tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
बुद्धो ऽतिक्रम्य पृथग्जन भूमिम् अतिक्रम्य श्रावक भूमिम् अतिक्रम्य प्रत्येकबुद्ध भूमिम् अप्रमेयाणाम् असंख्येयानां सत्त्वानाम् अर्थम् कृत्वा अप्रमेयाणि असंख्येयानि सत्त्व कोटी नियुत शत सहस्राणि परिनिर्वाप्य अप्रमेयान् असंख्येयान् सत्त्वान् श्रावक प्रत्येकबुद्ध सम्यक्संबुद्ध त्व नियतान् कृत्वा बुद्ध भूमौ स्थित्वा बुद्ध कृत्यम् कृत्वा अन् उपधि शेषे निर्वाण धातौ बुद्ध परिनिर्वाणेन परिनिर्वास्यति इति एवम् अपि अनेन न स्थातव्यम्

विज्ञान अनन्त तया कौशिक अनन्त पारमिता इयम् यत् उत प्रज्ञापारमिता

तस्मात् कौशिक महा पारमिता इयम् अप्रमाण पारमिता इयम् अपरिमाण पारमिता इयम् अनन्त पारमिता इयम् यत् उत प्रज्ञापारमिता

अथ खलु तेषां देव पुत्राणाम् पुनर् एव एतत् अभूत् उत्तानीकरिष्यति बत अयम् आर्य सुभूतिः

अपरिमाण पारमिता इयम् आर्य सुभूते यत् उत प्रज्ञापारमिता

अथ खलु शक्रो देवानाम् इन्द्रः आयुष्मतः सुभूतेः चेतसा एव चेतः परिवितर्कम् आज्ञाय आयुष्मन्तं सुभूतिम् एतत् अवोचत् अ निर्जातानि एतानि आर्य सुभूते पुष्पाणि

एवं स न वेदनाया न संज्ञाया न संस्काराणाम्

इति हि स्मृति उपस्थानानि इति न स्थातव्यम्

तत् कस्य हेतोर् अ प्रतिष्ठित मानसः हि तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः

अनन्त पारमिता इयम् आर्य सुभूते यत् उत प्रज्ञापारमिता

न रूपे स्थातव्यम्

तत् कस्य हेतोः आदि शुद्ध त्वात् आदि परिशुद्ध त्वात् सत्त्वस्य

एवं सकृदागाम्य् अपि सकृदागामि फलम् अपि अनागाम्य् अपि अनागामि फलम् अपि अर्हन्न् अपि अर्हत् त्वम् अपि माया उपमम् स्वप्न उपमम्

स न विज्ञानस्य परिग्रहाय शिक्षते न उत्सर्गाय ना अपि कस्यचिद् धर्मस्य परिग्रहाय शिक्षते न उत्पादाय न अन्तर्धानाय शिक्षते

आयुष्मान् सुभूतिः आह एवम् एतत् आयुष्मन् शारिपुत्र एवम् एतत्

स ना एव संस्कृते धातौ स्थितो न अपि असंस्कृते धातौ स्थितो न च ततो व्युत्थितः

अथ खलु पुनर् अपि तेषां देव पुत्राणाम् एतत् अभवत् किंरूपा अस्य आर्य सुभूतेः धार्मश्रवणिका एष्टव्याः अथ खलु आयुष्मान् सुभूतिः बुद्ध अनुभावेन तेषां देव पुत्राणाम् चेतसा एव चेतः परिवितर्कम् आज्ञाय तान् देव पुत्रान् आमन्त्रयते स्म माया निर्मित सदृशाः हि देव पुत्राः मम धार्मश्रवणिका एष्टव्याः

सम्यक्संबुद्ध त्वम् अपि माया उपमम् स्वप्न उपमम्

स्रोतआपत्ति फलम् अपि माया उपमम् स्वप्न उपमम्

अनेन अपि कौशिक पर्यायेण आरम्बण अनन्त तया अनन्त पारमिता इयम् यत् उत प्रज्ञापारमिता

अथ खलु आयुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिम् एतत् अवोचत् य आयुष्मन् सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न कस्यचिद् धर्मस्य परिग्रहाय शिक्षते न उत्पादाय न अन्तर्धानाय शिक्षते स न सर्वज्ञ तायाः अपि परिग्रहाय शिक्षते न उत्पादाय न अन्तर्धानाय शिक्षते

सर्व धर्माः अपि देव पुत्राः माया उपमाः स्वप्न उपमाः

अनन्त पारमिता इयम् कौशिक यत् उत प्रज्ञापारमिता

एवं भगवन् अस्माभिर् अपि बोधिसत्त्वा महासत्त्वा अनुपरिग्रहीतव्या अनुपरिवारयितव्याः च सम्परिग्रहीतव्याः संपरिवारयितव्याश् च

एवं वेदना संज्ञा संस्काराः

यो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिं प्राप्तु कामः ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ स्थातु कामः स न इमाम् क्षान्तिम् अन् आगम्य

यो बुद्ध त्वे सर्वज्ञ त्वे वा शिक्षते सो अप्रमेयेषु असंख्येयेषु बुद्ध धर्मेषु शिक्षते
तत् त्वा पृच्छामि स्पृहणीय रूपम् कस्य त्वं वा किंनिमित्तं त्वम् आगाः

सुरर्षि गन्धर्व नर अवमानात् क्षयम् गता मे यदि शक्र लोकाः

सतां सकाशे पतितः असि राज्ञ् च्युतः प्रतिष्ठां यत्र लब्धा असि भूयः
तत् त्व् अञ्जसा निगदितं भवता यथा अहम् संसाधयामि भगवन्न् अनुशाधि भृत्यम्

