tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
निगृहीत अरि षड्वर्गः तथा विजयते महीम्

तत्र प्रणिहिता राज दासी इति समानं पूर्वेण

विधवा अनाथ प्रव्रजिताभिः सह सूत्र अध्यक्षस्य

उद्भूत अनर्थस्य भीतस्य वा भार्यां भिक्षुकी ब्रूयात् असौ अन्तःपुरिका राजनि सिद्धा गृहीत वाक्या मम वचनं शृणोति

देशे देशे प्रवर्तन्ते राजभिः सम्प्रवर्तिताः

तत्र प्रणिहिता राज दासी प्रयोज्यायाः पूर्व संसृष्टा तां तत्र सम्भाषेत
दधि चन्दन सम्मिश्रम् ललाटे तिलकं न्यसेत्

ऊरू मङ्गल कारिन्यै वामदेव्यै तथा कटिम्

कुन्द कुङ्कुम पुष्पैः तु देवीं माघे तु पूजयेत्

कुमुदा विमला अनन्ता भवानी च सुधा शिवा

नारी वा कुरुते या तु कुमारी विधवा अथवा

मत्स्य उवाच

ईश्वर उवाच

अशोकायै नमो जङ्घे पार्वत्यै जानुनी तथा

सर्व पाप हराम् देवि सौभाग्य आरोग्य वर्धिनीम्

कदम्बैः अथ मालत्या श्रावणे पूजयेत् सदा
तर्जयति त्रासयति च अकृत्ये च आज्ञाम् ददाति

यदि च कन्या आगार अध्यासने रहस्य क्षरणात् अनर्थ आशङ्क्येत न एतत् अस्ति

आदिष्टः च दिष्ट्या दृष्टा इष्ट सिद्धिः

अद्य सकल नास्तिकानाम् जायेत लज्जा नतम् शिरः

दत्ता च इयम् चित्तजेन गरीयसा साक्षीकृत्य राग अनलम्

तस्य न अति आसन्ने सलिलराशि सदृशस्य कलहंस गण दलित नलिन दल संहति गलित किञ्जल्क शकल शारस्य सारस श्रेणि शेखरस्य सरसः तीर कानने कृत निकेतनः स्थितः शिष्य जन कथित चित्र चेष्टा आकृष्ट सकल नागर जन अभिसंधान दक्षः सन् दिशि दिशि इति अकीर्त्ये जनेन य एष जरत् अरण्य स्थली सरस् तीरे स्थण्डिलशायी यतिः तस्य किल सकलानि स रहस्यानि स षडङ्गानि च छन्दांसि रसना अग्रे संनिहितानि अन्यानि च शास्त्राणि येन यानि न ज्ञायन्ते स तेषां तद् सकाशात् अर्थ निर्णयम् करिष्यति

ततः सखी जनेन अति दक्षिणेन दृढतरीकृत स्नेह निगलः तया संनत अङ्गया संगत्य अरंसि

न च स यक्षस् तद् अधिष्ठायी केनचिद् नरेन्द्रेण तस्या लीला आञ्चित नील नीरज दर्शनायाः दर्शनं सहते तत् अत्र सह्यतां त्रीणि अहानि येभिः अहम् यतिष्ये अर्थस्य अस्य साधनाय इति

तथा स्थितः च तद् आसादन दृढतर आशयः च स आख्यायत राजन् अत्र ते जनान्ते चिरं स्थितम् न च एकत्र चिर स्थानम् नः शस्तम्

ह्रियन्तां च गृहात् इतस् क्लेश निरसन सहानि अर्थि सार्थैः धनानि इति

कथं च एतत्

स च तथा अकार्षीत्
इमं नो यज्ञं विहवे जुषस्व अस्माकम् कृण्मो हरिवो मेदिनं त्वा

अपाञ्चो यन्तु प्रबुधा दुरस्यवो अमा एषाम् चित्तं बहुधा वि नश्यतु
खर्जूरी मस्तकम् माषान् पयस्यां च शतावरीम्

खर्जूरं मधुकं द्राक्षां पिप्पलीं विश्वभेषजम्

मार्जितं प्रक्षिपेत् शीते घृत आढ्ये षष्टिक ओदने

क्षीर प्रस्थम् जल प्रस्थम् एतत् प्रस्थ अवशेषितम्
ता अभिमन्त्रयते आम आगाद् वर्चसा यशसा संसृज पयसा तेजसा च

तस्मिन् चित् किंचिद् आपतितं स्यात् तद् अङ्गुष्ठेन च महानाम्न्या च उपसंगृह्य इमाम् दिशं निरस्यति नेष्टाव् ऋद्धिं कृन्तामि या ते घोरा तनूः

तत् सु कूर्चः इति इतरः प्रतिगृह्णाति

द्विर् इत्य् एके

द्विर् इत्य् एके
अग्नेः शरीरम् असि पारयिष्णु रक्षः हा असि सपत्न हा

प्राणेन त्वा द्विपदां चतुष्पदाम् अग्निम् इव जातम् अभि सं धमामि

यत् ते वासः परिधानं यां नीविं कृणुषे त्वम्

देवानां हेतिः परि त्वा वृणक्तु पारयामि त्वा रजस उत् त्वा मृत्योर् अपीपरम्

परि त्वा पातु समानेभ्यो ऽभिचारात् सबन्धुभ्यः

वैवस्वतेन प्रहितान् यम दूतान् चरतो ऽप सेधामि सर्वान्
पृथिवी वशा सा अग्निम् गर्भं दधे सा इमम् पाहि तस्यै ते विधेयं तस्यै ते नमस् तस्मै ते स्वाहा
न ह्य् एतेन प्राणेन पापं वदति न पापं ध्यायति न पापम् पश्यति न पापं शृणोति न पापं गन्धम् अपानिति

ते ऽब्रुवन् नो न्वाव न उ ऽयम् मृत्युं न पाप्मानम् अत्यवाक्षीत्
यत् ते ग्राव्णा चिछिदुः सोम राजन्न् इत्य् एतेन अनुवाकेन

