tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
तद्वत् अहम् अपि उग्रम् तपो विरच्य तम् अरातिम् उन्मूलयिष्यामि लोक शरण्येन भवत् कारुण्येन इति नियमवन्तं भवन्तं प्राप्नवम् इति

तत् आकर्ण्य नीहार कर किरण निकर सम्पर्क लब्ध अवबोधः मागधो अगाध रुधिर विक्षरण नष्ट चेष्टः देवी वाक्यम् एव निश्चिन्वानस् तन्वानः प्रिय वचनानि शनैस् ताम् आह्वयत्

एनम् आयुष्मन्तम् पितृ रूपः भवान् अभिरक्षताद् इति

स कस्मिंश्चिद् अग्रहारे कालीं नाम कस्यचिद् भूसुरस्य नन्दिनीं विवाह्य तस्या अनपत्य तया गौरीं नाम तद् भगिनीम् काञ्चन कान्तिम् परिणीय तस्याम् एकम् तनयम् अलभत

भय आकुलेन दन्तावलेन झटिति वियति समुत्पात्यमानो बालको न्यपतत्

तद् अनुज्ञातेन तेन संयमी नृप समीपम् अनायि

सा तदा दयित मनोरथ पुष्प भूतम् गर्भम् अधत्त

जनपतिः एकस्मिन् पुण्य दिवसे तीर्थ स्नानाय पक्कण निकट मार्गेण गच्छन् अबलया कश्चिता उपलालितम् अनुपम शरीरम् कुमारं कंचिद् अवलोक्य कुतूहल आकुलः ताम् अपृच्छद् भामिनि रुचिर मूर्तिः स राज गुण सम्पूर्तिः असौ अर्भकः भवत् अन्वय सम्भवः न भवति कस्य नयन आनन्दः निमित्तेन केन भवत् अधीनः जातः कथ्यतां याथातथ्येन त्वया इति

ततो वीत प्रग्रहाः अ क्षत विग्रहाः वाहा रथम् आदाय दैवगत्या अन्तःपुर शरण्यम् महा अरण्यम् प्राविशन्

लोल अलकः बालको ऽपि शबरैः आदाय कुत्रचिद् उपानीयत

किम् एष तव नन्दनः सत्यम् एव
ततो वै सो ऽभवत्

इन्द्रियेण एव एनम् सोम पीथेन समर्धयति

सजातान् एव अस्मै अनुवर्त्मनः करोति

यद् बार्हस्पत्यः

अ धृतः वा एतस्मिन् सोम पीथः यस् सोमं वमिति

सौम्यं श्यामाकं चरुं निर्वपेत् सोम वामी
न आमयति न रुदति यत्र वयं वदामो यत्र वा अभिमृशामसि इति उभौ अभिमृश्य अथ अस्यै शिरस्त उद कुम्भम् अपिहितम् निदधाति

विज्ञायते च मम नाम प्रथमं जातवेद इति

एवम् अस्यै सु पुत्रायै जाग्रत

पशूनां त्वा हुंकारेण अभिजिघ्रामि असौ आयुषे वर्चसे हुम्

एवम् उत्तरम्

प्रजापते

प्रिया धनस्य भूया एधमाना स्वे वश इति

आपो गृहेषु जाग्रत यथा देवेषु जाग्रथ
बहु मानेन वै कृष्णः त्रिस् कृत्वा वै प्रदक्षिणम्

आश्रमं च उपमन्योः वै दृष्टवन् तत्र तं मुनिम्

एतत् वः कथितं सर्वं संक्षेपात् न च संशयः
द्विषन्तम् एते अनुयन्तु सर्वे पराञ्चो यन्तु निवर्तमानाः

यन् मर्कटः श्वापदो वायसो यदि इदम् राष्ट्रं जातवेदः पताति पुरुषरक्षसं इषिरं यत् पताति
माता पित्रोः अ शुश्रूषाम् सर्वं पुनीत मे यवाः

श्रप्यमाणे रक्षां कुर्यात्

नमो रुद्राय भूत अधिपतये

शृतं च लघ्व् अश्नीयात् प्रयतः पात्रे निषिच्य

अथ कर्मभिर् आत्म कृतैः गुरुम् इव आत्मानम् मन्येत् आत्म अर्थे प्रसृति यावकम् श्रपयेद् उदितेषु नक्षत्रेषु

सप्त रात्रम् पीत्वा भ्रूण हननम् गुरु तल्प गमनम् सुवर्ण स्तैन्यम् सुरा पानम् इति च पुनाति

श्व सूकर अवधूतम् च काक उच्छिष्ट हतम् च यत्
स दुन्दुभे सजूस् इन्द्रेण देवैः दूरात् दवीयः अप सेध शत्रून्

अभि स्तन दुरिता बाधमानः
तत् स्त्रियाम् अनु सिच्यते
स्तुते यजमानं वाचयति श्येनो ऽसि गायत्र छन्दाः अनु त्वा रभे स्वस्ति मा संपारय आ मा स्तुतस्य स्तुतं गम्याद् इन्द्रवन्तो वनामहे धुक्षीमहि प्रजाम् इषम् आपं समापं साम्ना समापम् इति