तेषु काले व्यजायन्त रचित अवयवाः हरेः

मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर् वन राजिषु

यदुना एवम् महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा

समुद्रः सप्तमे ह्य् एनां पुरीं च प्लावयिष्यति

दोष बुद्ध्या उभय अतीतः निषेधान् न निवर्तते

शृण्वन्तौ कूजितं तासां निर्वृतौ कल भाषितैः

कुतो बुद्धिर् इयं ब्रह्मन्न् अ कर्तुः सु विशारदा

कपोतो ऽजगरः सिन्धुः पतंगो मधुकृद् गजः

न कर्ता न ईहसे किंचिज् जड उन्मत्त पिशाच वत्

सो ऽहं मम अहम् इति मूढ मतिः विगाढस् त्वद् मायया विरचित आत्मनि सानुबन्धे
तस्मै ऊर्ध्वायाः दिशः शैशिरौ मासौ गोप्तारौ अकुर्वन् दिवम् च आदित्यम् च अनुष्ठातारौ
यत् विज्ञातुम् मया शक्यम् ऋषि मात्रेण सत्तमाः

विस्मय उत्फुल्ल नयनः पुनः पप्रच्छ केशवम्

तत् भूतम् अधिभूतम् च तत् परम् परम ऋषीणाम्

कथं च उत्थाय भगवन्त् सृजते निखिलं जगत्
व्यूहितुं दानव व्यूहम् परिचक्राम वीर्यवान्

स्वक्षं रथ वर उदारम् सु उपस्थम् गगन उपमम्

त्वष्टा तु अष्ट गजम् घोरं यानम् आस्थाय दानवः

ते गदा परिघैः उग्रैः शिला मुसल पाणयः

चतुर् चक्रम् सु विपुलम् सु कल्पित महा युगम्

आयसैः परिघैः पूर्णं क्षेपणीयैः च मुद्गरैः

शैल आकारम् असंबाधम् नीलाञ्जन चय उपमम्

गण्डशैलैः च शैलैः च परिघैः च उत्तम आयसैः
रथकृत् तस्य रथौजाः च एव तौ उभौ

कृतस्थला अप्सराः च एव या च सा पुञ्जिकस्थला

पतंगैः पतगैः अश्वैः भ्राम्यमाणः दिवस्पतिः

तिलोत्तमा अप्सराः च एव देवी रम्भा मनोरमा

ब्रह्मोपेतः च वै रक्षो यज्ञ उपेतः तथा एव च

मधु माधवयोः हि एष गणो वसति भास्करे

तस्मात् ह्रसन्ति वै कृष्णे शुक्ले हि आप्याययन्ति च

काव्याः च एव तु ये प्रोक्ताः पितरः सर्व एव ते

प्रम्लोचा इति अप्सराः च एव निम्रोचन्ती च ते उभे
ऋग्वेद विद् यजुस् विद् च सामवेद विद् एव च

पर द्रव्येषु अभिध्यानम् वितथ अभिनिवेशः च त्रिविधम् कर्म मानसम्

शरीर जैः कर्म दोषैः याति स्थावर ताम् नरः वाचिकैः पक्षि मृग ताम् मानसैः अन्त्य जाति ताम्

जरां च एव अप्रतीकाराम् व्याधिभिश् च उपपीडनम्

तपो विद्या च विप्रस्य निःश्रेयस करम् परम्

सेनापत्यं च राज्यं च दण्ड नेतृ त्वम् एव च

असकृद् गर्भवासेषु वासं जन्म च दारुणम्

यथा यथा निषेवन्ते विषयान् विषय आत्मकाः

शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धश् च पञ्चमः

गन्धर्वाः गुह्यकाः यक्षाः विबुध अनुचराः च ये तथा एव अप्सरसः सर्वाः राजसासु उत्तमा गतिः

अपहृत्य च विप्र स्वम् भवति ब्रह्मराक्षसः

स्थावराः कृमि कीटाः च मत्स्याः सर्पाः स कच्छपाः पशवः च मृगाः च एव जघन्या तामसा गतिः

एतत् हि जन्म साफल्यम् ब्राह्मणस्य विशेषतः

सर्वं ह्य् आत्मनि संपश्यन् न अधर्मे कुरुते मनः

तस्माद् एतत् परं मन्ये यज् जन्तोर् अस्य साधनम्

वेद शास्त्र अर्थ तत्त्व ज्ञः यत्र तत्र आश्रमे वसन्

त्रिदण्डम् एतत् निक्षिप्य सर्व भूतेषु मानवः काम क्रोधौ तु संयम्य ततस् सिद्धिम् नियच्छति

एष सर्वाणि भूतानि पञ्चभिर् व्याप्य मूर्तिभिः

_ तु प्रायशस् अधर्मम् सेवते धर्मम् अल्पशस् तेभिः भूतैः सः परित्यक्तः यामाः प्राप्नोति यातनाः

वेदाद् एव प्रसूयन्ते प्रसूतिर् गुण कर्मणः
घृतेन करवीरेण कुर्यात् आकर्षणम् द्विजाः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे उत्तर भागे द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

कुनट्या नियतं विद्यात् पूजयेत् परमेश्वरीम्

तैलेन उच्चाटनम् प्रोक्तं स्तंभनं मधुना स्मृतम्

बन्धनं तु अहि पत्त्रेण सेना स्तम्भम् अतस् परम्

खरस्य च गजस्य अथ उष्ट्रस्य च यथाक्रमम्

प्रतिकार्यं तथा बाह्यं कृत्वा वश्या आदिकाम् क्रियाम्

एवं संक्षेपतः प्रोक्तो विनियोगो अति विस्तृतः
विसृज्य सप्तकं च आदौ चत्वारिंशत् नव एव च

