tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
मानी न एतत् करोमि इति जगाद अभिजन उज्ज्वलः

भद्रकालीं तथा देवीं काल अनल शिखा उपमाम्

तण्डि प्रोक्तानि नामानि शृणु माधव धूर्जटेः

हेम कुम्भ उपम कुचाः पीन ऊरु श्रोणि मण्डलाः

संयोगैः विषमैः पुंसां पतति व्यसने कुलम्

कृत्वा सैन्य क्षयम् घोरं निःशेषाः प्रलयं ययुः

उवास वत्सरं साग्रं विलास मणि वेश्मसु

धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य नगरं स अनुगः ऽविशत्

इति मृत्युः पुरा सृष्ट्वा ब्रह्मणा सर्व संहृतिः

स्व अङ्गैः अपि न संबन्धः संबन्धो जगन्ताम् इव

इति उक्त्वा स समुल्लङ्घ्य क्षिप्रम् अष्टविधम् तमः

इति पृष्टो मुनि इन्द्रेण जैगीषव्यः स्वतन्त्र विद्

गाढम् अङ्के परिष्वज्य मूषिकं विपदि स्थितः

यष्टारो नन्दनं यान्ति दातारः सोम मण्डलम्

एतत् कृष्ण वचः श्रुत्वा पार्थः शांतनवात् पुनर्

ध्यात्वा मुहूर्तं पुत्र अर्थी प्रयातम् उपसेवनम्

विरराम समालोक्य गाढ शोकम् युधिष्ठिरम्

स्थाणो स्थिर स्थिते शंभो शर्व भानो वर प्रदैः

हत्वा मधु मुखान् दैत्यान् विदधे शाश्वतीं स्थितिम्

संन्यास विप्रलब्ध आत्मा न स्थितिं हातुम् अर्हसि

सा बभाषे प्रविष्टा अपि छाया इव पुरतः स्थिता

तद् भाव स्पृष्ट भावः ऽथ बभाषे दन्त कान्तिभिः

पतिव्रताम् अ कलहाम् अ लौल्याम् अ कुतूहलाम्

संतापं गज कुम्भेषु पर्वतेषु शिलाजतु

अभाषत ततो लक्ष्मी भवतीभिः अनादरात्

उवाच सर्व धर्माणाम् प्रतिष्ठां राज शान्तये

शब्दो बभूव विपुलः सहसा त्रिदिवौकसाम्

एवं शील उद्भवाः सर्वा दुर्योधन विभूतयः

मक्षिका भोजन हरः मूषिकः च यव अन्न हृत्

तारयति एव तमसो द्रव्य यागः हि बन्धनम्

इति उक्तः अपि असकृत् व्याधः तया सर्प वधे मतिम्

सर्व वेद मय उङ्कार वाच्याय वृषकेतवे

हयानां श्याम कर्णानाम् सहस्रेण इन्दु वर्चसाम्

बहूनां गोचरं यातो वैरिणां विषमे स्थितः

ततो दर्शन वात्सल्यात् च्यवनः करुणा निधिः

निःशेष दानव सखः स लेभे विपुलं यशः

शक्रात् च वसुभिः तेभ्यः मया मत्तः त्वया श्रुतम्

पुरोहितं पुरस्कृत्य च्यवनं द्रष्टुम् आययौ

वदान्यः सभ्यवान् वीरः कृतज्ञः सत्य वाच् पटुः

विलुप्त विभव उद्भ्रान्त चेतसाम् विषमे पदे

अथ अभिषेकः दिव्येन विधिना धर्मजन्मनः

कुबेरो भरणे राजा प्रायश्चित्तेषु पावकः

सुहृदं मे विरूपाक्षं राक्षस इन्द्रम् इतस् व्रज

अभ्येत्य भीष्म चरणौ ववन्दे ह्री नत आननः

पूजितः सततं भक्त्या मया दैवत वत् पतिः

सो ऽपि शक्र अधिपः राजा प्रियं तत्याज विग्रहम्

काक वत् परिशङ्केत नाशयेत् मृग मुग्ध ताम्

एक अयनैः एक देवैः एक व्रत धरैः सदा

दयां कुरुत कान्ते अस्मिन् बाले कमल लोचने

इति उक्तः लिखितः तेन सुद्युम्नं वसुधाधिपम्

माहात्म्यं च गवां भीष्मः सर्वज्ञः पुनर् अब्रवीत्

स्नान केलि रताः लोल दृशः त्रिदश योषितः

प्रवहो नाम तद् रूपः धूम अभ्र प्रेरकः ऽनिलः

कुपितः कुञ्जरारातिः जम्बुकेन निपातितः

दृश्यन्ते दीर्घ रोग आर्ताः दुःखात् दुःखतरम् श्रिताः

तस्मात् सर्व आत्मना विप्राः पूज्याः कुशलम् इच्छता

मरुत्तः पृथिवीपालः कालेन निधनं गतः

स तान् प्रणम्य पप्रच्छ कष्टाम् आशाम् महत्तमाम्

अरण्याम् अ रतस्य अपि तत्र अस्य तनयो ऽभवत्

अन्तर् स्थितम् बिल द्वारात् मार्जारः प्रणतो ऽवदत्