वेदि अन्ते प्रथमं मध्य देशे द्वितीयम् उदक अन्ते तृतीयम्

सह पत्न्या त्रिः साम्नो निधनम् उपयन्ति

सप्तभिर् इत्य् एकेषाम्
नाग त्व अन्तम् निवर्तेत स्थिता सत्त्ववतां धृतौ

इति धर्म उपधा

एको ऽमात्यः सर्वान् अमात्यान् आवाहयेत्

कापटिकः च अत्र पूर्व अवरुद्धः तेषाम् अर्थ मान अवक्षिप्तम् एकैकम् अमात्यम् उपजपेत् असत् प्रवृत्तः ऽयं राजा साधु एनम् हत्वा अन्यम् प्रतिपादयामः सर्वेषाम् एतद् रोचते कथं वा तव इति
अमृतापिधानम् असि इति उपरिष्टात् अपः पिबेत्

न शीर्णायां तु खट्वायां शून्य आगारे न च एव हि

स उपानत्कः च यद् भुङ्क्ते सर्वं विद्यात् तत् आसुरम्

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे एकोनविंशो ऽध्यायः

न उत्तर अभिमुखः स्वप्यात् पश्चिम अभिमुखः न च
ताम् अनुकृतिम् अ स्कन्नाम् वत्सतरीम् आजन्ति सोम क्रयणीम्

गन्धर्वेषु हि तर्हि वाच् भवति
प्रजात्या एव

अधिपतिर् असि धरुणो ऽसि संसर्पो ऽसि वयः धाः असि इति

ॐ भूर् भुवः स्वर् जनद् वृधत् करद् रुहन् महत् तत् शम् ॐ इन्द्रवन्त स्तुत इति स इन्द्रान् मा अपगायत स इन्द्रान् स्तुत इति एव
अन् उदिते अपरः आधेयः उदिते पूर्वः

शुक्रिये आधत्ते

स्वस्य एव एनम् छन्दसः प्रात्येनस्ये आधत्ते

एतस्मिन् वै लोके प्रजापतिः प्रजाः असृजत

अपरिमितम् अवरुणधै इति वै अग्निम् आधत्ते
याव् अस्य ईशाथे द्विपदो यौ चतुष्पदस् तौ नो मुञ्चतम् अंहसः

भवाशर्वौ मन्वे वां तस्य वित्तं ययोर् वाम् इदं प्रदिशि यद् विरोचते

याव् अस्य ईशाथे द्विपदो यौ चतुष्पदस् तौ नो मुञ्चतम् अंहसः
पायौ आसन्न दूर अर्थे द्वे दश द्वादश अङ्गुले

प्रदेशिनी परीणाहा स्याद् भगंदर यन्त्र वत्

शलाका आख्यानि यन्त्राणि नाना कर्म आकृतीनि च

द्वि द्वारा नलिका पिच्छ नलिका वा उदकोदरे

चालने शरपुङ्ख आस्यौ आहार्ये बडिश आकृती

द्वे षष् सप्त अङ्गुले घ्राणे द्वे कर्णे अष्ट नव अङ्गुले

मसूरी आकार पर्यन्तैः कण्ठे बद्धानि कीलकैः

अष्ट अङ्गुल आयतः तेन मूढगर्भं हरेत् स्त्रियाः

च यन्त्र कर्म

शङ्कवः षड् उभौ तेषां षोडश द्वादश अङ्गुलौ
षﾱ इति वषट्करोति षड् वा ऋतव ऋतून् एव तत् कल्पयत्य् ऋतून् प्रतिष्ठापयत्य् ऋतून् वै प्रतितिष्ठत इदं सर्वम् अनुप्रतितिष्ठति यद् इदं किंच
किं कृत्वा दश अंश सर्जिका पटु टङ्कण गुञ्जिका क्षारान् दत्त्वा दश अंश विभागेन सर्जिका लवण सौभाग्य रक्तिका यवक्षारान् पिष्ट वैक्रान्ते क्षेप्या इति अर्थः
तत्र एतत् सूक्तम् अनुयोजयति

दक्षिणे पाणौ अश्म मण्डले उदपात्रे उत्तर संपातान् स्थाल रूपे आनयति
प्रेरितः पवनेन इव प्रबलेन बलाहकः

गम्भीर ध्वनि वित्रस्त तनयाम् इदम् अब्रवीत्

विद्युत् पिङ्ग जटा भाराम् स अक्षमाला कमण्डलुम्

ततो हा हा इति विक्रुश्य स मूर्छाः क्षणम् आस्महे

स च तस्य प्रसादान् मे यातः सिद्धिं मनोरथः

किं तु दत्ता इयम् अन्यस्मै क्षमतां भगवान् इति

गोमुख उद्दिष्ट मार्गः च प्रविश्य गृह काननम्

अनाथा अपि न वः काचित् केनचित् परिभूयते

एहि विद्याधरा एहि गृहाण इमाम् सुरूपिकाम्

यथा अनिल तुषाराभ्याम् शिशिरे कमल आकरः

अथ अहम् शिबिका आरूढः प्रस्थितो वेशम् अस्मृतिः

आकाशे तु न मे प्रज्ञा क्रमते दिव्य गोचरे

अकस्माच् च क्षणं निद्रां गच्छामः प्रतिबुध्य च

उद्यानं प्रविशेत् तत्र स्वयम् अन्विष्यताम् इति

किंत्व् अहं ब्रह्म रुद्र आदि सप्त लोक नमस्कृता

न क्वचिच् च विचिन्वत्यः पश्यामः स्वामिनीम् इति
तद् सिद्धम् वा पिबेत् क्षीरं वेदनाभिः उपद्रुतः