स्वधा सा मेरु राजस्य पत्नी पद्म सम आनना

सर्व ज्ञाः सर्व गाः दीर्घा ह्रस्वा वामनकाः शुभाः

अणोः तु विषय त्यागः संसार भयात् क्रमात्

तमसा कालरुद्र आख्यम् रजसा कनक अण्ड जम्

प्रदक्षिणीकृत्य तदा भगवान् कनक अण्ड जः

न गच्छन्ति एव नरकं पापिष्ठा अपि दारुणम्

स्थाणु त्वम् तस्य वै विप्राः शंकरस्य महात्मनः

पश्चात् दक्षम् विनिन्द्य एषा पतिं लेभे भवं तथा
तत् यत् प्रथमम् अमृतम् तत् वसवः उपजीवन्ति अग्निना मुखेन
लक्षणं वक्ष्ये लभत् पूर्वे महा फलम्

हरिः उवाच

नैरृत्ये शोक संतापौ मिष्टान्नं च एव पश्चिमे

विलिख्य रविचक्रं तु भास्करो नर संनिभः

ऋक्षेण अल्प आयूः जायते नरः

शनैश्चरे दश ज्ञेया गुरोः एकोनविंशतिः
अहनि अहनि देवेन्द्रं द्रष्टुं याति स

अश्वमेध शतम् साग्रम् अकरोत् यः स्व तेजसा

ततः सा लज्जिता तेषां न किंचिद् अवदत् तदा

लोक ऐश्वर्यम् अगात् राजा सप्त द्वीप पतिः तदा

जरा अभिभूतः पुत्रान् स राजा वचनम् अब्रवीत्

जयाय प्रार्थितो राजा सहायः त्वम् भवस्व नः

इति उक्त्वा अन्तर्दधुः सर्वे राजा राज्यं तत् अन्वभूत्

देव असुर मनुष्याणाम् अभूत् सः विजयी तदा

अतृप्त इव कामानां पूरुं पुत्रम् उवाच ह

यजतो दीर्घसत्त्रैः मम शापात् च उशनसः मुनेः

अहं तन्वा अभिनवया युवा कामान् अवाप्नुयाम्

सर्व अर्थशास्त्र विद् धीमान् हस्ति शास्त्र _

धर्म अर्थ कामाः संद्रष्टुम् आजग्मुः कौतुकात् पुरा

तपसा तोषितो विष्णुः वरान् प्रादात् महीपते

यौवनेन चलान् कामान् युवा युवतिभिः सह
कुर्यान् नागरिकः च अन्तर् दुर्गे निर्दिष्ट हेतुभिः

तत् चेद् निवेदितम् आसाद्येत रूप अभिगृहीतम् आगमं पृच्छेत् कुतस् ते लब्धम् इति
कृतो राजिमता दंशः पिच्छिलः स्थिर शोफ कृत्

पक्ष संधिषु मध्याह्ने स अर्धरात्रे ऽष्टमीषु च
अपचितः प्र पतत सुपर्णो वसतेर् इव
तं ते सत्यस्य हस्ताभ्याम् उद् अमुञ्चद् बृहस्पतिः

ग्राहिर् जग्राह यद्य् एतद् एनं तस्या इन्द्र अग्नी प्र मुमुक्तम् एनम्

शतं जीव शरदो वर्धमानः शतं हेमन्तान् छतम् उ वसन्तान्
अथ एषा पत्न्य् एतेन एव यथेतम् एत्य जघनेन गार्हपत्यम् औपसदायां वेद्यां संस्पृष्टाः सादयति तूष्णीम्

शृणोत ग्रावाणो विदुषो नु यज्ञं शृणोतु देवः सविता हवं मे स्वाहा इति
तिर्यञ्च् मानुष देवानाम् सरीसृप पतत्रिणाम्

श्री शुकः उवाच

स वै निवृत्ति धर्मेण वासुदेव अनुकम्पया

स इत्थं चोदितः क्षत्त्रा तत्त्व जिज्ञासुना मुनिः

विलीयन्ते तदा क्लेशाः संसुप्तस्य इव कृत्स्नशः

प्रवास स्थस्य यो धर्मो यश् च पुंस उत आपदि

पाषण्ड पथ वैषम्यम् प्रतिलोम निवेशनम्

यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथः प्रभो

भगवान् एक एव एष सर्व क्षेत्रेषु अवस्थितः
वस्त्र पट्टे अथवा पद्मे पञ्चरत्न समन्वितान्

राजदन्तं सकुमुदं तथा एव उशीर गुग्गुलम्

एतान् एव ततो मन्त्रान् विलिखेत् करक अन्वितान्
न चेतनो ऽन्यत् परम आकाश मध्ये विभाति देवः शिव एव केवलः

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायाम् उपरि विभागे ईश्वरगीतासु दशमो ऽध्यायः

साक्षात् एव प्रपश्यन्ति स्व आत्मानम् परमेश्वरम्

आश्रिताः परमां निष्ठां बुद्ध्वा एकम् तत्त्वम् अव्ययम्
विश्वासु दिक्षु सीद

अग्ने देवयजनं वह

विश्वा विश्वानि दृंह

पूष्णस् तान्य् अपि व्रत इन्द्र वायू विमुञ्चताम्
ऋषिर् उवाच

प्लवैर् हंसैः कुररैर् जलकुक्कुटैः

जात हर्षः ऽपतन् मूर्ध्ना क्षितौ लब्ध मनोरथः

मय्य् आत्मानं सह जगद् द्रक्ष्यस्य् आत्मनि च अपि माम्

अथ उटजम् उपायातं नृदेवं प्रणतं पुरः
यद् वा एषा पुरा पक्तोर् भिद्येत आर्तिम् यजमान आर्छेत् हन्येत अस्य यज्ञः

यज्ञस्य एव शिरः करोति

वसवस् त्वा धूपयन्तु गायत्रेण छन्दसा इति एताभिर् वा एतां देवताभिः प्रजापतिर् अधूपयत्
इति