निराहारो भविष्यामि संसार उच्छित्तये मुनिः

भेदेन राज पुत्राणाम् विदधे कलह उदयम्

दयिताः सहवासात् मम मत्स्या यूयं च दर्शनात्

सो ऽपि पञ्चाननात् भीतः करालात् ताल केसरात्

स्त्रीणां स्पर्शेषु या प्रीतिः सा पुंभिः लभ्यते कुतः

धनम् आयुः शरीरं च जातिः तरुण ता तथा

नमः सलिल रूपाय कारणाय जगत् स्थितौ

माद्यसि स्फार तपसाम् व्ययं कर्तुम् इह उद्यतः

बभाषे सत्यवन्त् नाम वध्यन् वीक्ष्य अतिपीडितान्

आत्मानं मेनिरे मूर्खाः प्रहृष्टा विघस आशिनम्

नेत्राभ्यां चारु नयना विशन्ती तम् अलक्षिता

आयुर्वेद विदः यान्ति तरुणा एव पञ्चताम्

भुज उपधानः क्ष्मा शायी पर्यङ्क शयनः ऽपि वा
किंतु सर्वम् अतीत्य एतत् दानम् एव विशिष्यते

श्रुत्वा एतत् मुदितः शक्रः तूर्णम् तं द्रष्टुम् आययौ

सत्त्व शीलाः स्व कर्म स्थाः मुच्यन्ते गृहमेधिनः

अथ विधि अनुगम् श्राद्धं पात्र अपात्र क्रमम् तथा

अवाप शंकर शिरः स कालस्य इच्छया गतः

युक्तो विमिश्र ताम् याति शैलेषु सलिलेषु च

श्रुत्वा एतत् _ पृथ्वी क्षय पातक शङ्किना

ऊचुः मुनि वराः न अयम् क्रिया व्यग्रः यथा वयम्

जघान परम अस्त्र ज्ञः भरद्वाज वरः ऽर्जितः

नरक अपर पर्यायम् धिक् राज्यम् अधुना मम

पृष्टः शपथ दानेन भूपतिः हास कारणम्

ततो नाना कथा आख्यान कोविदः कैटभ _

प्रसन्न करण ज्ञान पटुः भव गत व्यथः

वसुहोमो अङ्ग नृपतिः हिमवत् शिखरे पुरा

यजेत देवान् नो दम्भाद् इच्छेद् भूतिम् अ निन्दिताम्

सर्व त्याग धृत उद्योगः स समामन्त्र्य नारदम्

याते वैफल्यम् आरम्भे किं कुर्यात् द्रविण उत्सुकः

तान् मोहयन्ति ललना विपाक विषम भ्रमाः

पर उपघाते नन्दन्ति लुब्धाः काम फल ईप्सवः

क्षेत्रज्ञः त्रिगुणः क्षेत्रे रश्मि वत् प्रसृत इन्द्रियः

तत्र ऊचे वानरः प्रेम्णा शृगालं स्विन्न मानसः
ऐन्द्री मत्स्याख्यको ब्राह्मी वचा ब्रह्मसुवर्चला

संवत्सरं पयस् वृत्तिः गवाम् मध्ये वसेत् सदा

प्रयोगो यस् त्रि पर्यन्तः स कनीयान् स च अबलैः

सौहित्यम् एषाम् गत्वा तु भवति अमर संनिभः

रसायनं तद् विधिभिः तत् वृष्यं तत् च रोग नुद्

युक्तानि लेह वत् कुम्भे स्थितानि घृत भाविते

जीवेद् वर्ष शतम् पूर्णम् अजरो अव्याधिः एव च

प्रभूत स्नेहम् अशनं जीर्णे तत्र प्रशस्यते

लोके दृष्टाः ततस् तेषाम् प्रयोगः प्रतिषिध्यते

विडङ्ग पिप्पलीभ्याम् च त्रिफला लवणेन च

अर्शांसि ग्रहणी दोषम् पाण्डुतां विषमज्वरम्

वैस्वर्यं पीनसं शोफं गुल्मं वात बलासकम्

आयुस् प्रकर्ष कृत् सिद्धः प्रयोगः सर्व रोग _

तीक्ष्णायसस्य पत्त्राणि वह्नि वर्णानि साधयेत्
पितृ देवत्यः इव वै पशुः

मनसा हि मनः प्रीतं मनः प्रीतम्

तस्माद् वाग् अत ऊर्ध्वा उत्सृष्टा यज्ञं वहति
बलेः पुत्र शतम् त्व् आसीद् बाण ज्येष्ठम् ततो द्विजाः

तथा किंनर गन्धर्वान् अरिष्टा जनयत् बहून्

एषाम् अनन्तम् अभवत् सर्वेषाम् पुत्र पौत्रकम्

विवस्वन्त् सविता पूषा अंशुमान् विष्णुर् एव च

मारीचात् कश्यपात् आप पुत्रान् अदितिः उत्तमान्

विप्रचित्तिः प्रधानः अभूत् येषाम् मध्ये महा बलः

इन्द्रजित् सप्तजित् च एव वज्रनाभः तथा एव च

वैवस्वते अन्तरे च एते आदित्या द्वादश स्मृताः

विरोचनश् चतुर्थः च स बलिं पुत्रम् आप्तवन्
रुद्र लोके स्थितो नित्यं रुद्रैः सार्धं गण ईश्वरैः

