tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
वाग् अग्निश् चक्षुर् असाव् आदित्यश् चन्द्रमा मनो दिशः श्रोत्रं स एष प्रहितां संयोगो ऽध्यात्मम् इमा देवता अद उ आविर् अधिदैवतम् इत्य् एतत् तद् उक्तं भवति
बृहत् पलाशे सुभगे वर्ष वृद्धे ऋतावरि
ता अभिसंपद्यन्ते बृहतीं छन्दो ऽमृतं देव लोकम् एष आत्मा
तम् ह प्रजापतिः उवाच मघव्न् _ शान्त हृदयः प्राव्राजीः सार्धम् विरोचनेन किम् इच्छन् पुनर् आगमः इति
सर्व छन्दसाम् वेदेषु समास भूता एक उच्छ्वासा वर्ण अन्ते चत्वारो वेदाः शरीरे
शत योजने ह वा एष हितस् तपति
सखायाव् इव सचावहा अव मन्युं तनोमि ते
सीमन्तोन्नयनं चतुर्थे मासि षष्ठे ऽष्टमे वा पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे हस्त उत्तराभिः वा कुर्यात्
तत् तत् न आदृत्यम् त्रीण्य् एव शंसेत् त्रयो वा इमे त्रिवृतो लोका एषाम् एव लोकानाम् अभिजित्यै
अथ उत्तरम्
स एताभिर् माध्यंदिनं सवनम् अभ्यतृणत्
तद् उक्तम् ऋषिणा बृहस्पते प्रथमं वाचो अग्रम् इत्य् एतत् हि एव प्रथमं वाचो अग्रम्
ततो वै सो ऽग्र्यो मुख्यो ब्रह्मवर्चस्य् अभवत्
यद्य् अस्यां बहु तया अपि इच्छन्ति न ह एव सिध्यन्ति
इह एव स्तं प्राण अपानौ मा इमम् हासिष्टं मृत्यवे
त्रिष्टुभौ भवतः स इन्द्रिय त्वाय
मित्रावरुणाभ्याम् अनूबन्ध्याम्
मात्रा लिङ्ग पदम् त्यक्त्वा शब्द व्यञ्जन वर्जिता
सारणाय वसा तैलम् आह मण्डूक इत्यादि
देव असुराः वा एषु लोकेषु समयतन्त ते वै देवाः सद एव आयतनम् अकुर्वत तान् सदसो ऽजयंस् त आग्नीध्रं सम्प्रापद्यन्त ते ततो न पराजयन्त तस्माद् आग्नीध्र उपवसन्ति न सदस्य् आग्नीध्रे ह्य् अधारयन्त यद् आग्नीध्रे ऽधारयन्त तद् आग्नीध्रस्य आग्नीध्र त्वम्
सर्वा अस्य एष प्रजा भवति
अवृत्त्या हि तम् विध्यन्ति
अथ अस्य यत् स्वं छन्द आसीद् अनुष्टुप् ताम् उदन्तम् अभ्य् उदौहद् अछावाकीयाम् अभि सा एनम् अब्रवीद् अनुष्टुप् त्वं न्व् एव देवानाम् पापिष्ठो ऽसि यस्य ते ऽहं स्वं छन्दो ऽस्मि यां मा उदन्तम् अभ्य् उदौहीर् अछावाकीयाम् अभि इति तद् अजानात् स स्वं सोमम् आहरत् स स्वे सोमे ऽग्रम् मुखम् अभि पर्याहरद् अनुष्टुभं तस्माद् अनुष्टुब् अग्रिया मुख्या युज्यते सर्वेषां सवनानाम्
प्रपदनस्य आवृता प्रपद्य वेदि आक्रमणेन वेदिम् आक्रामति मृदा शिथिरा देवानां वेदिर् असि नमस् ते अस्तु मा मा हिंसीर् इति
अथ यः समारोपित अ समारोपिते मृतः स्यात् कथं तत्र कुर्यात्
युवतीनां प्राशने नियम विधिम् संप्रदर्शयति
परि मा भूतात् परि मा उत भव्याद् दिशो दिशो जङ्गिडः पात्व् अस्मान्
ऊलेन परिमीढो ऽसि परिमीढो असि ऊलेन
स वा एष एवं पश्यन्न् एवं मन्वान एवं विजानन्न् आत्म रतिः आत्म क्रीडः आत्म मिथुनः आत्म आनन्दः स स्वराड् भवति
रुद्रः वः ग्रीवाः अशरैत् पिशाचाः
शम् च नः मयः च नः
अत्र मदन्तीर् अधिश्रयति
आत्मनि स्पर्श त्व मुक्ति प्राप्तिम् दर्शयन् आह तिष्ठन्ति इत्यादि
यौ मुद्गलम् अवथो गोतमं च तौ नो मुञ्चतम् अंहसः
ते ह ते ऽपाना एव
षड् होत्राः संयाज्य प्रदक्षिणम् आवृत्य प्रत्यङ्ङ् आद्रुत्य अग्रेण होतारम् उपविशत्य् अयाड् अग्नीद् इति
अथ आश्रावयति ओ श्रावय अस्तु श्रौषण् मरुतः पोत्राद् इत्य् असौ मानुष इति
जयन्ती रस सम्पिष्टा शिला शुध्यति घर्मणा
ये देवा दिव्य् एकादश स्थ पृथिव्याम् अध्य् एकादश स्थ
बृहस्पतिं यः सु भृतम् बिभर्ति इति बृहस्पतिर् ह वै देवानाम् पुरोहितस् तम् अन्व् अन्ये मनुष्य राज्ञाम् पुरोहिता बृहस्पतिं यः सु भृतम् बिभर्ति इति यद् आह पुरोहितं यः सु भृतम् बिभर्ति इति एव तद् आह
आप्यं लक्षयति द्रव शीत इति
तस्मात् एनाम् न हिनस्ति
स्वस्त्ययनानि प्रयुञ्जीत
स नः पर्षद् अति दुर्गाणि विश्वा क्षामद् देवो ऽति दुरितान्य् अग्निः
यम् कामयेत प्राण अपानाभ्याम् एनं व्यर्धयानि इति ऐन्द्र वायवम् अस्य लुब्धं शंसेद् ऋचं वा पदं वा अतीयात् तेन एव तत् लुब्धम् प्राण अपानाभ्याम् एव एनम् तद् व्यर्धयति
सभायाः च वै स समितेः च सेनायाः च सुरायाः च प्रियम् धाम भवति यः एवम् वेद
येन देवा असुराणाम् ओजांस्य् अवृणीध्वम्
एकविंशम् उपयन्ति
शीर्ष्णा शिरो अप्ससा अप्सः अर्दयन्न् अंशून् बभस्ति हरितेभिर् आसभिः
जयति अजितम् अत्यन्तं शास्त्र अनुगम शस्त्रितम्
जय प्रभृति सिद्धम् आ धेनु वर प्रदानात्
ध्रुवश् चेद् उपदस्येत् प्रवृत्ता चेत् स्थाली स्याद् वसवस् तर्पयन्तु रुद्रास् त्वा तर्पयन्तु
तौ वै त्रिवृतौ भवतः येयजामहः निगदः वषट्कारः
तस्मात् वत्सम् पूर्वम् यन्तम् पश्चात् माता अन्वेति
अम्भः स्थ इति लवणम् अभिमन्त्र्य गोभ्यो दद्यात्
अथ ह स्म आह नगरी जानश्रुतेयः असौ वै आदित्यः अस्तम् यन् अग्निम् एव योनिम् प्रविशति इति
अथ यो ऽक्षरेषु स्तोब्ध्य् अन्नम् उ वै स्तोभस् स्तोभेन स्तोभेन एव मृत्योर् आस्यम् अपिधाय एतम् मृत्युम् अतितरति
परा
स्वर् गतः शक्र लोके ऽसौ मुनि गन्धर्व सेवितः
शेषम् अहोरात्र भागम् अपूर्व ग्रहणम् गृहीत परिचयम् च कुर्यात् अ गृहीतानाम् आभीक्ष्ण्य श्रवणम् च
व्य् अख्यन् महिषः स्वः
ताः नः ऊर्जे दधातन महे रणाय चक्षसे
प्र यद् एते प्रतरं पूर्व्यं गुः सदः सदः आतिष्ठन्तो अजुर्यम्
नारद उवाच