स्तुतस्य स्तुतम् अस्य् ऊर्जस्वत् पयस्वद् इत्य् आवर्तिषु

दक्षिणं पादम् अन्तर्वेदि मा अस्मात् इति सव्यं बहिर्वेदि

ब्रह्मन् स्तोष्यामः प्रशास्तर् इति
वेगा वेग समुत्थाः च रोगाः तेषाम् च भेषजम्

परं प्रयत्नम् आतिष्ठेत् बुद्धिमान् हित सेवने

हितं क्रमेण सेवेत क्रमः च अत्र उपदिश्यते

बुद्धि विद्या वयस् शील धैर्य स्मृति समाधिभिः

स्त्री भोग स्तेय हिंसा आद्या तस्या वेगान् विधारयेत्

वर्ज्याः सेव्याः च पुरुषा धीमता आत्म सुख अर्थिना

देह प्रवृत्तिः या काचिद् विद्यते पर पीडया

हृदय आदि उपरोधः च इति व्यायाम लक्षणम्

यथाक्रमं यथायोग्यम् अतस् ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्

एतान् एवंविधान् च अन्यान् यो ऽतिमात्रं निषेवते

गजं सिंह इव आकर्षन् सहसा स विनश्यते

साहसानाम् अ शस्तानाम् मनस् वाच् काय कर्मणाम्

रसायनानि सिद्धानि वृष्य योगान् च काल विद्

सङ्गो विष् मूत्र वातानाम् आध्मानम् वेदना क्लमः
तद् प्रसादात् प्रभा युक्तम् स्थावरैः जङ्गमैः तथा

तपनीय सवर्णैः च अतसी पुष्प संनिभैः

न तद् धान्यम् न तत् सस्यम् न तत् शाकम् न तत् फलम्

द्रष्टुः दृष्ट्या हित मुदैः कुमुदैः चन्द्र संनिभैः

पञ्च वर्णैः समाकीर्णैर् बहु वर्णैः तथा एव च

शृङ्गाटक मृणालैः च राजत उत्पलैः

सरांसि तत्र दिव्यानि नद्यः च विमल उदकाः

नाग लोक उद्भवम् दिव्यं नर लोक भवम् च यत्
ये ऽस्यां स्थ प्राच्यां दिशि हेतयो नाम देवास् तेषां वो अग्निर् इषवः

ते नो मृडत ते नो ऽधि ब्रूत तेभ्यो वो नमस् तेभ्यो वः स्वाहा
मानस्य पत्नि शरणा स्योना देवी देवेभिः निमिता असि अग्रे

आ इमाम् कुमारस् तरुण आ वत्सो जगता सह
इति एनम् शुद्धस्य सत्त्वस्य सप्तविधं भेद अंशम् विद्यात् कल्याण अंश त्वात् तद् संयोगात् तु ब्राह्मम् अत्यन्त शुद्धम् व्यवस्येत्

अलसं केवलम् अभिनिविष्टम् आहारे सर्व बुद्धि अङ्ग हीनम् वानस्पत्यं विद्यात्

तत्र शरीरं योनि विशेषात् चतुर्विधम् उक्तम् अग्रे

भीरुम् अबुधम् आहार लुब्धम् अनवस्थितम् अनुषक्त काम क्रोधम् सरण शीलम् तोय कामम् मात्स्यं विद्यात्

महाभूत विकार प्रविभागेन तु इदानीम् अस्य तान् च एव अङ्ग अवयवान् कांश्चित् पर्याय अन्तरेण अपरान् च अनुव्याख्यास्यामः

तस्या गर्भ आपत्त्याः द्वैहृदय्यस्य च विज्ञान अर्थम् लिङ्गानि समासेन उपदेक्ष्यामः

अमर्षिणम् अनुबन्ध कोपम् छिद्र प्रहारिणम् क्रूरम् आहार अतिमात्र रुचिम् आमिष प्रियतमम् स्वप्न आयास बहुलम् ईर्ष्युम् राक्षसं विद्यात्

शूरं धीरं शुचिम् अशुचि द्वेषिणम् यज्वानम् अम्भस् विहार रतिम् अक्लिष्ट कर्माणम् स्थान कोप प्रसादम् वारुणं विद्यात्

तद् यथा शुचिं सत्य अभिसंधम् जित आत्मानम् संविभागिनं ज्ञान विज्ञान वचन प्रतिवचन सम्पन्नम् स्मृतिमन्तं काम क्रोध लोभ मान मोह ईर्ष्या हर्ष अमर्ष अपेतम् समं सर्व भूतेषु ब्राह्मं विद्यात्

एवम् अनया आनुपूर्वया अभिनिर्वर्तते कुक्षौ

तेषां तु त्रयाणाम् अपि सत्त्वानाम् एकैकस्य भेद अग्रम् अपरिसंख्येयं तरतम योगात् शरीर योनि विशेषेभ्यः च अन्योन्य अनुविधान त्वात् च

सप्तमे मासि गर्भः सर्वैः भावैः आप्याय्यते तस्मात् तदा गर्भिणी सर्व आकारैः क्लान्ततमा भवति

ये च गर्भ विघात उक्ताः भावाः तान् च अपि उदार धीः

तत्र पूर्वं चेतना धातुः सत्त्व करणः गुण ग्रहणाय प्रवर्तते स हि हेतुः कारणं निमित्तम् अक्षरम् कर्ता मन्ता वेदिता बोद्धा द्रष्टा धाता ब्रह्मा विश्वकर्मा विश्वरूपः पुरुषः प्रभवो ऽव्ययो नित्यो गुणी ग्रहणं प्रधानम् अव्यक्तम् जीवो ज्ञः पुद्गलः चेतनावान् विभुः भूतात्मा च इन्द्रियात्मा च अन्तरात्मा च इति
तस्य ह एतस्य न एव काचन आर्तिः अस्ति य एवं वेद
इष्टयः पाप नाशिन्यः वैश्वानर्या समन्विताः
इति अभ्रक चारण अर्थम् संधानम्