त्रिनेत्रा वर दा देवी महिष असुर मर्दिनी

तथा अन्याः सर्व लोकेषु दिव्याः च अप्सरसः तथा

खट्वाङ्ग धारिणी दिव्या कर अग्र तरु पल्लवा

सिद्धैश् च यक्ष गन्धर्वैः भूतैः भूत विधायकैः

काश्यपो नारदः च एव दधीचः च्यवनः तथा

श्रीकण्ठः श्रीपतिः श्रीमन्त् शिव ध्यान रतः सदा

अपर्णा वर दा देवी वर दान एक तत्परा

सूत उवाच

त्रिमूर्तिर् भगवान् ईशः शिव भक्ति प्रबोधकः

एकाक्षो भगवन्त् ईशः शिव अर्चन परायणः

नभस्वन्त् स्पर्शनः वायुः अनिलः मारुतस् तथा

आर्यः सेनापतिः साक्षात् गहनः मख मर्दनः

व्यपोहन्तु भयं घोरं ग्रहपीडां शिव अर्चकाः

सप्त अर्णव अङ्कुशः च एव सर्व तीर्थ उदरः शिवः

हस्त चित्रा तथा स्वाती विशाखा च अनुराधिका

कन्या अर्थी लभते कन्यां जय कामः जयं लभेत्

सप्त पाताल पादः च सप्त द्वीप ऊरु जङ्घकः

देव्यः शिव अर्चन रताः व्यपोहन्तु मलं मम

सा मे साक्षात् महादेवी पापम् आशु व्यपोहतु

वीरभद्रो महा तेजाः हिम कुन्द इन्दु संनिभः

कृष्ण अङ्गः रक्त नयनः शशि पन्नग भूषणः

सर्वगः सर्व दृश् शर्वः सर्व ईश सदृशः प्रभुः

मातॄणां रक्षको नित्यं महा वृषभ वाहनः

पितरः पितामहाश् च तथा एव प्रपितामहाः

शिव अर्चन रताः सर्वे व्यपोहन्तु मलं मम

शिव ध्यान एक सम्पन्नः स मे पापं व्यपोहतु

ऐरावत गज आरूढः कृष्ण कुञ्चित मूर्धजः

भक्त्या परमया नित्यं सर्व देवैः अभिष्टुता

उपमन्युः तथा अन्ये च ऋषयः शिव भाविताः

सहस्र बाहुः सर्वज्ञः सर्व आयुध धरः स्वयम्

वृष इन्द्रः विश्वधृग् देवो विश्वस्य जगतः पिता
न मुक्ति कारिकाम् धत्ते निःशङ्को युक्त मानसः

स्वच्छन्दं चरतो देशान् यत्रास्तमितशायिनः

मन्दः श्रुत्वा अपि तत् वस्तु न जहाति विमूढ ताम्

क्व स्वाच्छन्द्यं क्व सङ्कोचः क्व वा तत्त्व विनिश्चयः

न तु स स्पृहा चित्तस्य शान्तिर् मूढस्य कृत्रिमा

निरोध आदीनि कर्माणि जहाति जड धीः यदि

निर्ध्यातुं चेष्टितुं वा अपि यच् चित्तं न प्रवर्तते

न आप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढो अभ्यास रूपिणा

परिग्रहेषु वैराग्यं प्रायो मूढस्य दृश्यते

बहुना अत्र किम् उक्तेन योग दृष्ट्याः न किंचन

मूढो न आप्नोति तद् ब्रह्म यतो भवितुम् इच्छति

अकिंचनः कामचारो निर्द्वन्द्वश् छिन्न संशयः

मुक्तो यथा स्थिति स्वस्थः कृत कर्तव्य निर्वृतः

निःस्नेहः पुत्र दार आदौ निष्कामो विषयेषु च

न समाधिं न विक्षेपं न लेपं स्वस्य पश्यति

क्व निरोधो विमूढस्य यो निर्बन्धं करोति वै

सम दुःख सुखः तृप्तः किंचित् कृत्यं न पश्यति

न सुखं न च वा दुःखम् उपशान्तस्य योगिनः

क्व विधिः क्व च वैराग्यं क्व त्यागः क्व शमो ऽपि वा
पुंस् नपुंसकयोः वप्रः केदारः क्षेत्रम् अस्य तु