रामो गतो अस्त्र शस्त्राणि शिक्षितः ताडक अन्त कृत्
ते देवा अकामयन्त उभयम् इदं धनं संहितं जयेम इति
विधानम् आसाम् वक्ष्यामि यथावत् अनुपूर्वशस्

यदा तु शुक्ल सप्तम्याम् आदित्यस्य दिनं भवेत्
यद् उच्छिष्टेन समिधो ऽनक्ति

यत् संवत्सरे पर्येते ऽग्निम् आधत्ते
अथ अनुलिम्पेत्
तद् वाच्य् अन्ततः प्रतितिष्ठन्ति

रायस्पोषम् इषम् ऊर्जम् अस्मासु दीधरत् स्वाहा इति
प्रसिद्धम् उक्थं प्रतिगीर्य प्राङ् एत्य उद्यच्छते एतं ग्रहम्
अथ यद् अल्पं तन् मर्त्यम्
तत् यथा एव अदः मनुष्य राजे आगते अन्यस्मिन् वा अर्हति उक्षाणम् वा वेहतम् वा क्षदन्ते एवम् एव अस्मै एतत् क्षदन्ते यत् अग्निम् मन्थन्ति
कनकं हेम दत्त्वा शनकैर् नीचैस् तावत् अनुवाहयेत् यावत् दिव्यम् प्रवरं कनकं भवेत् इति शेषः
कनकस्य धत्तूर बीजस्य अष्ट शाणाः अष्ट टङ्काः सूतः शुद्धः द्वादश टङ्कः ताम्रं मृतं द्वि शाणम् अभ्रकं चतुर् शाणम् माक्षिकं मृतं द्वि शाणम् वङ्गो मृतः द्वि शाणः सौवीरः अञ्जनं त्रि शाणम् लोहं मृतम् अष्ट शाणम्
दरदं हिङ्गुलः दरदम् ऊर्ध्वं पातयेत् डमरुयन्त्रे सूत वत्
द्विस् तूष्णीम्
स यं कामयेत यजमानः स्वर्ग लोकः स्याद् इति चात्वालम् एव एनम् अवख्याप्य उद्गायेत्
अथ आभ्युदयिकेषु प्रदक्षिणम् उपचारो यज्ञोपवीतं प्राच् अग्रान् दर्भान् युग्मान् ब्राह्मणान् यवैस् तिल अर्थः पृषदाज्यं हविः
अग्नि आयतने प्राञ्च् अग्रान् दर्भान् संस्तीर्य अग्नये सोमाय प्रजापतये विश्वेभ्यो देवेभ्य ऋषिभ्यो भूतेभ्यः पितृभ्यः सर्वाभ्यो देवताभ्यो नम इति
तैर् अस्तुत
तम् उ मे अगदम् कृधि
अर्धम् ह वै यज्ञस्य आज्यम् अर्धम् हविः
एतस्माद् रूपाद् उद्यन्ति
एताः षष् अङ्गम् शरीरम् अवतत्य तिष्ठन्ति
ये दिक्ष्व् अन्तर् ये वाते अन्तस् तेभ्यो अग्निभ्यो हुतम् अस्त्व् एतत्
तयोः समान उदचनः
द्वौ स्तोमौ तृतीयसवनं वहतो यथा मध्यं च प्रतिष्ठा च तथा तत्
संख्या भेदः यथा न अस्ति रसाणाम् अपि स क्रमः

रस वीर्य प्रभृतयः भूत उत्कर्ष अपकर्षात्
अर्ध मास व्रती पौर्णमास्यां रात्रौ शङ्कु शतम् जुहुयाद् एकाक्षर्यया आयस अन्वय कामः
याः पूर्वाह्णे पुरोनुवाक्यास् ता अपराह्णे याज्याः करोति