गन्धर्वहस्त बृहती व्याघ्री गोक्षुरक इक्षुरात्

तिल अपामार्ग कदल पलाश यव सम्भवः

क्षारः पेयो अवि मूत्रेण शर्करासु अश्मरीषु च

वस्ति भेदः अश्मरी हेतुः सिद्धिं याति न तु द्विधा

पैत्ते युञ्जीत शिशिरं सेक लेप अवगाहनम्

नृत्य कुण्डक बीजानाम् चूर्णं माक्षिक संयुतम्

अश्मनि अपि अचिर उत्थाने वात वस्ति आदिकेषु च

वृषकं त्रपुसी एर्वारु लट्वा बीजानि कुङ्कुमम्
कः शक्यते इयत् कालम् संसारे संसरितुम् इति

दृष्ट्वा च पुनर् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म पश्यत यूयं भिक्षव एतं भिक्षुं केश नख स्तूपे सर्व शरीरेण प्रणिपत्य चित्तम् अभिप्रसादयन्तम् एवं भदन्त

यदा बुद्धा भगवन्तः प्रतिसंलीना भवन्ति तदा भिक्षवः केश नख स्तूपे पूजां कृत्वा केचित् पिण्डाय प्रविशन्ति केचिद् ध्यान विमोक्ष समाधि समापत्ति सुखानि अनुभवन्ति

अथ ते भिक्षवो न भूयः केश नख स्तूपे कारां कर्तुम् आरब्धाः
विष्णु लोकम् अतिक्रम्य रुद्र लोकम् व्रजन्ति ते

तस्मात् विश्वेश्वरम् देवं ये प्रपद्यन्ति वै द्विजाः

तत्र ते मुनयः सर्वे सद्योजातं महेश्वरम्

सद्योजातं ततो ब्रह्मा ध्यान योग परः ऽभवत्
गुण अनुरागात् इव सख्यम् ईयिवान् न बाधते ऽस्य त्रिगणः परस्परम्

अमर्ष शून्येन जनस्य जन्तुना न जात हार्देन न विद्विष आदरः

तथा अपि वक्तुं व्यवसाययन्ति मां निरस्त नारी समयाः दुराधयः

कथं न मन्युर् ज्वलयत्य् उदीरितः शमी तरुम् शुष्कम् इव अग्निः उच्छिखः

अ सक्तम् आराधयतो यथायथं विभज्य भक्त्या सम पक्षपातया

स चिन्तयत्य् एव भियस् त्वद् एष्यतीर् अहो दुरन्ता बलवत् विरोधि ता

दुरोदर छद्म जिताम् समीहते नयेन जेतुं जगतीं सुयोधनः

परैर् अपर्यासित वीर्य _ पराभवो ऽप्य् उत्सव एव मानिनाम्

परैस् त्वद् अन्यः क इव अपहारयेत् मनोरमाम् आत्म वध्वम् इव श्रियम्

स्वयं प्रदुग्धे ऽस्य गुणैर् उपस्नुता वसु उपमानस्य वसूनि मेदिनी

फलन्त्य् उपायाः परिबृंहित आयतीः उपेत्य संघर्षम् इव अर्थ सम्पदः
प्रचेता न आङ्गिरसो दुरितात् पात्व् अंहसः
ताली ताल भूर्जानाम् पत्त्रम्

कालायस ताम्र वृत्त कंस सीस त्रपु वैकृन्तक आरकूटानि लोहानि
अश्नुते यत् यत् कामयते य एवं वेद

त्रयश् च वा एते त्रि अहाः आ दशमम् अहर् आ द्वाव् अतिरात्रौ यद् द्वादश अहः
तन्वम् कः अस्याः ताम् वेद यया उदक्रामत् एकया

कृत्तिः योनिः
अथ अस्मै सुरा कंसम् हस्त आदधाति

नाना हि वां देव हितम् सदस् कृतम् मा संसृक्षाथाम् परमे व्योमनि सुरा त्वम् असि शुष्मिणी सोम एष राजा मा एनम् हिंसिष्टं स्वां योनिम् आविशन्ताव् इति

स्वादिष्ठया मदिष्ठया पवस्व सोम धारया इन्द्राय पातवे सुतः
अल्पः अल्प मात्रः
मुद्ग मात्र अस्ना ताम्रा पिटिका अञ्जननामिका

पित्तेन जायते वर्त्म पित्तोत्क्लिष्टम् उशन्ति तत्

पोथकी श्याव सिकता श्लिष्ट उत्क्लिष्ट चतुष्टयम्
पशुष्व् एव तच् छक्वर्यां प्रतितिष्ठति

अथ उ त्रय इमे लोकाः

चतुष्पदाः पशवः

तेजो ब्रह्मवर्चसं गायत्री

अथ उ अष्टाशफेष्व् एव पशुषु
प्राच् संस्थम् हविः आसादनम्

पितृयज्ञ उपांशु चरणम्

श्रपण पेषण विपर्यासे ऽपि धर्माः

पुरस्ताद् अग्नीत्

पूर्वेण आहवनीयम् प्रणीताः परिहरति

अभिमृश्य अर्धाः पिष्ट्वा निवान्या दुग्धे सकृत् मथिते एक शलाकया मन्थः
विदिता सती स्व जन बहिष्कृता भविष्यामि इति भयम्

तत्र व्यावर्तन कारणानि

विपन्न अपत्या

प्रीति योजिनी
तस्य पुत्राश् च दाराश् च भृत्याश् च अन्ये महा उरगाः

वैशंपायन उवाच

पञ्च मूर्ध आनतम् दृष्ट्वा सर्पं सर्पारि केतनः

स कृष्णेन अवपतता क्षोभितः स महा ह्रदः

प्रति स्रोताः च भीता इव जगाम यमुना नदी

दृष्ट्वा कृष्णं ह्रद गतम् क्रीडन्तं शिशु लीलया

गच्छ अर्णव जलम् सर्प स पुत्रः सह बान्धवः

महत् भूतम् न जानीमश् छन्नम् अग्निम् इव व्रजे

आक्रीडं पन्नग इन्द्रस्य जनस् तं समुपागमत्

जग्मुर् गोप गणाः घोषं देवाश् चैत्ररथं यथा

तेन शब्देन संक्षुब्धं तत् सर्प भवनम् महत्

एष ते कृष्यते पुत्रः सर्पेण इति महा ह्रदे

गरुडः पन्नग रिपुः त्वयि न प्रहरिष्यति

एवं ते विस्मिताः सर्वे स्तुवन्तः कृष्णम् अव्ययम्

वमन्तः पावकं घोरं वक्त्रेभ्यो विष संभवम्

भक्ष्यते सर्प राजेन तद् आगच्छत माचिरम्
सत्त्वं रजः तमः इति प्रकृत्याः गुणाः तैः युक्तः परमपुरुष एक इह अस्य धत्ते

