tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
चिता कपाल दलनात् कपालस्फोट नामकः

ततस् ताम् विकृतिं मत्वा क्रोधाद् आकृष्य स क्षितौ

अन्तर आपाति हि श्रेयः कार्य संपत्ति सूचकम्

ततो दीर्घतपः वाक्यात् संभाव्य द्वीप गाम् च ताम्

पाटितस्य उदरात् जीवन् शक्तिदेवः ऽथ तस्य सः

कनीयः सुत विश्लेष दुःख द्वैगुण्य दायिना

इति आग्रहात् वदन्तं तं स पिता तत्र नीतवान्

तेन सा नगरी जातु भवेद् दृष्टा श्रुता अपि वा

अशोकदत्तः तत्रस्थः तत् दृष्ट्वा सहसा ब्रवीत्

निसर्गो हि एष महतां यत् आपन्न अनुकम्पनम्

इति क्षणात् च जगदे स दूराद् एकया स्त्रिया

उपेत्य ज्ञानिनं तं च नत्वा स्नेहेन पुत्रयोः

हा हा विजयदत्त इति मुक्त आक्रन्दः ततस् ययौ

कपालं मानुषस्य एतत् चितायाम् पुत्र दह्यते

संत्यज्य शृङ्खला पाशम् इव याता ततो अपि अहम्

अ जानानः च तां दूराद् भ्रान्तो ऽस्मि सु चिरम् भुवम्

निश्चित आशा स्थिता अस्मि इह चिता आरोहे सह अमुना

भो महा सत्त्व मूल्येन केन एतत् दीयते त्वया

श्रान्तेषु आस्तीर्ण पर्ण आदि पान्थ शय्या निषादिषु

अस्य अहम् शूल विद्धस्य भार्या विगत लक्षणा

तदीयं यान पात्रम् च समं तेन अधिरुह्य सः

नृ मांस ग्राहिणीम् साक्षाद् इव रक्षः अधिदेवताम्

जानामि अहम् च नियतं दवीयसि तया क्वचित्

अशोकदत्तो वचसा नियम्य आगमनम् पुनः

निरवापयतां सद्यो दर्शन अमृत वर्षिणौ

स तद् बुद्ध्वा एव कुपितः तत्र रक्षः पतिः स्वयम्

इदानीं च आर्य पुत्रेण स्वयम् एव मम उदितम्

ब्रह्मन् विजयदत्तेन वियोगः ते भविष्यति

जृम्भमाणे महा रौद्रे निशा नक्तंचरी मुखे

अयं दुर्भिक्ष दोषेण देशः तावत् विनाशितः

प्रदत्तं तेन च सुखं स्थिता अस्मि स सुता अधुना

दक्षिणां दिशम् आलम्ब्य स प्रतस्थे तदा द्विजः

ततः कदाचिद् गन्धर्वान् अभियोक्तुं मदेन सः

ततो अन्यैः अहम् आहूतः तद् मध्ये मिलितो ऽभवम्

स राजा अशोकदत्तम् तं तुष्टो रत्नैः अपूरयत्

पुनर् विद्याधरौ युक्तौ शाप मुक्तौ स्व बन्धुभिः

अशोकदत्तस्य गुणान् उद्गायत् इव निर्बभौ

तत् श्रुत्वा सा अपि अवादीत् तम् अस्ति अन्यः नूपुरो मम

सा अपि तं तरसा पादम् आक्षिप्य एव स्व मायया

कपालस्फोट इति एवम् नाम कृत्वा हि राक्षसैः

उत्स्थल द्वीप निकटम् जगाम विधि योगतः

दुर्भिक्षं तेन गोविन्दस्वामी भार्याम् उवाच सः

तया च साकं सुदृशा भ्रातरौ तौ उभौ अपि

उपागात् सा अपि अभूत् क्षीण शापा विद्याधरी तदा

तत् श्रुत्वा कृपया राजा स पार्श्व स्थम् उवाच तम्

सत्त्व उत्साहौ स्वोचितौ ते दधाना दुष्प्रापाम् अपि अर्थ सिद्धिम् लभन्ते

तत्र च अशोकदत्तः ताम् रक्षः पति सुताम् प्रियाम्

तावत् च देवी पूजा अर्थम् आगत्य एकः महा वणिज्

पतत्सु मुखम् उन्नम्य स वीरो यावद् ईक्षते

उत्सहन्ते न हि द्रष्टुम् उत्तमाः स्व जन आपदम्

तादृशा तद् प्रवासेन पितरौ तत्र दुःखितौ

सा एव अहम् या त्वया दृष्टा शूल विद्धस्य पार्श्वतः

न पित्रोः एव लोकस्य अपि उत्सवाय बभूवतुः

एवं दिव्याः कारणेन अवतीर्णाः जायन्ते अस्मिन् जन्तवः जीवलोके

सा तद् बुद्ध्वा च दृष्ट्वा च तं दिव्यं मणि नूपुरम्

ते च तं सु महा कायम् निन्युः आकृष्य कौतुकात्

ययौ च तत् प्रवहणं क्षणम् ऊर्ध्वम् अधः क्षणम्

तस्य च अशोकदत्तस्य तद् पादात् मणि नूपुरम्

एकदा देव यात्रायाम् तत्र मल्ल समागमे

हृदि कनकपुरी विलोकन एषी धृतिम् अवलम्ब्य निनाय च त्रियामाम्

स्फुरत् दीप आवली दन्त माला भास्वर भीषणे

आकृष्य च कपालं तद् वसां पीत्वा लिलेह सः

मुख प्रविष्टया सद्यस् तद् वसा छटया तदा

संगमो अन्योन्य शोभायै लक्ष्मी विनययोः इव

अचिन्तयद् अभिप्रेत राज कन्या अवमानितः

उभौ कलश पद्मौ च शुशुभाते सित अरुणौ

व्यजिज्ञपत् च कनकपुरीं राज सुता उदिताम्

ततः कथंचिद् नीतः च तया श्वश्र्वा ददर्श तत्

आहूय अशोकदत्ताय तस्मै तां तनयां ददौ

तया च सह भूयस् तत् अगमत् तद् निकेतनम्
याः ताः पाप विनाशिन्यः पठ्यन्ते दश धेनवः

सुवर्ण शृङ्ग आभरणौ राजतैः खुर संयुतौ

क्षीरधेनुः च विख्याता मधुधेनुः तथा परा

नाना फल समायुक्तौ घ्राण गन्ध करण्डकौ

देह स्था या च रुद्राणी शंकरस्य सदा प्रिया
आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्य छर्दि अरोचकाः