अथ अग्रेण अग्निम् दर्भ स्तम्बेषु हुत शेषम् निदधाति नमो रुद्राय वास्तोष्पतये

सखा सु शेवः एधि नः स्वाहा

अन्नं संस्कृत्य ब्राह्मणान् सम्पूज्य आशिषः वाचयित्वा शिवं वास्तु शिवं वास्त्व् इति
ततो वै स आतिष्ठ्यं परम ताम् ऐत्

अथ द्वादशसु व्युष्टासु द्वे स्रुव आहुती जुहोति ये केशिनो नर्त इति द्वाभ्याम्
न गर्तम् अवेक्षेत

प्लेङ्खयोर् अन्तरेण न गच्छेत्

पुर रेणु कुण्ठित शरीरः तद् परिपूर्ण नेत्र वदनः च

मातुल श्वशुरौ पूज्यौ संवत्सर गत आगतौ इति
उत स्थ केश दृंहणीः अथ उ ह केश वर्धनीः
आह राजा धर्मसुतः चिन्तयन् सुहृदां वधम्

अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे

उपलेभे ऽभिधावन्तीम् उत्तरां भय विह्वलाम्

आप्लुता हरि पाद अब्ज रजस् पूत सरित् जले

अहो मे पश्यता अज्ञानम् हृदि रूढं दुरात्मनः

इमे जनपदाः स्वृद्धाः सुपक्व ओषधि _

कुन्ती उवाच

य इदं मायया देव्या सृजति अवति हन्ति अजः

मा ह्य् एतद् आश्चर्यं सर्व आश्चर्य मये अच्युते

मृधे मृधे अनेक महा रथ अस्त्रात् द्रौणि अस्त्रात् च आस्म हरे ऽभिरक्षिताः

नमः पङ्कज नेत्राय नमः ते पङ्कज अङ्घ्रये

साधयित्वा अजातशत्रोः स्वं राज्यं कितवैः हृतम्

शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति अभीक्ष्णशस् स्मरन्ति नन्दन्ति ते ईहितम् जनाः

घातयित्वा असतः राज्ञः कच स्पर्श क्षत आयुषः
ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति

भ्रातृव्य भाजनम् इव ह्य् एषा यद् रात्री

तस्माद् बृहतीष्व् एव स्तोतव्यम् एतेषां सर्वेषां छन्दसां सर्वेषां कामानाम् उपाप्त्यै

प्राण एव रथन्तरं व्यानो वामदेव्यम् उदानो बृहत्

त्रिष्टुप्स्व् ओजस्कामो वीर्य कामः

अनुष्टुप् च पङ्क्तिश् च ते द्वे बृहत्यौ

पुरुषवान् एव भवति
एष आनन्द पूर्णो ब्राह्मण महाशालः

गाथाः च भाषते

ततो भिक्षु सहस्रम् पूर्ण पात्रम् अर्ध चन्द्र आकारेण दर्शितवान्

यो ह्य् अस्मिन् धर्म विनये अप्रमत्तश् चरिष्यति

प्रत्येक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति ऊर्णायाम् अन्तर्धीयन्ते

भगवान् भिक्षु सहस्र परिवृत्तः दक्षिणा गिरिषु जनपदे चारिकां चरित्वा पूर्णस्य ब्राह्मण महाशालस्य यज्ञवाट समीपे स्थित्वा चिन्ताम् आपेदे यत् नु अहम् पूर्ण ब्राह्मणम् ऋद्धि प्रातिहार्येण आवर्जयेयम् इति

बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरु कृतः मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर् धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षैर् असुरैर् गरुडैः किन्नरैर् महा उरगैः इति देव नाग यक्ष असुर गरुड किन्नर महा उरग अभ्यर्चितः बुद्धो भगवान् ज्ञातो महा पुण्यः लाभी चीवर पिण्डपात शयन आसन ग्लान प्रत्यय भैषज्य परिष्काराणाम् स श्रावक संघः राजगृहम् उपनिश्रित्य विहरति वेणुवने कलन्दक निवापे

तेषाम् एवं भवति किं नु वयं भवन्त इतश् च्युताः आहोस्विद् अन्यत्र उपपन्नाः इति

मनुष्य उपपत्तिम् व्याकर्तु कामः भवति जानुनोर् अन्तर्धीयन्ते
एको ऽहं प्रबलो न अन्यः मां वै को ऽभिभविष्यति

प्रत्युवाच अम्बुजाभाक्षम् स स्मितम् श्लक्ष्णया गिरा

एकीभावेन पश्यन्ति योगिनो ब्रह्म वादिनः

ऋषय ऊचुः

वरं वरय विश्वात्मन् वर दः ऽहं ते अनघैः

लब्ध्वा शैवं तदा चक्षुः विष्णोः लोकपितामहः

न आवाभ्याम् विद्यते हि अन्यः लोकानां परम ईश्वरः

अजात शत्रुः भगवन्त् पितामहम् अथ अब्रवीत्

त्रैलोक्यम् एतत् सकलं स देव असुर मानुषम्

अनादिनिधनं ब्रह्म तम् एव शरणं व्रज

किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्म अधिपतिम् अव्ययम्

ततः स भगवान् देवो वरं दत्त्वा किरीटिने

भवान् सर्वस्य कार्यस्य कर्ता अहम् अधिदैवतम्

ततः क्रुद्धो ऽम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम्

ज्ञात्वा तत् परमम् भावम् ऐश्वरम् ब्रह्म भावनम्

अस्य एव च अपराम् मूर्तिं विश्व योनिम् सनातनीम्
तं ते गर्भं दधामि अहम् दशमे मासि सूतवे

