुत सोमस्य स जनास इन्द्रः
तत् आहुः किम् प्रेङ्खस्य प्रेङ्ख त्वम् इति

द्वे एव स्याताम्
यौ ते बलास तिष्ठतः कक्षे मुष्काव् अपश्रितौ
प्रातर् जितम् भगम् उग्रं हुवेम वयं पुत्रम् अदितेर् यो विधर्ता

घृतं दुहाना विश्वतः प्रपीता यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः
अत्र उद्गात्रे वरं ददाति

स्वर् इत्य् उत्तमायाम्
पुमांसं पुत्रम् आ धेहि दशमे मासि सूतवे

अथा सोम इव भक्षणम् आ गर्भः सीदत्व् ऋत्वियम्
तान् विंशिनो ऽङ्गिरस ऋषीन् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत्
विसृष्ट वाच् अन् अन्वारभ्य तूष्णीम् उत्तरा दोहयित्वा कुम्भ्यां संक्षालनम् आनयति संपृच्यध्वम् ऋतावरीर् इति

अग्निहोत्र उच्छेषणम् आनयति यज्ञस्य संततिर् असि यज्ञस्य त्वा संततिम् अनु संतनोमि इति
रूप्य आदि कुर्यात् दद्यात् तु यति दैव आदि यज्वनाम्

मिश्र अवलोकनात् मिश्र स्वभाव फल दायिनः

स्व पोषण परः शङ्खी दद्यात् पर नरे वृथा
तद् आहुः संवत्सर एव साम इति
प्रजानाम् रेतः हृदयम्
तान् रन्धय अस्मै अहमुत्तरेषु
हिरण्येन संपातान् संनिघृष्य मधु च इति एके तद् मुखे कृत्वा प्रपाययत्य् आयुर् धय जरां धय सत्यं धय श्रियं धय ऊर्जम् धय रायस्पोषं धय ब्रह्मवर्चसं धय
अथ चतुर्थ्याम् अपररात्रे ऽन्तरागारे ऽग्निम् उपसमाधाय जय अभ्यातानान् राष्ट्रभृत इति हुत्वा एताः आहुतीर् जुहोति
सत् एव सोम्यैः इदम् अग्रे आसीत् एकम् एव अद्वितीयम्
जागर्ति एतां रात्रिम्

तान्य् एतानि व्रतान्य् ऊर्ध्वं दीक्षणीयायाः प्रक्रामन्ति
उरु वाताय
न इमाः विद्युतः भान्ति कुतस् अयम् अग्निः

अत्र एतत् समर्पितम्
उपनयनं व्याख्यास्यामः
अयं नियामको नाम वह्नि प्रत्यन्त _

इति
यद् उ बार्हतः प्रगाथस् तेन बृहतीं न अतिशंसति

चितैधम् उक्थम् इति ह स्म वा एतद् आचक्षते यद् एतद् आश्विनं निरृतिर् ह स्म पाशिन्य् उपास्ते यदा एव होता परिधास्यत्य् अथ पाशान् प्रतिमोक्ष्यामि इति ततो वा एताम् बृहस्पतिर् द्विपदाम् अपश्यन् न या रोषाति न ग्रभद् इति तया निरृत्याः पाशिन्या अधराचः पाशान् अपास्यत् तद् यद् एतां द्विपदां होता शंसति निरृत्या एव तत् पाशिन्या अधराचः पाशान् अपास्यति स्वस्त्य् एव होता उन्मुच्यते सर्व आयुः सर्व आयु त्वाय
आधाय समिधं त्रीणि पदानि प्राङ् उदङ्ङ् अभ्युत्क्रामति

एतेन प्रत्यवरोहेण प्रत्यवरूह्य उपस्थम् कृत्वा प्राङ् आसीनो नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मण इति त्रिष्कृत्वो ब्रह्मणे नमस्कृत्य वरं ददामि जित्या अभिजित्यै विजित्यै संजित्या इति वाचं विसृजते
यज्ञो हूयमानः

ऐन्द्राग्नो ऽग्नौ प्रणीयमाने

अथ अतस् सोम रूपाणि व्याख्यास्यामः
ॐ इति ह उवाच गन्तव्यम् मे आचार्यः सु यमान् अमन्यत इति