पित्तात् तृष्णा भ्रमो मूर्छा दाहः स्वेदो ऽम्लकः क्लमः

नाभि पृष्ठम् रुजन् वायुः पार्श्वे च आहारम् उत्क्षिपेत्

कफात् स्निग्धं घनं शीतं श्लेष्म तन्तु गवाक्षितम्

मारुतात् क्षाम ता दैन्यं शङ्ख तोदः शिरस् भ्रमः

मुख श्वयथु माधुर्य तन्द्रा हृल्लास कासवान्

प्रसेको मुख माधुर्यम् सदनं वह्नि देहयोः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

रूपाणि एकादश एतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः

मुख शोषः जल अतृप्तिः अन्न द्वेषः स्वर क्षयः

तेषाम् उपद्रवान् विद्यात् कण्ठ उद्ध्वंसम् उरस् _

दोषैर् व्यस्तैः समस्तैः च क्षयात् षष्ठः च मेदसा

गन्ध अज्ञान आस्य वैरस्य श्रुति निद्रा बल क्षयाः
अथ ततो ब्रूयाच् चतुष्टयानि वानस्पत्यानि संभरत नैयग्रोधान्य् औदुम्बराण्य् आश्वत्थानि प्लाक्षाणि इति
चोष्य पेय समृद्धम् च यथाशक्त्या प्रकल्पयेत्

पित्र्ये स्वदित इति एव वाक्यं गोष्ठेषु सूनृतम्

ब्रह्म हत्याम् अवाप्नोति तिर्यग्योनौ च जायते

कुरुष्व इति अभ्यनुज्ञातः जुहुयात् उपवीतवन्

विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा

दक्षिणा अग्र एक दर्भानि प्रोक्षितानि तिल उदकैः

पृष्ट्वा तृप्ताः स्थ इति एवम् तृप्तान् आचामयेत् ततः

पूर्वाह्ने च एव कर्तव्यं श्राद्धम् अभ्युदय अर्थिना

अटव्यः पर्वताः पुण्याः तीर्थानि आयतनानि च

शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेन उपलेपयेत्

अ क्रोधनः ऽत्वरो अ मत्तः सत्य वादी समाहितः

न अश्रूणि पातयेत् जातु न कुप्येत् न अनृतम् वदेत्

तेषु दर्भेषु अथ आचम्य त्रिस् आयम्य शनैस् असून्

न किंचिद् वर्जयेत् श्राद्धे नियुक्तः तु द्विजोत्तमः

ततो भुक्तवतां तेषाम् अन्न शेषम् निवेदयेत्

तावत् हि पितरो ऽश्नन्ति यावत् न उक्ताः हविस् गुणाः

न जीवन्तम् अतिक्रम्य ददाति श्रूयते श्रुतिः

उपविष्टेषु यः श्राद्धे कामं तम् अपि भोजयेत्

कुक्कुटाः शूकराः श्वानो वर्ज्याः श्राद्धेषु दूरतः
गृहीता अनेन च उत्थाय सा कण्ठे सहसा ततः

तर्हि पुत्राय राजन् मे देहि स्वां तनयाम् इति

एवम् उक्त्वा स्व वृत्तान्तम् विरते शर्ववर्मणि

ते च मूर्खाः सुरूपाः च बभूवुः अभिमानिनः

एका एव देवं द्रष्टुं च गर्भागारम् अथ आविशत्

मुञ्च माम् अविदग्धः त्वम् इति उक्त्वा तद् क्षणात् क्रुधा

ततः स शर्ववर्माणं राजा स विनयः ऽब्रवीत्

कृच्छ्रात् स दयया इव अथ विप्र रूपः गणो ऽब्रवीत्

दृष्टो ऽत्र द्वारपट्टस्य पश्चात् सः ऽथ प्रियः तया

तम् अपृच्छम् प्रसङ्गेन भूतानां हर्ष कारणम्

यः पूजितो ऽस्मि भवता स्वयम् आहृतेन माल्येन दुर्ग वन भूमि समुद्भवेन

विहरन्तीं विमानेन चन्द्रस्य इव अधिदेवताम्

अधुना सु अल्प तन्त्र त्वात् कातन्त्र आख्यम् भविष्यति

त्वद् आगमः मया ज्ञातो यथा अद्य निशि तत् शृणु

अथा ब्रवीत् स देवो मां ना अवदिष्यः स्वयं यदि

मद् वाहन कलापस्य नाम्ना कालापकं तथा

ततः स राजा तां बुद्ध्वा रात्रौ क्वापि पलायिताम्

भविता अभिमतम् सर्वम् इति शंभुः तम् आदिशत्

इति उक्त्वा सचिवान् स्वैरम् स सुशर्मा महीपतिः

दृष्टे त्वयि अखिला विद्या प्राप्स्यति एव त्वद् इच्छया

अकार्षं बहुभिः माल्यैः शंकरं नन्दयन् सदा

ततः समीपं तस्याः च ययौ अन्तःपुरात् च सः

सा च चिक्षेप दन्तेन पुष्पम् आदाय तं प्रति

एवंप्राया भवन्ति इह वृत्तान्ताः सततं यतः

ततो देवगृहस्य अन्तर् तस्य गत्वा स्थितो ऽभवत्

राज्ये महीधरं नाम सुशर्मा शिश्रिये वनम्
घर्म अन्ते ऽस्मिन् विगणय कथं वासराणि व्रजेयुर् दिश् संसक्त प्रवितत घन व्यस्त सूर्य आतपानि