स्वर्गं ह वा एते लोकम् अभिप्रयन्ति य उपसद उपयन्ति
दशम्यां स्नातौ माता पुत्रौ

विज्ञायते मम नाम प्रथमं जातवेदः पिता माता च दधतुर् यद् अग्र इति

पिता माता इति अग्रे ऽभिव्याहरेयाताम्
प्राणेन एव एतत् वाचम् अनुसंतनोति

वीर्येण तद् वीर्यं समर्धयति
संशाम्यति तन् निधनम्
यद् कामः एनम् आहरते सम् अस्मै काम ऋध्यते
दक्षिण अर्धे वेदेर् मार्जालीयं प्रष्टिम् आग्नीध्रीयेण शुन्ध्यूर् असि मार्जालीय इति
प्रत्य् एव अभिमृशन्ते
आतन्वानाः आयच्छन्तः अस्यन्तः ये च धावथ निर्हस्ताः शत्रवः स्थन
मुण्डी पुनर्नवा सहदेवी अमृता गुडूची नीलपुष्पी पराजिता निर्गुण्डी चित्रं चित्रकं तेषां द्रवैः सप्त सप्त भावना देया
अपि शर्वर्या अपिस्मसि इति अब्रुवन्

तान् वै प्रथमैर् एव पर्यायैः पूर्वरात्राद् अनुदन्त मध्यमैर् मध्यरात्राद् उत्तमैर् अपररात्रात्
विराड्भ्याम् वै इष्ट्वा देवाः स्वर्गम् लोकम् अजयन्
तस्मात् तेन उभयम् शृणोति श्रवणीयम् च अ श्रवणीयम् च
तानि एतानि अष्टौ
देवा युजो मित्रावरुणा अर्यमा युक्तं देवाः सपीतयो अपां नपात् तनूनपान् नराशंस उद्नो दत्त उदधिम् भिन्त्त दिवस् पर्जन्याद् अन्तरिक्षात् समुद्रात् ततो नो वृष्ट्या अवत इति
त्रयस्त्रिंशता वा इति आहुस् त्रयस्त्रिंशता उ वै स देवानाम् पाप्मनो ऽपाहंस् त्रयस्त्रिंशद् वै तस्य देवा इति
सा तत्र प्रायश्चित्तिः

भवतं नः समनसौ समोकसाव् इत्य् एतेन सूक्तेन जुहुयात्

मम उभा मित्रावरुणा मम उभा इन्द्राबृहस्पती
उद् तिष्ठ
नमो देवेभ्य इति प्राचीनम् अञ्जलिं करोति

स्वाहा यज्ञं वाताद् आरभ इति द्वे
ते देवाः प्रजापतिम् उपाधावञ् जयाम असुरान् इति
पशुभिः कर्म

अ शून्यः भवत्य् अ विच्छिन्नः भवत्य् अ विच्छिन्नः ऽस्य तन्तुर् अ विच्छिन्नम् जीवनं भवति य एवं वेद यश् च एवम् विद्वान् एवम् एतं सावित्र्या द्वितीयं पादं व्याचष्टे
श्लेष्म घ्न गणम् आह आरग्वध आदिः इति
आवेद्य अर्घ्यम् कुर्यात्
तान् य एवं विद्वान् यजते सम् अमुष्मिन् लोके इष्टापूर्तेन गच्छते
तत् मे भगवान् ब्रवीतु इति
आत्मानम् अत्र रोत्स्यस्य् अव रोह महानसात्
हस्तं पद्मं समाख्यातं पत्त्राणि अङ्गुलयः स्मृताः
अथ ह कलयो गन्धर्वा अन्तःस्थां चेरुर् न इतरान् न इतरान् आद्रियमाणाः

उभे ह वा एते एतद् अनु
वास्तोष्पते इह नः शर्म यच्छ घने वृत्राणाम् संगथे वसूनाम्
यदा वै सुखं लभते ऽथ करोति
श्लोक द्वय अन्वय सम्बन्धात् युग्मम्
उदितेषु नक्षत्रेषु प्राञ्चम् उदञ्चम् _ दिशम् उपनिष्क्रम्य देवीः षष् उर्वीः इति दिशः उपतिष्ठते मा हास्महि प्रजया इति नक्षत्राणि मा रधाम द्विषते सोमैः राज्ञ् इति चन्द्रमसम्
अथ अन्नस्य जुहोत्य् अग्नये पितृमते स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहा यमाय अङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहा स्वधा नमः पितृभ्यः स्वाहा अग्नये कव्य वाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नमः पितृभ्यः स्वाहा इति
तद् उ वा आहुर् जामि वा एतद् यज्ञे क्रियते यत्र समानीभ्याम् ऋग्भ्यां समाने ऽहन् यजति इति
एवंविधं कृष्णाभ्रं स्वेद अन्तर् वह्नि ताप मध्ये रसः पारदश् चरति ग्रसति माक्षिक संयोगात् क्षिप्रम् इति भावः
तदनु पथ्य मात्रा उपयोग अनन्तरम् पातन शुद्धम् पातनेन शुद्धं सूतकं आरोटम् एव सामान्यम् एव अश्नीयात् भक्षयेत्
अथ अपि एष प्राक्रीडितः श्लोकः प्रत्यभिवदति सप्त सुत्याः सप्त च पाकयज्ञाः इति
आरुह्य जपेद् गिद एष त इति

ते मा इति इतरः ब्रूयात्
औपसदे ऽग्नौ सायं प्रातर् अग्निहोत्र देवताभ्यः जुहुयात्
विज्ञायते च यत्र बाणाः संपतन्ति कुमारा विशिखा इव इति बहु शिखाः इव इति
पत्त्रात् अष्टगुणम् सत्वं अभ्र पत्त्रे जीर्णे सति रसे यो गुणः तस्मात् अष्टगुणः गुणः तद् सत्त्वे इति अर्थः पुनः सत्त्वात् द्रुतिः तद् द्रव रूपा अष्टगुणा पुनर् द्रुत्याः बीजं धातु उपरस संयोग जनितम् पूर्व उपवर्णितम् तत् अष्टगुणम् ततः सर्व उत्कृष्ट त्वात् बीजम् जारयेत् न तु अन्यत्
यत् ह वै अह्ना पापम् क्रियते आदित्यः तत् कारयति यत् रात्र्या अग्निः तत्

