tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
इत्य् उक्ता पितृभिः सा तु पितॄन् स्वान् संप्रसादयत्

तेषां नामानि लोकांश् च कीर्तयिष्यामि तच् छृणु

ध्यात्वा प्रसादं ते चक्रुस् तस्याः सर्वे ऽनुकम्पया

देव कार्यात् अपि मुने पितृ कार्यम् विशिष्यते

कन्या एव भूत्वा लोकान् स्वान् पुनः प्राप्स्यसि दुर्लभान्

त्रसरेणु प्रमाणानि सा अपश्यत् तेषु तान् पितॄन्

सत्यवन्तं महात्मानं ते ऽपि स्वर्ग जितः नराः

अ मूर्तिमन्तः पितरो धर्म मूर्ति धराः मुने

सनत्कुमारेण पुनः पृष्टवान् देवम् अव्ययम्

कृष्णं गौरं प्रभुं शंभुं कन्यां कृत्वीं तथा एव च

चक्षुर् दत्त्वा स विज्ञानम् देवानाम् अपि दुर्लभम्

धर्म मूर्ति धराः तेषां त्रयो ये परमा गणाः

समुत्पन्नस्य पुलहान् महात्मानो द्विजर्षभाः

पत्नी या विश्वमहतः स्नुषा वै वृद्धशर्मणः

श्रेयस् ते ऽद्य विधास्यामि प्रत्यक्षं कुरु तत् स्वयम्

तव एव वंशे या दत्ता शुकस्य महिषी द्विज

विराजस्य द्विजश्रेष्ठ वैराजा इति विश्रुताः

सप्ता एते जपतां श्रेष्ठ स्वर्गे पितृ गणाः स्मृताः

तेषां वै मानसी कन्या नर्मदा सरितां वरा

स तस्यां पितृ कन्यायाम् पीवर्यां जनयिष्यति

अवश्यंभाविनं ज्ञात्वा ते ऽर्थम् ऊचुस् ततश् च ताम्

तदा देव युगे तात वाजिमेधे महा मखे
द्वौ प्रस्थौ माक्षिकात् क्षिप्त्वा रक्षेत् पक्षम् उपेक्षया

उद्वर्तने कषायं तु वर्गेण आरग्वधादिना

करञ्जौ वरुणान् मूलं पिप्पल्याः पौष्करं च यत्

सुरसादि कषायेण दद्याद् आस्थापनं ततः

परिषेको ऽसनाद्येन पान अन्ने वत्सकादिना

धात्री रस प्लुताम् प्राह्णे हरिद्रां माक्षिक अन्विताम्

स्नेहेन मुस्ता देवाह्व नागर प्रतिवाप वत्

पद्मक अश्मन्तक अरिष्ट चन्दन अगुरु दीप्यकैः

दार्वी सुराह्व त्रिफला मुस्ताः वा क्वथिता जले

अयस्कृतिः स्थिता पीता पूर्वस्माद् अधिका गुणैः
दूतो नो अग्न उत् तिष्ठ यातुधानान् इह आ नय

अथ इदम् अग्ने नो हविर् इन्द्रश् च प्रति हर्यतम्

अयं स्तुवान आ अगमत् तं स्म उत प्रति हर्यत
प्राणा इव प्रियो ऽयम् मे विद्या धनम् इव अर्जितम्