लाक्षा रागम् चरण कमल न्यास योग्यम् च यस्याम् एकः सूते सकलम् अबला मण्डनम् कल्पवृक्षः

वापी च अस्मिन् मरकत शिला बद्ध सोपान मार्गा हैमैः छन्ना विकच कमलैः स्निग्ध वैडूर्य नालैः

यस्यास् तोये कृत वसतयः मानसं संनिकृष्टं न आध्यास्यन्ति व्यपगत शुचः त्वाम् अपि प्रेक्ष्य हंसाः

अर्हस्य् अन्तर् भवन पतिताम् कर्तुम् अल्प अल्प _ खद्योत आलि विलसित निभाम् विद्युत् उन्मेष दृष्टिम्

अङ्गेन अङ्गम् प्रतनु तनुना गाढ तप्तेन तप्तं स अस्रेण अश्रु द्रुतम् अविरत उत्कण्ठम् उत्कण्ठितेन

प्रति दश मुखम् संयुगे तस्थिवांसः प्रत्यादिष्ट आभरण रुचयः चन्द्रहास व्रण अङ्कैः

यत्र स्त्रीणां प्रियतम भुज उच्छ्वासित आलिङ्गितानाम् अङ्ग ग्लानिम् सुरत जनिताम् तन्तु जाल अवलम्बाः

शब्द आख्येयम् यत् अपि किल ते यः सखीनां पुरस्तात् कर्णे लोलः कथयितुम् अभूद् आनन स्पर्श लोभात्

आधि क्षामाम् विरह शयने संनिषण्ण एक पार्श्वाम् प्राचीमूले तनुम् इव कला मात्र शेषाम् हिमांशोः

श्रोणी भारात् अलस गमना स्तोक नम्रा स्तनाभ्यां या तत्र स्याद् युवती विषये सृष्टिर् आद्या एव धातुः

सम्भोगं वा हृदय निहित आरम्भम् आस्वादयन्ती प्रायेण एते रमण विरहेषु अङ्गनानां विनोदाः

नेत्रा नीताः सततगतिना यत् विमान अग्र भूमीः आलेख्यानां सलिल कणिका दोषम् उत्पाद्य सद्यः
अहं वः प्रथमो देवः सर्व काम करः शिवः

मम प्रभावाच् च गवाम् अयुतान्य् एव भोक्ष्यथ

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च तत् सर्वम् उपनीयताम्

अनुजग्मुश् च गोपालाः कालयन्तो धनानि च

बभ्राजुर् अधिकं गोपाः समवाये तदा अद्भुते

स उवाच ततो गोपान् गिरिः सु प्रभया गिरा
युद्धाय अतिष्ठत् आयस्तो धराधर इव अपरः

विप्रचित्ति सुतः श्वेतः श्वेत कुण्डल भूषणः

रचितं रत्न जालैः च हेम जालैः च शोभितम्

शोभितं त्रासनीयैश् च तोमरैः स परश्वधैः

स्वर्भानुः आस्य योधी तु दशन ओष्ठ ईक्षण आयुधः

स पताक ध्वज उदग्रम् स आदित्यम् इव मन्दरम्

दीप्तम् आकाश गम् दिव्यं रथं पर रथ आरुजम्

नाना पक्षि गताः केचित् केचित् पवन वाहनाः

व्यूहितो दानवैर् व्यूहैः परिचक्राम वीर्यवान्

प्रासैः पाशैश् च विततैर् अवसक्तैश् च मुद्गरैः

दैत्य व्यूह गतः भाति स नीहारः इव अंशुमान्

अतिष्ठत् समर आकाङ्क्षी मेरुं दीप्त इव अंशुमान्

त्वष्टा त्व् अष्टादश हयम् यानम् आस्थाय दानवः
प्रक्षपित प्रवीरम् अनन्तवर्म कटकम् जर्जरम् अकुर्वन्

स यत् वदिष्यति तत् अस्मि बोध्यः इति

सो ऽब्रूत राज्यम् इदम् मम इति अपास्त शङ्कः राजा आस्थान मण्डपे एव तिष्ठति उपास्यमानः कुशीलवैः इति

मया अपि स स्मितम् मञ्जुवादिनी राग लीन दृष्टि लीढ धैर्येण एवम् अस्तु इति लब्ध भैक्षः नालीजङ्घम् आकार्य निर्गम्य ततस् च तं च अनुयान्तम् शनैस् अपृच्छम् क्व असौ अल्प आयूः प्रथितः प्रचण्डवर्मा इति

तम् अलम् अस्मि न अहम् उद्धर्तुम्

अणुतर रन्ध्र प्रविष्टेन तेन नादेन अहम् दत्त संज्ञः शिरसा एव उत्क्षिप्य स प्रतिमम् लोह पाद पीठम् अंसल पुरुष प्रयत्न दुश्चलम् उभय कर विधृतम् एक पार्श्वम् एकतो निवेश्य निरगमम्

स्वम् एव अस्य अतस् शरणम् एधि विशरणस्य राज सूनोः इति अञ्जलिम् अबध्नात्

अलब्ध रन्ध्रः च लोको नष्ट मुष्टि चिन्ता आदि कथनैः अभ्युपाय अन्तर प्रयुक्तैः दिव्य अंश ताम् एव मम समर्थयमानः मद् आज्ञाम् न अत्यवर्तत

इयत ओदनस्य पाकाय एतावत् इन्धनं पर्याप्तम् इति मान उन्मान पूर्वकम् देयम्

तावत् आपतितौ च कस्य अपि व्याधस्य त्रीन् इषून् अतीत्य द्वौ मृगौ स च व्याधः

स सांप्रतम् अति प्रीतः प्रयातो अर्थः च अयम् यथा चिन्तितम् अनुष्ठितः ऽभूत्

किम् इदम् अपर्याप्तम् यत् अन्याय अर्जित आयासः क्रियते

ब्रह्म कल्पाः इमे ब्राह्मणाः

अपहृतानि धनवतां धनानि तस्कर आदिभिः

अश्मकेश सैन्यम् च राज सूनोः भवानी साहाय्यम् विदित्वा दैव्याः शक्तेः पुरो न बलवती मानवी शक्तिः इति अस्माभिः विग्रहे चल चित्तम् इव उपलक्ष्यते

