tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
स वितर्क विचाराणाम् व्युपशमात् अध्यात्म संप्रसादात् चेतसः एक ऊति भावात् अ वितर्कम् अ विचारम् समाधि जम् प्रीति सुखम् द्वितीयं ध्यानम् उपसंपद्य विहरति स्म

सा एनम् न छाया ध्यायन्तं पुरुष उत्तमम्

उत सूर्यः सहस्ररश्मिः

अयं तं प्राप्स्यते धर्मं जाति मृत्यु प्रमोचकम्

सर्व वृक्षाणाम् च तस्मिन् समये छाया परिवृत्ता अभूत्

सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयति स्म

सो ऽवोचत् कुमारः क्व गतो न एनम् पश्यामि इति

ततो ऽन्यतमो ऽमात्यो बोधिसत्त्वं पश्यति स्म जम्बु छायायाम् पर्यङ्क निषण्णम् ध्यायन्तम्

अपरो अपि आह

अयं तं प्राप्स्यते धर्मं यत् जगत् मोचयिष्यति

ते ऽवोचन् किम् एतत् इति

आहोस्वित् मारः काम अधिपतिः

अथ राजा शुद्धोदनो येन स जम्बु वृक्षः तेन उपसंक्रामत्
यथा _ _ ऽरिष्टः सर्व _ _ _

वर्षासु _ _ परं तोये _ _

एभिर् एव गुणैर् युक्ते _ _

सक्षाराः सकषायाश् च सोष्णाः किंचिद् विदाहिनः

मूत्रं गो अज अवि महिषी गज अश्व उष्ट्र खर उद्भवम्

पित्तलं _ _ _ _ _ कटु

बाल वृद्ध प्रजा कान्ति सौकुमार्य स्वर अर्थिनाम्

अनभिष्यन्दि लघु च तोयं क्वथित शीतलम्

_ _ _ च _ त्वच् दोष कफ पित्त कृत्

प्राच्य आवन्त्य अपरान्त उत्थाः दुर्नामानि _ _

मूल अग्र जन्तु जग्ध आदि पीडनात् _ _

दाह तृष् छर्दि मूर्छा असृक्पित्त घ्नाः सर्व _

ईषद् _ _ _ औष्ट्रकं दीपनं लघु

_ _ _ _ खेदित उदकाः

_ _ _ _ _ _ _ ऽपरः

गुरु तद् दोष जननम् नवं जीर्णम् अतो ऽन्यथा

_ _ _ _ _ _ _ _

त्वच् दोष कृत् अचक्षुष्यं _ _ _ _ न च

प्लीह गुल्म घृत व्यापद् गर पाण्डु आमयान् जयेत्
अथ अपि उदाहरन्ति

स्कन्धेन आदाय मुसलं स्तेनो राजानम् अन्वियात्

कपाली खट्वाङ्गी गर्दभ चर्म वासाः अरण्य निकेतनः श्मशाने ध्वजं शव शिरः कृत्वा कुटीं कारयेत्

ताम् आवसेत्

संवत्सरं शूद्रस्य

मति पूर्वम् घ्नतस् तस्य निष्कृतिर् न उपलभ्यते

प्रजाता चेत् कृच्छ्र अब्द पादम् चरित्वा

शङ्खपुष्पी विपक्वेन षष् अहम् क्षीरेण वर्तयेत्

अथ अपि उदाहरन्ति

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः पुनर् संस्कारम् अर्हति

सुरां पीत्वा उष्णया कायं दहेत्
तुश् छन्दसि

दामनि आदि त्रिगर्त षष्ठात् छः

कस्य च दः

तयोर् दा र्हिलौ च छन्दसि

प्रशस्यस्य श्रः

अन् अद्यतने र्हिल् अन्यतरस्याम्

इवे प्रतिकृतौ

एकाद् आकिनिच् च अ सहाये

विन् मतोः लुक्
तिक्त उष्ण कषायाणाम् विपाकः प्रायशः कटुः

इति सामान्यतः कर्म द्रव्य आदीनाम् पुनश् च तत्

रौक्ष्य लाघव वैशद्य विचार ग्लानि _

स्वादुर् गुरुश् च गोधूमो वात जित् वात कृत् यवः

गुरु आदिषु एव वीर्य आख्या तेन अन्वर्था इति वर्ण्यते

मधुकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम्

न अवीर्यम् कुरुते किंचित् सर्वा वीर्य कृता हि सा
पशुना इहि इति अपकृष्य दधिघर्माय दध्य् आहर दक्षिणा उपावर्तय इति प्रैष उपचयः