अथ उ ह स्म एनम् मृतम् इव एव उपासते
आदित्यः पर्वतेभ्यो विश्व दृष्टः अदृष्ट हा
तेजः असि इति अग्निम् अनुमन्त्रयते

विभूः असि इति अनुवाकेन अग्निम् उपस्थाय एधः असि इति समिधम् आदधाति समिध् इति द्वितीयाम् इदम् अहम् इति तृतीयाम् इदम् अहम् अग्नौ इति चतुर्थीम्
स दैवे न ध्यायेत् संस्थिते न अधीयीत इति ब्राह्मणम्

यतरो वीर्यवत्तरो भवति स परस्य यज्ञं परिमुष्णाति

तस्य किम् आथर्वणम् इति

अथ अस्य ये नाम गृह्णन्ति ते ऽस्य नाम्नः पाप्मानम् अपाघ्नते
अथ य आदित्यः साम चन्द्रमाः साम इति उपास्ते न ह एव तेन करोति

पूतिम् इव ह अश्नीयात्
ब्राह्मणान् अन्नेन परिविष्य प्रदिष्टम् उद पात्रम् च आदाय दक्षिण पूर्वम् अवान्तरदेशं गत्वा प्रदिष्टम् उद पात्रेण उपप्रवर्तयति परायात पितरः सोम्या गम्भीरैः पथिभिः पूर्व्यैः
अथ अपः प्रत्यानयति यस् ते अप्सु रसः प्रविष्टस् तेन संपृच्यस्व इति
यथोद्दिष्टं च आदिष्टासु इति प्रायश्चित्तिः प्रायश्चित्तिः

ब्राह्मणान् भक्तेन उपेप्सन्ति
चतुर् संग्रह वस्तु प्रयोग निर्हार विशुद्धिम् च नाम धर्म मुखम् आमुखीकरोति स्म
जित हस्ताः जित आत्मानः तेभ्यः नित्यं कृतं नमः

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः
एतं भागं परि ददामि विद्वान् विश्वकर्मन् प्रथम जाः ऋतस्य
आपस् तत् सर्वं निष् करन् भिषजां सु भिषक्तमाः
चोराणाम् अभिप्रधर्षणे चित्रो घातः

परिगृहीतां दासीम् आहितिकां वा संरुद्धिकाम् अधिचरतः पूर्वः साहस दण्डः चोर डामरिक भार्याम् मध्यमः संरुद्धिकाम् आर्याम् उत्तमः
सहस्रम् अन्यान् प्र सुवामि साकं शतं जीवाति शरदस् तव अयम्
शिग्रु फल पत्त्र त्वचः
तिस्रः वै देवानाम् मनोताः तासु हि तेषाम् मनांसि ओतानि
वेदे प्रतिष्ठाप्य तस्याम् गृह्णीते
यस्य कारयितुः श्री मदन संज्ञस्य रस विद्या स्वयं स्वरूप त्वेन अवतीर्णा प्रादुर्भूता
यत् सामिधेनीः संतन्वन्न् अन्वाह तस्माद् आसां संततम् इव शरीरं भवति

यद् अनुयाजा अ पुरोनुवाक्यावन्तः भवन्ति तस्माद् आसां सप्त वर्ष अष्ट वर्षाणाम् प्रभिद्यन्ते

यत् पुरस्ताद् वेदेः प्रथमं बर्हि स्तृणाति तस्माद् इमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं लोमशा जायन्ते

यत् पत्नीसंयाजाः पुरोनुवाक्यावन्तो भवन्ति तस्माद् आसां पुनर् एव जायन्ते
किंविशिष्टं गगनं निचुल पुटैः वेतस द्रव भावनाभिः पक्वं वह्नि पुटितम् तत् पक्वम् सन् निर्लेपं सम्पर्क वर्जितम् रस रूपम् भवति पारदस्य रूपम् इति अर्थः
अध्वर्यव आसन्दीम् उद्गृह्णन्ति