स यथा अहिः अहि छव्यै निर्मुच्येत यथा मुञ्जात् इषीकाम् विवृहेत् एवम् एव सर्वस्मात् पाप्मनः निर्मुच्येते स यः एवम् विद्वान् अग्निहोत्रम् जुहोति
त्रयः अतीकाशाः

आग्रयणम् ब्रह्मणाम् हविः
पतङ्गो वाचम् मनसा बिभर्ति इति

तां गन्धर्वो ऽवदद् गर्भे अन्तर् इति
त्रयो वा इमे लोकाः

ता वै तिस्रो देवता यजति

जामि ह स्याद् य एतं निगदं ब्रूयात्
सा मूषा पुटिता ध्माता कार्या इति विधानम् उक्तम्
एके खारण आदि प्रभृतयः गुरु आदीन् गुणान् वीर्यं च वदन्ति

इति
वराह मार्जार माहिषाम् शकुनो ऽन्यो ऽवदानानि मांसानि जाङ्गलानि च यद्य् स्यान् मासि मासि षड्ढोतारं जुहुयात्
आत्मा देवानां भुवनस्य गोपा यथा वशम् चरति देव एषः

वातस्य नु महिमा रथस्य आरुजन् एति स्तनयन्न् अस्य घोषः
पाहि नो अग्न एनसे स्वाहा
वेदिम् प्रोक्षति वेदिः असि बर्हिषे त्वा स्वाहा इति
उपस्पृश्य न सु आस्पृष्टेन एव उद्गायन् अन्नाद्यं प्रधमति न अन्नाद्यात् आत्मानम् अन्तरेति

तस्मान् मध्यतो ऽशनम् अशितं धिनोति
श्वो भूते श्राद्धम् अन्वष्टक्यं तद् अहर् वा
स ततः स्वधाम् एव हिरण्मयीं नावं समारुह्य प्रजापतेः सलोकताम् अभिप्रयाति
अथ आग्नीध्रम् द्रुत्वा हिरण्य मुखम् अग्नीधे ददाति
न वै श्वेतस्य अध्याचारे ऽहिर् ददंश कांचन
अभि त्वा शूर नोनुम इति रथंतरस्य योनिम् अनु निवर्तयति राथंतरं ह्य् एतद् अहर् आयतनेन
उभयत्र आखु राजाय बलिं हरेद् आदि अन्तयोः वा
अग्न्याधेये समित्स्व् आहितासु न अग्निम् गृहाद् उद्धरेयुर् न अन्यतस् आहरेयुः

मन्त्र स्कन्नम् चेद् अभिवर्षेन् मित्रो जनान् यातयति इति समिधम् आधाय अन्याम् दुग्ध्वा पुनर् जुहुयात्
तस्याः कटोरिकाया उपरि ऊर्ध्व भागे एषा कटोरिका आदेया स्थाप्या
ते यथा तत्र न विवेकं लभन्ते अमुष्य अहम् वृक्षस्य रसो ऽस्म्य् अमुष्य अहम् वृक्षस्य रसो अस्मि इति
उद् उत्तमं मुमुग्ध्य् उद् उत्तमं वरुण इति वरुण यज्ञस्य
द्यौर् हिङ्कारः
आ देवेषु वृश्चते
जठरे विंशतिं तथा
यज्ञ विदः हि मन्यन्ते एव सोम एव समृत इति यज्ञो यज्ञेन समृतः

तस्माद् विहव्यस्य चतस्र ऋचो जपेत्
त्रि दिनम् दिन त्रयम् निहितेन रक्तवर्ग अन्तर् स्थापितेन
यद् भूतेभ्यो बलिं हरति स भूतयज्ञः
वाच् यज्ञस्य होता
पलस्य दशमो भागो धरणः परिकीर्तितः

काम भूतिक सीमानम् अनु तस्य आकरः ऽभवत्

कुशल अकुशलैः प्रपूर्यमाणाः प्रतिबद्धाः प्रति सत्क्रिया प्रयोगैः
प्रजापते
अ वेदिः दक्षिणः
वाचि इदम् सर्वं प्रतिष्ठितम्
मा नः विदत् वृजिना द्वेष्या या
आसुरी चक्रे प्रथमा इदम् किलास भेषजम् इदम् किलास नाशनम्

सरूपः नाम ते पिता
असंमृष्टो ऽसि हव्य सूदनः

नभो ऽसि प्रतक्वा
अग्रेण मन्थि पात्रम् ऋतुपात्रे
हरि श्रियम् इत्य् एव अस्मात् लोकाद् विराजसि इति अन्तरिक्षाद् दिवे दिव इत्य् अमुष्मात्
ग्रामकूटम् अध्यक्षं वा सत्त्री ब्रूयाद् असौ जाल्मः प्रभूत द्रव्यः तस्य अयम् अनर्थः तेन एनम् आहारयस्व इति
नाना प्रवचनानि ह वा एतानि भूतानि भवन्ति
यौ श्यावाश्वम् अवथो वाध्र्यश्वं मित्रावरुणा पुरुमीढम् अत्रिम्
तक्मन् भ्रात्रा बलासेन स्वस्रा कासिकया सह
शान्त शाखया प्राच् भागम् अपाकृत्य
एताभिः एव एनत् तत् देवताभिः शमयति
यदि योन्याः प्रमुच्ये ऽहं तत् सांख्यं योगम् अभ्यसे
स्वर अक्षर पद वृत्त भ्रेषेषु आभिर् गीर्भिः इति

सदस्याः सर्वप्रायश्चित्तानि प्रतिनिधींश् च बोधयिष्यन्ति इति
तेन खलु समयेन अनाथपिण्डदेन गृहपतिना द्वौ शुक शावकौ प्रतिलब्धौ