उपनीत मात्रः व्रत अनुचारी वेदानां किंचिद् अधीत्य ब्राह्मणः

व्रत अन्ते पक्व होमः उपसंवेशनं च

अथ यदि कामयेत श्रोत्रियं जनयेयम् इत्य् आ अरुन्धती उपस्थानात् कृत्वा त्रि रात्रम् अ क्षार लवण आशिनौ अधस् शायिनौ ब्रह्मचारिणौ आसाते

न अभ्यङ्क्ते
ततः परिष्वजीयसी देवता सा मम प्रिया

आदित्यम् एव ते परि वदन्ति सर्वे अग्निं द्वितीयं त्रिवृतं च हंसम्

वेद अहम् सूत्रं विततं यस्मिन्न् ओताः प्रजा इमाः

एको ह देवो मनसि प्रविष्टः प्रथमो जातः स उ गर्भे अन्तः

दूरे पूर्णेन वसति दूर ऊनेन हीयते

निवेशनः संगमनो वसूनां देव इव सविता सत्य धर्मा
पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु

क्षयाय उपेक्षिताः सर्वे बलिनः च उत्तरोत्तरम्

संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्व जित् शमनम् हितम्

प्रततं कास वेगेन ज्योतिषाम् इव दर्शनम्

कफ मारुत संसृष्टम् असाध्यम् उभय अयनम्

उपद्रवान् च विकृति ज्ञानात् तेषु च अधिकम्

अनुबन्धी चलो यः च शान्तये ऽपि न तस्य तत्
प्राणायामाः घृतप्राशनम् च इतरेषाम्

तत् अद्भिः पूर्वम् मृदा च मूत्र पुरीष स्नेह विस्रंसन अभ्यवहार संयोगेषु च _ च आम्नायः विदध्यात्

प्राणायामाः त्रयः पञ्चदश मात्राः

लेप गन्ध अपकर्षणे शौचम् अमेध्यस्य

तत् द्वितीयम् जन्म

पाणिना सव्यम् उपसंगृह्य अन् अङ्गुष्ठम् अधीहि भो इति आमन्त्रयेत् गुरुम्

ॐ पूर्वाः व्याहृतयः पञ्च सत्य अन्ताः

कृष्ण रुरु बस्त अजिनानि
यज्ञस्य एव शान्त्यै

देव रथे एव एनम् तत् समारोपयन्ति

अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः सद्वन्तौ आज्यभागौ विराजौ सम्याज्ये तस्य उक्तम् ब्राह्मणम्
क्रमेण परिवृत्ता सा मनोः अन्तरम् उच्यते

त्रेता युगस्य संख्या एषा मानुषेण तु संज्ञिता

संध्या पादः स्वभावात् च यः अंशः पादेन तिष्ठति

संहिताः च तथा मन्त्रा आरोग्यं धर्म शील ता

समुच्छ्रयः परीणाहो न्यग्रोध परिमण्डलः

ऋषि वंश प्रसङ्गेण व्याकुल त्वात् तथा क्रमात्

मन्वन्तरेषु सर्वेषु हि अतीत अनागतेषु वै

परिणाह प्रमाणाभ्याम् सिंह स्कन्धाः च

कल्प प्रमाणः द्विगुणो यथा भवति संख्यया

बलेन अभिभवन्ति एते तेन दानव मानवान्

आजानु बाहवः च एव ताल हस्तौ वृष आकृती

सप्तर्षिभिः च ये प्रोक्ताः स्मार्तं तु मनुः अब्रवीत्

त्रेता त्रीणि सहस्राणि युग संख्या विदः विदुः

मन्वन्तरस्य संख्या एषा मानुषेण प्रकीर्तिता

दश च द्वि अधिकाः मासाः पितृ संख्या इह कीर्तिता

अत्यद्भुतानि चत्वारि बलं धर्मं सुखं धनम्

श्याम प्रभाः चतुर् दंष्ट्राः सु वंशाः च ऊर्ध्वरेतसः

वर्षाणि नवतिः च एव ध्रुव संवत्सरः स्मृतः

लक्षणैः च एव जायन्ते शरीर स्थैः अमानुषैः
अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् अहो श्रुतम् अहो ऽद्भुतम्

मृगव्याधस्य सर्पश् च कपाली दश च एककः

वृषाकपिश् च शम्भुश् च कपर्दी रैवतस् तथा

वेणस्य पाणौ संबभूव पृथुर् नृपः

अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुम् अङ्गिरसं गयम्

अङ्गात् सुनीथा अपत्यम् वै वेणम् एकम् व्यजायत

ध्रुवस्य कालो लोक अन्तः वर्चाः सोमस्य वै सुतः
एकैकेन चतुर्दश्योः अर्चयेत् पार्वतीपतिम्