तृतीये तूर्य घोषेण संविष्टः चतुर्थ पञ्चमौ शयीत किल

षष्ठे स्वैर विहारः मन्त्रो वा सेव्यः

अथ गलति मध्यरात्रे वर्षवर उपनीत महार्ह रत्न भूषण पट्ट निवसनौ तत् बिलम् आवाम् प्रविश्य तूष्णीम् अतिष्ठाव

यतस् तत् एव दत्तं दाम दुहित्रे स्तन मण्डनम् एव तस्यै जातं न मृत्युः

तां च आर्याम् अनार्यः असौ अन्यथा अभ्यमन्यत

जीवितं हि नाम जन्मवतां चतुर् पञ्च अहानि

जननाथः च स स्मितम् उत्तिष्ठ ननु हितोपदेशात् गुरवः भवन्तः

तम् अन्ये परिवार्य आहुः एकाम् अपि काकिणीं कार्षापण लक्षम् आपादयेम शस्त्रात् ऋते सर्व शत्रून् घातयेम एक शरीरिणम् अपि मर्त्यं चक्रवर्तिनं यदि मद् उद्दिष्टेन मार्गेण आचर्यते इति

पञ्चमे मन्त्र चिन्तया महन्तम् आयासम् अनुभवति

असौ अपि गुरु उपदेशम् इव अति आदरेण तस्य मतम् अन्ववर्तत

यावता च नयेन विना न लोकयात्रा स लोक एव सिद्धः न अत्र शास्त्रेण अर्थः स्तनन्धयो ऽपि हि तैः तैः उपायैः स्तन पानम् जनन्या लिप्सते तत् अपास्य अति यन्त्रणाम् अनुभूयन्ताम् यथा इष्टम् इन्द्रिय सुखानि

अहं च तत् राज्यम् आत्मसात् कृत्वा राजानम् आमन्त्र्य यावत् त्वद् अन्वेषणाय प्रयाण उपक्रमम् करोमि तावत् एव अङ्ग नाथेन सिंहवर्मणा स्व साहाय्याय आकारितः ऽत्र समागतः पूर्व पुण्य परिपाकात् स्वामिना समगंसि इति

उत्तरेद्युस् तेषाम् सामन्तानां वानवास्यस्य च अनन्तवर्मा नय द्वेषात् आमिष त्वम् अगमत्

अतः किम् एवम् वक्ति भवान् इति आकर्ण्य मया प्रत्यवादि युष्माभिः अयम् चिन्ता लवः ऽपि न चित्ते चिन्तनीयः

तावत् नौ कापालिक वेष छन्नौ देव्या एव दीयमान भिक्षौ पुरो बहिर् उपश्मशानं वत्स्यावः

मन्त्रेण हि विनिश्चयो ऽर्थानाम् प्रभावेण प्रारम्भः उत्साहेन निर्वहणम्

अयं च राज सूनुः भवान्या पुत्र त्वेन परिकल्पितः

अथ सो अपि आचचक्षे देव मया अपि परिभ्रमता विन्ध्य अटव्याम् कः अपि कुमारः क्षुधा तृषा च क्लिश्यन्न् अ क्लेश अर्हः क्वचिद् कूप अभ्याशे अष्ट वर्ष देशीयः दृष्टः
तदा च मृगयु वेष मृग बाहुल्य वर्णनेन अद्रि द्रोणीः अन् अपसार मार्गाः शुष्क तृण वंश गुल्माः प्रवेश्य द्वारतो अग्नि विसर्गैः व्याघ्र आदि वधे प्रोत्साह्य तद् मुख पातनैः इष्ट कूप तृष्णा उत्पादनेन अति दूर हारितानाम् प्राण हारिभिः क्षुध् पिपासा अभिवर्धनैः तृण गुल्म गूढ तट प्रदर पात हेतुभिः विषम मार्ग प्रधावनैः विष मुखाभिः क्षुरिकाभिश् चरण कण्टक उद्धरणैः विष्वञ्च् विसर विच्छिन्न अनुयातृ तया एकाकीकृतानाम् यथेष्ट घातनैः मृग देह अपराद्धैः नाम इषु मोक्षणैः स पण बन्धम् अधिरुह्य अद्रि शृङ्गाणि दुरधिरोहाण्य् अन् अन्य लक्ष्यैः प्रभ्रंशनैः आटविक छद्मना विपिनेषु विरल सैनिकानाम् प्रतिरोधनैः अक्ष द्यूत पक्षि युद्ध यात्रा उत्सव आदि संकुलेषु बलवत् अनुप्रवेशनैः इतरेषां हिंसा उत्पादनैः गूढ उत्पादित व्यलीकेभ्यः ऽप्रियाणि प्रकाशं लब्ध्वा साक्षिषु तत् विख्याप्य अकीर्ति गुप्ति हेतुभिः पराक्रमैः पर कलत्रेषु सुहृद् त्वेन अभियोज्य जारान् भर्तॄन् उभयं वा प्रहृत्य तद् साहस उपन्यासैः योग्य नारी हारितानाम् संकेतेषु प्राग् उपनिलीय पश्चाद् अभिद्रुत्य अ कीर्तनीयैः प्रमापणैः उपप्रलोभ्य बिल प्रवेशेषु निधान खननेषु मन्त्र साधनेषु च विघ्न व्याज साध्यैः व्यापादनैः मत्त गज अधिरोहणाय प्रेर्य प्रत्यपाय निवर्तनैः व्याल हस्तिनम् कोपयित्वा लक्ष्यीकृत मुख्य मण्डलेषु अपक्रमणैः योग्य अङ्गनाभिः अहर्निशम् अभिरमय्य राजयक्ष्म उत्पादनैः वस्त्र आभरण माल्य अङ्गराग आदिषु रस विधान कौशलैः चिकित्सा मुखेन आमय उपबर्हणैः अन्यैश् च अभ्युपायैः अश्मक इन्द्र प्रयुक्ताः तीक्ष्ण रस द आदयः