समङ्गा जलजा च एव मांसी पाषाणभेदिका

कुर्कुरी हलिनी च एव बृहती वज्रकन्दकम्

विड प्रभूत दानात् वा भुङ्क्ते जीर्णात् अजीर्ण गः

द्रव्य त्वम् अभ्रकेण आह अभ्रक जीर्णः इत्यादि

रसचन्द्रौकसश् च एव तथा च जलमूलकः

दन्ती गोजिह्विका च एव गरुडी हेमपुष्पिका
असत् सु मे जरितर् स अभिवेगः पिब सोमम् अभि यम् उग्र तर्दः कया शुभा सवयसः सनीडाः मरुत्वाꣳ इन्द्र वृषभः रणाय जनिष्ठाः उग्रः सहसे तुराय इति मरुत्वतीयम्

एकविंशतौ प्राक् उपोत्तमायाः समिधा अग्निम् इति चतस्रः
नाना जुहोति

तस्माद् अग्नि चितः न अश्लीलम् कीर्तयेत्

भ्रातृव्यम् एव अस्मै जनयति

द्वाभ्यां प्रवृणक्ति

ऊर्जम् एव अस्मै अपिदधाति

यद् एताभिस् समिध आदधाति इध्मम् एव अस्मै स्वदयति

यद् एताभिस् समिध आदधाति रक्षसाम् अपहत्यै

यास् सेना अभीत्वरीर् इत्य् अग्निं वै जातं रक्षांस्य् अजिघांसन्

ये जनेषु मलिम्लव इति वैकङ्कतीम्
तस्य प्राणो ऽर्को ऽन्नम् अशीतयो ऽन्नेन हि इदम् सर्वम् अश्नुते

पुरुष एव उक्थम् अयम् एव महान् प्रजापतिर् अहम् उक्थम् अस्मि इति विद्यात्

तद् एतद् ब्रध्नस्य विष्टपं यद् एतन् नासिकायै विनतम् इव
हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्

नित्यो ऽनित्यानां चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान्

वायुर् यथा एकः भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव
यस्मात् अस्मत् द्विषाम् एष शरणं वरुणालयः

एवम् उक्तः सुरेन्द्रः तु कोपात् संरक्त लोचनः

भजस्व इति यतो वेश्या धर्मः एष त्वया कृतः

प्रत्यब्दं तु फल त्यागम् एवम् कुर्वन् न सीदति

कथं च मित्रावरुणौ पितरौ अस्य तौ स्मृतौ

लोपामुद्रे नमः ते अर्घः मे प्रतिगृह्यताम्

मारुतेन समं लोके तव जन्म भविष्यति

अगस्त्य उवाच

ततः परम् अथो वह्नि मारुतौ अमर अधिपः

अधर्म एष देवेन्द्र सागरस्य विनाशनम्

धेनुं नरः क्षीरवतीं प्रणम्य स वत्स घण्टा आभरणाम् द्विजाय

एवम् अस्तु इति ते अपि उक्त्वा जग्मुः देवाः यथागतम्

इह पठति शृणोति वा य एतद् युगल मुनि प्रभव अर्घ्य सम्प्रदानम्

अगस्त्य इति उग्र तपाः संबभूव पुनर् मुनिः

भक्षितो येन समुद्रः शोषितः पुरा

लक्ष्मी च विपुला नाथ कथं स्यात् पुरसूदनैः
अन्वागन्ता यजमानः स्वस्ति इष्टापूर्तम् स्म कृणुत आविस् अस्मै
एवम् एव द्वितीयः पर्यायः संतिष्ठते

व्यपोहन्ते

एवं तृतीयः

बर्हिषी अन्तर्धाय पयसा श्रीणाति

अथ एनम् ऊर्ध्वम् उन्मार्ष्टि विश्वेभ्यस् त्वा इन्द्रियेभ्यः दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्य इति

अथ आदत्ते मैत्रावरुण पात्रम्

अभिषुण्वन्ति

अथ एनम् अपयत्य पुनर् एव उपयच्छति इन्द्र वायू इमे सुता इत्य् अनुद्रुत्य उपयाम गृहीतः असि इन्द्र वायुभ्याम् त्वा जुष्टं गृह्णामि इति
यत् सुवर्णम् ज्योतिः तत् बार्हस्पत्यम्

अग्निना अवेक्षते

तस्मिन् होतव्यम्

यत् स धूमम् तत् वैश्वदेवम्

यत् तुरीयम् अनृतम् तत् मनुष्येषु न्यदधात्

यत् न व्याहरत् तत् एव अतप्यत

अग्निहोत्रम् जुहुयात्

ताः उद्भवः स्थ इति उदभावयत्

अङ्गानि अवति
महादेव उवाच

देव माया अभिभूतानाम् दण्डस् तत्र धृतो मया

कीर्त्यमाने हृषीकेशे संनिन्ये यज्ञ भावने

रचित आत्म भेद मतये स्व संस्थया विनिवर्तित भ्रम गुण आत्मने नमः

बाहुभ्याम् अश्विनोः पूष्णो हस्ताभ्यां कृत बाहवः

दक्ष उवाच

ब्राह्मणा ऊचुः

सद्यः सुप्त इव उत्तस्थौ ददृशे च अग्रतस् मृडम्

अनन्य भाव एक गतिम् शक्तिः सुप्ता इव पूरुषम्

तद् ब्राह्मणान् परम सर्व विपत्सु पासि पालः पशून् इव विभो प्रगृहीत दण्डः
अन्यत् तद् दैवतम् तद् छन्दसम् सूक्तम् आहृत्य तस्मिन् निविदं दध्यात्

मनसा वै यज्ञस् तायते मनसा क्रियते

पच्छो वै देवा यज्ञं समभरंस् तस्मात् पच्छो निविदः शस्यन्ते

पथो वा एष प्रैति यो यज्ञे मुह्यति मा यज्ञाद् इन्द्र सोमिन इति यज्ञाद् एव तन् न प्रच्यवते