अ व्यङ्ग अङ्गाय सौम्याय सदा

मुखम् इन्दु मुखाय इति श्रीकण्ठाय इति कंधराम्

मार्गशीर्ष त्रयोदश्याम् सितायाम् एक भोजनः

गो मूत्रम् क्षीरं दधि सर्पिः कुश उदकम्

त्रिनेत्राय इति नेत्राणि ललाटं हरये नमः

नमः पशुपते नाथ नमः ते शम्भवे पुनः

धर्मः अयम् वृष रूपेण नन्दी नाम गणाधिपः

सुवर्णवृषभं दत्त्वा भोक्ष्यामि च परे अहनि

सपत्नीकाय सम्पूज्य वस्त्र माल्य विभूषणैः

न बृहस्पतिः अपि अनन्तम् अस्याः फलम् इन्दो न पितामहः अपि वक्तुम्

आदिष्टः त्वम् शिवेन इह वद माहेश्वरं व्रतम्

सद्योजाताय कर्णौ तु वामदेवाय वै भुजौ

भुक्ति मुक्ति फलाय अलम् तत् पुनर् वक्तुम् अर्हसि

प्रीयतां देवदेवः अत्र सद्योजातः पिनाकधृक्

तद्वत् कृष्णचतुर्दश्याम् एतत् सर्वम् समाचरेत्
न कार्य कालम् अतिपातयेत् न अ परीक्षितम् अभिनिविशेत् न इन्द्रिय वशगः स्यात् न चञ्चलं मनो ऽनुभ्रामयेत् न बुद्धीन्द्रियाणाम् अतिभारम् आदध्यात् न च अति दीर्घसूत्री स्यात् न क्रोध हर्षौ अनुविदध्यात् न शोकम् अनुवसेत् न सिद्धौ उत्सेकम् यच्छेत् न असिद्धौ दैन्यं प्रकृतिम् अभीक्ष्णम् स्मरेत् हेतु प्रभाव निश्चितः स्यात् हेतु आरम्भ नित्यः च न कृतम् इति आश्वसेत् न वीर्यं जह्यात् न अपवादम् अनुस्मरेत्

यद् गुणम् च अभीक्ष्णम् पुरुषम् अनुवर्तते सत्त्वं तत् सत्त्वम् एव उपदिशन्ति मुनयो बाहुल्य अनुशयात्

अथ अतस् इन्द्रियोपक्रमणीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

मनसः तु चिन्त्यम् अर्थम्

इति ह स्म आह भगवान् आत्रेयः
तेभ्यः श्रान्तेभ्यस् तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यो दशतयान् आथर्वणान् आर्षेयान् निरमिमत एकादशान् द्वादशांस् त्रयोदशांश् चतुर्दशान् पञ्चदशान् षोडशान्त् सप्तदशान् अष्टादशान् नवदशान् विंशान् इति

तस्मात् श्रान्तात् तप्तात् संतप्तात् ॐ इति मन एव ऊर्ध्वम् अक्षरम् उदक्रामत्

तम् आथर्वणं वेदम् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत्
तिर्यग्योनिषु पुनर् अनावृत त्वात् स्त्री जात्याः च ऋतौ यावदर्थं प्रवृत्तेर् अबुद्धि पूर्वक त्वात् च प्रवृत्तीनाम् अनुपायः प्रत्ययः

को हि अबालिशः हस्त गतम् पर गतम् कुर्यात्

तत् सर्वम् काल कारितम् इति

बोद्धव्यं तु दोषेषु इव

अनर्थ जन संसर्गम् असत् व्यवसायम् अशौचम् अनायतिं च एते पुरुषस्य जनयन्ति

न हि मृगाः सन्ति इति यवा न उप्यन्ते इति वात्स्यायनः
यस्यां वैवस्वतो यमः सर्वे देवाः समाहिताः

अर्ध मासाः च मासाः च अङ्गानि नमः ते सुमनामुखि स्वाहा

याः तिष्ठन्ति याः स्रवन्ति या अद्भिः परितस्थुषीः
यत् मया अद्य कृतं पुण्यं यत् रुद्रस्य निवेदितम्

अविघ्नेन व्रतं देव त्वद् प्रसादात् मया अर्चितम्
ऊर्जं धत्स्व
यत् प्रथम कुसिन्धः

कर्तुर् एव पुत्र इति

तस्माद् एष तिर्यङ्ङ् इव वीषितः

सो ऽधस्ताद् ऊर्वोर् अवर्धत

क्षत्रं वा इन्द्रो विण् मरुतः

स देवानां वीर्यावत्तमः
कृष्ण ऊर्णया पाणि पादान् निमृज्य

शृणात्व् अघम् इत्य् उपरि शिरः स्तम्बम् आदधाति
तेन सौमी

यद् रेतस्वती

वीरम् एव एतत् देवानाम् अवदयते

शत आयुः वै पुरुषश् शत वीर्यः

नाना आग्नेयम् क्रियते

यद् आग्नेयम्
गायत्रम् एव सर्वम्

सा त्रिष्टुप् सम्पद्यते
यस्मिन् राष्ट्रे निरुध्यते ब्रह्म जाया अचित्त्या

न अस्य क्षेत्रे पुष्करिणी न आण्डीकम् जायते बिसम्

ना अस्मै पृश्निं वि दुहन्ति ये ऽस्या दोहम् उपासते

न विकर्णः पृथु शिराः तस्मिन् वेश्मनि जायते
सूत उवाच

तथा सहस्रशिखरे विद्याधर पुर अष्टकम्

गन्धर्वाणां पुर शतम् दिव्य स्त्रीभिः समावृतम्

तत्र असौ भगवान् नित्यम् आस्ते शिष्यैः समावृतः

चित्रसेन आदयः यत्र समायान्ति अर्थिनः सदा

प्रशान्त दोषैः अ क्षुद्रैः ब्रह्म विद्भिः महात्मभिः
रौद्रं गवि सद् वायव्यम् उपावसृष्टम् आश्विनं दुह्यमानं सौम्यं दुग्धं वारुणम् अधिश्रितम् पौष्णं समुदन्तम् मारुतं विष्यन्दमानं वैश्वदेवम् बिन्दुमन् मैत्रं शरः गृहीतम् द्यावापृथिवीयम् उद्वासितं सावित्रम् प्रक्रान्तं वैष्णवं ह्रियमाणम् बार्हस्पत्यम् उपसन्नम् अग्नेः पूर्वा आहुतिः प्रजापतेर् उत्तरा ऐन्द्रम् हुतम्

यो वा अग्निहोत्रं वैश्वदेवं षोﾱअश कलम् पशुषु प्रतिष्ठितं वेद वैश्वदेवेन अग्निहोत्रेण षोﾱअश कलेन पशुषु प्रतिष्ठितेन राध्नोति
शक्वरीः स्थ