अतः पुंभिर् द्विज श्रेष्ठाः वर्ण आश्रम विभागशः

भगवन्ति उत्तमश्लोके भक्तिः भवति नैष्ठिकी

यत् कृतः कृष्ण सम्प्रश्नः येन आत्मा सुप्रसीदति

प्रतिपूज्य वचस् तेषां प्रवक्तुम् उपचक्रमे

तस्मात् एकेन मनसा भगवान् सात्वतां पतिः

ब्रह्म इति परमात्मा इति भगवान् इति शब्द्यते

मुनयः साधु पृष्टो ऽहं भवद्भिः लोक मङ्गलम्

वासुदेव परम् ज्ञानं वासुदेव परम् तपः
ता नो हस्तौ कृतेन सं सृजन्तु सपत्नं नः कितवं रन्धयन्तु
तथा अग्निषु जुहोत्य् अग्नये स्वाहा कामाय स्वाहा लोकाय स्वाहा इति

सरस्वतीं देवयन्तो हवन्ते सरस्वतीं पितरो हवन्ते सरस्वति या स रथम् ययाथ सरस्वति व्रतेषु त इदं ते हव्यं घृतवत् सरस्वति इन्द्रः मा मरुत्वान् इति

ललाटे प्राशित्रहरणम्

अन्तरेण ऊरू अन्यानि यज्ञ पात्रानि

यमो नो गातुं प्रथमो विवेद इति द्वे प्रथमे

दक्षिणाग्नाव् इत्य् एके

विवस्वान् न इत्य् उत्तरतो ऽन्यस्मिन्न् अनुष्ठाता जुहोति
यः समानो यो अ समानः ऽमित्रो नो जिघाꣳसति
किं जपात् मुच्यते जन्तुः सर्व लोक भय आदिभिः

इदम् एकं सु निष्पन्नम् ध्येयो नारायणः सदा

स याति दिव्यम् अतुलम् विष्णोः तद् परमम् पदम्

मम अत्र निधनं श्रेयो न कथञ्चन जीवितम्

वक्ष्ये संक्षेपतः सर्वं सर्व लोक हिताय वै

मनसा कर्मणा वाचा यो विद्वाः पुण्य कर्म कृत्

किं पुनर् ये स्वधर्म स्थाः वासुदेव परायणाः

स्पृशन् भुङ्क्ते स याति परमां गतिम्
अल्प देशायाः च त्वचो दशन द्वय संदंश जा बिन्दु सिद्धिः

चित्र रतेषु त्व् आसाम् अभिनिवेशः

तस्मान् माला द्वयम् अपि गल कक्ष वङ्क्षण प्रदेशेषु

तद् उभयं बिन्दुर् अधर मध्ये इति
तथा च सूत्रं षष्ठी सप्तम्यौ च अनादरे इति अथवा रसानां महारस उपरस धातूनाम् राजा तेषु मुख्य त्वेन उपदिष्टः मुख्य त्वेन अस्य ग्रहणम् इति उपलक्षणम्
आनयेत् जातुषम् कण्ठात् जतु दिग्धाम् अजातुषम्

पाचयित्वा हरेत् शल्यम् पाटन एषण भेदनैः

अ दृश्यम् व्रण संस्थानात् ग्रहीतुं शक्यते यतः

हृदये संस्थितं शल्यं त्रासितस्य हिम अम्बुना

ततः स्थान अन्तरम् प्राप्तम् आहरेत् तद् यथायथम्

पेशी अस्थि संधि कोष्ठेषु नष्टम् अस्थिषु लक्षयेत्

कीटे स्रोतस् गते कर्णं पूरयेत् लवण अम्बुना
ये देवा यज्ञम् आयान्ति ते नो रक्षन्तु सर्वतः

अथ यस्य अ समाप्ते कर्मणि बर्हिर् आदीप्येत तत्र तन् निर्वाप्य जुहुयाद् यद् अग्निर् बर्हिर् अदहद् वेद्या वासो अपोम्भत त्वम् एव नो जातवेदो दुरितात् पाहि तस्मात्

भस्म आलभ्य अभिमन्त्रयेत् द्विषन्तम् अग्ने द्विषतां च वित्तं
वहन्ति पूर्व अर्धेन दुह्रे च जघन अर्धेन प्र च जनयन्ति
प्राप्नोति विविधं पुण्यं विष्णु भक्तः धनानि च

चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्

विश्वावसुं तृतीयं च चतुर्थं सोमम् ईश्वरम्

सुरभिः सा हिता भूत्वा ब्रह्माणं समुपस्थिता

यः च इदम् अग्र्यम् शृणुयात् पुराणम् सदा नरः पर्वसु गौरवेण

दक्षं मरीचिम् अत्रिम् च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

तस्मिन् अपि गते पुत्रे तृतीयम् असृजत् प्रभुः

सिंहिका ग्रह माता वै गन्धर्व जननी मुनिः

अनायुषायाः तनयाः व्याधयः सु महा बलाः

यज्ञा वेदाः तथा कामाः तपांसि विविधानि च

ततो जगाद त्रिपदां गायत्रीं वेद पूजिताम्

रोदनात् रवणात् च एव रुद्रा इति ततः स्मृताः

चाक्षुषः तु मनुः च एव तथा मधु महोरगौ

न रेमे अथ ततो ब्रह्मा प्रभुः एकः तपः चरन्

बभासे सर्व धर्म स्थः सहस्रांशुः इव अंशुभिः

सांख्य आचार्यः हि मतिमान् कपिलः ब्राह्मणो वरः

संकल्पयित्वा मनसा तम् एव च महामनाः

क्रोधायाः सर्व भूतानि पिशाचाः च एव पार्थिव

सुपर्वाणं बृहत् कान्तिः साध्या लोक नमस्कृताः
सर्षपान् फलीकरण मिश्रान् दर्व्या जुहोति शण्डो मर्कोपवीतस् तौण्डुलेयः उलूखलश् चपलो नश्यताम् इतः स्वाहा
स य एषो अणिमा एतत् आत्म्यम् इदं सर्वम्