पादे तद् अर्पणात् एतत् सविशेषणरूपकम्

चन्द्र बिम्बात् इव विषं चन्दनाद् इव पावकः

वागीशम् अहिताम् उक्तिम् इमाम् अतिशय आह्वयम्

कार्ष्ण्यं पिशङ्ग ता च उभौ यत् पृथग् दर्शिताव् इह

ब्रह्मणो ऽप्य् उद्भवः पद्मं चन्द्रः शम्भु शिरस् धृतः

इत्य् आचक्षाणया हेतून् प्रिय यात्रा अनुबन्धिनः

तद् समान् दर्शयित्वा इह श्लिष्टाक्षेपस् तथाविधः

सत्यं ब्रवीमि न त्वं मां द्रष्टुं वल्लभ लप्स्यसे

हरत्य् आभोगम् आशानां गृह्णाति ज्योतिषां गणम्

विवृणाति मद अवस्थाम् इदम् वदन पङ्कजम्

न स्तूयसे नरेन्द्र त्वं ददासि इति कदाचन

मुखं मुक्त अरुचः धत्ते घर्माम्भस् कण मञ्जरीः

इत्य् अन्य साम्य व्यावृत्त्याः इयं सा नियमोपमा

सदृश व्यतिरेकः च पुनर् अन्यः प्रदर्श्यते

स्पर्धते जयति द्वेष्टि द्रुह्यति प्रतिगर्जति

तौ तुल्यौ त्वद् मुखेन इति सा प्रशंसोपमा उच्यते

इति पुष्प द्विरेफानाम् संगत्या युक्तरूपकम्

उपमा नाम सा तस्याः प्रपञ्चो ऽयं निदर्श्यते

न पद्मस्य इन्दु निग्राह्यस्य इन्दु लज्जा करा द्युतिः

अकारण रिपुः चन्द्रो निर्निमित्त _ स्मरः

स्वभाव आख्यानम् उपमा रूपकं दीपक आवृत्तिः

इत्य् अन्योन्योपमा सा इयम् अन्योन्य उत्कर्ष शंसिनी

विवक्षा या विशेषस्य लोकसीमातिवर्तिनी

असाव् अनुशयाक्षेपो यस्माद् अनुशय उत्तरम्

मधु पान कलात् कण्ठान् निर्गतो ऽप्य् अलिनां ध्वनिः

अनेक शब्द उपादानात् क्रिया एका एव अत्र दीप्यते

संरब्धया प्रिय आरब्धम् प्रयाणं यन् निषिध्यते

चन्द्रेण त्वद् मुखम् तुल्यम् इत्य् आचिख्यासु मे मनः

दूरे प्रियतमः सो ऽयम् आगतो जलद आगमः

भाग्य दोषात् मम एव इति तत् समाधानरूपकम्

चन्द्रमाः पीयते देवैर् मया त्वद् मुख चन्द्रमाः

शास्त्रेषु अस्य एव साम्राज्यं काव्येष्व् अप्य् एतद् ईप्सितम्

तया निषिध्यते यात्रा अन्यस्य अर्थस्य उपसूचनात्

उन्मीलन्ति च कन्दल्यो दलन्ति ककुभानि च

अङ्गानि रूपयन्त्य् अत्र योग अयोगौ भिदा करौ

कुतः कुवलयं कर्णे करोषि कल भाषिणि

संशय अतिशय आदीनाम् व्यक्त्यै किंचिन् निदर्श्यते

भुवश् च सु कुमाराभिः नव शाद्वल राजिभिः

अशक्यो ऽपि यशस् राशिः यद् अत्र ते

काश्चिद् मार्ग विभाग अर्थम् उक्ताः प्राग् अपि अलंक्रियाः

गुणैस् तुल्यो ऽसि भेदस् तु वपुषा एव ईदृशेण ते

साचिव्याक्षेप एव एष यद् अत्र प्रतिषिध्यते

परुषा वाग् इतो वक्त्राद् इत्य् असंभावितोपमा

भ्रमणेन एव संबन्ध इति श्लिष्टार्थदीपकम्

भर्तृ भावात् भुजङ्गानां शेषस् त्वत्तो निकृष्यते

इत्य् एतद् असमस्त आख्यम् समस्तं पूर्वरूपकम्

कान्त्या चन्द्रमसं धाम्ना सूर्यं धैर्येण च अर्णवम्

तेन सार्धं विगृह्णाति तुलां तेन अधिरोहति
तेन एकाष्टकाम् न छम्बत्कुर्वन्ति

तेषाम् अपरपक्षस्य अष्टम्याम् क्रयः सम्पद्यते

ते चतुरहे पुरस्तान् माघ्यै पौर्णमास्यै दीक्षन्ते

तत् ह स्म एतत् पूर्वे संवत्सरं समवसाय आसते अन्योन्यस्य अनूक्तम् च मानुषं च विजिज्ञासमानाः
शैलानां हिमवन्तं च नदीनाम् अथ सागरम्

उच्चैःश्रवसम् अश्वानां गरुडं च एव पक्षिणाम्
शिवः शिवाभिर् वयस्वन् सं गच्छस्व तन्वा जातवेदः

सं पृथिव्या सम् अग्निना सं सूर्यस्य रश्मिभिः सं देवानाम् अपस्यया

द्यौर् एनं सर्वतः पातु यस् त्वा पचत्य् ओदन

पृथिव्यां घर्म स्तभितो ऽन्तरिक्षे दिवि श्रितः
यस्य अहम् हृदयाद् आसं स ईशो विदधातु मे

वराह तोकः निरगाद् अङ्गुष्ठ परिमाणकः

जघान रुन्धानम् अ सह्य विक्रमम् स लीलया इभम् मृगराड् इव अम्भसि

तद् रक्त पङ्क अङ्कित गण्ड तुण्डः यथा गज इन्द्रः जगतीं विभिन्दन्

जितं जितं ते ऽजित यज्ञ भावनैः त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नमः