शार्दूल द्वीपिनः व्याघ्रे तरक्षुः तु मृगादनः

पारावतः कलरवः कपोतो ऽथ शशादनः

इङ्गुदी तापसतरुः भूर्जे चर्मि मृदुत्वचौ

खरी वापः तु खारीक उत्तमर्ण आदयः त्रिषु

पश्चात् नितम्बः स्त्री कट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः

ऋच् सामिधेनी धाय्या च या स्यात् अग्नि समिन्धने

ओषध्यः फल पाक अन्ताः स्युर् अवन्ध्यः फलेग्रहिः

गृहं गेह उदवसितम् वेश्म सद्म निकेतनम्

श्रीहस्तिनी तु भूरुण्डी तृणशून्यं तु मल्लिका

दर्पणे मुकुर आदर्शौ व्यजनं तालवृन्तकम्

सरणिः पद्धतिः पद्या वर्तन्य् एकपदी इति च

अङ्गारधानिका अङ्गारशकटी अपि हसन्ती अपि

शृगाल वञ्चक क्रोष्टु फेरु फेरव जम्बुकाः

कालमेषी कृष्णफली वाकुची पूतिफली अपि

पुंनागे पुरुषस् तुङ्गः केसरो देववल्लभः

तिलकं क्लोम मस्तिष्कं गोर्दं किट्टं मलो ऽस्त्रियाम्

दिवस्पृथिव्यौ गञ्जा तु रुमा स्याल् लवण आकरः

अल्पा शमी शमीरः स्यात् शमी सक्तुफला शिवा

पृथुकः स्यात् चिपिटकः धाना भृष्टयवे स्त्रियः

उद्वासन प्रमथन क्रथन उज्जासनानि च

संस्पर्शा अथ शटी गन्धमूली षड्ग्रन्थिका इति अपि

निस्तर्हणं निहननं क्षणनं परिवर्जनम्

गात्रानुलेपनी वर्ती वर्णकम् स्यात् विलेपनम्

सूक्ष्मा उपकुञ्चिका तुत्था कोरङ्गी त्रिपुटा त्रुटिः

स्युर् जम्बीरे दन्तशठ जम्भ जम्भीर जम्भलाः

इष्वासो अपि अथ कर्णस्य कालपृष्ठं शरासनम्

शिखा चूडा केशपाशी व्रतिनः तु सटा जटा

श्रद्धालुः दोहदवती निष्कला विगत आर्तवा

स्यात् वीरणम् वीरतरं मूले अस्य उशीरम् अस्त्र्याम्

स्युः मौहूर्तिक मौहूर्त ज्ञानि कार्तान्तिकाः अपि

रिपौ वैरि सपत्न अरि द्विषत् द्वेषण _

धमनी अञ्जनकेशी च हनुः हट्टविलासिनी

बालः तु स्यात् माणवकः वयस्थः तरुणः युवा

तृणधान्यानि नीवाराः स्त्री गवेधुर् गवेधुका

शिष्टिः च आज्ञा च संस्था तु मर्यादा धारणा स्थितिः

यासो यवासो दुःस्पर्शो धन्वयासः कुनाशकः

द्विरेफ पुष्पलिह् भृङ्ग षट्पद भ्रमर आलयः

क्षेत्राजीवः कर्षकः च कृषिकश् च कृषीवलः

समूहे निवह व्यूह संदोह विसर व्रजाः

लिपिकारो ऽक्षरचणो अक्षरचुञ्चुः च लेखके

विमला सातला भूरिफेना चर्मकषा इति अपि

अन्तो नाशो द्वयोर् मृत्युर् मरणं निधनो ऽस्त्रियाम्

मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट्

आकल्प वेषौ नेपथ्यं प्रतिकर्म प्रसाधनम्

घटः कुट निपौ अस्त्री शरावो वर्धमानकः

स्थाणुः वा ना ध्रुवः शङ्कुर् ह्रस्व शाखा शिफः क्षुपः

ऊरव्य ऊरुजा अर्या वैश्या भूमिस्पृशो विशः

स्याद् ऋक्षगन्धा छगलान्त्री आवेगी वृद्धदारकः

पाद अङ्गदम् तुलाकोटिः मञ्जीरः नूपुरो ऽस्त्रियाम्

ऋतुमती अपि उदक्या अपि स्यात् रजः पुष्पम् आर्तवम्

षट् तु त्रिषु अर्घ्यम् अर्घ अर्थे पाद्यं पादाय वारिणि

वनमुद्गे सर्षपे तु द्वौ तन्तुभ कदम्बकौ

ललाटम् अलिकं गोधिः ऊर्ध्वे दृग्भ्यां भ्रुवौ स्त्रियौ

अहितान् प्रत्य् अ भीतस्य रणे यानम् अभिक्रमः

हञ्जिका ब्राह्मणी पद्मा भार्गी ब्राह्मणयष्टिका

अंशुमन्त् अभिनिर्मुक्त अभ्युदितौ च यथाक्रमम्

पनसः कण्टकिफलो निचुलो हिज्जलो ऽम्बुजः

शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीलो बुको वसुः

अनुप्लवः सहायः च अनुचरः ऽनुचरो ऽभिचरः समाः

त्रिषु अथो जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत्

आलम्भ पिञ्ज विशर घात उन्माथ वधाः अपि

हिमवन्त् निषधः विन्ध्यो माल्यवान् पारियात्रिकः

स्त्री शर्करा शर्करिलः शार्करः शर्करावति

सा वीराशंसनं युद्ध भूमिः या अति भय प्रदा

गोकण्टको गोक्षुरको वनशृङ्गाट इति अपि

पराजित पराभूतौ त्रिषु नष्ट तिरोहितौ

सत्कृता वारमुख्या स्यात् कुट्टनी शम्भली समे

शोफः तु श्वयथुः शोथः पादस्फोटो विपादिका

वाल्मीकः च अथ गाधेयो विश्वामित्रः च कौशिकः

दंष्ट्री घोणी स्तब्धरोमा क्रोडो भूदार इति अपि

वचा उग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका

कटुः कटंभर अशोकरोहिणी कटुरोहिणी

द्वयोः कुठारः स्वधितिः परशुः च परश्वधः
कण्ठो गलो ऽथ ग्रीवायां शिरोधिः कंधरा इति अपि