उष्णीषं ग्रावस्तुते

उपविश्य सदसः पुरस्तात् स पवित्रायाम् अग्निहोत्रहवण्यां ग्रहणं यथा उक्तम्

अर्धं वा अ विशेष उपदेशात्
रोहित इन्द्रधनुस् नीहारेषु

त्रि भाग आदि प्रवृत्तौ सर्वम्

सर्वं नक्तम् आ अर्ध रात्रात्

द्वैमास्यो वा नियमः

स्तनयित्नुर् अपराह्णे
गो सहस्रम् स पादम् च दद्याद् ब्रह्म हनः व्रतम्

ब्रह्म हत्या व्रतम् वा अपि षट् मासान् आचरेत् यमी

अकामतो वै षष् मासान् दद्यात् पञ्च शतम् गवाम्

निहत्य ब्राह्मणीं विप्रः तु अष्ट वर्षम् व्रतं चरेत्

ज्वलन्तं वा विशेत् अग्निम् ध्यात्वा देवं कपर्दिनम्

ब्रह्म हत्या सुरा पानम् स्तेयं गुरु अङ्गना आगमः

स तद् पाप अपनोद अर्थम् तस्य एव व्रतम् आचरेत्

रेतः सिक्त्वा जले च एव कृच्छ्रं सांतपनं चरेत्

मातृ गोत्राम् समासाद्य समान प्रवराम् तथा

गुरोः भार्याम् समारुह्य ब्राह्मणः काम मोहितः

काले ऽष्टमे वा भुञ्जानो ब्रह्मचारी सदा व्रती
मयि दोहो ऽसि विराजो दोहः पाद्यायै विराजो दोहम् अशीय इति आह्रियमाणम् अनुमन्त्रयते

आपोहिष्ठीयाभिर् अर्घ्यं परिगृह्य सावित्रेण मधुपर्कं विष्टरो ऽस्य् अन्तरिक्षम् अधि विश्रयस्व इति विष्टरम् अवकृष्य उरु त्वा इति अवसार्य तच् चक्षुर् इत्य् अवेक्ष्य पृथिव्यास् त्वा इति विष्टरे निधाय मधु वात ऋतायत इति तिसृभिः प्रदेशिन्या प्रदक्षिणम् आलोडयति
ते देवा एतम् आश्विनं कृष्ण ललामम् अपश्यन्

यल् ललामः

स एतम् ऐन्द्रानैरृतं विपुंसकम् अपश्यत्

दक्षिणा परेत्य स्वकृत इरिणे जुषाणा निरृतिर् वेतु स्वाहा इति

सु उपकाशः मे पुत्रो जायेत इति
त्रिंशत् वर्ष सहस्राणि मानसीं सिद्धिम् आस्थिताः

षष्ठः तु पर्वतः तत्र महिषो मेघ संनिभः

तासां सहस्रशस् च अन्याः नद्यः पार्श्व समीप गाः

तस्य अपरेण रजतो महान् अस्तः गिरिः स्मृतः

परिमण्डलः तु द्वीपस्य चक्र वत् परिवेष्टितः

द्वि नाम्ना च एव ताः सर्वा गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः

पीतः तु मध्यमः च आसीत् ततस् कुम्भ मयः गिरिः

केसरः पर्वतस्य अपि महाद्रुमम् इति स्मृतम्

कुत एव च दुर्भिक्षं क्षमा तेजस् युतेषु इह

विशल्य करणी च एव मृतसंजीवनी तथा

व्याख्यातः शाल्मल अन्तानाम् द्वीपानां तु विधिः शुभः

आम्बिकेयस्य मैनाकं क्षेमकं च एव तत् कृतम्

सर्व धातु विचित्रैः च मणि विद्रुम भूषितैः

तेषाम् अन्तर विष्कम्भः द्विगुणः समुदाहृतः

देव ऋषि गन्धर्व युतः प्रथमो मेरुः उच्यते

विस्तारात् त्रिगुणः च अपि परिणाहः समन्ततः

तत् एव शैशिरं नाम वर्षं तत् परिकीर्तितम्

शिबिका च चतुर्थी स्यात् द्विविधा च पुनः स्मृता

तस्य अपरेण सु महान् श्यामः नाम महा गिरिः

शाकद्वीप आदिषु ज्ञेयं पञ्चसु एतेषु सर्वशः

ख्याती च पुण्डरीका च गङ्गा सप्तविधा स्मृता

सुकुमारी तपःसिद्धा द्वितीया नामतः सती

न तेषु माया लोभो वा ईर्ष्या असूया भयं कुतः
भद्रासनं भवेद् एतत् सर्व व्याधि विनाशकम्

धराम् अवष्टभ्य कर द्वयाभ्याम् तत् कूर्परे स्थापित नाभि पार्श्वम्

पाद तलौ पृष्ठ देशे अङ्गुष्ठौ द्वौ च संस्पृशेत्

कूर्पराभ्यां समासीनो मञ्च स्थः कुक्कुटासनम्

ऋजु कायः समासीनः स्वस्तिकं तत् प्रचक्षते

ऋजु काय शिरस् ग्रीवम् कूर्मासनम् इति ईरितम्

जानु युग्मे कर युग्मम् एतत् संकटम् आसनम्

मण्डूक आसन बन्ध स्थम् कूर्पराभ्यां धृतं शिरः

आसनानि समस्तानि यावन्तो जीव जन्तवः

वाम ऊरु मूल देशे च याम्यं पादं निधाय तु

दक्ष ऊरु उपरि पश्चिमेन विधिना कृत्वा कराभ्यां दृढम्

गुल्फौ च वृषणस्य अधस् व्युत्क्रमेण समाहितौ
शुशोच स अनुजः कुन्तीं स सुतम् च कुरु उद्वहम्

राज ऋषि जुष्टम् विपिनं विवेश विशद आशयः

तदा सत्यवती सूनुः मुनिः स्वयम् उपाययौ

विदुरो धूलि दिग्ध अङ्गः बिल्व मात्र मुखः कृशः

यशसा धर्म वीरस्य तस्य व्याप्ते जगत्त्रये

याति काले सुर मुनिः नारदः समुपाययौ

रथ अश्व कुञ्जर अनीकैः स गत्वा निःश्वसन् मुहुर्

ततः प्रयाते देव ऋषौ राजा कृत्वा जलक्रियाम्

किल्बिषं यैः कृतं घोरं पुरा अस्मे बहु छलम्

सततं दैवतं तस्य बभूवुः प्रतिमां विना

भावाः स्वभाव विशरारवः एव तेषु सक्तं मनो न विरहे सहते ऽनुतापम्

स वृक्ष मूलम् आश्रित्य ज्ञान देहः ज्वलन् इव

युधिष्ठिरं व्योम चराः ज्ञान सिद्धाः न्यवारयन्

स धर्मराजम् अभ्येत्य बभाषे ज्ञान लोचनः

इति ब्रुवाणम् असकृत् निवार्य पवनात्मजम्

इयं भव सुख आस्वाद रतिः तद् पर चेतसाम्
अव्ययीभावे च अ काले

दिवसश् च पृथिव्याम्

अरुः द्विषत् अ च् अन्तस्य मुम्

न क उपधायाः

शर आदीनाम् च

विश्वस्य वसु राटोः

हृदयस्य हृद् लेख यत् अण् लासेषु

आत्मनश् च पूरणे

विभाषा स्वसृ पत्योः

मातरपितराव् उदीचाम्
आ याहि वनसा सह इति द्विपदाः शंसति द्विपाद् वै पुरुषश् चतुष्पादाः पशवः पशवश् छन्दोमाः पशूनाम् अवरुद्ध्यै तद् यद् द्विपदाः शंसति यजमानम् एव तद् द्वि प्रतिष्ठम् चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति

तान्य् उ गायत्राणि गायत्र तृतीयसवनः एष त्रि अहः
यो ऽधीत्य विधिवद् वेदान् गृहस्थ आश्रमम् आव्रजेत्