यद् योगमाया गुण योग मोहितम् विश्वं समस्तं भगवन् विधेहि शम्

तद् तद् गुण अनुश्रवणम् मुकुन्द पाद अरविन्दम् हृदयेषु येषाम्

भगवान् यज्ञपुरुषो जगर्ज अग इन्द्र संनिभः

किम् एतत् सूकर व्याजम् सत्त्वं दिव्यम् अवस्थितम्

को नाम लोके पुरुषार्थ सार विद् पुराकथानां भगवत् कथा सुधाम्

मैत्रेय उवाच
गोयज्ञे पायसश् चरुः
आचार्ये दश रात्रम् स्यात् सर्वेषु च स्व योनिषु

त्रि रात्रम् स्थान आसनम् ब्रह्मचर्यम् अ रस आशम् च उपयेयुः

आचार्य पुत्र भार्याः च

आरम्भः श्रावण्याम् उक्तः पौष्याम् उत्सर्ग उच्यते

आचार्य अस्तमिते वा येषां च मानुषी योनिः
देवेभ्यो हव्यं शमीष्व सुशमि शमीष्व

इषम् आवद

प्रति त्वा अदित्याः त्वग् वेत्तु
येन राज्य सुख अन्धेन प्रजापालः पिता हतः

अथ शुश्रुविरे वाचः सूत मागध बन्दिनाम्

मादृशां हि न वाक्यानि विमृशन्ति भवादृशाः

बन्धयामास राजानं राज पुत्रः प्रिय प्रजः

गुरु शोक सहायेन सहसा एव अभ्यभूयत

यस्य देवी सहस्राणि षोडश श्रीपतेर् इव

दृश्यमानो ऽवरोधेन विवेश आस्थान मण्डपम्

गोपालस् तम् अथ उवाच भविष्यति युवा यदा

विषाद विप्लुत अक्षेण वक्षस् निक्षिप्त पाणिना

परिवेत्ता अपि न एव अयम् भविष्यति नराधिपः

अथ शुश्राव कस्मिंश्चित् देवतायतने ध्वनिम्

अतिवाह्य च दुःखेन दिन शेषम् सम असमम्

मया येन त्वया सार्धं बद्धा प्रीतिर् अबुद्धिना

कमण्डलु सनाथः च भूपालो निर्ययौ गृहात्

महा अम्भोधि महा शैल मेखला एव महा मही

न मुक्त एव मुक्तश् च यावत् प्राणैः प्रियैर् इति

ननु चित्तं मया आराध्यम् तस्य अपि भवतः कृते

कृतं वर्णनया तस्या यस्यां सततम् आसते

ननु दुर्वार राग अन्धः सुतां याति प्रजापतिः

न हि भर्तॄन् अ विश्वास्य रमन्ते कुलटा विटैः
माद्र्यां कुन्त्यां कर्णः पुरा भवत्

महाभोजो वृष्णि दिव्यौ अन्यः देवावृधो ऽभवत्

महामना महाशालाद् उशीनर इह स्मृतः

भर्गात् भानुः अभूत् पुत्रः भानोः पुत्रः करन्धमः

तद् आत्मजः विलोमा च विलोम्नः तुम्बुरुः सुतः

कुरुवंशो मधोः पुत्रो हि अनुः च कुरुवंशतः

निमि वृष्णिः भजमानात् अयुताजित् तथा एव च

विदूरथो भजमानात् शूरः च अभूत् विदूरथात्

धनको दुर्दमात् च एव कृतवीर्यः च जानकिः

धर्मस्य धर्मनेत्रो ऽभूत् कुन्तिः वै धर्मनेत्रतः

द्रुह्युं च अनुम् च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपार्वणी

दशार्हस्य सुतो व्योमा जीमूतः च तद् आत्मजः

श्रेष्ठा जाम्बवती च अष्टौ जज्ञिरे ताः सुतान् बहून्
स्वकीय हृदये ध्यायेद् इष्टदेव स्व रूपकम्

चिन्तयेद् भक्ति योगेन परम आह्लाद पूर्वकम्

लयामृतं परं तत्त्वं शिव उक्तम् विविधानि च

आनन्द मयः सम्भूत्वा ऐक्यं ब्रह्मणि सम्भवेत्

सु शृङ्गार रसेण एव विहरेत् परमात्मनि

जले विष्णुः स्थले विष्णुर् विष्णुः पर्वत मस्तके

ज्वाला माला कुले विष्णुः सर्वं विष्णु मयम् जगत्
नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च

यदि स्यात् तर्पणात् अर्वाग् कुतो भवेत्

हंसः शुचिषद् एतेन सावित्र्या च विशेषतः

आचम्य च यथाशास्त्रं शक्त्या स्वाध्यायम् आचरेत्

गवां हि रजसा प्रोक्तं वायव्यं स्नानम् उत्तमम्

अनन्य चेतसः सन्तो ब्राह्मणा वेदपारगाः

इति गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नित्यकर्माशौचयोर्निरूपणं नाम पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

उद्धृत्य वा यथाशक्ति किंचिद् अन्नं समाहितः

त्वं यज्ञः त्वम् वषट्कार आपो ज्योती रसो ऽमृतम्

स्नात्वा संतर्पयेत् देवान् ऋषीन् पितृ गणान् तथा

वेद अभ्यासम् ततः कुर्यात् प्रयत्नात् शक्त्याः द्विजः

ब्राह्मं तु मार्जनं मन्त्रैः कुशैः स उदक बिन्दुभिः

तदा अध्यात्म मनाः शान्तः तत् विष्णोः इति मन्त्रतः

अथ उपतिष्ठेत् आदित्यम् उदय स्थम् समाहितः

द्रुपदां वा अथ सावित्रीं तत् विष्णोः परमं पदम्

अशौचं सम्प्रवक्ष्यामि अशुचिः पातकी सदा

ब्रह्मा उवाच

यत् तु स आतप वर्षेण स्नानं तत् दिव्यम् उच्यते
अस्मान् आप्याययिष्यन्ति स्वर्ग स्थान् अपि भारत

जनमेजय उवाच

इति देव विदः प्राहुर् एतद् इच्छामि वेदितुं

श्राद्धैः प्रीणाति हि पितॄन् सर्व काम फलैः तु यः

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथातत्त्वम् अरिंदम

पित्रा मम पुरा गीतं लोक अन्तर गतेन वै

तान् यजस्व महाभागाञ् श्राद्धी श्राद्धैर् अतन्द्रितः

मार्कण्डेयस् तु ते शेषम् एतत् सर्वं वदिष्यति

युधिष्ठिर उवाच

एनं पृच्छ महाभागम् इत्य् उक्त्वा अन्तरधीयत

प्रमाणं यत् हि कुरुते धर्म आचारेषु पार्थिवः
पप्रच्छ माला तिलकौ केन इमौ ते कृतौ इति