तथा सोम्यैः इति ह उवाच
अ भुक्त्वा पूर्वरात्रे ऽधीयान इत्य् एके

नित्यान् पुरस्ताद्धोमान् हुत्वा आज्यभागौ च

विश्वे देवा अहं रुद्रेभिः सिंहे व्याघ्रे यशो हविर् यशसं मा इन्द्रः गिराव् यथा सोमः प्रातःसवने यच् च वर्चो अक्षेषु येन महान् अघ्न्या जघनं स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा

दृष्टे चन्द्रमसि फल्गुनीषु द्वयान् रसान् उपसादयति
आस्थानम् असितम् तव
इति ह्य् एभ्यो विदांचक्रुः

यद् आदित्यस्य रोहितं रूपं तेजसस् तद् रूपम्

यत् शुक्लम् तद् अपाम्
विषं कस्य जरां याति मन्त्र तन्त्र विवर्जितम्

तुष्टिः पुष्टिः अपत्यम् च गुणवत् तत्र संश्रितम्

भेड आद्याः किं न पठ्यन्ते तस्माद् ग्राह्यं सुभाषितम्

मूलानि कण्टकार्याः च जीवक ऋषभकौ बलाम्

क्षौद्र सर्पिस् युतम् लीढ्वा प्रमदा शतम् ऋच्छति

सर्व इन्द्रिय आकर्षण पाश भूता कान्त अनुवृत्ति व्रत दीक्षिता या

भवति अति प्रियः स्त्रीणां येन येन उपचीयते

ऋषि प्रणीते प्रीतिः चेद् मुक्त्वा चरक सुश्रुतौ

एतत् पठन् संग्रह बोध शक्तः सु अभ्यस्त कर्मा भिषग् अप्रकम्प्यः

स नरो अशीति वर्षः ऽपि युवा इव परिहृष्यति

वाजीकराः संनिहिताः च योगाः कामस्य कामं परिपूरयन्ति

इति तन्त्र गुणैः युक्तं तन्त्र दोषैः विवर्जितम्

आकम्पयति अन्य विशाल तन्त्र कृत अभियोगान् यदि तन् न चित्रम्

स्खलत् गमनम् अव्यक्त वचनम् धूलि धूसरम्

दत्त्वा विदारी धात्री इक्षु रसाणाम् आढक आढकम्
दविद्युतती वै गायत्री

अस्य प्रत्नाम् अनु द्युतम् इति प्रतिपदं कुर्वीत यस्य पिता वा पितामहो वा श्रेयान् स्याद् अथ आत्मना पापीयान् इव मन्येत

अग्निर् वै देवानां ब्रह्मा

यज्ञो वै शुक्रः

यज्ञं च एव एतेन पशूंश् च अवरुन्द्धे

एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीत अन्नाद्य कामः
मृत कर्पटैः आवृत वज्र यन्त्रे पक्व उदितम् स्यात् क्षय जित् मृगाङ्कः

पथ्यम् अत्र घृत पाचित उपरि क्षार हिङ्गु रहिते हिमं मतम्

ग्रन्थ अन्तरे कुमुदेश्वर त्वेन कथितः
स चेन् म्रियेत अग्निभ्यः एव त्रीन् अङ्गारान् उद्धृत्य दक्षिणं पाणिं श्रोणिं प्रतितप्य एव दग्ध्वा होतुः प्रमुखा ऋत्विजः प्राचीनावीतं कृत्वा दक्षिणान् ऊरून् आघ्नानाः सर्पराज्ञीनां कीर्तयन्तः स्तोत्रे स्तोत्रे अस्थि पुटम् उपनिदध्युः
सु हुतम् इति ह प्रशस्य उवाच यो ह किल मह्यम् अग्निहोत्र इतिं च गतिं च ब्रूयात् तस्मा अहं वरं दद्याम् इति
न अस्ति व्याधि भयम् तत्र न अवर्ष भयम् अपि उत

आवाह प्रतिवाहौ च सुन्दरा च वर अङ्गना

शैनेयः सत्यकस् तस्माद् युयुधानस् तु सात्यकिः

वैशम्पायन उवाच

भीमसेनस् तथा वाताद् इन्द्राच् च एव धनंजयः

रौक्मिणेयो महा बाहुः कनीयान् भरत ऋषभ

श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्याम् अविन्दत

गान्धारी च एव माद्री च क्रोष्टोर् भार्ये बभूवतुः
ओजः वीर्यम् उपाधत्ते

कालकाञ्जाः वै नाम असुराः आसन्

एष वाव एकः प्राङ् अवस्यति यः आहिताग्निः

तौ एतौ दिव्यौ श्वानौ

प्रजातम् एव एनम् आधत्ते

तत् एतत् ऐन्द्रम् नक्षत्रम् अभिभूतिमत्

तत् रोहिण्याः रोहिणी त्वम्

प्राणान् एव इन्द्रियाणि आप्नोति

एष वै मनुष्यस्य स्वर्गः लोकः यत् अस्मिन् लोके वसीयान् भवति
स सर्षपम् तुम्बुरु धान्य वन्यम् चण्डां च चूर्णानि समानि कुर्यात्