मा जने प्रमेषि
धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम्

कायेन वाचा मनसा इन्द्रियैः वा बुद्धि आत्मना वा अनुसृत स्वभावात्

प्रीतस् तम् आह देवर्षिर् हरेः संस्मारितो गुणैः

एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमाः

अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देव मायया

सज्जते ऽस्मिन्न् अहम्भावो देहे वै स हरेः प्रियः

श्री विदेहः उवाच

ईश्वरे तद् अधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च

मन्ये ऽकुतश्चिद्भयम् अच्युतस्य पाद अम्बुज उपासनम् अत्र नित्यम्

गोविन्द भुज गुप्तायाम् द्वारवत्यां कुरु उद्वहैः

त एते भगवत् रूपम् विश्वं सदसत् आत्मकम्

अथ भागवतं ब्रूत यद् धर्मः यादृशो नृणाम्

प्रतिपूज्य अब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम्
सरस्वति प्र इदम् अव सुभगे वाजिनीवति

रयिं च पुत्रांश् च अदात् अग्निर् मह्यम् अथ उ इमाम्

दीर्घ आयुः अस्तु मे पतिर् एधन्तां ज्ञातयो मम

अथ एनाम् वाचयति
स एते सामनी अपश्यत्

बहुः प्रजया पशुभिः प्रजायते य एवं वेद
आसीनः प्राच् मुखः ऽश्नीयाद् वाग्यतो ऽन्नम् अ कुत्सयन्

उपरिष्टाद् अपः पीत्वा आचान्तः हृदय देशम् अभिमृशति

समाने निविष्टो ऽमृतं जुहोमि
अतिक्रम्य वेदेभ्यः सर्व परम् अध्यात्म फलम् प्राप्नोति इति अर्थः
ताभिर् यच् छन्दांस्य् उपसृजन्ति वीर्यस्य एव अवरुद्ध्यै

तस्मात् कनीयान् ग्रामो ज्यायांसं ग्रामं प्रति संयतते

जित देवत्यानि वा एतानि यत् कनीयांसि

यत् पाङ्क्तः पुरुषः पुरुषाद् एव एतत् आप्तां वाचं निर्मिमते

तद् यद् अनुष्टुप्सु स्तुवन्ति यथा कुम्भ्यां सु उपदस्तासु महा उदधीन् उपधावयेत् तादृक् तत्

तस्माज् ज्यायःसु छन्दस्स्व् अध्यूहन्ति
अश्विना अध्वर्यू आध्वर्यवाद् अहं च असौ मानुषाव् इत्य् आत्मानं प्रतिप्रस्थातारं च
विसर्गस्य प्रजानां वै संहारस्य च भारत

चतुर्दशा एते मनवः कीर्तिताः कीर्ति वर्धनाः

तपोरतिर् अकल्माषस् तन्वी धन्वी परंतपः

चरिष्णुर् आढ्यो धृष्णुश् च वाजी सुमतिर् एव च

अथ पुत्रान् इमांस् तस्य निबोध गदतो मम

नाड्वलेया महा राज दश पुत्राश् च विश्रुताः

अतिनामा सहिष्णुश् च सप्त एते महा ऋषयः

कीर्तिताः पृथिवीपाल महा वीर्य पराक्रमाः

वृष्णि वंश प्रसङ्गेन कथ्यमानं पुरातनम्

भानवस् तत्र देवाश् च मन्वन्तरम् उदाहृतम्

औत्तमेयान् महा राज दश पुत्रान् मनोरमान्

इदं तृतीयं वक्ष्यामि तन् निबोध नराधिप

मनोर् वैवस्वतस्य एते वर्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे

अत्र ते वर्तयिष्यामि मनोर् वैवस्वतस्य ह

पारिप्लवश् च रैभ्यश् च मनोर् अन्तरम् उच्यते

एको वैवस्वतस् तेषां चत्वारश् च प्रजापतेः
पञ्चदशान्य् आज्यानि भवन्ति

दश पद्याः अङ्गुलयः

पञ्च ऋतवः
तत् तृतीयं वज्र रूपम्

माध्यमाः सरस्वत्यां सत्रम् आसत

ऋषे नमस् ते ऽस्तु मा नो हासीः
पुनर् त्वा दुः अप्सरसः पुनर् इन्द्रः पुनर् भगः
तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजस् रसः निरवर्तत अग्निः

तस्य अर्चतः आपः अजायन्त

यत् अश्वत् तत् मेध्यम् अभूत् इति तत् एव अश्वमेधस्य अश्वमेध त्वम्

सः तया वाचा तेन आत्मना इदम् सर्वम् असृजत यत् इदम् किंच ऋचः यजूंषि सामानि छन्दांसि यज्ञान् प्रजाम् पशून्
स ब्रूयाद् अमुं वै लोकं मनुष्याः पूर्वपक्षे वर्धयन्त्य् अमुम् आप्याययन्त्य् अमुं प्रजनयन्ति

देवानाम् अनुषेणो अस्मि इति
अवभासिता येन दिशः समन्ताद् दिवाकरेण उदयता यथा एव

ततो राज्ञा सर्व विजिते घण्टा अवघोषणम् कारितम् दत्तं मे श्रेष्ठिने सप्ताहम् एकं राज्यम् इति

यावन्तश् च काशि कोशलेषु जन कायाः प्रतिवसन्ति तेषां दूत संप्रेषणम् कृतम् सप्ताहं यूयं सकला यथेष्ट चारिणः सुख स्पर्शम् विहरत

तेन खलु समयेन राजा प्रसेनजित् कौशलो राजा च अजातशत्रुः उभाव् अप्य् एतौ परस्परं विरुद्धौ बभूवतुः

उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषीदति

उपसंक्रम्य राजानं प्रसेनजितं कौशलं जयेन आयुषा च वर्धयित्वा च किमर्थं देव शोकः क्रियते अहं देवस्य तावत् सुवर्णम् अनुप्रयच्छामि येन देवः पुनर् अपि यथेष्ट प्रचारणम् करिष्यति इति
अभितृण्णवतीभिर् एके