तावत् पद्मावती पार्श्वम् प्रययुः ते महत्तराः

अग्निप्रवेशः कार्यो मे राज्ञो हृदय शुद्धये

इयं तु अस्याः सपत्नी एव प्रवासे शील साक्षिणी

इयं किम् अपि नीतिः तु प्रत्युक्ता मन्त्रिभिः भवेत्

दधद् अथ नृपतिः स मूर्तिमत्यौ निकट गते रति निर्वृती इव उभे

उत्कन्धराः च सु चिरम् विहत अभितापाः सर्वे ऽपि ते स्फुट विडम्बित नीलकण्ठाः

पद्मावत्याः च दृष्ट्वा एव ब्राह्मणी रूप धारिणीम्

व्यजिज्ञपद् वत्स राजम् सो ऽपि तत् श्रद्दधे तथा

यौगन्धरायणो धीमान् स रुमण्वत् वसन्तकः

वसन्तकं च अनुगतम् तं काण बटु रूपिणम्

तदा वासवदत्ता अभूत् दिवा कान्तिः इव ऐन्दवा

आकर्ण्य तद् मुखरित अखिल दिश् विभागम् आमन्द्र नूतन घनाघन गर्जित श्रियम्

अथ आसन्न विवाहायाः पद्मावत्या मनस्विनी

यौगंधरायणाय अपि संदिदेश यथेप्सितम्

आवन्तिका अभिधा या एषा तस्याः शिल्पम् इदम् महत्

स चकार कृती दत्त्वा योगं रूप विवर्तनम्

स नाथम् पतिवत्नीभिः कौतुकागारम् आययौ

प्रजा नेत्र उत्सवम् चन्द्रम् उदय स्थम् इव अम्बुधिः

यौगंधरायण आद्याः ते निन्युर् लावाणकं प्रति

प्रच्छादिता एतद् अर्थम् स्यात् देवी जातु इति चिन्तयन्

काचिद् आवन्तिका नाम तया कृतम् इदम् मम

इति पद्मावती तत्र जगाद अ मत्सर आशया

तथा च दहन आक्रन्दौ समं तत्र उदतिष्ठताम्

ताम् आमन्त्र्य स सत् मन्त्री द्रुतं लावाणकं ययौ

तत्र वासवदत्ता च प्रविष्टा चित्र भित्तिषु

इति आसीत् सः मुनिः तत्र तत् एषा आवन्तिका अपि ते

आगत्य तस्थौ दुर्वासा वञ्चन एक रसः मुनिः
एवं पृथु आदयः पृथ्वीम् अन्न आदाः सु अन्नम् आत्मनः

निवासान् कल्पयांचक्रे तत्र तत्र यथार्हतः

दोग्धारं च महा बाहो भूतानां भूत भावन

सर्वतः सारम् आदत्ते यथा मधुकरो बुधः

तथा अपरे च सर्वत्र सारम् आददते बुधाः
अथ आह अग्नीन् मदन्त्य् आपा३ इति

स यावन्त ऋत्विजस् तेषु उपहवम् इष्ट्वा यजमान एव त्रिर् अवजिघ्रति प्रजापतौ त्वा मनसि जुहोमि इति

तं दक्षिण अर्धे वेद्यै निधाय तस्मिन् दक्षिण उत्तरिणः निह्नुवत एष्टा रायः प्र इषे भगाय ऋतम् ऋत वादिभ्यः नमो दिवे नमः पृथिव्या इति

अथ मदन्तीर् उपस्पृश्य उपोत्थाय विस्रस्य हिरण्यम् अवधाय राजानम् आप्याययन्त्य् अंशुः अंशुः ते देव सोम आप्यायताम् इन्द्राय एक धन विदे आ तुभ्यम् इन्द्रः प्यायताम् आ त्वम् इन्द्राय प्यायस्व इति
बस्त अजिनम् वैश्यस्य

अथ अस्मै अजिनं प्रतिमुञ्चन् वाचयति कृष्णाजिनं ब्राह्मणस्य

ग्रन्थिं करोति

ऋतस्य गौप्त्री तपसः परस्पी घ्नती रक्षः सहमाना अरातीः

अन् आहनस्यम् वसनं जरिष्णु परि इदम् वाजि अजिनम् दधे अहम् इति

शरीरं मे विचर्षणम्

द्रविणं स वर्चसम् इति वार्क्षम्

प्राण अपानाभ्याम् बलम् आभरन्ती प्रिया देवानां सुभगा मेखला इयम् इति

एतस्मिन्न् एव अग्नौ व्याहृतीभिः सायं प्रातः समिधो ऽभ्यादध्यात्

ज्या मौर्वीम् राजन्यस्य

अथ देवयजन उल्लेखन प्रभृति आ अग्नि मुखात् कृत्वा पालाशीं समिधम् आज्येन अक्त्वा अभ्याधापयन् वाचयति आयुः दाः देव जरसं गृणानो घृत प्रतीकः घृत पृष्ठः अग्ने

कीर्तिः पृष्ठं गिरेः इव

तं त्वा भ्रातरः सुहृदो वर्धमानम् अनुजायन्तां बहवः सु जातम् इति

एवम् एव इतरयोः द्वाविंशतिः च चतुर्विंशतिः च

घृतं पिबन् अमृतम् चारु गव्यं पिता इव पुत्रं जरसे नय इमम् स्वाहा इति
अग्नि जिह्वाः धूम शिखाः जयन्तीर् यन्तु सेनया

भञ्जन्न् अमित्राणां सेनां भोगेभिः परिवारय

तेषां सर्वेषाम् ईशाना उत्तिष्ठत संनह्यध्वम्

ईशां वो मरुतो देव आदित्यो ब्रह्मणस्पतिः

असीन् परशून् आयुधं चित्त आकूतम् च यत् हृदि

शौष्कास्यम् अनुवर्तताम् अमित्रान् मा उत मित्रिणः
आचक्षीत राज्ञा पृष्टः

न अतिचरेत् भर्तारम् वाच् चक्षुस् कर्म संयता
ब्राह्मणैः क्षत्रबन्धुः हि गृहपालो निरूपितः