रुद्रः क्रोध आत्मजः जज्ञे शूलपाणिः त्रिलोचनः

सुरूपा सौम्य वदना मोहिनी सर्व देहिनाम्

सर्वेषु वेद शास्त्रेषु पञ्चमो न उपपद्यते

तेषां संस्थानम् अचलम् सो अचिरात् अधिगच्छति

स्मृतं तेषां तु यत् स्थानम् तत् एव गुरु वासिनाम्

ततो ऽसृजत् स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः

एवं मया महामाया प्रेरिता हरिवल्लभा

दक्ष आदीन् प्राह विश्वात्मा सृजध्वं विविधाः प्रजाः

पूजयेद् भाव युक्तेन यावज्जीवं प्रतिज्ञया

धर्मात् संजायते मोक्षो हि अर्थात् कामो ऽभिजायते

तस्मात् कार्यं त्रिशूल अङ्कम् तथा च तिलकं शुभम्

श्री कूर्मः उवाच

अध्यापनं च अध्ययनम् षट् कर्माणि द्विजोत्तमाः

ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास च आश्रमान्

या वेद बाह्याः स्मृतयो याः च काः च कुदृष्टयः

प्रथमा भावना पूर्वे सांख्ये तु अक्षर भावना

ऋतु काल अभिगामि त्वम् स्व दारेषु न च अन्यतस्

एकस्य एव स्मृताः तिस्रः तनूः कार्य वशात् प्रभोः

ऋषय ऊचुः

शान्तो दान्तो जित क्रोधः वर्ण आश्रम विधान विद्

स्वाध्यायेन इज्यया दूरात् तान् प्रयत्नेन वर्जय

ततः श्रीः अभवत् देवी कमल आयत लोचना

इति श्री कूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्व विभागे द्वितीयो ऽध्यायः

आश्रमो वैष्णवो ब्राह्मो हर आश्रमः इति त्रयः

तेजसा सूर्य संकाशः त्रैलोक्यम् संहरन् इव

देवि इदम् अखिलम् विश्वं स देव असुर मानुषम्

सामासिकम् इमम् धर्मं चातुर्वर्ण्ये अब्रवीत् मनुः

उपास्य विपुलां निद्रां भोगि शय्याम् समाश्रितः
रक्षमाणाः च तिष्ठन्ति यावत् आभूतसंप्लवम्

माहेश्वरो वटो भूत्वा तिष्ठते परमेश्वरः

सप्त द्वीपाः समुद्राः च पर्वताः च मही तले
सो ऽस्मै ददाति

अथ उ भूयांसो य एवं विद्वान् धुरो न विगायति इति

सो ऽस्मै ददाति

अथ यद् अनुष्टुभं गायत्य् आनुष्टुभो वै शूद्रो ब्राह्मणम् एव तच् छूद्रस्य स्वे ऽन्वाभजति
भस्म पांसु उपदिग्ध अङ्गः नग्नो विकृत लक्षणः

नमो भवाय भव्याय भावनाय उद्भवाय च

सहस्र युग पर्यन्ते प्रलये सर्व देहिनः

अनन्त बल वीर्याय भूतानां पतये नमः

न तस्मात् परमम् किंचिद् पदम् समधिगम्यते

शङ्कराय वृषाङ्काय गणानां पतये नमः

सेचयेत् च ततो लिङ्गं पवित्रैः पञ्चभिः शुभैः

लब्ध दृष्ट्या तया दृष्ट्वा देवदेवं त्रियंबकम्

आराधयन्ति विप्र इन्द्राः जित क्रोधाः जित इन्द्रियाः

चतुर् अस्रम् बहिस् च अन्तर् अष्ट अस्रम् पिण्डिका आश्रये

स हिरण्यम् स बीजम् च ब्रह्मभिश् च अभिमन्त्रितम्
नियोग पाशैः आसक्तैर् गर्गरी स्तम्भ मूर्धसु

क्षणेन तत् व्रज स्थानम् इरिणं समपद्यत

पश्चिमे तु ततः पक्षे घर्म मासि निरामये

अद्य एव निश्चय प्राप्तिः यदि गन्तव्यम् एव नः

स व्रजो व्रजता भाति शकट ओघेन भास्वता

ततः क्रमेण घोषः स प्राप्तो वृन्दावनं वनम्

अद्भिः प्रक्षाल्यमानाभिर् गर्गरीभिस् ततस् ततः
ब्रह्मदत्तस्य भार्या तु देवलस्य आत्मजा भवत्