अश्मक इन्द्र अन्तरङ्गाः च भृत्या मदीयैः विश्वास्यतमैः पुरुषैः प्रभूतां प्रीतिम् उत्पाद्य मद् आज्ञया रहसि इति उपजप्ताः यूयम् मद् मित्राणि अतो ऽस्माकं शुभ उदर्कम् वचो वाच्यम् एव

तथा क्रियते इति अन्तःपुरम् अविशत्
आयुष्मताम् आयुष्कृताम् प्राणेन जीव

मे द्यावापृथिवी इतो वि पन्थानो दिशं दिशम्
तद् आहुर् अथ कस्मात् सौम्य एव अध्वरे प्रवृताहुतीर् जुह्वति न हविर्यज्ञ इति

अथ यो विद्वान्त् संचरति न स धिष्णीयाम् आर्तिम् आर्छति

मनसा हि मनः प्रीतम्

देव लोकम् ह्य् अध्यारोहन्ति

अ कृत्स्ना वा एषा देव यज्या यत् हविर्यज्ञः
अथ व्याधि भेदेन पुटान् आह

इति लोह आदि किट्ट मारणम्

त्रिफलेन च कर्तव्यो मूल स्तम्भे त्रिदोष जे

मधुक गुडूची मार्कव मुसली भल्लातकैः कल्पे रसायने नागबला हयगन्धा गोकर्णक वृद्धदारक आमलका वाजीकरणे विहिता वानरी शतमूलिका क्षुरिका ज्ञात्वा एवम्

शूलेषु दशमूलेन गो मूत्रेण फल अम्बुना

पुटे पुटे क्वाथयित्वा स्थालीपाकं प्रदापयेत्

दुष्प्राप्य त्वात् निष्फल त्वात् च लिख्यते हि भिदा मया

देवदारु विडङ्गेन पलाशेन कृमौ मतः

कान्तं मृदुतरं तार रुक्म कान्तः सित आकरम्

अथ लोह कल्पः

अथ दोष भेदेन पुटान् आह

अश्मरीषु च सर्वासु मूत्राघाते विशेषतः

प्राक् पञ्च पलात् ऊर्ध्वं यावद् षोडशं पलम्

इति
नेत्र वक्र विकाराभ्याम् लक्ष्यते ऽन्तर्गतं मनः

आत्मानं सततं रक्षेत् दारैः अपि धनैः अपि

त्यजेत् देशम् असत् वृत्तम् वासं स उपद्रवम् त्यजेत्

अनुक्तम् अपि ऊहति पण्डितो जनः पर इङ्गित ज्ञान फलाः हि बुद्धयः

सुहृद् स्व जन बन्धुः न बुद्धिः यस्य न च आत्मनि

अर्थैः विहीनस्य पद च्युतस्य भवति अकाले स्व जनः ऽपि शत्रुः

आखोः इव कदर्यस्य धनं दुःखाय केवलम्

न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमा स्त्रियः

शाश्वतं देव पूजा आदि विप्र दानम् च शाश्वतम्

अरेः वा प्रणिपातेन मा भूतः ते कदाचन

न अग्निः तृप्यति काष्ठानां न आपगानाम् महोदधिः

यस्य यस्य हि यो भावस् तस्य तस्य हितं वदन्

आपत्सु मित्रं जानी शूरं रहः शुचिम्
वशास् स्थ

पस्त्यासु चक्रे वरुणस् सधस्थम् अपां शिशुर् मातृतमास्व् अन्तः

मरुताम् ओजस् स्थ

वृषा ऊर्मिः असि

राष्ट्र दाः स्थ
तत् ह एतत् ब्रह्मा प्रजापतये उवाच प्रजापतिः मनवे मनुः प्रजाभ्यः

इदम् वाव तत् ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रब्रूयात् प्रणाय्याय _ अन्तेवासिने न अन्यस्मै कस्मैचन _ अपि अस्मै इमाम् अद्भिः परिगृहीताम् धनस्य पूर्णाम् दद्यात्
वनं विशन्त्यो वनज आयत ईक्षणाः क्षणद्युतीनां एक रूप ताम्

जनस्य रूढ प्रणयस्य चेतसः किम् अप्य् अमर्षो ऽनुनये भृशायते

विसारि काञ्ची मणि रश्मि लब्धया मनोहर उच्छाय नितम्ब शोभया

तनूर् अलक्त अरुण पाणिपल्लवाः स्फुरत् नख अंशु उत्कर मञ्जरी भृतः

असंशयं न्यस्तम् उपान्त रक्त ताम् यद् एव रोद्धुं रमणीभिर् अञ्जनम्

दधन्ति मध्येषु वली विभङ्गिषु स्तन अति भारात् उदराणि नम्र ताम्

कलत्र भारेण विलोल नीविना गलत् दुकूल स्तन शालिना उरसा

पुरो ऽभिसस्रे सुरसुन्दरी जनैः यथोत्तरा इच्छा हि गुणेषु कामिनः

विदूर पातेन भिदाम् उपेयुषश् च्युताः प्रवाहाद् अभितः प्रसारिणः

प्रिय अङ्क शीताः शुचि मौक्तिक त्विषः वन प्रहासाः इव वारि बिन्दवः

पयो ऽवगाढुं कलहंस नादिनी समाजुहाव इव वधूः सुरापगा

गुरु स्वेद मन्थरम् सुर अङ्गनानाम् अनुसानु वर्त्मनः

सरोज पत्त्रे नु विलीन षट्पदे विलोल दृष्ट्याः स्विद् अमू विलोचने

हृते ऽपि तस्मिन् सलिलेन शुक्ल ताम् निरास रागो नयनेषु न श्रियम्
शङ्खपुष्पी विशिखा नाहिका स्मृता