केन वा ते ऽपकृतम् इति उक्तः स न्यवेदयत्

तत् अद्य नः पापम् उपैति अनन्वयम् यन् नष्ट नाथस्य वसोः विलुम्पकात्

एकदा धनुः उद्यम्य विचरन् मृगयां वने

ददर्श मुनिम् आसीनं शान्तं मीलित लोचनम्

कौशिकी अपः उपस्पृश्य वाच् वज्रम् विससर्ज ह

स्थान त्रयात् परं प्राप्तं ब्रह्म भूतम् अ विक्रियम्

इति उक्त्वा रोष ताम्र अक्षः वयस्यान् ऋषि बालकः

भगवत् सङ्गि सङ्गस्य मर्त्यानां किम् उत आशिषः

विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्मात् हि रोदिषि

इति पुत्र कृत अघेन सो ऽनुतप्तो महा मुनिः

ऋषय ऊचुः

अहो बत अंहः महत् अद्य ते कृतम् अल्पीयसि द्रोह उरुः दमः धृतः

स वा आङ्गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुत विलापनम्

ततो अर्थ काम अभिनिवेशित आत्मनाम् शुनां कपीनाम् इव वर्ण सङ्करः
ऋत्विजाम् च विनाशाय राज्ञः जनपदस्य च संवत्सर विरिष्टम् तत् यत्र यज्ञः विरिष्यते

छिद्रम् खम् इति उक्तम्

मा छिद्रम् करिष्यति इति
श्मशानम् एतद् विख्यातम् अविमुक्तम् इति श्रुतम्

ज्ञान अज्ञान अभिनिष्ठानाम् परमानन्दम् इच्छताम्

देव आसन गता देवी महादेवम् अपृच्छत

केदारं भद्रकर्णं च गया पुष्करम् एव च

न अविमुक्ते मृतः कश्चिद् नरकम् याति किल्बिषी

श्रुत्वा स जैमिनेः वाक्यम् कृष्णद्वैपायनो मुनिः

अविमुक्तं न सेवन्ति मूढा ये तमसा आवृताः

या गतिः विहिता सुभ्रु सा अविमुक्ते मृतस्य तु

शिवे मम पुरे देवि जायन्ते तत्र मानवाः

यदि वा विद्यते अपि अन्यत् गुह्यं तत् वक्तुम् अर्हसि

यजेत जुहुयात् नित्यम् ददाति अर्चयते ऽमरान्

अपुनर् मरणानाम् हि सा गतिः मोक्ष काङ्क्षिणाम्

साधु साधु महाभाग यत् पृष्टम् भवता मुने

पुरी वाराणसी तेभ्यः स्थानेभ्यो हि अधिका शुभा

वाराणसीं समासाद्य ते यान्ति परमां गतिम्

सह एव शिष्य प्रवरैः वाराणस्याम् चचार ह

प्राप्यते गतिः उत्कृष्टा या अविमुक्ते तु लभ्यते

तीर्थ यात्राम् तथा केचिद् अन्ये च इन्द्रिय निग्रहम्

यत्र नारायणो देवो महादेवो दिव् ईश्वरः

इति एवम् उक्त्वा भगवान् व्यासो वेद विदाम् वरः
यामाः तुषिताः निर्माणरतयः परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिका ब्रह्मपुरोहिता ब्रह्मपार्षद्या महाब्रह्माणः परीत्ताभा अप्रमाणाभा आभास्वराः परीत्तशुभा अप्रमाणशुभाः शुभकृत्स्ना अनभ्रकाः पुण्यप्रसवा बृहत्फला असंज्ञिसत्त्वा अबृहा अतपाः सुदृशाः सुदर्शना अकनिष्ठाश् च देवाः ते अपि एवम् एव अञ्जलिम् कृत्वा भगवन्तं नमस्यन्त एतत् अवोचन् आश्चर्यं भगवन् यावत् अयम् बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां प्रज्ञापारमिता उपाय कौशल्य परिगृहीतानाम् कुशल मूल परिणामः यः तेषाम् उपलम्भ संज्ञिनाम् बोधिसत्त्वानां तावत् चिर रात्र संचितमम् अपि तथा महा विस्तर समुदानीतम् अपि पुण्य स्कन्धम् अभिभवति

पुनर् अपरम् बोधिसत्त्व यानिकेन कुल पुत्रेण वा कुल दुहित्रा वा एवं परिणामयितव्यम् यत् शीलम् यः समाधिः या प्रज्ञा या विमुक्तिः यत् विमुक्ति ज्ञान दर्शनम् तत् यथा अ पर्यापन्नम् कामधातौ अ पर्यापन्नम् रूपधातौ अ पर्यापन्नम् आरूप्य धातौ न अपि अतीतम् न अनागतं न प्रत्युत्पन्नम्

अपि तु खलु पुनः स पुद्गलो निमित्तीकृत्य विकल्प्य च यथाभूतम् अ यथाभूते यथाभूत संज्ञी उपलम्भम् अन् उपलम्भे परिणामयेत् तस्य कुशल मूलम् बुद्धा भगवन्त एवं परिणामितम् अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ न अभ्यनुजानन्ति

तिष्ठतु खलु पुनः सुभूते गङ्गा नदी वालुका उपमेषु त्रि साहस्र महा साहस्रेषु लोकधातुषु चतुर् आरूप्य समापत्ति लाभिनाम् सर्व सत्त्वानाम् पुण्य अभिसंस्कारः ये सुभूते गङ्गा नदी वालुका उपमेषु त्रि साहस्र महा साहस्रेषु लोकधातुषु सत्त्वाः ते सर्वे पञ्चानाम् अभिज्ञानाम् लाभिनो भवेयुः

तस्य कथं बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य न संज्ञा विपर्यासः न चित्त विपर्यासः न दृष्टि विपर्यासः भवति सचेद् परिणामयन् एवं समन्वाहरति ते धर्माः क्षीणा निरुद्धा विगता विपरिणताः स च धर्मो ऽक्षयो यत्र परिणाम्यते इति एवम् परिणामितं भवति अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ

येन उपाय कौशलेन कुशल मूलम् परिणामयति स आसन्नः सर्वज्ञ तायाः

अयं बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य अनुत्तरः परिणामः

तत् एव बाल जातीयः दुष्प्रज्ञ जातीयः पुरुषः परिभोक्तव्यं मन्येत

एवं बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन अनुमोदना सहगतम् पुण्य क्रिया वस्तु अनुत्तरायै सम्यक्संबोधये परिणामितं भवति यथा तत् चित्तम् न संजानीते इदं तत् चित्तम् इति

तत् किम् मन्यसे सुभूते अपि नु ते बोधिसत्त्वाः ततोनिदानम् बहु पुण्यं प्रसवेयुः सुभूतिः आह बहु भगवन् बहु सुगत

एवम् एव आर्य सुभूते इह एके दुर्गृहीतेन दुरुपलक्षितेन दुःस्वाध्यातेन सुभाषितस्य अर्थम् अ जानानाः यथाभूतम् अर्थम् अन् अवबुध्यमानाः एवम् अववदिष्यन्ति एवम् अनुशासिष्यन्ति एहि त्वं कुल पुत्र अतीत अनागत प्रत्युत्पन्नानाम् बुद्धानां भगवतां शील स्कन्धम् समाधि स्कन्धम् प्रज्ञा स्कन्धम् विमुक्ति स्कन्धम् विमुक्ति ज्ञान दर्शन स्कन्धम्

अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्व आयुष्मन्तं सुभूतिं स्थविरम् आमन्त्रयते स्म यत् च खलु पुनः आर्य सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य अनुमोदना परिणामना सहगतम् पुण्य क्रिया वस्तु यत् च सर्व सत्त्वानाम् दान मयम् पुण्य क्रिया वस्तु शील मयम् पुण्य क्रिया वस्तु भावना मयम् पुण्य क्रिया वस्तु इदम् एव ततो बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य अनुमोदना परिणामना सहगतम् पुण्य क्रिया वस्तु अग्रम् आख्यायते श्रेष्ठम् आख्यायते ज्येष्ठम् आख्यायते वरम् आख्यायते प्रवरम् आख्यायते प्रणीतम् आख्यायते उत्तमम् आख्यायते अनुत्तमम् आख्यायते निरुत्तमम् आख्यायते असमम् आख्यायते असमसमम् आख्यायते

एवं सर्वे ऽपि ते सर्वैः आक्रुष्टाः अभिहताः परिभाषिताः समाना उपलम्भ संज्ञिनः क्षान्तिं समादाय वर्तेरन्
अस्य सुभूते अनुमोदना सहगतस्य पुण्य क्रिया वस्तुनः ऽसौ पौर्वक औपलम्भिकानां बोधिसत्त्वानां चतुर् ध्यान मयः पुण्य अभिसंस्कारः शततमीम् अपि कलां न उपैति सहस्रतमीम् अपि शत सहस्रतमीम् अपि कोटीतमीम् अपि कोटी शततमीम् अपि कोटी सहस्रतमीम् अपि कोटी शत सहस्रतमीम् अपि कोटी नियुत शत सहस्रतमीम् अपि कलां न उपैति संख्याम् अपि कलाम् अपि गणनाम् अपि उपमाम् अपि औपम्यम् अपि उपनिसाम् अपि उपनिषदम् अपि न क्षमते

एवं च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन परिणामयितव्यम्

अनुमोद्य तथा एव परिणामयति अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ

तिष्ठन्तु खलु पुनः सुभूते गङ्गा नदी वालुका उपमेषु त्रि साहस्र महा साहस्रेषु लोकधातुषु सर्व सत्त्वाः अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ सम्प्रस्थिताः अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ सम्प्रस्थाय गङ्गा नदी वालुका उपमान् कल्पान् तिष्ठन्तः चंक्रम अभिरूढाः गङ्गा नदी वालुका उपमान् कल्पान् अ विषीदन्तः ऽनभिभूताः स्त्यान मिद्धेन उपलम्भ संज्ञिनः वीर्यं समादाय वर्तमानाः

यया धर्म तया संविद्यते तथा अनुमोदे तत् कुशल मूलम् यथा च ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा अभ्यनुजानन्ति परिणाम्यमानं तत् कुशल मूलम् अनुत्तरायाम् सम्यक्संबोधौ तथा अहम् परिणामयामि इति

अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंप्रस्थाय गङ्गा नदी वालुका उपमान् कल्पान् तिष्ठन्तः अन्येषु अन्येषु गङ्गा नदी वालुका उपमेषु त्रि साहस्र महा साहस्रेषु लोकधातुषु सर्वैः एकैकः बोधिसत्त्व आक्रुष्टो ऽभिहतः परिभाषितः समान एव सर्वे ऽपि ते उपलम्भ संज्ञिनः क्षान्तिं समादाय वर्तेरन् यावत् सर्वे ते बोधिसत्त्वाः क्षान्तिं समादाय वर्तमानाः एतेन पर्यायेण सर्वे ते बोधिसत्त्वा एकैको बोधिसत्त्वो गङ्गा नदी वालुका उपमान् कल्पान् तिष्ठन् गङ्गा नदी वालुका उपमान् कल्पान् अन्येषु अन्येषु गङ्गा नदी वालुका उपमेषु त्रि साहस्र महा साहस्रेषु लोकधातुषु सर्वैः आक्रुष्टः ऽभिहतः परिभाषितः समानः उपलम्भ संज्ञी क्षान्तिं समादाय वर्तेत