उन्मुक्तो वरुणस्य पाश इत्य् अभिधानीम् उन्मुञ्चति

यत्र क्व च बहून् कर्तॄंश् चोदयेद् अध्वर्यव एव तत् कुर्युः
स प्रीतः वरुणः वरुण पाशेभ्यः सर्वस्मात् च पाप्मनः सम्प्रमुच्यन्ते इति
तद् अ नृशंसस्य कुर्यान् न नृशंसस्य
किंविशिष्टाभिः स्नेह क्षार अम्ल लवण सहिताभिः स्नेहः तैलं कङ्गुणी तुम्बिनी आदीनाम् क्षारः स्वर्जिका आदिः अम्लं जम्बीर आदि लवणानि सैन्धव आदीनि एतैः सहिताभिः

काभिः सह पुटो वहेत् तालक दरद शिलाभिः तालकं हरितालं दरदं हिङ्गुलं शिला मनःशिला ताभिः
तद् यद् गायत्रीषु स्तुवन्ति तेन आग्नेयम्
नि त्वा कृण्वे संनहने नि कुरीरे नि ओपशे
विष आसुताम् पिबत जर्हृषाणा अस्ना संसृष्टां रुधिरेण मिश्राम्
का प्रकृतिः
तद् वै तद् अग्निहोत्रं द्वादश अहम् ब्रह्म जुहवांचकार द्वादश अहम् प्रजापतिर् द्वादश अहम् देवाः च ऋषयः च

तद् द्वादश अहम् हुत्वा पूर्वेभ्यो मनुष्येभ्यः प्रत्यूह्य स्वर्गम् उ एव लोकम् अभ्युच्चक्रमुः

तद् वै तद् अग्निहोत्रं द्वादश अहम् ब्रह्म हुत्वा प्रजापतये प्रत्यूह्य स्वर्गं लोकम् अभ्युच्चक्राम
व्रत कृत् स्त्री पुत्र स्वर्ग भाज् भवेत्

यथा खण्डम् जगन्त् सर्वम् त्वम् एव पुरुषोत्तम
भुवि हस्ति रथ अश्वम् वा तस्य त्वं मम च ईश्वरः

शौनक उवाच
बार्हतीं तृच अशीतिम् शंसत्य् अन्तरिक्ष लोकः वै बार्हती तृच अशीतिः यद् एव अन्तरिक्ष लोके यशो यन् महो यन् मिथुनं यद् अन्नाद्यं या अपचितिः तद् अश्नवै तद् आप्नवानि तद् अवरुणधै तन् मे ऽसद् इति

प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन अमुम् लोकं संतनोति संतनोति
श्यामायाः कमल प्रसूनात् अनुप्राशनं प्रत्यक्ष अनुभवेन साक्षात् मूलप्रकृतेः स्वरूप अनुदर्शने हेतुः कारणम् इति तया सह संप्राशने क्रियमाणे कृत्स्नस्य प्रपञ्चस्य कारण भूतायाः मूलप्रकृतेः साकं संगतो भवति

रति काले सीधु पानम् कर्तव्यं विधि बोधितम्
अश्नुते प्रजापति ताम् य एवं वेद

य उ ह वा एषां लोकानां श्रेष्ठास् ते पृष्ठानि
कर्मणाम् अध्ययनं शुभतरम्

यो जागार तम् अयं सोम आह तव अहम् अस्मि सख्ये न्योकाः
यद् इह ऊनम् अकर्म यद् अत्यरीरिचाम प्रजापतिं तत् पितरम् अप्येत्व् इति वाचं विसृजन्ते

यद् वै तद् देवा इषम् ऊर्जं व्यभजन्त तत उदुम्बरः समभवत् तस्मात् स त्रिः संवत्सरस्य पच्यते

वाचं यच्छन्ति वाग् वै यज्ञो यज्ञम् एव तद् यच्छन्ति
संराजं तर्पयामि इति
वृषण आकर्षणम् कार्यम् अथवा शङ्खसारणा
शिवेन मा चक्षुषा पश्यत अपः शिवया तन्वा उपस्पृशत त्वचम् मे सर्वाꣳ अग्नींर् अप्सुषदो हुवे वो मयि वर्चो बलम् ओजो निधत्त इति
उच्चैस् सूक्तवाक शम्युवाकौ आह