रोध्रं धातकी बिल्व पेशिके कट्वङ्गं कमल उद्भवम् रजः

प्रतिश्याय अरुचि श्वास कास घ्नः व्रण शोधनः

काकमाची गुच्छफला स्वर्या मरिचिका फला

शिग्रुः शोभाञ्जनस् तीक्ष्णगन्धो बहलपल्लवः

फलश्रेणी वरः प्रोक्तः कपिचूतः कपीतनः

उग्रः कपर्दी श्रीकण्ठः शितिकण्ठः कपालभृत्

पाकलं वारि भाव्यं च वाप्यं कुष्ठं गदाह्वयम्

बस्तान्त्री व्याधिघातो फलानि _ _ हन्ति गुल्मं _ _ _ हृद्रुजं मूत्रकृच्छ्रम्

नीलिनी चारटी ज्ञेया नीलिनी नीलपुष्पिका

काकोदुम्बरिका फल्गुः भद्रा उदुम्बर वायसी

मण्डूकपर्णी विक्रान्ता च _ ब्राह्मी वनौषधिः

पार्वतं शैलनिर्यासः गिरिजं च शिलाह्वयम्

निष्पत्त्रं च महापुष्पं स्वर्गपुष्पं वरालकम्

च चारटी पद्मचारिणी

दधिपुष्पी तु खट्वाङ्गी खट्वा पर्यङ्कपादिका

पलं मांसं शोणितोत्थं पिशितं क्रव्यम् आमिषम्

पञ्चास्यो मृगराट् सिंहो हर्यक्षः केसरी हरिः

कपिला रेणुका कौन्ती राजपुत्री हरेणुका

उन्मत्तको मातुलको धुत्तूरो _ _

क्षीरा इक्षुवल्ली गन्धा अन्या क्षीरशुक्ला पयस्विनी

कन्या गोपी कृष्णवल्ली सारिवा फाणिजिह्विका

स्वर्णवर्णा हरिद्रा तु निशाह्वा रजनी तथा

शीघ्रशाखा शाखिनी च महाशाकश् च वास्तुकी

_ _ माता क्षुद्रकण्टरिका तथा

अजाजी जीरकं माता मेध्यं स्याद् औत्तरापथम्

तिल्वकः शिखरी श्वेतत्वक् तिरीटो बृहच्छदः

लिखिका भक्तिका भूरी नवनीता प्रकीर्तिता

घृतम् आज्यम् हविः सर्पिः नवनीतं घृतालयः

उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवती ईश्वरा

अगस्तिको _ नामन् कुम्भयोनिश् च स स्मृतः

धान्या कुस्तुम्बुरुः धान्यं धनिका धान्यकं तथा

रक्तं शोणं मांसकरं शोणितं क्षतजम् असृक्

मर्कटो वानरः कीशः वनौकाः फलभक्षकः

करीरः कीचको _ _ इति स्मृतः

शुण्ठी महौषधं विश्वं नागरं विश्वभेषजम्

बहुस्कन्धा मृत्युफला गूढपाकी शिलाफला

कपिला शिंशपा कृष्णसारो मण्डलपत्त्रकः

पित्त श्लेष्म ज्वर छर्दि दाह तृष्णा घ्नम् अग्नि कृत्

_ _ गणे मुस्ता पूर्वम् एव प्रकीर्तिता

भव्यं भविष्यं च अम्लम् च भवं रोमफलं मतम्

पाषाण प्रस्तर ग्राव उपल अश्मानः शिला दृषत्

कटुकोशातकी क्ष्वेडा जालिनी कृतवेधनः

पञ्चाङ्गुलो वर्धमानश् चित्रो गन्धर्वहस्तकः

स्रोतोद्भवम् अथो नाद्यं सौवीरं नेत्रभूषणम्

रोध्र शाबरक रोध्र पलाशाः जिङ्गिणी सरल कट्फल युक्ताः

राजाह्वं दाडिमं शाकं तृष् मूत्र आमय वात जित्

वृक्षकः शक्रवृक्षश् च वत्सकः कुटजस् तथा

अशोको विगतशोकः सुभगस् ताम्रपल्लवः

नादेयो वञ्जुलः प्रोक्तो विदुलो वेतसो ऽपरः

समुद्रजं च सामुद्रं लवणं पटु _

ओतुर् बिडालो मार्जारो वृषदंशक आखुभुक्

घनसारो हिमराजः कर्पूरं हिम _

यवः च स्थूलमध्यः च वरुणो मुनिभिक्षितः

_ _ पूर्वम् उक्ता _ _ तु कथ्यते

अवन्तिसोमो धान्याम्लम् आरनालं च काञ्जिकम्

कृष्णसूक्ष्मफला युक्तपुष्पा मस्तकमञ्जरी

स्मृतं स्रोतोञ्जनं वीरम् अञ्जनं यामुनं तथा

स्तन्य आख्यः दुग्धपाषाणः सौधः पाषाणको लवः

शरपुङ्खा बाणपुङ्खा मणिका च इक्षुपुङ्खिका

पत्त्रं दलं छदः पर्णं पलाशः छदनम् तथा

क्षुद्रवारी दुग्धयुता घटिका छत्रपत्त्रका

रोमशं छदनं पत्त्रं तमालं रोमशीफलम्

इङ्गुदस् तिक्तमञ्जा च पीलुकस् तापसद्रुमः

अर्क अलर्कौ नागदन्ती विशल्या भार्ङ्गी रास्ना वृश्चिकाली प्रकीर्या

मुद्गपर्णी सहा सूप्यपर्णी मार्जारगन्धिका

शूकात्मकः खर बुसौ मरुवः खरपत्त्रकः

सुधा वज्री महावृक्षो ग्रन्थिला स्नुग् गुडा स्नुही

सारिवा उशीर काश्मर्य मधूक शिशिर द्वयम्

जातीफलं मज्जसारं जातिका जातिपत्त्रकः

गुण्ठो वृत्ततृणः शुण्ठः शृङ्गवेर आभ मूलकः

बृहच्छदस् तथा शाको वरदारुः खरच्छदः

इन्द्रवारुणिका च _ गवाक्षी गजचिर्भिटी

चुक्रिका च _ चिञ्चा जीवन्ती तिन्तिडी स्मृता

उदुम्बरः कृमिफलः सुप्रतिष्ठः सदाफलः

सौगन्धिको गन्धकः तु वैगन्धो गन्धको बलिः

धरा धरित्री धरणी क्षोणी ज्या काश्यपी क्षितिः
मूषिकारिश् चित्रफलः करण्डफलकश् च सः

मृदुपुष्पो ऽथ सुषिरो नदीस्थो नलको नलः

अलक्ता माल्यशेफाली रूपिका ताम्रपुष्पिका

_ _ गणो व्रण्यः संग्राही _ _

शितिवारः सूचिपत्त्रः स्वस्तिकः सुनिषण्णकः

मसूरविदला श्यामा कालमेषिका

तृतीया कृष्णकाम्भोजी कुणपोकः सुसादनी

द्रवाह्वम् अमृतासङ्गकृतं तार्क्ष्यो रसाञ्जनम्

पारिजातश् च रोहीतः प्लीहघ्नो रक्तपुष्पकः

शाकराजो भूतवासो गोजिह्वा कर्कशच्छदा
मया ॐ इति प्रतिज्ञाते संध्या रक्ततरम् करम्

मन्दको ऽहम् अमीभिर् मे मण्डः संपाद्यताम् इति

व्यवधाय तु माम् आस्ते देवी नीचैस्तर आसना

स अन्तःपुर परीवारः स दार सचिवः ततः

अथ पुक्वसकस् तस्य पितरं मयम् अब्रवीत्

कदाचिद् आगते काले समृद्ध कुटज अर्जुने

आचक्ष्व विस्तरेण इति वसिष्ठस् तम् अभाषत

शुद्धान्ते च शुक आदि पञ्जर वयस् कोलाहले ऽपि श्रुते राजा दारक जन्म सम्पद् अघन प्रह्लादम् उत्प्रैक्षत