को भदन्त हेतुः कः प्रत्ययः स्मितस्य प्राविष्करणे एवम् एतत् आनन्द एवम् एतत्
प्रभातायां तु शर्वर्यां दद्यात् इदम् उदीरयेत्
ता वाम् रथानाम्
एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण सोमशुष्मा वाजरत्नायनः शतानीकं सात्राजितम् अभिषिषेच तस्माद् उ शतानीकः सात्राजितः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयाय अश्वेन च मेध्येन ईजे
उपेयां भगवन्तम् इति
सं क्रामतं मा जहीतं शरीरं प्राण अपानौ ते सयुजाव् इह स्ताम्
रसराजः पारदो हाटक तार आदि स्वर्ण रूप्य आदि धातु द्रव्यम् कृत्रिम अ कृत्रिम आत्मक नव संख्याकम् पूर्वम् उक्तम् चरति भक्षति
तद् ऋतून् अभ्यत्यनयत्

तत्र एव कुरु यत्र उपजीवाम इति

स यद् अन् उदितः स हिङ्कारो अर्ध उदितः प्रस्ताव आ संगवम् आदिर् माध्यन्दिन उद्गीथो ऽपराह्णः प्रतिहारो यद् उप अस्तमयम् लोहितायति स उपद्रवो ऽस्तमित एव निधनम्
तम् प्रजापतिः च परमेष्ठी च पिता च पितामहः च अपः च श्रद्धा च वर्षम् भूत्वा अनुव्यवर्तयन्त
स्तुते दधिघर्मेण चरन्ति
मा ज्ञातारं मा प्रतिष्ठां विदन्त मिथो विघ्नाना उप यन्तु मृत्युम्
द्वादशी तु तदा ग्राह्या त्रयोदश्यां तु पारणम्
आग्नीध्राय अग्रे उपबर्हणं सार्वसूत्रं ददात्य् अजं च
अथ ह स्म सुदक्षिणः क्षैमिः यत् एव यज्ञस्य अञ्जस् यत् सु विदितम् तत् ह स्म एव पृच्छति
त एते प्रच्यवन्ते
जीविका नाम स्था ता इमं जीवेत संजीवेत
तैल पात्रम् इव आत्मानम् दिधारयिषेत्
यद् एव अस्य अत्र आत्मनः मीयते तद् एतेन एव आप्याययते
पिष्टी विधिना जारणम् आह सूतक इत्यादि
स ह उवाच तद् अह अहम् वसीयान् भूयासं यद् अहम् अ समाज्ञातस्य प्रायश्चित्तिम् आ वा हर जुहोमि वा इति
यत्र अभिजानाति उत नो ऽहिर्बुध्न्यः शृणोत्व् एतस्यां वैश्वदेव्याम् ऋचि शस्यमानायां परिधानीयायां वा सकृत् शस्तायाम् प्रतिप्रस्थाता होतृ चमसे ध्रुवम् अवनयिष्यन्न् उपतिष्ठते भूतम् असि भूते मा धा इति
बृहत् च रथन्तरम् च अनूच्ये आस्ताम् यज्ञायज्ञियम् च वामदेव्यम् च तिरश्च्ये
स ह उद्वंशीयम् अतिरात्रे अच्छावाक साम चक्रे

यं द्विष्यात् तं मनसा ध्यायेत्
कथं तेषाम् ऐन्द्र आर्भव्यः भवन्ति

अमा इव नः सु हवाः आ हि गन्तन इति नेष्टा यजति
भवत ध्रुवायाः दिशः विष्णुणा राज्ञा
इन्द्रः पतिः तुविष्टमः जनेषु आ
तूर्याणां तैः प्रलिप्तानां शब्दो विष विनाशनः
अथ ह उवाच कतमो वस् तद् वेद यथा दक्षिणाः प्रतिगृहीता न हिंसन्ति इति
यो वेदम् अधीते पुरस्ताच् च उपरिष्टात् च अंहोमुग्भिः समिधो ऽभ्यादध्यात्
अथ यद् गार्हपत्ये पत्नीसंयाजैः चरन्ति
पिनाकं दर्दुरं नागं वज्राभ्रं च चतुर्विधम्
अग्नये मथ्यमानाय अनुब्रूहि इति
स तत्र एव यजमानः सर्वान् कामान् आप्नोति सर्वान् कामान् आप्नोति
सा महाशान्तिर् इति आचक्षते

तेभ्यो बलिम् अन्न कामः हरामि अन्नम् पयस्वद् बहुलं मे अस्तु इति
इडा अन्ता आतिथ्या संतिष्ठते
संवत्सरं च अपि गोत्रिणः
गर्भद्रुतौ सत्यां कर्तव्यम् आह इति इत्यादि
चक्षुः शुन्धस्व इत्यादि
इमम् स्म प्रति हर्यत

अयम् स्तुवानः आगमत्
अथ परा यया तत् अक्षरम् अधिगम्यते
नमस् ते यातुधानेभ्यो नमस् ते भेषजेभ्यः
स य इन्द्र याजी महेन्द्रं यियक्षेत संवत्सरम् इन्द्रम् इष्ट्वा अग्नये व्रत पतये पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर्वपेत्

संनयेद् इत्य् एकेषाम्
सर्व देवत्यः वा एष होता यो वैश्वदेवं शंसति सर्वा दिशो ध्यायेत् शंसिष्यन् सर्वास्व् एव तद् दिक्षु रसं दधाति
यदि त्व् अस्माद् अपोज्जिगांसेद् यज्ञेन अस्मात् अपोदियात् यदि यदि त्व् अ याज्यः स्वयम् अपोदितं तस्मात्
स ह उवाच मा एवम् वोचत
तां त्वा संकल्पयामसि
भिनद् वलं वि मृधो दर्दरीति कनिक्रदद् गाः स्वर् अपो जिगाय
अग्निम् ईﾱए पुरोहितं यज्ञस्य देवम् ऋत्विजं होतारं रत्न धातमम् इत्य् एवम् आदिं कृत्वा ऋग्वेदम् अधीयते
इमाः याः पञ्च प्रदिशः मानवीः पञ्च कृष्टयः वृष्टे शापम् नदीः इव इह स्फातिम् समावहान्
अभ्रक जीर्ण रस लक्षणम् आह धूम्र इत्यादि
तस्य अपगमनम् अ गतस्य अक्षः ऽच्छिद्यत
तेन पूर्व उक्तेन विधिना विधानेन तु पुनः हेम वरे पूर्व वर्णिते वङ्गं क्षेप्य ताल वापेन हरिताल निक्षेपेण निर्व्यूढं कुर्यात् वा तारे आवर्त्ये वङ्गं निक्षिप्य निर्व्यूढं निर्वाहितं सत् बीजवरम् भवेत्
प्र णो मुञ्चतं दुरिताद् अवद्याद् गोपायतं नः सुमनस्यमानौ
तेषाम् खलु एषाम् भूतानाम् त्रीणि एव बीजानि भवन्ति