यथा ते कथितं पूर्वं पितृ सर्गेषु वै मया

सखायौ ब्रह्मदत्तस्य पूर्व जाति सह उषितौ

आमन्त्र्य पौरान् प्रीत आत्मा ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च

चचार अन्तःपुर वृतः नन्दनं मघवान् इव

कृत्वा अभिसंधिम् तपसा महता स समन्वितः

संनतिं संनतिमतीं देवलाद् योग धर्मिणीम्

स्मृतिमन्तो ऽत्र चत्वारस् त्रयस् तु परिमोहिताः
यथा नागः सु दुर्वृत्तः दमितो यमुना ह्रदे

ऋणं वै प्रतिकर्तव्यं यथायोगम् उदाहृतम्

एतेन एव प्रयत्नेन वृद्धाव् उद्धृत्य दुःखितौ

समृद्धस् तस्य कंसस्य भविष्यति धनुः महः

कृष्णं च एव अब्रवीत् प्रीतो रौहिणेयेन संगतम्

त्वद् दर्शन पराम् नित्यं तव आगमन काङ्क्षिणीम्

तां शोक सलिले मग्नाम् उत्तारयितुम् अर्हसि

ते सर्वे गोप पतयः गमनाय उपतस्थिरे

यास्यन्ति च व्रजाः सर्वे स गोकुल परिग्रहाः

बाढम् इत्य् एव तेजस्वी न च चुक्रोध केशवः

तं सज्जयित्वा कंसस्य करं च उपायनानि च
गङ्गाम् एव निषेवेत प्रयागे तु विशेषतः

ये प्रयागं न सम्प्राप्ताः त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

नागाः सुपर्णाः सिद्धाः च तथा नित्यं समासते

सर्व लोकान् अतिक्रम्य रुद्र लोकम् स गच्छति

कोटितीर्थं समाश्रित्य यः तु प्राणान् परित्यजेत्

मतिः उत्क्रमणीया ते प्रयाग गमनम् प्रति

गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागर संगमे

सनत्कुमार प्रमुखाः तथा ब्रह्मर्षयो ऽपरे

बलीवर्दं समारूढः शृणु तस्य अपि यत् फलम्

न अन्यत् कलि युग उद्भूतम् मलं हन्तुं सु दुष्कृतम्
सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनात् एव नार्मदम्

ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः

तत्र गत्वा नियमवान् सर्व कामान् लभेत् नरः

राज राज ईश्वरः श्रीमान् सर्व स्त्री जन वल्लभः

पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति

तस्याः तु इदानीम् माहात्म्यं वक्तुम् अर्हसि सत्तम

ब्रह्मचारी शुचिः भूत्वा जित क्रोधः जित इन्द्रियः

ब्रह्मा विष्णुः तथा च इन्द्रः विद्याधर गणैः सह

तत्र स्नात्वा महादेवम् अर्चयेत् वृषभध्वजम्
तम् एव संकुचित बाहु सक्थिम् उद्बन्ध हतम् विद्यात्

तद् एव हत उद्बद्धस्य परीक्षेत

रज्जुना राजमार्गे तान् चण्डालेन अपकर्षयेत्

अनुयुञ्जीत संयोगं निवासं वास कारणम्

वस्त्रं वेषं विभूषां वा दृष्ट्वा तद् व्यवहारिणः

येन आहूतः सह स्थितः प्रस्थितो हत भूमिम् आनीतो वा तम् अनुयुञ्जीत

रोष निमित्तः घातः

संवत्सरेण पतति पतितेन समाचरन्

तम् एव स शोणित दंशम् सर्प कीट हतम् विद्यात्
राज्ञा श्रुतम्

ततो गृहपतिना घण्टा अवघोषणम् कारितं वाराणस्याम् यो भवन्तो अन्नेन अर्थी स आगच्छतु इति

बलवती आशा

किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ गृहपतिः गृहपति पत्नी गृहपति पुत्रः गृहपति स्नुषा गृहपति दासः गृहपति दासी अयम् एव मेण्ढको गृहपतिर् मेण्ढक पत्नी मेण्ढक पुत्रः मेण्ढक स्नुषा मेण्ढक दासः मेण्ढक दासी च