ते तु स प्रमदाः श्रुत्वा राज्ञः पुत्र अर्थिनः कथाम्

म्लायत् मधूक विच्छाय कपोलम् जिह्म लोचनम्

बालो जातः सु जातः ऽयं यस्माद् उदयपर्वते

दुःसंपादा किल श्रद्धा मम इति आह शनैर् इयम्

स पुण्ये ऽहनि सम्पूज्य देवता अग्नि द्विजन्म्नः

तम् इदं शाठ्यम् उज्झित्वा मद् निदेशम् समाचर

विमानम् अम्बर उपेतम् मन्दार कुसुम अर्चितम्

इति श्रुत्वा महासेनो जामातरम् अभाषत

मार्गितश् च मया देहि स्वामिने नः प्रजा इति

अधुना सह जामात्रा पुष्णीमो भगिनीम् इति

भार्यया कथितं तस्मै किम् एतद् इति पृष्टया

गायन्त्यः कुट्टित तलाः नर्तयन्ते तिलोत्तमाम्

कन्दरायां नग इन्द्रस्य महेन्द्रस्य नभस् प्रभम्

जातकर्म ततः कृत्वा सूर्य वंश गुरुः स्वयम्

आवयोश् चरितं यत् तत् सर्वं प्रत्यक्षम् एव ते

वन वारण संक्षोभ संघट्टित नद अम्भसम्

अम्बर स्थ विमान स्था कृत्स्नां द्रष्टुं महीम् इति

कार्ये गुरुणि सक्त त्वात् तृणीकृत सुर अङ्गनः

तत्र अहम् अद्य पश्यामि स्वप्ने गरुड वाहनम्

अनुकूल सवितृ आदि ग्रह सूचित _

पद्मावत्या ततो हर्षाद् विवाह इव नृत्यति

राज्ञा तु कुपितेन उक्तम् न इदम् लोक वचः मृषा

दिवसे द्वादशे नाम पुत्रस्य कृतवान् मम

इति भोगवतीं दृष्ट्वा सो ऽहम् आयामि संप्रति

अथ उवाच हसन्न् उच्चैः क्रीडा शीलः वसन्तकः

अन्ये च सूनवो ऽन्येषां नाग सेना भृताम् इति

स विहस्य उक्तवन् पूर्णः स्वामिनस् ते मनोरथः

भणति स्म न तं कश्चित् स्नाहि भुङ्क्ष्व इति च आकुलः

श्रुत्वा इदम् पूर्णभद्रो ऽपि शप्तो यस्मात् त्वम् एतया

स्मरन्ती ताडयामि स्म चामरेण धनाधिपम्

भीतश् च कुपितात् तस्मात् तस्मान् नयत माम् इति

तनयः कम्बलस्य अहम् अयम् अश्वतरस्य तु

यस्य असमेन रूपेण गुणैश् च अगणितैः पुरी

गणानां पार्वती भर्तुः गणैर् अगणितैर् युतम्

भविष्यन्तं च ते पुत्रं मग्नं कस्यांचिद् आपदि

राजन्न् उदयनश् चौरः स दारः त्वां नमस्यति

पूरित अर्थि समूह आशैः ते आशा पूर्यताम् इति

रात्राव् आकाशम् उत्पत्य स्व स्थानम् विश्विलो ययौ

आरभध्वं मया सार्धं देवता आराधनम् ततः

अनुभूत सुखा च असि भ्रातुर् भर्तुश् च वेश्मनि

नाना मणि प्रभा जाल कल्माष शिखराणि अपि

तस्याम् अमानुष आकाराः मया दृष्टाः कुमारकाः

दान्त व्याल गज आरूढः सिंह आदि व्याल वेल्लितः

पातयामास वत्स ईशः शनकैर् लेखित अक्षरम्

देव एव अयम् इत्य् उक्त्वा प्रणामं कर्तुम् उद्यतः

जातेन च नृपाच् चण्डात् प्राकम्पत भयेन सा

राजा तु पुत्रम् आलिङ्ग्य हर्ष मूर्छा विचेतनः

धनदस्य ऊरुम् आलम्ब्य तस्य यूथ पतेः करम्

दृष्ट एव महान् दोषो जीवनस्य अपहारणम्

प्रीतेन यूथ पतिना चिरम् आक्रीडितं मया

पुण्यम् आकाशम् आविश्य प्राञ्च् प्राञ्चम् अगमद् दिशम्

येन नाग कुमाराः ते दृष्टि गोचर ताम् गताः

अविज्ञातः किल अस्माभिः अध्यशेत स्व संस्तरे

यास् ता मुक्ता परीवाराः तस्य षड्विंशति मणेः

ततो यस्य असि स अपत्याम् आदाय दयिताम् इति

तैर् गत्वा कथितं राज्ञे देव देव कुमारकः

ततः कम्बल पुत्रेण नीत्वा अहम् स्वं गृहं महत्

संदिहत् मानसस्य इति प्रद्योतस्य पुरः शरम्

अहम् अ प्राप्य कौशाम्बीं विपन्ना गहने वने