गायत्री प्रमुखम् छन्दो हव्यपाके चरुः पुमान्

साहसं तु दमो दण्डः साम सान्त्वम् अथो समौ

पृष्ठ्यः स्थौरी सितः कर्को रथ्यो वोढा रथस्य यः

प्रसाधनी कङ्कतिका पिष्टातः पटवासकः

तत् शाखानगरम् वेशो वेश्या जन समाश्रयः

कडङ्गरो बुसं क्लीबे धान्य त्वचि तुषः पुमान्

स प्रतापः प्रभावः च यत् तेजः कोश दण्ड जम्

मण्डनं च अथ मुकुटं किरीटं पुंनपुंसकम्

भार्याः तु भ्रातृ वर्गस्य यातरः स्युः परस्परम्

पिचुमन्दः च निम्बे ऽथ पिच्छिला गुरुशिंशपा

नाकुली सुरसा रास्ना सुगन्धा गन्धनाकुली

मरुन्माला तु पिशुना स्पृक्का देवी लता लघुः

श्रीपर्णिका कुमुदिका कुम्भी कैटर्य कट्फलौ

एलावालुकम् ऐलेयं सुगन्धि हरिवालुकम्

सर्वम् आवपनम् भाण्डं पात्र अमत्रे च भाजनम्

शतपुष्पा सितच्छत्त्रा अतिच्छत्रा मधुरा मिसिः

पयस्यम् आज्य दधि आदि त्रप्स्यं दधि घन इतरत्

लोष्टानि लेष्टवः पुंसि कोटिशो लोष्ट भेदनः

क्लीबे ऽम्बरीषं भ्राष्ट्रो ना कन्दुर् वा स्वेदनी स्त्रियाम्

पौर सौगन्धिक ध्याम देवजग्धक रौहिषम्

पुरोगमः पुरोगामी मन्द गामी तु मन्थरः

अङ्गुल्यः करशाखाः स्युः पुंसि अङ्गुष्ठः प्रदेशिनी

कुम्भौ तु पिण्डौ शिरसः तयोः मध्ये विदुः पुमान्

अहं पूर्वम् अहम् पूर्वम् इति अहम्पूर्विका स्त्रियाम्

ऋजीषं पिष्टपचनं कंसो ऽस्त्री पान भाजनम्

लता गोवन्दनी गुन्द्रा प्रियङ्गुः फलिनी फली

पिण्डिका नाभिर् अक्षाग्र कीलके तु द्वयोः अणी

सांयुगीनो रणे साधुः शस्त्र जीव आदयः त्रिषु

घोष आभीर पल्ली स्यात् पक्कणः शबर आलयः

लूता स्त्री तन्तुवाय ऊर्णनाभ मर्कटकाः समाः

नीवृज् जनपदो देश विषयौ तु उपवर्तनम्

हरीतकी हैमवती चेतकी श्रेयसी शिवा

घट्ट आदि देयम् शुल्को ऽस्त्री प्राभृतं तु प्रदेशनम्

लशुनं गृञ्जन अरिष्ट महाकन्द रसोनकाः

सहस्रवेधी चुक्रो ऽम्लवेतसः शतवेधी अपि

स्वर्णैः प्रालम्बिका अथ उरःसूत्रिका मौक्तिकैः कृता

शुक्रं तेजस् रेतसी च बीज वीर्य इन्द्रियाणि च

पर्यायः च अतिपातः तु स्यात् पर्ययः उपात्ययः

स गीर्पति इष्टया स्थपतिः सोम पीथी तु सोमपाः

महेरणा कुन्दुरुकी सल्लकी ह्लादिनी इति च

ना अक्षस्तुषः कर्षफलो भूतावासः कलिद्रुमः

अन्त्रं पुरीतान् गुल्मः तु प्लीहा पुंसि अथ वस्नसा

बालः किशोरो वाम्यश्वा वडवा वाडवं गणे

नियुद्धं बाहुयुद्धे ऽथ तुमुलं रण संकुले

गतयो ऽमूः पञ्च धारा घोणा तु प्रोथम् अस्त्र्याम्

पत्री श्येन उलूकः तु वायसाराति पेचकौ

प्रकोष्ठे विस्तृत करे हस्तो मुष्ट्या तु बद्धया

संस्कार पूर्वम् ग्रहणं स्यात् उपाकरणम् श्रुतेः

हंसस्य योषित् वरटा सारसस्य तु लक्ष्मणा
सा एषा सर्वा एव वक्रोक्तिः अनया अर्थः विभाव्यते

आधिक्यम् उपमानानाम् न्याय्यं न अधिकता भवेत्

ग्राम्य अनुप्रासम् अन्यत् तु मन्यन्ते सुधियो ऽपरे

स पीत वासाः प्रगृहीत शार्ङ्गः मनोज्ञ भीमम् वपुः आप कृष्णः

एकस्य एव त्रि अवस्थत्वात् इति तत् भिद्यते त्रिधा

घना घना नील घनाघन अलकाम् प्रियाम् इमाम् उत्सुकयन्ति यन्ति च

निमित्ततो वचो यत् तु लोक अतिक्रान्त गोचरम्

सामान्य गुण निर्देशात् त्रयम् अपि उदितम् ननु

हीन ता सम्भवः लिङ्ग वचस् भेदः विपर्ययः

अखण्ड मण्डलः क्व इन्दुः क्व कान्ता आननम् अद्युति

स्वयं कृतैर् एव निदर्शनैः इयम् मया प्रक्ﾱप्ता खलु वाच् अलंकृतिः

जातिं व्याधीनां दुर्नयानाम् अधीनाम् वाञ्छन् छिन्द्धि मुक्त आनयः त्वम्

अयम् अर्थान्तरन्यासः सुतरां व्यज्यते यथा

अतद्गुण क्रिया योगात् उत्प्रेक्षा अतिशय अन्विता

त एत उपमा दोषाः सप्त मेधावि नोदिताः

व्यतिरेकं तम् इच्छन्ति विशेष आपादनात् यथा

दृष्टिं दृष्टि सुखाम् धेहि चन्द्रः चन्द्र मुख उदितः

यत् किंचित् कान्ति सामान्यात् शशिना एव उपमीयते
गौरवम् एव मे भगवन् तेषु तथागत शरीरेषु