दर्वीप्रलेपं प्रवदन्ति लेपम् एतम् परं कुष्ठ निषूदनाय

इह अत्रि जः सिद्धतमान् उवाच द्वात्रिंशतं सिद्ध महा ऋषि पूज्यः

शीतं निहन्यात् अचिरात् प्रदेहो विषं शिरीषः तु स सिन्धुवारः

सौगन्धिकं सर्जरसो विडङ्गं मनःशिला आले करवीरक त्वच्

मनःशिला आले मरिचानि तैलम् आर्कम् पयः कुष्ठ हरः प्रदेहः

शिरस् रुजायाम् स घृतः प्रदेहो लोह एरका पद्मक चोरकैः च

सिद्धाः परं सर्षप तैल युक्ताः चूर्ण प्रदेहाः भिषजा प्रयोज्याः

घृतं च सिद्धं मधुशेष युक्तम् रक्त अनिल आर्तिम् प्रणुदेत् प्रदेहः

वचा हरेणुः त्रिवृता निकुम्भो भल्लातकं गैरिकम् अञ्जनम् च

यवास मूलम् कुश काशयोः च निर्वापणः स्यात् जलम् एरका च
सर्वम् अपानः अस्य सः

ततस् अग्निम् असृजत
यदा समुद्रम् अखिलम् व्याप्य असौ समुपस्थितः

शृङ्गे अस्मिन् मम राज इन्द्रैः तदा इमाम् संयमिष्यसि

कदाचिद् आश्रमे तस्य कुर्वतः पितृतर्पणम्

तदा प्राह मनुः भीतः को ऽपि त्वम् असुर ईश्वरः

रक्षणाय अकरोत् यत्नम् स तस्मिन् करक उदरे

अस्यां निधाय सर्वांस् तान् अनाथान् पाहि सुव्रत

तानि एव अमृत कल्पानि श्रोतुम् इच्छामहे पुनः

पुत्रे राज्यं समारोप्य क्षमावान् रविनन्दनः
अथ उ खलु आहुः

तत् रात्रेः रूपम् क्रियते
करेण शंभोर् वलयीकृत अहिना सहिष्यते तद् प्रथम अवलम्बनम्

निवेदितं निश्वसितेन स ऊष्मणा मनस् तु मे संशयम् एव गाहते

अतन्द्रिता सा स्वयम् एव वृक्षकान् घट स्तन प्रस्रवणैः व्यवर्धयत्

अरण्य बीज अञ्जलि दान लालिताः तथा च तस्यां हरिणा विशश्वसुः

अवस्तु निर्बन्ध परस्मिन् कथं नु ते करो ऽयम् आमुक्त विवाह कौतुकः

यदा बुधैः सर्व गतः त्वम् उच्यसे न वेत्सि भाव स्थम् इमं जनं कथम्

वद प्रदोषे स्फुट चन्द्र तारके विभावरी यद्य् अरुणाय कल्पते

प्रयुक्त सत्कार विशेषम् आत्मना न मां परं सम्प्रतिपत्तुम् अर्हसि

भवत्य् अनिष्टाद् अपि नाम दुःसहान् मनस्विनीनां प्रतिपत्तिर् ईदृशी

कुश अङ्कुर आदान परिक्षत अङ्गुलिः कृतो अक्ष सूत्र प्रणयी तया करः

दिवं यदि प्रार्थयसे वृथा श्रमः पितुः प्रदेशास् तव देव भूमयः

यत् अर्थम् अम्भोजम् इव उष्ण वारणम् कृतं तपस् साधनम् एतया वपुः

अ याचित उपस्थितम् अम्बु केवलं रस आत्मकस्य उडुपतेः च रश्मयः
बहु मुख श्रवण निश्चलीकृत निश्चयः च किं करोतु पृथिवीपतिः

सलिलानि इव गतानुगतिकानि लोलानि खलु भवन्त्य् अ विवेकिनाम् मनांसि

स भद्रम् इति उक्त्वा प्रणम्य न अतिदूरे समुपाविशत्

अप्राक्षीत् च दूरात् एव भद्र भद्रम् अशेष भुवन निष्कारण बन्धोः तत्रभवतः कृष्णस्य इति

मेखलकस् त्व् अवादीद् एवम् आह मेधाविनं स्वामी जानात्य् एव मान्यो यथा एक गोत्र ता वा समान ज्ञान ता वा समान जाति ता वा सह संवर्धनम् वा एक देश निवासः वा दर्शन अभ्यासः वा परस्पर अनुराग श्रवणं वा परोक्ष उपकार करणम् वा समान शील ता वा स्नेहस्य हेतवः
भ्रातृव्यम् एव पराणुद्य तस्मै वज्रम् अनुविसृजति

यद् एता उपधीयन्ते स्वर्गस्य लोकस्य अभिजित्यै

तान्य् ऋषयो ऽनुप्राजिज्ञासन्त

पृथिव्याः पुरीषम् असि इति मध्ये

एतद् रूपं कृत्वा पत्न्यो भूत्वा अमुष्मिन् लोके यजमानम् उपशेरते

वज्रस् त्रिष्टुप्

बृहस्पतिर् वा एतत् तेजो यज्ञस्य समभरत्
अपरेण अग्निम् प्राच् मुखः उपविश्य स उपधानम् मणिं प्रवयति स पाशम् बादरं मणिम्

जराम् अशीय इति उत्तरम् अहतस्य दशायां प्रवर्तौ प्रबध्य दर्व्याम् आधाय आज्यस्य उपघातम् जुहोत्य् आयुष्यं वर्चस्यं सु वीर्यम् रायस्पोषम् औद्भिद्यम् इदं हिरण्यम् आयुषे वर्चसे जैत्रियाय आविशतात् मां स्वाहा

उरसि स्थापयत्य् उरो मे मा संशारीः शिवो मा उपशेष्व मह्यं दीर्घ आयु त्वाय शत शारदाय इति हस्तेन बादरं मणिम् ऊर्ग् असि इति
विष्णुर् योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु

गृहान् गच्छ गृह पत्नी यथा असः वशिनी त्वं विदथम् आवदासि इति

ऊर्ध्वम् अर्ध रात्रात् संवेशनं विष्णुर् योनिं कल्पयतु इति एतेन तृचेन

निशायां जाया पति कर्मण्यम्
गम्यम् अन्यतो निवारयितु कामा सक्तम् अन्यस्याम् अपहर्तु कामा वा अन्यां वा लाभतो वियुयुक्षमाणा अगम्य संसर्गात् आत्मनः स्थानं वृद्धिम् आयतिम् अभिगम्य ताम् च मन्यमाना अनर्थ प्रतीकारे वा एनं कारयितु कामा सक्तस्य वा अन्यस्य व्यलीक अर्थिनी पूर्व उपकारम् अकृतम् इव पश्यन्ती प्रीति अर्थिनी वा कल्याण बुद्धेः अल्पम् अपि लाभं प्रतिगृह्णीयात्

आयात्यां च तदात्वे च दूराद् एव विवर्जयेत्

चिरम् आराधितो ऽपि त्यागी व्यलीकम् एकम् उपलभ्य प्रतिगणिकया वा मिथ्या दूषितः श्रमम् अतीतं न अपेक्षते

अनर्थो वर्जने येषां गमने अभ्युदयः तथा

स्थूललक्षान् महा उत्साहान् तान् गच्छेत् स्वैर् अपि व्ययैः
तपोरतिः तपस्यः च तपोद्युति परंतपौ

भृगुः सुधामा विरजाः सहिष्णुः नादः एव च

मनुः नाम औत्तमिः यत्र दश पुत्रान् अजीजनत्

अरुणस् तत्त्वदर्शी च वित्तवन्त् हव्यपः कपिः

देवाः च अभूतरजसः तथा प्रकृतयः शुभाः

देवबाहुः सुबाहुः च पर्जन्यः सोमपो मुनिः

मनुर् भूति सुतः तद्वद् भौत्यो नाम भविष्यति

कल्प क्षये विनिर्वृत्ते मुच्यन्ते ब्रह्मणा सहा
ते एतानि ऋक् पदानि शरीराणि धून्वन्तः आयन्

ते देवाः प्रजापतिम् उपाधावन् स्वर्गम् वै लोकम् ऐप्सिष्म तम् न शयानाः न आसीनाः न तिष्ठन्तः न धावन्तः न एव केनचन कर्मणा आपाम तथा नः अनुशाधि यथा स्वर्गम् लोकम् आप्नुयाम इति

तस्मात् प्रसाम
अधिषवण चर्मणि राजानं निवपति यावन्तम् एक ग्रहाय आप्तम् मन्यते

द्वादश पष्ठौहीर् दक्षिणा ददाति कृत्ति अधीवासम् च

ततो ऽंशुष्व् अंशून् अपिसृजत्य् उशिक् त्वं देव सोम गायत्रेण छन्दसा इति एतैः प्रतिमन्त्रम्
वपुषा पद्मनाभस्य स देशस् तेजसा वृतः

जग्मुः कृत युगम् च एव त्रेता च एव युग उत्तमम्

नैशा भवति लोकस्य निद्रा सर्वस्य लौकिकी

न एतया कश्चिद् आविष्टो जृम्भमाणो मुहुर् मुहुः

विवृतात् तस्य वदनान् निःश्वास पवन ईरिताः

उपासांचक्रिरे विष्णुं देवाः स ऋषि गणाः तदा

एतेषाम् आत्म भूतानाम् भूतानां भूतभावन

मृत्यु काले च भूतानां प्राणान् नाशयते भृशम्

स तत्र अम्बु पति प्रख्यम् ददर्श आलयम् आत्मनः
आ अहम् तनोमि ते पसः अधि ज्याम् इव धन्वनि
बद्ध मौनाः दिशः सर्वे भेजिरे पिहित आननाः

पिबन्त्य् अ तृप्ताः वनिताः कृष्णं कृष्ण मृग ईक्षणाः

यदि त्व् अवश्यं श्रोतव्यः कालः संप्रतिपाल्यताम्

कृष्ण लीला अनुकारिण्यः कृष्ण प्रणिहित ईक्षणाः

तास् तस्य नृत्यं गीतं च विलास स्मित वीक्षितम्

कृष्णस्य गति गामिन्यः तरुण्यस् ता वर अङ्गनाः
स ह द्याम् अधिरोहति रुहो रुरोह रोहितः

तस्य देवस्य क्रुद्धस्य एतत् आगो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति

कृष्णायाः पुत्रो अर्जुनो रात्र्या वत्सो ऽजायत

उद्वेपय रोहित प्रक्षिणीहि ब्रह्मज्यस्य प्रतिमुञ्च पाशान्
विविक्त पृष्ठम् च निशाम्य वाजिनं पुनर् गवाक्षाणि पिधाय चुक्रुशुः

प्रचक्ष्व मे भद्र तद् आश्रम अजिरम् हृतः त्वया यत्र स मे जलाञ्जलिः

ततः स तान् भक्तिमतो अब्रवीत् जनान् नरेन्द्र पुत्रम् न परित्यजामि अहम्

न हि मम हृदयं प्रयाति शान्तिं वन शकुनेः इव पुत्र लालसस्य

इमं प्रलापं करुणं निशम्य ता भुजैः परिष्वज्य परस्परं स्त्रियः

प्रियेण वश्येन हितेन साधुना त्वया सहायेन यथार्थ कारिणा

बहुविधम् इह युद्धम् अस्तु तावत् ते तनयस्य विधेः च तस्य तस्य

क्व राज पुत्रः पुर राष्ट्र नन्दनः हृतः त्वया असौ इति पृष्ठतो ऽन्वयुः

समं बुभुक्षू परतो ऽपि तद् फलम् ततो ऽस्य जातो मयि धर्म मत्सरः

गृहाद् विनिश्चक्रमुर् आशया स्त्रियः शरद् पयोदात् इव विद्युतः चलाः

कृतम् इति स वधू जनः स दारः नृपतिः अपि प्रचकार शेष कार्यम्

ततस् तुरंग अवचरः स दुर्मनाः तथा वनं भर्तरि निर्ममे गते

इदं पुरं तेन विवर्जितं वनं वनं च तत् तेन समन्वितं पुरम्

शुचौ शयित्वा शयने हिरण्मये प्रबोध्यमानो निशि तूर्य निस्वनैः

इति प्रयाणं बहु देवम् अद्भुतं निशम्य ताः तस्य महात्मनः स्त्रियः

निर्वायमाणौ इव तौ उभौ पुरं शनैस् अपस्नातम् इव अभिजग्मतुः

व्रजन् अयम् वाजि वरः ऽपि न अस्पृशत् महीम् खुर अग्रैः विधृतैः इव अन्तरा
यज्ञ उपवीती दक्षिण पूर्वम् अन्तर्देशम् अभिमुखः शूर्प एक पवित्र अन्तर्हितान् हविष्यान् निर्वपति