सा इयम् देवता इमाः तिस्रः देवताः अनेन एव जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य नाम रूपे व्याकरोत्
तेन अस्य आपीनेन रसवता स्तुतं भवति
यद् एनश् चकृवान् बद्ध एष तं विश्वकर्मन् प्र मुञ्चा स्वस्तये
यद् उ मेधातिथिः काण्वो ऽपश्यत् तस्मान् मैधातिथम् इत्य् आख्यायते

इन्द्रं सोमे सचा सुते
अहर् रात्रयोः ह खलु वा एतद् रूपं साम
यत् वाचा अन् अभ्युदितम् येन वाच् अभ्युद्यते तत् एव ब्रह्म त्वम् विद्धि न इदम् यत् इदम् उपासते
प्राणेन सृष्टाव् अन्तरिक्षं च वायुश् च अन्तरिक्षम् वा अनु चरन्त्य् अन्तरिक्षम् अनु शृण्वन्ति वायुर् अस्मै पुण्यं गन्धम् आवहत्य् एवम् एतौ प्राणं पितरं परिचरतो ऽन्तरिक्षं च वायुश् च

यावद् अन्व् आपो यावद् अनु वरुणस् तावान् अस्य लोको भवति न अस्य तावल् लोको जीर्यते यावद् एतेषां न जीर्यते ऽपां च वरुणस्य च य एवम् एतां मनसो विभूतिं वेद
पुनर् त्रपुणा वङ्गेन सह तार क्रियासु रूप्य कार्येषु निर्व्यूढं कुर्यात् नाग वङ्गौ सर्वत्र पीत सित कार्येषु प्रशस्तौ इति अर्थः
स वा एष वाचः परमो विकारो यद् एतन् महद् उक्थं तद् एतत् पञ्चविधं मितम् अमितं स्वरः सत्य अनृते इति
दोलायन्त्रे अपि तापेन पिष्टिका भवति क्षणात्
पुनः किं स्यात् इति आह बुद्धिः इत्यादि
यत् बाह्यम् तत् अन्तरम्
अथ रस कल्पना
स यत् अस्मात् लोकात् एवंविद् प्रैति तस्य प्राणेन सह सुकृतम् उत्क्रामति शरीरेण सह दुष्कृतम् हीयते

अथ यत् दुष्कृतम् शरीरम् तत्
अथ य एतैर् अ संसिद्धैः अ शक्नुवन् अन् उपहन्यमानः उद्गायेद् यथा आयन्तम् प्रतिमीवेद् यथा यद् याचेत् तन् न दद्यात् तादृग् उ तत्
रसवादो अनन्त गुणः अनन्ता गुणा यस्य स तथा उक्तः
स यत् त्वम् अत्र ऊनम् वेत्थ तत् त्वया एव अपिदधानि इति
तस्मात् प्र पूर्वाः प्रजाः पशव ओषधयो वनस्पतयो दघ्यन्ते अथ अपराः कल्याणीतराः कल्याणीतराः प्रतिधीयन्त इति
वृक्षम् इव अशन्या जहि यो अस्मान् प्रतिदीव्यति
यम् एतत् कर्णौ अपिधाय शृणोति
युक्त्वा स्तोमम् एतद् ब्रूयाद् इति शाण्डिल्य ऋचं पूर्वं व्याहृतिभ्य इति
तद् विशेषम् आह य इत्यादि
वसवस् त्वा गायत्रेण छन्दसा त्रिवृता स्तोमेन रथंतरेण साम्ना आरोहन्तु तान् अन्व् आरोहामि साम्राज्याय रुद्रास् त्वा त्रैष्टुभेन छन्दसा पञ्चदशेन स्तोमेन बृहता साम्ना आरोहन्तु तान् अन्व् आरोहामि भौज्याय आदित्याः त्वा जागतेन छन्दसा सप्तदशेन स्तोमेन वैरूपेण साम्ना आरोहन्तु तान् अन्व् आरोहामि स्वाराज्याय विश्वे त्वा देवा आनुष्टुभेन छन्दसा एकविंशेन स्तोमेन वैराजेन साम्ना आरोहन्तु तान् अन्व् आरोहामि वैराज्याय साध्याश् च त्वा आप्त्याः च देवाः पाङ्क्तेन छन्दसा त्रिणवेन स्तोमेन शाक्वरेण साम्ना आरोहन्तु तान् अन्व् आरोहामि राज्याय मरुतश् च त्वा अङ्गिरसः च देवा अतिछन्दसा छन्दसा त्रयस्त्रिंशेन स्तोमेन रैवतेन साम्ना आरोहन्तु तान् अन्व् आरोहामि पारमेष्ठ्याय माहाराज्याय आधिपत्याय स्वावश्याय आतिष्ठाय आरोहामि इति एताम् आसन्दीम् आरोहत्

ते देवा अब्रुवन् स प्रजापतिकाः अयं वै देवानाम् ओजिष्ठो बलिष्ठः सहिष्ठः सत्तमः पारयिष्णुतम इमम् एव अभिषिञ्चामहै इति तथा इति तद् वै तद् इन्द्रम् एव
यथा अभिचक्र देवास् तथा अप कृणुता पुनः
अथ वसतीवरीः परिहरिष्यन्न् आह व्यपक्रामत मा वो ऽभिपरिहारिषम् इति
तद् एव एनम् स्वर्गं लोकं गमयति