तैः मणि रत्न गुणैः परा तत्र करण्डके स्पृहा उत्पद्यते

गौरवम् एव भगवन् तेषु तथागत शरीरेषु

अन्धकार तमिस्रायाम् च रात्रौ अपि अवभासम् कुर्यात्

तस्मात् तर्हि भगवन् तिष्ठतु त्रि साहस्र महा साहस्रः लोकधातुः तथागत शरीराणाम् परिपूर्णः चूलिका बद्धः ये ऽपि भगवन् गङ्गा नदी वालुका उपमाः लोकधातवः ते ऽपि सर्वे तथागत शरीराणाम् परिपूर्णाः चूलिका बद्धाः एको भागः स्थाप्येत इयं च प्रज्ञापारमिता लिखित्वा द्वितीयो भागः स्थाप्येत

गौरवम् एव मे भगवन् तेषु तथागत शरीरेषु

अपि तु खलु पुनर् जाम्बुद्वीपकानाम् अपि मनुष्याणां मणि रत्नानि सन्ति

सचेद् पाण्डरेण वस्त्रेण परिवेष्ट्य उदके प्रक्षिप्येत तत् उदकम् पाण्डरीकुर्यात्

तत् तेषाम् दिव्यानां मणि रत्नानाम् शततमीम् अपि कलां ना उपयान्ति सहस्रतमीम् अपि शत सहस्रतमीम् अपि कोटीतमीम् अपि कोटी शततमीम् अपि कोटी सहस्रतमीम् अपि कोटी शत सहस्रतमीम् अपि कोटी नियुत शत सहस्रतमीम् अपि कलां ना उपयान्ति संख्याम् अपि कलाम् अपि गणनाम् अपि उपमाम् अपि औपम्यम् अपि उपनिसाम् अपि उपनिषदम् अपि न क्षमन्ते ना उपयान्ति

मा खलु पुनर् इमम् भिक्षवः सत् कायम् कायं मन्यध्वम्

यथा च भगवन् सर्व लोकधातुषु बुद्धानां भगवतां धर्म देशना प्रज्ञापारमिता निर्जात त्वात् पूज्या एवं धर्म भाणकस्य धर्म देशना प्रज्ञापारमिता निर्जात त्वात् पूज्या

तिष्ठतु खलु पुनर् भगवन् अयं जम्बूद्वीपः तथागत शरीराणाम् परिपूर्णः चूलिका बद्धः

श्लेष्मणा अपि परिगृद्धे सर्वतो बाध्यमाने शरीरे स्थाप्येत तस्य तम् अपि श्लेष्माणं निगृह्णीयात् न विवर्धयेत् उपशमयेत्

तानि तु गुरुकाणि अल्पानि परीत्तानि गुण विकलानि न तैः तथारूपैः गुणैः समन्वागतानि

पित्तेन अपि दह्यमाने शरीरे स्थाप्येत

तथागतस्य अर्हतः सम्यक्संबुद्धस्य सर्वज्ञ तायाः आहारिका

गौरवम् एव मे भगवन् तेषु तथागत शरीरेषु

तत् कस्य हेतोः यथा अपि नाम तथागत नेत्री चित्रीकारेण
द्यावा पृथिवी पयसा पयस्वती ऋतावरी यज्ञिये मा पुनीताम्