शिरः ग्रहम् परिचक्षते

हविर् ह्य् एव पितृ यज्ञः

कर्षूं च पाणी च प्रक्षाल्य एतत् वः पितरः पात्रम् इति कर्षूम् उदकेन पूरयित्वा

इह एव एधि धन सनिः इत्य् एकं हृत्वा
स सुग्रीवः स हनुमन्त् स अङ्गदः च स लक्ष्मणः

धूम्र धूम्राक्ष वीर इन्द्राः जाम्बवत् प्रमुखाः तदा

ऊर्मिलां लक्ष्मणो वीरो भरतो माण्डवीं सुताम्

रामो ऽपि चित्रकूटात् च हि अत्रेः आश्रमम् आययौ

मरीचेः कश्यपः तस्मात् रविः तस्मात् मनुः स्मृतः

स्वर्गं गतो जनैः सार्धम् अयोध्या स्थैः कृतार्थकः

हत्वा अक्षम् राक्षसान् च अन्यान् बन्धनम् स्वयम् आगतः

वालिनं च विनिर्भिद्य किष्किन्धायां हरि ईश्वरम्

गत्वा सख्यं ततस् चक्रे सुग्रीवेण च राघवः

शत्रुघ्नो लवणं जघ्ने शैलूषं भरतः ततस्
उदयाचल कूट स्थे नलिन्य इव भास्करे

निवर्तयामि राज्य इभम् शीघ्रम् आनयत अङ्कुशम्

अथ बिभ्रद् दुरुच्छेदं शोकं भ्रातृ वियोग जम्

वन्यस् तु हस्तम् उत्क्षिप्य किंचिद् आकुञ्चित अङ्गुलिः

उपपन्नम् इदं श्रुत्वा प्रतिश्रुत्य तथा इति च

क्रोधाद् उन्मूलित आलानः यातः प्रति वन द्विपम्

अन्तःपुर चरा चचार परितोषिताः

राज प्रतिकृतिम् पिष्ट्वा तत्र एव अन्तर्दधे ततः

काम अर्थौ यद्य् अपि त्यक्तौ सेव्याव् एव तथा अपि तौ

त्वम् अप्य् उन्मूलित अनर्थः चिरं पाहि महीम् इति

त्रस्यद्भिः परुषाद् वा अपि मादृक् कस्मान् न युज्यताम्

राज्ञा च अस्य कृतं नाम तच् च लोके प्रतिष्ठितम्

अथ शाण्डिल्यम् आह्वाय्य कृत्वा विगत बन्धनम्
ऋषि प्रशिष्टा इति उदकम् अपकर्षति

गृह्णामि हस्तम् इति मन्त्र उक्तम्

पवित्रैः सम्प्रोक्षन्ते

निर्भिन्द्ध्य् अंशून् ग्राहिं पाप्मानम् इत्य् अवहन्ति

उदेहि वेदिं धर्ता ध्रियस्व इति उद्वासयति
तल् लोक पद्मम् स एव विष्णुः प्रावीविशत् सर्व गुण अवभासम्

सो ऽहं ते एतत् कथयामि वत्स श्रद्धालवे नित्यम् अनुव्रताय
अथ प्रायश्चित्तानि व्याख्यास्यामः भग्न नष्ट दुष्ट विपरीत स्फुटित द्विज श्व बिडाल काक खर मृग पशु पक्षि सरीसृपाणाम् अन्यत् कीटो वा ऋत्विजो ऽग्नीन् अन्तरा गच्छेत् दुर्गा मनस्वती महाव्याहृतीस् तिस्रस् तन्तुमतीर् जुहुयात् सा एव ततः प्रायश्चित्तिः
सौभरं ब्रह्म साम कुर्वीत यः कामयेत आ मे प्रजायां सु उपकाशः दर्शनीयः क्षत्रिय रूपः पुरुष रूपः जायेत इति
सर्व आरामम् परिव्रज्य भिक्षा अर्थः ग्रामम् आश्रयेत्
घृत भृष्टान् रसे छागे रोहितान् फल सारिके

निरुक्तं च इह निर्दिष्टं पुमाञ्जातबलादिके

अष्टाभ्य एभ्यो हेतुभ्यः शुक्रं देहात् प्रसिच्यते

माषान् अङ्कुरितान् शुद्धान् वितुषान् सः अजडा फलान्

भुक्तः पीतः च स रसः कुरुते शुक्रम् अक्षयम्

माहिषे च रसे मत्स्यान् स्निग्ध अम्ल लवणान् पचेत्

माष पूपलिकानाम् तत् गर्भ अर्थम् उपकल्पयेत्

क्षयं गच्छति अनशनात् स्त्रीणां च अतिनिषेवणात्

हर्षात् तर्षात् सरत्वात् च पैच्छिल्याद् गौरवात् अपि

केचिद् प्रयत्नैः व्यज्यन्ते वृषाः केचित् स्वभावतः

पुमान् यथा जात बलः यावदिच्छं स्त्रियो व्रजेत्

प्रकृत्या च अबलाः सन्ति सन्ति च आमय दुर्बलाः

तासां प्रयोगात् गज वत् नारीः संतर्पयेत् नरः

यथा च अपत्यवान् सद्यो भवेत् तद् उपदेक्ष्यते