यो अवाचीन वकलः स गर्त्यः
सर्वा एव एषाम् देवता वृञ्जते

आग्नीध्रे होतव्यम्
दक्षिणे तीरे दीक्षन्ते
अथ यर्ह्य् एतद् उदन्ताः पुरा न अवेदिषुः तस्माद् उदन्तेषु पुरा सर्वैर् वीरैः सह वीरो न अजनि
त्र्यम्बक वाजपेय अश्वमेधैः एव अस्य इष्टम् भवति य एवं विद्वांश् चतुर्थं स्रुवम् उन्नयति
भावितं घर्म पुटितम् इति विधान विद् इति शेषः
मया आहुतयः हूयन्ते

स यन् न स्याम् अमुखा एव देवाः स्युर् अमुखा अन्याः प्रजाः
उत्तरस्याम् स्वाहाकारम् दधाति
सर्वे ऽपि रोगा नाशाय न तु एवम् शीघ्रकारिणः

शुष्क कण्ठः मुहुर् मुह्यन् कर्ण शङ्ख शिरस् अति रुज्
तत् यस्य एवम् विद्वान् व्रात्यः चतुर्थीम् रात्रिम् अतिथिः गृहे वसति ये पुण्यानाम् पुण्याः लोकाः तान् एव तेन अवरुन्द्धे
निरृतेः वै एतत् मुखम् यत् वयांसि यत् शकुनयः
तम् एतेन निधनेन समैरयद् दक्षाया इति

स एतत् पुरुमीढः साम अपश्यत्
सद् इति निधनं करोति

अग्मन्न् ऋतस्य योनिम् आ इति

स एताम् उत्तमां समुद्रवतीम् अपश्यत्
अनुरज्जु चतस्रः सीताः कृषति वायुः पुनातु इति प्रतिमन्त्रम् उत्तरतस् प्रतीचीम् प्रथमाम् अपरिमिताः मध्ये तूष्णीम्

भूयसीः च इच्छन्
कुठारछिन्ना बिसं मृणालं भृङ्गो भृङ्गराजः कुरण्टकः पीतवासा नीलिका अपराजिता अलम्बुषा मुण्डी वरी शतावरी

शुद्धं रसेन्द्रं भाग एकम् द्वि भागम् गन्धकं शुद्धं तयोः कज्जलिकां कृत्वा तत्र तीक्ष्ण भवम् चूर्णं सर्व तुल्यम् कन्या द्रावैः मर्दयेत् ततो गोलकं कृत्वा एरण्ड पत्त्रैः वेष्टयित्वा ताम्र सम्पुटे धान्य राशौ स्थापयेत् ततः कुठारच्छिन्ना आद्यैः भावयेत्
षष्ठे मासि अन्नप्राशनम्
यजुषः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद
उद् असौ सूर्यो अगाद् उदितं मामकं वचः
अथ पत्त्र अभ्र क्रिया
न केवलं स्वेदनतो मर्दनात् च विड आदिना इति अध्याहारः
तस्माद् बलिष्ठतमया वाचा तृतीयसवने शंसेत्

यो ह वा अग्निष्टोमं साह्नं वेद अग्निष्टोमस्य साह्नस्य सायुज्यं सलोकताम् अश्नुते य एवं वेद
तत् च आह पश्चात् इत्यादि
पुनः प्रथम आदौ सत्त्वं अभ्र सारम् निपात्य तस्मिन् द्रुते सत्त्वे वह्निना द्रव रूपे सति वापः कार्यः कथित ओषधीनाम् इति शेषः
ततो हिरण्यं न बिभृयात्
संपातवति उद पात्रे ऊर्ध्व फलाभ्याम् दिग्धाभ्याम् मन्थम् उपमथ्य रयिधारणपिण्डान् अन्वृचम् प्रकीर्य छर्दयते

उत अमृत असुः इति अमति गृहीतस्य भक्तम् प्रयच्छति
कुतः अतो हेतु चतुष्टयात् विपरीत त्वात्

एतच् च रस आदिषु न अस्ति इति दर्शयति अतश् च इति
स ग्राह्याः पाशात् मा मोचि
दक्षिणा दिग् इन्द्रो ऽधिपतिस् तिरश्चिराजी रक्षिता पितर इषवः
एतानि वा अत्र उक्थानि नाभानेदिष्ठो वालखिल्या वृषाकपिर् एवयामरुत् स यत् संशंसेद् अप एव स एतेषु कामं राध्नुयात्
तम् इद् उद्गाता श्रिया प्रजापतिना हिङ्कारेण मृत्युम् अपसेधति

श्रीर् वा एषा प्रजापतिः साम्नो यत् हिङ्कारः
हुवे नु शक्रं पुरुहूतम् इन्द्रं स्वस्ति न इन्द्रो मघवान् कृणोतु
सिंहे म इत्य् अपां पूर्णे पात्रे ऽवेक्ष्य चतुष्पथे

मौन व्रती हविष्य आशी निगृहीत इन्द्रिय क्रियः
तत्र जलं दत्त्वा तस्मात् अन्यस्मिन् एवं द्वि मासाभ्याम् ज्येष्ठ आषाढाभ्याम् निःसारयेत् ततो वह्नि क्षिप्तौ लिङ्ग उपमम् लिङ्ग आकारम् भवेत् तदा कार्य क्षमम् कार्य साधकम् भूयात् इति परीक्षा
अत ऊर्ध्वं प्राजापत्यं विहितम्
पुनः सूक्ष्म गतिः सूक्ष्मा गतिर् गमनं प्रवर्तनं वा यस्य सः धूम रूप अवलोकन त्वात्

पुनर् जीवः अजीवे प्रकाश त्व अभावः स्वत्वं विहाय मलिन उपाधिक त्वात् निरुपाधौ उपाधि सम्पत्तिः इति तात्पर्यार्थः
अनन्तवतो ह लोकाञ् जयति य एतम् एवं विद्वांश् चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ऽनन्तवान् इत्य् उपास्ते
सः यः तम् न विद्यात् कथम् कुर्यात्