एवम् उक्ते आयुष्मान् सुभूतिः स्थविरो मैत्रेयं बोधिसत्त्वं महासत्त्वम् एतत् अवोचत् यदि सो अ संविद्यमानम् वस्तु अ संविद्यमानम् आरम्बणम् आरम्बणीकुर्यात् निमित्तीकुर्यात् तत् कथम् अस्य संज्ञा विपर्यासः चित्त विपर्यासः दृष्टि विपर्यासः न भवेत् तत् कस्य हेतोः तथा हि रागो अपि अ संविद्यमानम् वस्तु अनित्ये नित्यम् इति दुःखे सुखम् इति अनात्मनि आत्मा इति अशुभे शुभम् इति विकल्प्य संकल्प्य उत्पद्यते संज्ञा विपर्यासः चित्त विपर्यासः दृष्टि विपर्यासः
कुमार्यश् च अपि तिस्रो वै दिक्षु ख्याता नराधिप

आवाह प्रतिवाहौ च सुन्दरा च वर अङ्गना

राजाधिदेवस्य सुता जज्ञिरे वीर्यवत्तराः

वीरो वातपतिश् च एव उपस्वावांस् तथा एव च

ददौ सत्राजिते तं वै सर्व सात्वत संसदि

निहत्य मणि रत्नम् तम् आदाय बिलम् आविशत्

सुकुमारक मा रोदीस् तव ह्य् एष स्यमन्तकः

ऋक्षेन निहतो दृष्टः पादैर् ऋक्षस्य सूचितः
नरिष्यन्तश् च वै धीमान् नाभागः अरिष्टः एव च

देव अधिदेवः देवर्षिर् देव असुर वर प्रदः

हरितो युवनाश्वस्य हरिताः तु यतः स्मृताः

मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभूद् अम्बरीषश् च वीर्यवान्

ऊर्ध्वरेता ऊर्ध्वलिङ्गी च ऊर्ध्वशायी नभस् तलः

शृगाल रूपः सर्व अर्थः मुण्डः सर्व शुभंकरः

सम्भूतिः अपरम् पुत्रम् अनरण्यम् अजीजनत्

देव असुर गुरुः देवो देव असुर नमस्कृतः

कालात् प्रयत्नात् ज्ञात्वा छायां छाया पतिः प्रभुः

छाया च तस्मात् सुषुवे सावर्णिं भास्करात् द्विजाः

बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः

सगणो गणकारश् च भूत भावन सारथिः

गण कर्ता गणपतिः दिग्वासाः काम्य एव च

अहिर्बुध्न्यो निरृतिश् च चेकितानो हली तथा

बन्धनः तु सुर इन्द्राणाम् युधि शत्रुविनाशनः

वासुदेवश् च देवश् च वामदेवश् च वामनः

मेखला आकृति रूपः च जल आचारः स्तुतस् तथा

असपत्नः प्रसादश् च प्रत्ययो गीत साधकः

युग रूपः महारूपो वहनो गहनो नगः

दक्ष हा परिचारी च प्रहसो मध्यमस् तथा

आदित्य वंशम् सोमस्य वंशं वंश विदाम् वर

गन्धर्वो हि अदितिः तार्क्ष्यः ह्य् अ विज्ञेयः सुशारदः

तस्य पुत्रः अभवत् राजा त्रिधन्वा भव भावितः

सिद्धि योग अपहारी च सिद्धः सर्व अर्थ साधकः

गिरावासो विसर्गश् च सर्व लक्षण लक्ष विद्

छाया स्व पुत्र अभ्यधिकम् स्नेहं चक्रे मनौ तदा

प्रभाव आत्मा जगत् कालः कालः कम्पी तरुः तनुः

सूत उवाच

धिषणः शङ्करो नित्यो वर्चस्वी धूम्रलोचनः

उग्र तेजाः महा तेजाः जयो विजय काल विद्
अरुचिं भृश तापम् अंसयोर् वमथुं पार्श्व शिरस् _ क्षयम्