एतावत् हि आगन्तु भवति इति
स य एवम् एतद् यज्ञायज्ञीयम् अङ्गेषु प्रोतं वेद
स य एवम् एतत् पर्जन्ये साम वेद वर्षुको ह अस्मै पर्जन्यो भवति

अथ यत् स्तनयति स उद्गीथः
स यो मनो रेतस्या इति विद्वान् उद्गायति महामना मनस्व्य् अस्माद् आजायते
आरे मर्तानाम् अ शस्तिः

विरप्शिन् वि मृधो जहि रक्षस्विनीः
वाग् एषा यत् पृष्ठानि

सा चतुर्थम् अहः प्राप्य विराड् भवति

इयम् एव पृथिवी
षोडशिनि त्व् आनुपूर्व्य भूयः त्वात्
इन्द्रः त्वष्टा प्रति हर्यन्तु मे वचः
जनयत्यै त्वा

सं रेवतीर् जगतीः शिवाः शिवाभिः समसृक्षत अपः
सर्वे ह अस्मिन् कामाः श्रयन्ते य एवं वेद

मनश् च वाक् च इति ब्रूयात्
तस्य आज्येन एव कल्पः व्याख्यातः अन्यत्र अधिश्रयणात्

समानम् आ आज्य निर्वपणात्
यद् कामाः ते जुहुमस् तन् नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम्

अमावास्ये न त्वद् एतान्य् अन्यो विश्वा रूपाणि परिभूर् जजान
द्वौ द्वितीयायाम्

समानाय त्वा इति पञ्चमम्

शुक्ल चतुर्दशीम् उपवसेत्
नमः अस्तु ते निरृते तिग्म तेजः

अयस्मये द्रुपदे बेधिषे इह अभिहितः मृत्युभिः ये सहस्रम्

यमः मह्यम् पुनर् इद् त्वाम् ददाति
उद पात्रेण न हस्तेन
इन्द्रस्य रन्त्यं बृहत्

विजवः
मूलतः उपरम् अ तष्टम् भवति

यत् प्राक् उत्तरस्मात् परिग्राहात् तत् कृत्वा अपरेण यूप अवट देशम् शम्यया उत्तरवेदिम् परिमिमीते
बृहस्पतिर् नः परि पातु पश्चाद् उत उत्तरस्मात् अधराद् अघायोः
इन्द्रो वै मरुतः सहस्रम् अजिनोत् स्वां विशं सोमाय राज्ञे प्रतिप्रोच्य
मरुतो यस्य हि क्षय इति पोता यजति स सुगोपातमो जन इति इन्द्रः वै गोपास् तद् ऐन्द्रं रूपं तेन इन्द्रम् प्रीणाति
त्रयो ह ग्राम्याः पशवो ऽजुष्टा दुर्वराह एडकः श्वा
आनुष्टुभी वै रात्रिर् एतद् रात्रि रूपम्
तया वत्सान् अपाकरोति वायवः स्थ उपायवः स्थ इति
सह निधनेन भूमौ प्रतिष्ठापयेत्
इति अधिदेवतम्
सजोषा देवैर् अवरैः परैश् च अन्तर्यामे मघवन् मादयस्व
शिरस् ततस्य उर्वराम् आद् इदं म उप उदरे

खे रथस्य खे ऽनसः खे युगस्य शतक्रतो

असौ च या न उर्वरा आत् इमां तन्वं मम
य उदीच्यां दिशि रोहित पिपीलिकानाम् राजा तस्मै स्वाहा
अथ प्राण मयः ऊर्ध्वः प्रतिष्ठितः

अवासृजत् सर्तवे सप्त सिन्धून् इति
पुनः किं कृत्वा गन्धक धूमम् दत्त्वा वा स्तोकं स्तोकं अल्पम् अल्पम् तालक धूमम् दत्त्वा वा शिलाह्व रसकस्य शिलाह्वा मनःशिला रसकः खर्परः भाव समासः तस्य धूमं दत्त्वा
यो वै सदस्यान् गन्धर्वान् वेद न सदस्याम् आर्तिम् आर्छति
वस्तिषु तु तेषु तेष्व् अवस्था अन्तरेषु यानि उपयुज्यन्ते द्रव्याणि तान्य् असंख्येय त्वात् न उपदिश्यन्ते
न अस्य भ्रातृव्यो गृहान् न पशून् अभ्यारोहति