अथ वैश्वदेवम्

तस्मै रुद्राः माध्यंदिनम् सवनम् सम्प्रयच्छन्ति
नामधेयेन देवतां यजेत तद् देवतया वा ऋचा आग्नेयीम् वा ऊहेत् अग्नीषोमीयाम् ऐन्द्राग्नीं वा द्वि देवतेषु वैश्वदेवीं बहु देवतेषु
स एव तेन वसिष्ठस्य एक स्तोमभाग अनुमन्त्रेण अनुमन्त्रयेत बहुर् एव प्रजया पशुभिः प्रजायते
आदित्याय वा एष प्रातराहुत्या महाव्रतम् उपाकरोति तत् प्राणः प्रतिगृणात्य् अन्नम् अन्नम् इत्य् आदित्येन ह अस्य अह्ना महाव्रतं शस्तम् भवति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति
ब्रह्म भ्राजद् उदगाद् अन्तरिक्षं दिवं च ब्रह्म अवाधूष्ट अमृतेन मृत्युम्

अप इतस् एतु निरृतिर् इत्य् अनेन सूक्तेन जुहुयात्
तत् सर्व अङ्ग ग्रस्तम् गगनम् अभ्रम् लक्षणैः एव ज्ञातव्यम् इति अर्थः
सारस्वतेन अयनेन एष्यन्तः द्वयीर् गा उपकल्पयन्त ऋषभ एकादशाः अन्या ऋषभ एकशताः अन्याः
अयम् एव इदम् अग्र आकाश आसीत्
तेन प्रजाः असृजत
ध्यायन्ति इव देव मनुष्याः
अथ द्रव्य भेदान् लक्षयति
इन्द्राविष्णुभ्यां त्वा इति अछावाकस्य

यथाचमसं चमसिनो भक्षयन्ति
भण मसृण वाणि करवाणि पद पङ्कजम् स रस लसत् अलक्तक रागम्

त्वम् असि मम भूषणम् त्वम् असि मम जीवनम् त्वम् असि मम भव जलधि रत्नम्

प्रिये चारु शीले मुञ्च मयि मानम् अनिदानम् सपदि मदन अनलः दहति मम मानसम् देहि मुख कमल मधु पानम्
सु जातम् जातवेदसम् अग्निं वैश्वानरं विभुम्
यो वै साम्नः सुवर्णं विद्वान् साम्ना आर्त्विज्यम् करोत्य् अध्य् अस्य गृहे सुवर्णं गम्यते
अथ शकृत् व्यतिक्रमे पुरस्ताद् उपस्थानं जपति

या ओषधयो या वनस्पतयो या नद्यो यानि धन्वानि ये वना
तद् जात करण धिष्ठितः पुराणं नवं च रत्नं सारं फल्गु कुप्यं वा प्रतिगृह्णीयात्
तत एव स पराभवति

एतत् तद् यत् कृत्वा श्रेयान् मन्यत इति

अथ निर्बाध अपस्तम्भौ
इति परिभाषा

तत् बीजम् द्विविधं द्वि प्रकारम् पीत सितम् एकं अपरं सितं श्वेतं स्वर्ण रूप्य क्रिया योग्यम् इति अर्थः

इति उक्त विधानेन रक्तः अपि रसेन्द्रो बीजेन विना कर्म कृत् न भवति बीजेन एव कर्म कारी स्यात् इति अर्थः
प्र ह्रसीयसा वर्षीय आप्नोति य एवं वेद
वाश्रा इव धेनवः स्यन्दमाना अञ्जः समुद्रम् अव जग्मुर् आपः
एष प्रजापतिः यत् हृदयम्

एति स्वर्गं लोकं य एवं वेद
अथ परिस्तरण दाहे ऽग्नये क्षामवते नमो नमः क्षामवान् मा मा हिंसीन् मा मे गृहं मा मे धनं मा मे प्रजां मा मे पशून् इत्य् अभिमन्त्र्य अग्नये क्षामवते नमो नम इत्य् आहुतिं जुहुयात्

अपो ऽभ्यवहरेत्
अथ यं कामयेत श्रेयान् स्याद् रुचम् अश्नुवीत इति फल्गुनम् अस्य पवित्रं कुर्यात् श्रेयान् एव भवति रुचम् अश्नुते

राजानम् आनयति
अथ यत् परम् अतिभाति स पुण्य कृत्यायै रसः

तम् अभ्यतिमुच्यते
वैश्वानरस्य एनम् दंष्ट्रयोर् अपिदधामि

यद् अदो अदो अभ्यगच्छं यद् दोषा यत् पूर्वां रात्रिम्
कोश पूर्वे सर्व आरम्भाः

सिद्धं कालम् अ प्राप्तम् करोत्य् अ प्राप्तम् प्राप्तं वा इति अवस्तारः
अग्निः इति ग नौ
तस्मात् प्रह्वस् तिष्ठन् प्रेष्यति

तं वित्त्वा निविद्भिर् न्यवेदयन् यद् वित्त्वा निविद्भिर् न्यवेदयंस् तन् निविदां निविद् त्वम्
अर्यमणम् नु देवम् पूषणम् इति उत्तरयोः
पर्युक्षण अन्तान् व्यतिहरन् अभिपर्युक्षन् होमीयम्
कवि शस्तः बृहता भानुना अगाः हव्या जुषस्व मेधिर इति हव्य जुष्टिम् एव आशास्ते

तस्य वपाम् उत्खिद्य आहरन्ति
न अत्र एक पदाम् व्यवदध्यात्
किंविशिष्टैः सु निबिडैः घनैः

विडैः जारणायाः सुगम त्वम् आह ग्रासम् इत्यादि
तेजः असि

रायः पोषाय प्रति मुञ्चे अहम् त्वाम्
समग्रेषु गुणेषु मध्ये स्थिरत्वाच् चिरस्थायि त्वात् शक्ति उत्कर्ष विवर्तनात् उत्कृष्ट शक्ति त्वात् व्यवहाराय मुख्य त्वात् लोके शास्त्रे च मुख्य त्वेन व्यवह्रियमाण त्वात् बहु अग्र ग्रहणात् बहु गुण गणनायाम् प्रथम ग्रहणात्
अक्षाः फलवतीम् दत्त गां क्षीरिणीम् इव
अत्र कन्या वरयोः परस्पर राग प्रयुक्त समय बन्ध कृतः उपगमो गान्धर्व विवाहः इति तात्पर्यम्