पुनन्तु मा अग्नयः गार्हपत्याः

तेभिः मा देवः सविता पुनातु

निः एनः निः अनृतम् सृजामि
मया हि श्वशुर आदेशात् अस्मिन् विवाह नाटके

मषि काल मुख उरस्कः कारितो ज्येष्ठया अम्बया

अथ वेगवतीर् अष्टौ प्रचण्ड आयुध मण्डलाः

तया सह विसर्पन्त्या विवाह कथयानया

तस्माद् ददामि ते ऽभीष्टं द्वयोर् अन्यतरं वरम्

मया वेगवती पृष्टा कास् ता इति तया उदितम्

भ्राम्यता नगर उद्याने दैन्य म्लान आनन इन्दवः

मम अपि अकृत वीवाहाः युवानो रम्य दर्शनाः

अथ वेगवती ध्यात्वा कुल विद्याम् अभाषत

नरवाहनदत्तस्य विवाहः कार्यताम् इति

यदि नाम प्रियां दृष्ट्वा न्यसेयं काय शृङ्खलाम्

अथ उवाच द्वितः प्रीतो युक्तम् आर्येण चिन्तितम्

शोभा जित मृणालिन्याम् पान भूमौ उपाविशत्

ततः क्रुद्धौ च लुब्धौ च कनिष्ठं ज्येष्ठ मध्यमौ

किं तु माता वरस्य अत्र देवी भवतु मागधी

क्व यासि जाल्म लब्धो ऽसि प्रेषितस् त्वं चरः किल

इति संकल्पयन्न् एव रणन्तीं किङ्किणीम् अधः

पुनः प्रीततमेन उक्तम् हरिणा याच्यताम् इति

स कथं पर वृत्तान्तैः क्षपां क्षपितवान् इति

सद्यः स्वर्भानु मुक्तस्य ताराभर्तुर् इव प्रभा

यथा अहम् तव मातुश् च तथा अयम् मम वल्लभः

अनार्य प्रियम् आर्येण न कार्यं कार्यम् ईदृशम्

यस् तु पश्यन् पुरः प्रीत्या प्रियां प्राणैर् वियुज्यते

पान्थैर् उत्तारयामास रज्जुभिर् भाण्ड मण्डलम्

त्वरावान् स्खलत् आलापः माम् अवोचत् तपन्तकः

तस्मान् न एव अति निर्बन्धात् निवर्तन्ते स्म ते यदा

गम्भीर उत्पात जीमूत सम्पात ह्राद भीषणे

प्रमोद ध्वनिते यातं तन्यमाने दिवा निशम्

अर्यपुत्र मया दृष्टाश् चतस्रः पुर देवताः

प्रीतश् च अस्मि ते अनेन शौर्य शौण्डेन चेतसा

मां च अवोचत् स वन्दित्वा हर्ष घर्घरया गिरा

इति प्रवृत्त वृत्तान्ते मत्ते अन्तःपुर सागरे

देवेन अनुगृहीता अस्मि प्रसादैः फलितैर् इति

निवर्तित विवाहाः तु राज राज सुताः इव

एवं च चिन्तयन्न् एव कूपे कूप तरोः तले

तेन विज्ञापयामि त्वां क्रियतां च वचो मम

शत्रोर् गलत् गल सिरा रुधिरेण मूर्ध्ना न अभ्यर्चितम् मद् असि लून शिरोधरेण

तपन्तकस्य गृहिणीम् अगृह्णान् मरुभूतिकः

दारुणाम् अनयद् रात्रिं निद्रया अपि निराकृतः

त्वद् स्मरण पूतः ऽयं जनः किं कुरुताम् इति

एवं महा इन्द्र दैवत्याम् इष्टिं निर्वर्त्य मानसीम्

मया अनुनीयमाना अपि सुप्ता वेगवती पृथक्
अस्तृतः त्वा अभि रक्षतु

अस्तृतः त्वा अभि रक्षतु

इन्द्रस्य त्वा वर्मणा परि धापयामः यः देवानाम् अधिराजः बभूव

अस्तृतः त्वा अभि रक्षतु

प्रजापतिः त्वा अबध्नात् प्रथमम् अस्तृतम् वीर्याय कम्

शतम् चन प्रहरन्तः अभिघ्नन्तः न तस्त्रिरे

सहस्रम् प्राणाः अस्मिन् अस्तृते

यथा त्वम् उत्तरः असः अ सपत्नः सपत्न हा सजातानाम् असः वशी तथा त्वा सविता करत्
जाति स्मर त्वम् लभते नाक पृष्ठे च मोदते

दश तीर्थ सहस्राणि त्रिंशत् कोटयः तथा पराः

अधीत्य च द्विजः अपि एतत् निर्मलः स्वर्गम् आप्नुयात्

मार्कण्डेय उवाच

प्रयागात् अभिनिष्क्रान्ता सर्व तीर्थ नमस्कृता

त्रि कालम् जायते ज्ञानं स्वर्ग लोकम् गमिष्यति

यत्र गङ्गा महाभागा स देशः तत् तपोधनम्

गङ्गा यमुनयोः मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम्
अश्लाघ्यो हीन सम्बन्धः सो ऽपि सद्भिर् विनिन्द्यते

स्वामि वत् विचरेद् यत्र बान्धवैः स्वैः पुरस्कृतः

तथा उत्सवेषु च

परस्पर सुख आस्वादा क्रीडा यत्र प्रयुज्यते

यज्ञ विवाह आदिषु जन संद्रावेषु प्रायत्निकं दर्शनम्

इति एके
शर्मिष्ठा उवाच

अधर्मात् त्राहि मां राजन् धर्मं च प्रतिपादय

अशोक वनिका अभ्याशे शर्मिष्ठां प्राप्य विस्मितः

ययातिः उवाच

वेद्मि त्वां शील सम्पन्नाम् दैत्य कन्याम् अ निन्दिताम्
यत् तु परिभुक्तकम् अस्य अर्धतृतीयानि

तैः सर्वतः प्रत्यवेक्ष्य मुक्तः

आर्य किं सत्यं किं वा मृषा गृहपते यत् अनेन उक्तम् पुत्रं जनयिष्यति इति इदं सत्यं कथयति

स परं विस्मयम् आपन्नः

तस्य अनङ्गणः नाम गृहपतिः आढ्यः महाधनो महा भोगः विस्तीर्ण विशाल परिग्रहः वैश्रवण धन समुदितः वैश्रवण धन प्रतिस्पर्धी

तेन असौ न प्रतिगृहीतः

तस्यां मत्स्या उदक पूर्णायाम् इव यन्त्र योगेन उपरि भ्रमन्तः दृश्यन्ते

तेन सदृशात् कुलात् कलत्रम् आनीतम्

भगवान् आह गृहपते पुत्रं जनयिष्यति कुलम् उद्द्योतयिष्यति दिव्य मानुषीम् श्रियं प्रत्यनुभविष्यति मम शासने प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्करिष्यति

तेन अमात्यः प्रेषितः

यत् तव अभिप्रेतम् तत् प्रयच्छ इति

चम्पायाम् अन्यतमः ब्राह्मणः

न अकस्मात् लवणजल अद्रिराज धैर्याः संबुद्धाः स्मितम् उपदर्शयन्ति धीराः

स संलक्षयति येन पिता धार्मिको धर्म राजः प्रघातितः स मां मर्षयति इति कुत एतन् नूनम् अयम् मद् गृहम् आगच्छतु कामं प्रयच्छामि इति विदित्वा कथयति देव विभक्तम् एव किम् अत्र विभक्तव्यम् मदीयं गृहम् आगच्छ अहं त्वदीयं गृहम् आगच्छामि इति

ब्राह्मणः कथयति कस्मात् त्वं गृहपते करे कपोलं चिन्ता परः तिष्ठसि इति स गृहपतिः गाथाम् भाषते