प्रजा वै तन्तुः प्रजाम् एव अस्मै एतत् संतनोति
यद् ऐन्द्रे द्वे सह कुर्याज् जामि स्यात्

पञ्च एतानि संसृष्टानि

अग्निः प्रवापयिता

अग्निर् वा अग्रे हिरण्यम् अविन्दत्

यत् संसृष्टम्

मधु भवति

प्रजापतिः पशूनां योनिः

तया अयजत

पशून् एव अवरुध्य आयुः उपैति

अस्यां पुनन्ति

आयुर् अग्नौ प्रदध्यात्
अदित्यास् त्वा पृष्ठे सादयामि इति

को ह तद् वेद यावद् एतस्य न क्रियते यावन् न चीयते तद् एताभिः कल्पयति तद् भिषज्यति

तस्माद् ऋतून् अनु वायुर् आवरीवर्ति

एकया व्याहृत्या व्यावर्तयति

तस्मात् पुरो व्याघ्रो जायते पश्चात् सिंहः

तस्माद् ऋतवो व्यावर्तन्ते
वैश्वानरो न आगमद् इमं यज्ञं सजूर् उप
चतुःषष्टि अंशात् बीज प्रक्षेपः मुखम् उच्यते

तत् वङ्गम् तार विधौ रूप्य विधाने योज्यं रसेन सह मिलितं कार्यम् इति अर्थः

इति
तेन गन्ध माल्य लोकेन सम्पन्नः महीयते

तेन पितृ लोकेन सम्पन्नः महीयते
आग्रहायणीं व्याख्यास्यामः

स्योना पृथिवि भव अनृक्षरा निवेशनी
पाण्डु रोगम् ततः शून नाभि पाद आस्य मेहनः

श्वास कास अतिसार आस्य शोष हिध्मा वमि भ्रमैः

गम्भीर पाकः प्राज्य ऊष्मा स्पृष्टः क्लिन्नो ऽवदीर्यते

दुष्प्रबोधो ऽश्नुते निद्रां सो ऽग्निविसर्प उच्यते

शीर्ण स्नायु सिरा मांसाः प्रक्लिन्नाः शव गन्धयः

कफात् कण्डू युतः स्निग्धः कफ ज्वर समान रुज्

प्राग्रूपम् अस्य हृदय स्पन्दनम् रूक्ष ता त्वचि

पित्ताद् द्रुत गतिः पित्त ज्वर लिङ्गः अति लोहितः

मर्म उपतापात् संमोहाद् अयनानां विघट्टनात्

स्निग्ध उष्ण मर्दनैः शाम्येद् रात्रौ अल्पः दिवा महान्
ग्रहणम् आ ग्रहणात्

प्र यच्छ पर्शुम् इति दर्भ लवनम् प्रयच्छति

त्रिर् उदकक्रिया

स्तुवानम् इदं हविः निस्सालाम् अराय क्षयणम् शं नो देवी पृश्निपर्णी आ पश्यति तान्त् सत्य ओजाः त्वया पूर्वम् पुरस्ताद् युक्तः रक्षः हणम् इति अनुवाकश् चातनानि
एवम् एव एष संप्रसादो अस्मात् शरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिर् उपसंपद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते

अशरीरो वायुः

स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर् वा यानैर् वा ज्ञातिभिर् वा न उपजनम् स्मरन्न् इदं शरीरम्
वाच् अनुष्टुभ्

त्वां चित्रश्रवस्तम यद् वाहिष्ठं तद् अग्नय इत्य् अनुष्टुभौ सम्याज्ये

ता वै विपर्यस्यति
या वै प्रजा भ्रंशन्ते संवत्सरात् ता भ्रंशन्ते

एषा वा अग्नेः प्रिया तनूर् या वैश्वानरी

यद् अग्नये वैश्वानराय निर्वपत्य् अश्नुते तं कामं यस्मै कामाय दीयते
ऋषिभ्यो नारद आदि उक्ताः पूजाः स्नान आदि पूर्विकाः

हिमवत् दुहित्री भूत्वा पत्नी शम्भोः अभूत् पुनः

संनत्यां च क्रतोः आसन् बालिखिल्या महा ओजसः

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मनः तु सः

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

प्राकृतो वैकृतश् च एव कौमारो नवमस् तथा
ब्रह्म लोकम् अभिजयति इति विज्ञायते

सु पूर्वाम् अपि पूर्वाम् उपक्रम्य उदिते आदित्ये समाप्नुयात्

अथ अतस् संध्या उपासन विधिम् व्याख्यास्यामः
अथ यत् निधनम् उपैति रेतः एव तेन विकृतम् प्रजनयति

तम् ह एतम् एके प्रत्यक्षम् एव गायन्ति प्राण प्राण प्राण हुम् भास् ओवा इति

अथ यत् तत् मनः आसीत् स चन्द्रमाः अभवत्

अथ यत् तत् चक्षुः आसीत् सः आदित्यः अभवत्
अग्न्याधेयम्

वाजपेयात् अश्वमेधः
अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वः प्रतिनिवर्त्य तं रथ वरम् पुनर् अपि पुरवरं प्राविक्षत्

उद्यान भूमिम् गमिष्यामि इति

इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वः संचोदितः सन् तेन देवपुत्रेण राज्ञः शुद्धोदनस्य इमम् स्वप्नम् उपदर्शयति स्म यत् राजा शुद्धोदनः सुप्तः स्वप्न अन्तर गतः ऽद्राक्षीत् बोधिसत्त्वं रात्रौ प्रशान्तायाम् अभिनिष्क्रमन्तम् देव गण परिवृतम्

इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो ऽपरेण काल समयेन पश्चिमेन नगर द्वारेण उद्यान भूमिम् अभिनिष्क्रमन् महता व्यूहेन सो ऽद्राक्षीत् पुरुषं मृतं कालगतं मञ्चे समारोपितं चैल वितानीकृतम् ज्ञाति संघ परिवृतम् सर्वै रुदद्भिः क्रन्दद्भिः परिदेवमानैः प्रकीर्ण केशैः पांशु अवकीर्ण शिरोभिः उरांसि ताडयद्भिः उत्क्रोशद्भिः पृष्ठतो ऽनुगच्छद्भिः

वाहनानि योजयति स्म
गाति स्था घु पा भूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु

णौ गमिर् अ बोधने

अध्ययनतो अ विप्रकृष्ट आख्यानाम्

अधिकरण एतावत्त्वे च

विभाषा समीपे

उपज्ञा उपक्रमम् तद् आदि आचिख्यासायाम्

पूर्व वत् अश्ववडवौ

यस्क आदिभ्यः गोत्रे

घञ् अपोः च
न अ विप्रोष्य स्त्रीणाम् अ मातृ पितृव्य भार्या भगिनीनाम्

राज्ञः च अ जपः प्रेष्यः
सुकुमारी कुमारी च नलिनी धेनुका च या

कुशलो मन्दगः च उष्णः पीवरो ऽथो ऽन्धकारकः

लोकालोकः ततस् शैलो योजन अयुत अविस्तृतः

श्वेतो ऽथ हरितः च एव जीमूतो रोहितः तथा
सहसा उत्पद्यते जन्तोः हीयमानस्य न अस्ति सः

तत्र आदितस् एव वर्ण अधिकारः

यत् च अन्यत् अपि किंचित् स्याद् वैकृतं स्वर वर्णयोः

तत्र यानि पुरुषम् अनाश्रितानि तानि उपदेशात् युक्त्याः च परीक्षेत पुरुष संश्रयाणि पुनः प्रकृतितो विकृत्याः च

जाति कुल देश काल वयस् प्रत्यात्म नियता हि तेषां तेषां पुरुषाणां ते ते भाव विशेषाः भवन्ति
सर्वं तं परादाद् यो अन्यत्र आत्मनः सर्वं वेद

सा ह उवाच मैत्रेयी यन् नु म इयं सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात् कथं तेन अमृता स्याम् इति

एवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रम् एकायनम्

न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्य् आत्मनस् तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति

स यथा सैन्धव खिल्यः उदके प्रास्त उदकम् एव अनुविलीयेत न ह अस्य उद्ग्रहणाय इव स्यात्

एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम्

एवं सर्वेषां कर्मणां हस्ताव् एकायनम्

न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस् तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति

न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्य् आत्मनस् तु कामाय जाया प्रिया भवति

हन्त ते ऽनया कात्यायन्या अन्तम् करवाणि इति

दुन्दुभेस् तु ग्रहणेन दुन्दुभि आघातस्य वा शब्दो गृहीतः

एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुर् एकायनम्

न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्य् आत्मनस् तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति
बह्वीः प्रजाः पुरुषात् सम्प्रसूताः

वाच् विवृताः च वेदाः
यद् विबाधवते यान्य् एव अभितस् आसंस् तानि तेन व्यबाधन्त

देवतासु वा एते समृच्छन्ते येषां सोमौ समृच्छेते

य एव एनेन तं तेन विबाधते

सर्व आयुः अभिभूर् इति

अग्नये क्षमवते ऽष्टाकपालं निर्वपेत्

ते देवा अविदुः

ते ऽसुराञ् जित्वा रक्षांस्य् अपानुदन्त

तम् आसाद्य एतैः यजुर्भिर् अभिमृशेत्

एतया यजेत भ्रातृव्यवान् यो बहु भ्रातृव्यः स्यात्

ते देवा अग्ना एव अनाथन्त
तस्मान् न प्रतिगृह्यः

एष प्रजापतिः

एतावन्ति वै छन्दांसि

भूयस् त्वा एतं वरुणो गृह्णाति य एतया इष्ट्वा अपरम् अश्वं प्रतिगृह्णाति

वरुणो वा एतम् अग्रे प्रत्यगृह्णात्

यस् ते राजन् वरुण त्रिष्टुभ् छन्दाः जगत् छन्दाः अनुष्टुभ् छन्दाः पाशस् तं त एतद् अवयजे तस्मै स्वाहा इति

तैर् एष गृह्णाति यं वरुणो गृह्णाति
अन्नस्य कुल्या उप तान् क्षरन्तु सत्या एषाम् आशिषः सन्तु कामैः स्वधा नमः पितृभ्यः स्वाहा इति
सर्वस्य त्व् एव अन्नस्य एतान् बलीन् हरेत् पित्र्यस्य वा स्वस्त्ययनस्य वा अर्थार्थस्य वा

अथ अपि उदाहरन्ति

अथ स स्तूपम् स रक्षस् जनेभ्यः
यत्र एनम् आमन्त्रयते ब्रह्मन् स्तोष्यामः प्रशास्तर् इति तत् प्रसौति हिं देव सवितर् एतत् ते प्राह तत् प्र च सुव प्र च यज बृहस्पतिर् ब्रह्मा आयुष्मत्याः ऋचो मा गात तनू पात् साम्नः सत्या व आशिषः सन्तु सत्या आकूतय ऋतं च सत्यं च वदत स्तुत देवस्य सवितुः प्रसवे