मनोरमं गृह उद्यानम् प्रविवेश मनोरमा

तच् च सम्पादितं सर्वम् अचिरेण रुमण्वता

बाधते दोहदो यस् त्वां स क्षिप्रं कथ्यताम् इति

अहं तु व्यसन सेवा फलम् उत्प्रेक्ष्य दारुणम्
दीप माला आदिभिः नित्यम् अभ्यर्च्य सततं हि माम्

सेव्यमानो ऽथ मध्ये वै सहस्र द्वार संवृते

कौशिको हि तदा हृष्टो गायन् आस्ते हरिं प्रभुम्

ततः कोलाहलम् अभूत् अति गौरवम् उल्बणम्

एवम् उक्त्वा हरिः तत्र समाजे लोक पूजितः

पञ्चाशत् वै समापन्ना हरेर् गान अर्थम् उत्तमाः

गोमयेन समालिप्य हरेः क्षेत्रं समन्ततः

उदार चरितम् विष्णोर् गायमानः पुनः पुनः

साधयन्तो हि कार्याणि कौशिकस्य महात्मनः

तद् क्षणे राजन् ब्रह्मा प्राह सुर अधिपान्

नाना रत्न समायुक्तैः दिव्यैर् आभरण उत्तमैः

ज्ञान विद्या अधिकाः शुद्धा वासुदेव परायणाः

अहो तुंबरुणा प्राप्तं मां मूढं विचेतसम्

दिव्य रूप धरः श्रीमान् शृण्वन् गानम् इह अधिपः

मद् कीर्ति श्रवणे युक्ता ज्ञान तत्त्व अर्थ कोविदाः

जय घोषः महान् आसीत् महा आश्चर्ये समागते

अष्टाशीति सहस्रैः च सेव्यमानो महा जनैः

शृणुध्वं च तथा यूयं कुशस्थल जनाः अपि
अन्तरिक्षाय स्वाहा

आत्म सदौ मे स्तं मा मा हिंसिष्टम्

दिवे स्वाहा

सः आत्मानम् नि दधे द्यावापृथिवीभ्याम् गोपीथाय
लाला तन्तु युतम् मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम्

नीलमेहेन नील आभम् कालमेही मसी निभम्

यो मूत्रयेत तन् मेहं रक्तपित्तं तु तत् विदुः

स लसीकम् विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति

विस्रम् उष्णं स लवणम् रक्त आभम् रक्तमेहतः

शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति

मधुरं यत् च मेहेषु प्रायो मधु इव मेहति

विद्रधेः लक्षणैः युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा

पुत्रिणी महती च अल्पा सु सूक्ष्मा पिडिका स्मृता

इक्षो रसम् इव अत्यर्थम् मधुरं च इक्षुमेहात्

दूषयित्वा वपुः क्लेदं स्वेद मेदस् वसा आमिषम्
मासान् नवं किलासं स्नानेन विना विशुद्धस्य

जीवन्ती मञ्जिष्ठा दार्वी कम्पिल्लकं पयस् तुत्थम्

वरा पटोल खदिर निम्ब अरुष्कर योजितम्

पीत अगदस्य कार्यो विषैः स मन्त्रः अगदैः च अनु

श्रीवेष्टक आल गन्धैः मनःशिला कुष्ठ कम्पिल्लैः

करवीर निम्ब कुटजात् शम्याकात् चित्रकात् च मूलानाम्

गुटिका रसायनं कुष्ठ जित् च वृष्या च सप्त समा

तैलैः चन्दन मधुक प्रपौण्डरीक उत्पल युतैः च

तक्र उन्मिश्रः स्यात् हरिद्रा च लेपो _ उक्तः मूलक उत्थम् च बीजम्

यो दुर्वान्तो दुर्विरिक्तो ऽथवा स्यात् कुष्ठी दोषैः उद्धतैः व्याप्यते ऽसौ

खदिर वृष निम्ब कुटजाः श्रेष्ठा कृमिजित् पटोल मधुपर्णयः

भल्लातकं वाकुचिकां वह्नि मूलम् शिलाह्वयम्

दिनकर कर अभितप्तैः कुष्ठं घृष्टं च नष्टं च

प्रच्छानम् अल्पके कुष्ठे शृङ्ग आद्याः च यथायथम्
हिरण्य गर्भः समवर्तत अग्रे इति पुरुषं हिरण्ययम् उपदधाति

वज्रो वै कार्ष्मर्यः

यत् कार्ष्मर्य मयीम् दक्षिणत उपदधाति रक्षसाम् अन्तर्हित्यै

ब्रह्म मुखाभिः वै प्रजापतिः प्रजाभिर् आर्ध्नोद् ऋद्ध्यै

यजुर् एव वदेत्

प्राजापत्यो ऽश्वः