यत् नु अहम् विपश्यिनं सम्यक्सम्बुद्धं त्रैमासीं सर्व उपकरणैः प्रवारयेयम्

स संलक्षयति अ स्थानम् अन् अवकाशः भगवान् माम् अस्थाने नियोक्ष्यति

न अ हेतु प्रत्ययम् आनन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक्सम्बुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति

गच्छ भक्तं सज्जीकुरु

तथा स्थविरैः अपि सूत्रान्त उपनिबद्धं भगवान् राजगृहे विहरति मृदितकुक्षिके दाव इति

तेन धूर्त पुरुषाः प्रयुक्ता गच्छत ज्योतिष्कस्य गृहात् मणीन् अपहरत इति

तथा एव पृच्छति

सा च कालगता शीतवन श्मशानम् अभिनिर्हृता

ततो भगवता तस्य जन कायस्य आशय अनुशयम् धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी धर्म देशना कृता यां श्रुत्वा बहुभिः सत्त्व शतैः महान् विशेषो ऽधिगतः

गृहीत्वा वीथीं गच्छ

ज्योतिष्केण ततो यः परिभुक्तकः स दारकाय दत्तो अ परिभुक्तकः तु स्नान शाटकः कृतः

गाथाः च भाषते

अर्हन् संवृत्तः त्रैधातुक वीत रागः सम लोष्ट काञ्चनः आकाश पाणितल सम चित्तः वासी चन्दन कल्पः विद्या विदारित आण्डकोशः विद्या अभिज्ञा प्रतिसंविद् प्राप्तः भव लाभ लोभ सत्कार पराङ्मुखः

परं भद्रं तव कौशिक इति विश्वकर्मणा देवपुत्रेण शक्रस्य देव इन्द्रस्य प्रतिश्रुत्य आगतः

तथा अनङ्गणो गृहपतिः ताम् एव रात्रिं शुचिं प्रणीतं खादनीयं भोजनीयं समुदानीय काल्यम् एव उत्थाय उदक मणीन् प्रतिष्ठाप्य भगवतो दूतेन कालम् आरोचयति समयो भदन्त सज्जं भक्तम् यस्य इदानीम् भगवान् कालं मन्यते

तेन पुत्राणां स्वप्न दर्शनम् दत्तं पुत्रा यूयम् एतस्मिन् स्थाने यक्ष स्थानम् कारयत तत्र च घण्टां बद्ध्वा लम्बयत यः कश्चित् पण्यम् अ शुल्कयित्वा गमिष्यति सा घण्टा तावत् विरविष्यति यावत् असौ निवर्त्य शुल्कं दापयितव्यम् इति

न अकारणम् शङ्ख मृणाल गौरम् स्मितम् उपदर्शयन्ति जिना जित अरयः

विगाहतः तस्य जिन आज्ञया चितां प्रतिगृह्णतः च अग्नि गतम् कुमारकम्

इदानीं सर्व स्वम् अपहरथ इति

यो युष्माकम् उत्सहते तथागतेन सार्धं श्मशान चारिकाम् गन्तुम् स चीवरकाणि गृह्णातु

गच्छ आनन्द भिक्षूणाम् आरोचय तथागतो भिक्षवः श्मशान चारिकाम् गन्तु कामः

न अस्ति एव किंचिद्

अथ शक्रो देव इन्द्रः देवान् त्रायस्त्रिंशान् गत्वा विश्वकर्माणं देवपुत्रम् आमन्त्रयते गच्छ विश्वकर्मन् अनङ्गणस्य गृहपतेः साहाय्यं कल्पय

इदम् अवोचत् भगवान्

दृष्ट्वा च पुनर् गाथाम् भाषते

राज कुले च अनर्थम् कारयाम इति

सो ऽन्यः क्षिप्तः कण्टके लग्नः

न केनचिद् आभाषितव्यः इति

एवं बन्धुमता राज्ञा भोजितः

तं परिकर्मयित्वा श्लक्ष्णम् सूत्रं कर्तितम्
एवं तावत् द्विधाकृताः यावत् स च एकः ब्राह्मणो ऽवस्थित इति

घण्टा अवघोषणम् कारितं न इदम् केनचित् विष्टया वा शिटया वा कर्कटकेन वा गृहीतव्यम्

कथयति गृहपते महर्द्धिकः त्वम् महा अनुभावः इति

सा भगवता व्याकृता पुत्रं जनयिष्यति कुलम् उद्द्योतयिष्यति दिव्य मानुषीम् श्रियं प्रत्यनुभविष्यति मम शासने प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्करिष्यति इति
तेषाम् एवं भवति किं नु वयं भवन्त इतश् च्युताः आहोस्विद् अन्यत्र उपपन्नाः इति

प्रहाय जाति संसारम् दुःखस्य अन्तम् करिष्यति

भगवान् आह एवम् एतद् आनन्द एवम् एतत्

अवभासिता येन दिशः समन्ताद् दिवाकरेण उदयता यथा एव

उपसंक्रम्य पूर्णस्य सम्यक्संबुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः

तस्मात् तर्हि भिक्षव एवं शिक्षितव्यम् यत् शास्तारम् सत्करिष्यामो गुरुकरिष्यामो मानयिष्यामः पूजयिष्यामः

बल चक्रवर्ति राज्यम् व्याकर्तु कामः भवति वामे कर तले ऽन्तर्धीयन्ते

अधिवासितं च पूर्णेन सम्यक्संबुद्धेन राज्ञस् तूष्णीभावेन

तद् हेतु तद् प्रत्ययम् च ते परिनिर्वृताः

मया एतानि कर्माणि कृतान्य् उपचितानि