सो अत्र एव आस्ते आ सवनीयस्य वपाया होमात्
इमौ वै लोकौ सह आस्ताम् तौ व्यैतां न अवर्षत् न समतपत् ते पञ्चजना न समजानत तौ देवाः समनयंस् तौ संयन्ताव् एतं देव विवाहम् व्यवहेतां रथंतरेण एव इयम् अमूं जिन्वति बृहता असौ इमाम्
उमा ऊर्णयोः वा

श्रविष्ठा फल्गुनी अनुराधा स्वाति तिष्य पुनर्वसु हस्त विशाखा आषाढा बहुलात् लुक्

सो ऽस्य निवासः

अ चित्तात् अ देश कालात् ठक्

अन् उदात्त आदेः च

तित्तिरि वरतन्तु खण्डिक उखात् छण्

व्रीहेः पुरोडाशे

सर्वत्र अण् च त लोपः च

युष्मद् अस्मदोः अन्यतरस्यां खञ् च

प्रावृष एण्यः

त्रपु जतुनोः षुक्

प्राणि रजत आदिभ्यः ऽञ्

पुराण प्रोक्तेषु ब्राह्मण कल्पेषु

मयड् वा एतयोः भाषायाम् अ भक्ष्य आच्छादनयोः

द्वीपाद् अनुसमुद्रं यञ्

कलापिनो 'ṇ

तूदी शलातुर वर्मती कूचवारात् ढक् छण् ढञ् यकः
यं वैद्य मानी तु अबुधः विरेचयति मानवम्

अतियोग अनुबद्धानाम् सर्पिस् पानम् प्रशस्यते

आध्मानम् अरुचिः छर्दिः अदौर्बल्यम् अलाघवम्

जायन्ते हेतु वैषम्यात् विषमा देह धातवः

रोगाणां प्रसवानां च गतानाम् आगतिः ध्रुवा

ज्ञायते नित्य गस्य इव कालस्य अत्यय कारणम्
स एतम् एव लोकम् पुनः प्रजानन्न् अभ्यारोहन्न् एति

स एवम् एते देवते अनुसंचरति

तं चन्द्रमसम् अभिप्रवहति

ब्रह्मणो लोकम् इति

एतस्य वै कामाय नु ब्रुवते वा श्राम्यन्ति वा क एतत् प्रास्य पुनर् इह ईयात् अत्र एव स्याद् इति
आहार द्वेषिणम् पश्यन् लुप्त चित्त मुद् अर्दितम्

रक्त माली हसन् उच्चैस् दिग्वासाः दक्षिणां दिशम्

असत्तमः पश्यति यः शृणोति अपि असतः स्वनान्

स्वप्ने यक्ष्माणम् आसाद्य जीवितं स विमुञ्चति

शूल आटोप अन्त्र कूजाः च दौर्बल्यं च अति मात्रया

स्तभ्येते प्रतिबुद्धस्य हनू मन्ये तथा अक्षिणी

भाविकं दोष जम् च एव स्वप्नं सप्तविधं विदुः
मुनय ऊचुः

पञ्चभूतानि अहंकारात् तन्मात्राणि च जज्ञिरे

महत् आदयः विशेष अन्ताः हि अण्डम् उत्पादयन्ति ते

सत्त्वं गुणम् उपाश्रयितुम् विष्णुः विश्वेश्वरः स्वयम्

एको ऽपि सत् महादेवः त्रिधा असौ समवस्थितः

तस्मात् चतुर्गुणाः आपो विज्ञेयाः तु रस आत्मकाः

प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद् विश्व समुद्भवः

तमस् गुणम् समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत्

सर्वज्ञाः शान्त रजसः नित्यं मुदित मानसाः

शब्दः स्पर्शः च रूपं च रसो गन्धं समाविशन्

सर्व भूत मयः ऽव्यक्तो हि अन्तर्यामी ईश्वरः परः

ईश्वरा योग धर्माणः ये च अन्ये तत्त्व चिन्तकाः

वैकारिकः तैजसः च भूत आदिः च एव तामसः

शब्दः स्पर्शः च रूपं च रस मात्रम् समाविशन्

सृष्टं च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः

अनेक भेद भिन्नः तु क्रीडते परमेश्वरः
ॐ सत्यं शिवाय स्वाहा

एकपर्णा इव ज्ञेया अपर्णा इव सुव्रताः

ॐ भव जलं मे गोपाय जिह्वायां रसं भवाय देवाय भुवः स्वाहा

मुनि पुत्राय दातव्यं न च अभक्ताय सुव्रताः

ॐ भव जलं मे गोपाय जिह्वायां रसं भवस्य पत्न्यै भुवः स्वाहा

त्रि अहम् च एव तु रुद्रस्य महा चरु निवेदनम्

पर्वते वा नदी तीरे वने वा आयतने ऽपि वा

ॐ जनः प्रकृतये नमः

ॐ तपः मुद्गलाय नमः

ॐ तपः मुद्गलाय स्वाहा

स्थण्डिलं वा प्रकर्तव्यम् इषु मात्रम् पुनः पुनः

शल्यम् उद्धृत्य यत्नेन स्थण्डिलं सैकतं भुवि

भूर् भुवः स्वः स्वाहा

ॐ पशुपते पाशं मे गोपाय भोक्तृ त्व भोग्यम् पशुपतेर् देवस्य पत्न्यै सत्यं नमः

ॐ भूः स्वाहा

श्राद्ध मार्ग क्रमम् साक्षात् श्राद्ध अर्हानाम् अपि क्रमम्

पशुपते पाशं मे गोपाय भोक्तृ त्व भोग्यम् पशुपतये देवस्य सत्यं स्वाहा

ब्रह्मणा कथितं सर्वं मुनीनां भावितात्मनाम्

ॐ महः ईश्वराय नमः

ॐ स्वः स्वाहा

प्राण आदिभिः च जुहुयाद् घृतेन एव तु केवलम्
ययोर् ओजसा स्कभिता रजांसि इति वैष्णुवारुणीम् ऋचं शंसति विष्णुर् वै यज्ञस्य दुरिष्टम् पाति वरुणः सु इष्टम् तयोर् उभयोर् एव शान्त्यै