ब्रह्मण एतद् उदरणं यच् चतुर्होतारः

तेषाम् आग्नीध्रम् अन् अभिजितम् आसीत्
तस्य ह केशी दार्भ्यः पाञ्चालः राजा स्वस्रीयः आस
तेन त्रिष्टुभो न यन्ति
तस्मात् प्राणस् सर्वाण्य् अङ्गान्य् अनुसंचरति

देवानां वा एषा विक्रान्तिः

यद् एव अस्य अत्र न क्रियते यन् न चीयते तद् वाचा कल्पयति तद् भिषज्यति

आयुश् च एव अस्मिन् प्राणं च समीची दधाति
स यदि तस्याम् न तिष्ठेत् हिरण्यम् अभिजुहुयात्

अथ यत् अन्यत् विन्देत् तेन जुहुयात्
क्रम प्राप्तस्य रसस्य अनभिधाने हेतुम् आह रसो भेदैर् इति
अन्नेन अशनयाम् घ्नन्ति

अशनया ह वै रथा अन्नम् उ वै रथन्तरम्
अथ मासि पुनर् आयात नो गृहान् हविः अत्तुम् सुप्रजसः सु वीराः
सम्पूज्य देवं सप्तम्यां पायसेन अथ भोजयेत्

एवं भाद्रपदे मासि कार्तिकेयं प्रपूजयेत्
यत्र तृणं मूलं वा पश्यति तत् प्रत्यभिषुनोत्य् अनागसस् त्वा वयम् इन्द्रेण प्रेषिता उप वायुः ते अस्त्व् अंशभूर् मित्रस् ते अस्त्व् अंशभूर् वरुणस् ते अस्त्व् अंशभूर् अ हतः सोमो राजा मया इति

अञ्जलिना राजानम् आदाय अध्वर्युः उपांशु पात्रम् नयति वाचस्पतये पवस्व वाजिन्न् इति
कया नश् चित्र आभुवद् इत्य् एकया दक्षिणाग्निम्

आज्यं चेत् प्राशित्र भागान् विध्येयुस् तद् उपघ्राय अपः उपस्पृशेत्

प्राशित्रम् आहृतम् उपघ्राय अपविध्येत्

मा ते व्योम संदृशि
तद् यथा वंशेन वा मत्येन वा कर्तं संक्रामेद् एवं तत्
गैरिकं प्रसिद्धं कासीसं प्रसिद्धं टङ्कणं क्षारः वराटिका शङ्खं तोरी स्फटिका कङ्कुष्ठं चोक निर्यासः
मनुर् भव जनया दैव्यं जनम् इति

सूर्यम् एव अस्याः चक्षुर् गमयति

अग्निना एव अन्नम् अत्ति
सर्वेषाम् वै एष पशूनाम् मेधेन यजते यः पुरोﾱआशेन यजते
विमानितो वा भार्यया तम् एव तस्यां विक्रमयिष्यामि

मम गुणैर् भावितो यो ऽन्यस्यां न रमते

आयतिं प्रसमीक्ष्य आदौ लाभं प्रीतिं च पुष्कलाम्

सक्तं तु वशिनं नारी सम्भाष्य अपि अन्यतस् व्रजेत्

पित्रा भ्रात्रा वा विभक्तः

वर्तमानं निष्पीडित अर्थम् उत्सृजन्ती पूर्व संसृष्टेन सह संदध्यात्
यद् एयथ परेयथ यत् ते तन् मन ईयते
तस्माद् य एव सर्व विद् स्यात् तं ब्रह्माणं कुर्वीत
स नो मयोभूः पितव् आविशस्व शान्तिको यस् तनुवे स्योनः
ताभिर् गन्धर्वाꣳ अ भेद्यान् अवका आदान् व्य् ऋषतु
यो वै यज्ञस्य प्रतिष्ठां वेद प्रति यज्ञं स्थापयति प्रत्य् आत्मना तिष्ठति
तं ते ददामि

स ह उवाच एतत् एव अत्र अत्विषम् च आनृशंस्यम् च यथा भवान् आह

स ह मैत्रेयः प्रातः समिध् पाणिः मौद्गल्यम् उपससाद असौ वा अहं भो मैत्रेयः
तस्य द्वात्रिंशाः पवमाना भवन्ति