आमाशय स्थः हत्वा अग्निम् सामो मार्गान् पिधाय यत्

जीर्णं तद्वद् दधि पयस् तक्रं सर्पिः च षष् पलम्

पक्वेषु दोषेषु अमृतम् तद् विष उपमम् अन्यथा

न हि ज्वरो ऽनुबध्नाति मारुत आद्यैः विना कृतः

त्रिफलां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितः पिबेत्

यूषान् कुलत्थ चणक कलाय आदि कृतान् लघून्

आरग्वधादिः स क्षौद्रः कफ पित्त ज्वरम् जयेत्

तद्वद् द्राक्षा बला यष्टी सारिवा कण चन्दनैः

वर्धनेन एक दोषस्य क्षपणेन उच्छ्रितस्य वा

कल्याणकं पञ्चगव्यं तिक्त आख्यम् वृष साधितम्

व्याघ्री शुण्ठी अमृता क्वाथः पिप्पली चूर्ण संयुतः

मिशि माष कुलत्थ अग्नि प्रकीर्य नाकुली द्वयैः

दोषे अथवा अति निचिते तन्द्रा स्तैमित्य कारिणि

पयः स शुण्ठी खर्जूर मृद्वीका शर्करा घृतम्

पिप्पली इन्द्रयव धावनी तिक्ता सारिवा आमलक तामलकीभिः

तस्माद् दोष पचनात् ज्वरितान् उपवासयेत्

मृदुर् ज्वरो लघुर् देहः चलिताः च मला यदा

तिक्तः पित्ते विशेषेण प्रयोज्यः कटुकः कफे

केचिद् लघु अन्न भुक्तस्य योज्यम् आम उल्बणे न तु

कुर्यात् पेया औषधैः एव रस यूष आदिकान् अपि

अथ अतस् ज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

निर्धूम दीप्तैः अङ्गारैः हसन्तीः च हसन्तिकाः

धात्री मुस्ता अमृता क्षौद्रम् अर्ध श्लोक समापनाः

अभया पिप्पली मूल शम्याक कटुका घनम्

पेया कफं वर्धयति पङ्कं पांसुषु वृष्टि वत्

ये च सिद्धिषु वक्ष्यन्ते वस्तयो ज्वर नाशनाः

ज्वरे विभज्य वात आदीन् यः च अनन्तरम् उच्यते

कण्ठ आमय आस्य श्वयथु कास श्वासात् नियच्छति

ऋद्धिं रास्नां बलां बिल्वं शतपुष्पां शतावरीम्

श्वास अतीसार सम्मोह हृद् रोग विषमज्वरान्

पञ्चमूलेन महता कफ आर्तः यव साधिताम्

पित्तं वा कफ पित्तम् वा पक्वाशय गतम् हरेत्

लीन पित्त अनिल स्वेद शकृत् मूत्र अनुलोमनम्

विपरीतम् अतः शीतं दोष संघात वर्धनम्

अजीर्ण इव शूल घ्नम् सामे तीव्र _ ज्वरे

पाययेद् दोष हरणम् मोहाद् आम ज्वरे तु यः
भूतानि इव महा राज पञ्च स्थावर जङ्गमम्

पार्थिवा देवराताश् च सालङ्कायन सौश्रवाः

नृगायास् तु नृगः पुत्रः कृम्याः कृमिर् अजायत

स्वस्ति ते ऽस्त्व् इति च उक्तः वै पतमानो दिवाकरः

सर्वे यज्ञा महा बाहो तस्य आसन् भूरि दक्षिणाः

अनपत्यो ऽभवद् राजा यज्वा विपुल दक्षिणः

चतुरङ्गस्य पुत्रस् तु पृथुलाक्ष इति स्मृतः

इला नाम तु यस्य आसीत् कन्या वै जनमेजय

ऋक्षस्य तु द्वितीयस्य भीमसेनो ऽभवत् सुतः

तस्मै दत्तो वरान् प्रादाच् चतुरो भूरि तेजसः

हेहयस्य तु दायाद्यं हृतवान् वै महीपतिः

सांकृत्यो गालवो राजन् मौद्गल्यश्व इति विश्रुताः

शाला पतिः हिरण्याक्षो रेणुर् यस्य अथ रेणुका

अङ्गारसेतुस् तद् पुत्रः मरुतां पतिर् उच्यते

यदोर् वंश धरस्य इह यज्वनः पुण्य कर्मणः

एवं ययातेः शापेन जरा संक्रमणे तदा

सहस्रदः पयोदश् च क्रोष्टा नीलो ऽञ्जिकस् तथा

तुर्वसोस् तु प्रवक्ष्यामि द्रुह्योश् च अनोः यदोस् तथा

कुशिकस् तु तपस् तेपे पुत्रम् इन्द्र समम् प्रभुः

वयसो ऽन्ते महा बाहुः हत्वा क्षेमक राक्षसम्

न इच्छतः प्लावयामास तस्य गङ्गा च तत् सदः

महामनास् तु पुत्रौ द्वौ जनयामास भारत

स समुद्रा स नगरा उग्रेण विधिना जिता

सहस्रदस्य दायादास् त्रयः परम धार्मिकाः

दत्तम् आराधयामास कार्तवीर्यो अत्रि संभवम्

विश्वजिद् विश्वकृच् च एव तथा सत्यवती नृप

विद्वान् धर्मरथो नाम तस्य चित्ररथः सुतः

उशीनरं च धर्म ज्ञम् तितिक्षुं च महा बलम्

देवापिर् बाह्लिकश् च एव त्रय एव महा रथाः

पूरोः प्रवीरः पुत्रो ऽभून् मनस्युस् तस्य च आत्मजः

वृषणाद् वृष्णयः सर्वे मधोस् तु माधवाः स्मृताः

ऋषिर् जातो अत्रि वंशे च तासां भर्ता प्रभाकरः

देवेषु स परिज्ञातः प्रतिष्ठित यशाः तथा

पह्लवैः सह संवृद्धो राजा वन चरैः स ह

विश्वामित्रस् तु गाधेयो राजा विश्वरथश् च ह

घृतात् तु दुदुहो जज्ञे प्रचेतास् तस्य च आत्मजः
स यत्र प्रस्वपित्य् अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्राम् अपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति

तस्माद् वै सम्राड् अपि यत्र स्वः पाणिर् न विनिर्ज्ञायते ऽथ यत्र वाग् उच्चरत्य् उप एव तत्र न्येति इति

अग्निना एव ज्योतिषा आस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति इति

एषो ऽस्य परम आनन्दः

आदित्येन एव अयम् ज्योतिषा आस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति इति

एवं ह एवंविदम् सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्त इदं ब्रह्म आयाति इदम् आगच्छति इति

अ सङ्गः ह्य् अयं पुरुष इति

तद् वा अस्य एतत् अतिच्छन्दो अपहत पाप्म अभयम् रूपम्

न तत्र आनन्दाः मुदः प्रमुदो भवन्ति

दुर्भिषज्यं ह अस्मै भवति यम् एष न प्रतिपद्यते

यद् वै तन् न शृणोति शृण्वन् वै तन् न शृणोति

आरामम् अस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चन इति

यश् च श्रोत्रियो अ वृजिनः अ काम हतः

यत्र एतत् ऊर्ध्व उच्छ्वासी भवति

न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यज् जिघ्रेत्