एवा न इन्द्रो मघवा विरप्शी इति उत्तमया परिदधाति इयम् वा इन्द्रो मघवा विरप्शी
रजस्वला कृष्ण शकुनि पद उपहतम्

पर्युषितम् अशाक भक्ष स्नेह मांस मधूनि

अजा महिष्योः च
शाकल्य ग्रहणम् विभाषा अर्थम्
प्र वो देवाय अग्नये इत्य् अनुष्टुभः
प्रेक्षणीय उत्पल श्यामम् सर्व अवयव सुन्दरम्

ततो ऽभवत् पारिजातः सुर लोक विभूषणम्

नूनं तपो यस्य न मन्यु निर्जयः ज्ञानं क्वचित् तच् च न सङ्ग वर्जितम्

कौस्तुभ आख्यम् अभूत् रत्नम् पद्मरागो महा उदधेः

ऐरावण आदयः तु अष्ट दिग्गजा अभवन् ततस्

तस्यां चक्रुः स्पृहां सर्वे स सुर असुर मानवाः

दैत्य यूथप चेतःसु कामम् उद्दीपयन् मुहुः

समान कर्ण आभरणम् सु कपोल उन्नस आननम्

देवाः स्वं भागम् अर्हन्ति ये तुल्य आयास हेतवः

तत ऐरावतो नाम वारण इन्द्रः विनिर्गतः

आभिषेचनिका भूमिः आहरत् सकल ओषधीः

दन्तैः चतुर्भिः श्वेत अद्रेः हरन् भगवतो महिम्

मा खिद्यत मिथो ऽर्थं वः साधयिष्ये स्व मायया

ममन्थुः तरसा सिन्धुं हविर्धानी ततो ऽभवत्

पीत वासाः महा उरस्कः सु मृष्ट मणि कुण्डलः

अभ्रमु प्रभृतयः ऽष्टौ च करिण्यः तु अभवन् नृप
सर्वं नमः शिवाय इति नमो हंसः शिवाय च

तस्मात् लिङ्गम् गुरुतरतरं पूजयेत् स्थापयेत् वा यस्मात् पूज्यः गणपतिः असौ देव मुख्यैः समस्तैः

समर्च्य स्थापयेत् लिङ्गम् तीर्थ मध्ये शिव आसने

उत्थाप्य स्वस्तिकं ध्यायेत् मण्डपे लक्षण अन्विते

प्रधानं कुण्डम् ईशान्याम् चतुर् अस्रम् विधीयते

तस्मात् स वेदिकम् लिङ्गं स्थापयेत् स्थापक उत्तमः

विष्णुगायत्रिया भागं वैष्णवं तु अथ विन्यसेत्

हेम रत्न मयम् वा अपि राजतं ताम्र जम् तु वा
एक अ चः ब शः भ ṣ झ ṣ अन्तस्य स् ध्वोः

स्वरितो वा अन् उदात्ते पद आदौ

अदसो अ सेः दाद् उ दो मः

छन्दसि इ रः

परेश् च घ अङ्कयोः

सञ्ज्ञायाम्

श्यो अ स्पर्शे

नशेर् वा

स्वरितम् आम्रेडिते असूया सम्मति कोप कुत्सनेषु

नसत्त निषत्त अनुत्त प्रतूर्त सूर्त गूर्तानि छन्दसि

निगृह्य अनुयोगे च

क्विन् प्रत्ययस्य कुः

हो ढः

उदन्वन् उदधौ च
अह्ने आत्मानम् परि ददे

यः पुरुषेण ईयते रथेन क्रव्य अद् यातुः पिशुनः पिशाचः वैश्वानरेण सयुजा सूर्येण तम् अत्र अपि प्र दह जातवेदः

अ लोकाः अस्मै प्रदिशः भवन्तु
तां ब्रूयाद् इमाम् एरकां दक्षिणेन पादेन अभिजहि इति

स्नात्वा माता पितरा परिचरेत्

दक्षिणतो ऽग्नेः शमी पलाश मिश्रान् लाजान् शूर्पे माता धारयेत्

प्रज्वलितम् उपतिष्ठत इमाम् अग्निः त्रायताम् गार्हपत्यः प्रजाम् अस्यै नयतु दीर्घम् आयुः

उभौ अन्वारभेयाताम्
आश्रय कारी सम्पन्न घाती पार्ष्णिर् आसारो मध्यम उदासीनो वा प्रतिकर्तव्यः संकटो मार्गः शोधयितव्यः कोशो दण्डो मित्र अमित्र अटवी बलम् विष्टिर् ऋतुर् वा प्रतीक्ष्याः कृत दुर्ग कर्म निचय रक्षा क्षयः क्रीत बल निर्वेदः मित्र बल निर्वेदः च आगमिष्यति उपजपितारो वा न अतित्वरयन्ति शत्रुर् अभिप्रायं वा पूरयिष्यति इति शनैर् यायात् विपर्यये शीघ्रम्

स्व देशात् अन्वायतिर् वीवधः

हस्ति स्तम्भ संक्रम सेतु बन्ध नौ काष्ठ वेणु संघातैः अलाबु चर्म करण्ड दृति प्लव गण्डिका वेणिकाभिः च उदकानि तारयेत्
नैष्कर्म्यं लभते सिद्धिं रोचन अर्था फल श्रुतिः