ज्योतिः अतिरात्रः
यावद् वा दोष निवृत्तिः
जयन्तु सत्वानः मम स्थिरेण इन्द्रेण मेदिना
सोमस्य त्वा ऋत्वियेन उपैमि गर्भ कृत्वने
आपो मा तस्माद् एनसो विश्वान् मुञ्चन्त्व् अंहस इति
न ह्य् अ नाराशंसाः सीदन्ति

उशन्न् उ षु णः सुमना उपाक इति यजति
यज्ञम् सृष्टम् अनु ब्रह्म क्षत्रे असृज्येताम्
तत् यथा हिरण्ये ध्माते न कश्चन न्यङ्गः पाप्मा परिशिष्यते एवम् ह एव अस्मिन् न कश्चन न्यङ्गः पाप्मा परिशिष्यते यः एवम् विद्वान् अग्निहोत्रम् जुहोति
जय अमित्रान् प्र पद्यस्व मा अमीषाम् कं चन उद् छिषः
प्रोष्ठेशयास् तल्पेशया नारीर् या वह्य शीवरीः
अहम् वेद यथा आसिथ
स य एतद् गायाद् अ पशुः एव सो ऽसन् माम् उ स देवानाम् ऋछाद् य एतद् गायाद् इति

सो ऽब्रवीद् अनिरुक्तं साम्नो वृणे स्वर्ग्यम् इति
मार्कण्डेय उवाच

यथा एव अन्यत् अदृष्टम् च यथादृष्टं यथाश्रुतम्

गतिं च परमां दिव्यां भोगान् च एव यथा ईप्सितान्

गाम् अग्निम् ब्राह्मणं शास्त्रं काञ्चनं सलिलं स्त्रियः

न ते गच्छन्ति वै स्वर्गं दातारो यत्र भोगिनः

दाता वै लभते भोगान् गां च यत् कर्मणः फलम्
तत् यत् भद्रम् हृदयम् अस्य तत्
कृत्स्नं हि शास्त्रम् इदम् इन्द्रिय जयः

मानाद् रावणः पर दारान् अप्रयच्छन् दुर्योधनो राज्याद् अंशं च
उत्तरस्मिन् चन्द्रम् अभिधीयमाने

गव्य् उपसृष्टायां धेनु ककुभं वा
हुतायां वपायाम् आह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यां पितापुत्रीयाम्

दक्षिणेन हविर्धाने समवत्तं हरत्य् उत्तरेण वा

न अग्नीषोमीये न सवनीये हृदयशूलेन चरन्ति

तं दिवा उपाकृत्य नक्तं संस्थापयति
सं ते जिह्वया जिह्वां सम् व् आस्ना अहे आस्यम्
शृणाम्य् अस्य पृष्टीर् अपि वृश्चामि यत् शिरः

उद्यन्न् आदित्यः क्रिमीन् हन्तु निम्रोचन् हन्तु रश्मिभिः
अथ यत्र एतत् सर्पिर् वा तैलं वा मधु वा विष्यन्दति यद् यामं चक्रुर् निखनन्त इत्य् एतेन सूक्तेन जुहुयात्
द्रविणस्वद् एव उद्गात्रे भवति द्रविणस्वद् यजमानाय द्रविणस्वत् प्रजाभ्यः
सहृदयं सांमनस्यम् अ विद्वेषम् कृणोमि वः

सम्यञ्चः सव्रता भूत्वा वाचं वदत भद्रया

अनुव्रतः पितुः पुत्रो मात्रा भवतु संमनाः
वात आवातु भेषजम् इत्य् एतेन सूक्तेन जुहुयात्

यद् अदो वात ते गृहे निहितं भेषजं गुहा
न वै नूनम् भगवन्तः ते एतत् अवेदिषुः _ हि एतत् अवेदिष्यन् कथम् मम न अवक्ष्यन् इति भगवान् तु एव मे ब्रवीतु इति
शार्दूलस् तस्करः

स य एनम् एवं चकृवांसम् उपमीमांसेत तं ब्रूयात् साध्व् एव अहम् एतद् वेद न असाधु