असावि देवं गोऋजीकम् अन्ध इति मध्यंदिन उन्नीयमानेभ्यो ऽन्वाह वृषण्वतीः पीतवतीः सुतवतीर् मद्वती रूप समृद्धाः

तद् आहुर् यत् तृतीयसवनस्य एव रूपम् मद्वद् अथ कस्मान् मध्यंदिने मद्वतीर् अनु च आह यजन्ति च आभिः इति

तव अयम् सोमः त्वम् एह्य् अर्वाङ् इति नेष्टा यजति

पिबा सोमम् अभि यम् उग्र तर्द इति होता यजति
पर शव उपस्पर्शने अन् अभिसंधि पूर्वम् स चेलः ऽपः स्पृष्ट्वा सद्यः शुद्धो भवति

यथा उक्तेन एव कल्पेन शुध्यन्ति च सनाभय इति

अभिसंधि पूर्वम् त्रि रात्रम्

शिष्य स तीर्थ्य सब्रह्मचारिषु त्रि रात्रम् अहर् रात्रम् एक अहम् इति कुर्वीत

प्रत्तास्व् एके ह कुर्वते

अपि च प्रपितामहः पितामहः पिता स्वयं सोदर्या भ्रातरः सवर्णायाः पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रस् तद् पुत्र वर्जम् तेषां च पुत्र पौत्रम् अ विभक्त दायम् सपिण्डान् आचक्षते

जनन मरणयोः संनिपाते समानो दशरात्रः

तस्माद् राजा ब्राह्मण स्वम् न आददीत

लोक संग्रहण अर्थम् हि तद् अमन्त्राः स्त्रियो मताः

अथ अपि उदाहरन्ति

अ सत्सु अन्येषु तद् गामी ह्य् अर्थो भवति

स्त्रीणाम् अ कृत विवाहानाम् त्रि अहात् शुध्यन्ति बान्धवाः

सुवर्ण रजताभ्याम् वा गवां शृङ्गोदकेन वा
ततस् तस्य दारकस्य माता संलक्षयति मा मे पुत्रो बुभुक्षितकः स्थास्यति इति

अहं प्रत्यक्ष दर्शी एव पुण्यानां कथं दानानि न ददामि ननु च उक्तम् भगवता

सा अपि धातु विभागम् कृत्वा परिनिर्वास्यति इति

आयुष्मान् अपि महाकाश्यपः पात्रम् अधोमुखम् करोति

अथ राजा प्रसेनजित् कौशलो भगवतस् तूष्णीभावेन अधिवासनाम् विदित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्तः

शारिपुत्र मौद्गल्यायनौ तस्य अग्र युगम् भद्र युगम् आनन्दो भिक्षुः उपासकः शुद्धोदनः पिता महामाया माता कपिलवस्तु नगरम् राहुलभद्रः कुमारः पुत्रः

अथ राजा प्रसेनजित् कौशलः सुख उपनिषण्णम् बुद्ध प्रमुखम् भिक्षु संघम् विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीय भोजनीयेन स्व हस्तम् संतर्पयति संप्रवारयति

संलक्षयति किंच अपि आर्येण मम चित्त अनुरक्षया न छोरितः अपि तु न परिभोक्ष्यति इति

वयं तथा करिष्यामो यथा श्वो भगवान् देवस्य एव नाम्ना दक्षिणाम् आदिशति इति

ततः पश्चात् अहम् तीर्थ्यानां दास्यामि इति

यावत् अन्यतमा नगर अवलम्बिका कुष्ठ अभिद्रुता स रुजा आर्ता पक्व गात्रा भिक्षाम् अटति

एकान्त निषण्णम् अनाथपिण्डदम् गृहपतिं भगवान् धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रहर्षयति
त्रिर् विराड् व्यक्रमत

असौ वा आदित्यश् शुचिः

त्रय इमे लोकाः

वह्न्य् एव यज्ञस्य अवरुन्द्धे

इमे वै लोका एतानि हवींषि

अम्न एव अनुनिरुप्यम्
स वेद सर्वं न च तस्य वेत्ता तम् आहुः अग्र्यम् पुरुषं पुराणम्

श्रोत्रं त्वच् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं च एव तु पञ्चमम्

अनादि मध्य निधनम् कारणं जगतः परम्

धर्म अधर्मौ इति प्रोक्तौ पाशौ द्वौ बन्ध संज्ञितौ

मृग इन्द्राणाम् च सिंहो ऽहं यन्त्राणां धनुः एव च

आत्मानः पशवः प्रोक्ताः सर्वे संसार वर्तिनः

सर्व वेद अर्थ विद्वसाम् मनुः स्वायंभुवो अस्मि अहम्
पर्याप्त्यै

तम् एतद् अतिक्रामन्तं मन्यन्ते

यद् अश्वं पुरो नयन्ति

कच्चिद् ऋषिं च अग्निम् च न निरास्था३म् इति

तान्य् अश्वेन अपाहत

स्तोम पुरोगाः वै देवा एभ्यो लोकेभ्यो ऽसुरान् प्राणुदन्त

अथ उ अन्तर्हितम् इव

वीरं वा एष जनयति यो ऽग्निम् आधत्ते
यः त्वा पिबति जीवति

भद्रात् प्लक्षात् निः तिष्ठसि अश्वत्थात् खदिरात् धवात् भद्रात् न्यग्रोधात् पर्णात्

सा इमम् निः कृधि पूरुषम्

भर्त्री हि शश्वताम् असि जनानाम् च न्यञ्चनी

अश्वस्य आस्नः संपतिता सा वृक्षाꣳ अभि सिष्यदे सरा पतत्रिणी भूत्वा

निष्कृतिः नाम वै असि