परस्पर अनुकथनम् पावनं भगवत् यशः

श्री राजा उवाच

न आत्मा जजान न मरिष्यति न एधते ऽसौ न क्षीयते सवन विद् व्यभिचारिणां हि

पाद्य आदीन् उपकल्प्य अथ संनिधाप्य समाहितः

विकर्मणा ह्य् अधर्मेण मृत्योर् मृत्युम् उपैति सः

सत्त्वं रजस् तम इति त्रिवृद् एकम् आदौ

जन्म कर्म गुणानाम् च तद् अर्थे अखिल चेष्टितम्

श्री राजा उवाच

शुचिः सम्मुखम् आसीनः प्राण संयमन आदिभिः

दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्व् अद्धा यथोचितम्
पत्नीसंयाज अन्तः

स यत्र माध्यंदिने सवने तृतीयसवनाय वसतीवरीभ्यो ऽवनयति तद् वसतीवरी कलशे यावत् मात्रीः अतिशिष्य आग्नीध्रम् द्रुत्वा छायायै च आतपतः च सन्धौ गृह्णाति हविष्मतीर् इमा आपो हविष्मान् देवो अध्वरो हविष्माꣳ आविवासति हविष्माꣳ अस्तु सूर्य इति
आदेस् तिस्रो मात्राः
तत् न शशाक आदातुम्

तत् उपप्रेयाय सर्व जवेन

तेभ्यः ह प्रादुर्बभूव

तथा इति

तत् न व्यजानन्त किम् इदम् यक्षम् इति

तस्मै तृणम् निदधौ एतत् दह इति

तथा इति
रूप लावण्य सम्पन्नम् नारी कुलम् अगात् अनु

अथ देवो महादेवः त्रिपुरारिः त्रिशूलभृत्

येन इदम् भ्राम्यते चक्रं यत् आकाश अन्तरम् शिवम्

यम् अन्तरा योग निष्ठाः प्रपश्यन्ति हृद् ईश्वरम्

उक्त्वा स जीवम् अस्तु ईशः विष्णवे स घृणा निधिः

यस्य अशेष जगन्त् बीजं विलयं याति मोहनम्

निरीक्ष्य जगतो हेतुम् ईश्वरम् भगवान् हरिः

न विद्यते च अभ्यधिकः मत्तो लोकेषु कश्चन

योगिनो योग तत्त्व ज्ञाः वियोग अभिमुखाः अनिशम्

दत्त्वा असौ परमं योगम् ऐश्वर्यम् अतुलम् महत्

अ विज्ञाय परं भावं दिव्यं तत् पारमेश्वरम्

स देव देवता वाक्यम् आकर्ण्य भगवान् हरः

रमते भार्यया सार्धं प्रमथैः च अति गर्वितैः

संस्तूयमानः प्रमथैः महा योगैः इतस् ततस्

अथर्ववेद उवाच

तद् मध्य संस्थम् विमलं मण्डलं तेजसा उज्ज्वलम्
अथ यदि गृह्ये ऽग्नौ सायम् प्रातर् होमयोः वा दर्श पूर्णमासयोः वा हव्यं वा होतारं वा न अधिगच्छेत् कथं कुर्याद् इति

अथ यदा अधिगच्छेत् प्रतिजुहुयात्

पाकयज्ञेषु स्वयं होता भवति

एवम् अप्य् अस्य व्रतं संततं भवति इति

अथ एतत् हविः उच्छिष्टम् उदग् उद्वास्य उद्धृत्य ब्रह्मणे प्रयच्छेत्

पूर्णपात्रो दक्षिणा तं ब्रह्मणे दद्यात्
अथ पूर्वाह्ण एव प्रातराहुतिं हुत्वा दर्भान् शमीं फलवतीम् अपामार्गं शिरीषम् इत्य् एतान्य् आहारयित्वा तूष्णीम् अक्षत सक्तूनाम् अग्नौ कृत्वा ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य एतैः सम्भारैः प्रदक्षिणम् अग्नि आगारात् प्रभृति धूमं शातयन् गृहान् अनुपरीयात्

तस्मिन्न् अहतान्य् आस्तरणान्य् आस्तीर्य दक्षिणतो गृहपतिर् उपविशति

तत् श्रावणेन एव व्याख्यातम्

नमः पृथिव्या इत्य् एतं मन्त्रं न जपति

द्वाव् उद कुम्भौ मणिक आसिञ्चेत् सम् अन्या यन्ति इति एतया ऋचा

आग्रहायण्यां बलि हरणम्
हिरण्यगर्भः तम् दृष्ट्वा तस्य देह उद्भवः तदा

विवेश च अण्ड जम् तं तु ग्रस्तः तेन महात्मना

भवान् कथम् अनुप्राप्तः महादेवम् उमापतिम्

सर्व आभरण संयुक्तम् शशि मण्डल संनिभम्

योनि जः च महा तेजाः च अण्ड जः पद्मसंभवः

तदा अथ लब्ध्वा भगवान् भवात् सर्व आत्म ताम् क्षणात्

सत्त्वेन सर्व भूतानाम् स्थापकं परमेश्वरम्

प्रसीद देहि मे सर्वं सर्व आत्म त्वम् तव प्रभो

प्रजा कामः शिलादः अभूत् पिता मम महा मुने

रमा मृदु कर अम्भोज स्पर्श रक्त पद अम्बुजम्

प्रददौ तस्य सकलं स्रष्टुं वै ब्रह्मणा सह

शिलाद इति पुण्य आत्मा पुनः प्राह शचीपतिम्

महेश्वर अङ्ग जः च एव भवान्याः तनयः प्रभुः
आदि अन्तयोः आघारस्य सोम आहुतीः

एतेन एव होता प्रतिगृह्णाति