अहो गुण मयम् क्षेत्रं सर्व दोष विवर्जितम्

शलाकावृत्तिर् नाम तस्मिन् काले मनुष्याः खलु बिलेभ्यो धान्य गुडकानि शलाकया आकृष्य बहु उदक स्थाल्याम् क्वाथयित्वा पिबन्ति

येषां न अस्ति ते यथेष्टं गच्छन्तु
शक्ति रूपम् सुवर्णेन त्रि निष्केण तु कारयेत्

सनत्कुमार उवाच
सा ऊर्ध्वाम् दिशं प्राजानात्

एवं स स्वस्ति स्वर्गं लोकं समश्नुते
मम वाक्यं च कर्तव्यं महा राजैः ब्रवीमि अहम्

वासुदेवः अपि तत्र एव क्षणेन अभ्यागतः तदा

अभिषिक्तः स्व राज्ये च धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

कृष्णेन सहितैः सर्वैः पुनर् एव महात्मभिः

महादानं ततो दत्त्वा धर्मपुत्रो महामनाः

पाण्डवैः सहितैः सर्वैः पूज्यमानः तु माधवः

माघ मासे गमिष्यन्ति गङ्गायां भरत ऋषभैः

वासुदेव उवाच

सर्व पाप विशुद्ध आत्मा रुद्र लोकम् स गच्छति
एष इन्द्रः

शिर एव तेन कुरुते

इन्द्रियेण जयति

इन्द्रः पशूनां प्रदाता

इन्द्राय मन्युमते मनस्वत एकादश कपालम् निर्वपेत् संग्रामे

एषा इन्द्रस्य अन्त्या तनूर् या अर्कवती
त्रीणि रायस्पोषाय विष्णुः त्वा अन्वेतु

अथ अस्याः नाम गृहीत्वा अग्निम् परिक्रमेयाताम् असि ऊर्ज् ते माता नाम सा माम् एहि सह प्रजया सह रायस्पोषेण इति

पञ्च प्रजाभ्यो विष्णुः त्वा अन्वेतु

ध्रुवो ऽसि ध्रुवा अहम् पति कुले भूयासम् अमुष्य इति पति नाम् गृह्णीयाद् असौ इति आत्मनः
सो ऽवगाहत निःशङ्कस् तेषां मध्यम् अ मानुषः

आत्म जम् ते वपुर् व्योम्नि न पश्यन्त्य् आत्म संभवम्

रौद्रः शकट चक्र अक्षः नामयंश् चरणैः क्षितिम्

मुदितौ सिंह विक्रान्तौ यथाकामं विचेरतुः

कथम् अस्य मया कार्यं शासनं दुष्ट चेतसः

स्वं वपुर् दर्शयामास प्रलम्बो दानव उत्तमः

रौहिणेय वधे यत्नम् अकरोद् दानव उत्तमः

दृष्टिं परिदधे कृष्णे रौहिणेये च दारुणाम्

यस् त्वं जगत् मयम् गुह्यं गुह्याद् गुह्यतरं गतः

तस्य उत्तमाङ्गम् स्वे काये विकपालं विवेश ह
अनुनीयमानः तद् याच्ञाम् न चक्रे भ्रष्ट मङ्गलः

बलिं च मह्यं हरत मत्तो ऽन्यः को अग्र भुज् पुमान्

वीर मातरम् आहूय सुनीथां ब्रह्म वादिनः

दारुणी उभयतस् दीप्ते इव तस्कर पालयोः

निलिल्युः दस्यवः सद्यः सर्प त्रस्ताः इव आखवः

एवम् अध्यवसाय एनम् मुनयो गूढ मन्यवः

सान्त्वितो यदि नो वाचं न ग्रहीष्यति अधर्म कृत्

परितुष्यति विश्वात्मा तिष्ठतो निज शासने
सम्राज् असि इति आहवनीयम् उपस्थाय उदञ्चः गत्वा आस्ताव चात्वाल शामित्रान् उदक् मुखाः तुथो नभः संमृष्ट इति

समुद्र इति ब्रह्मणः सदनम्
अथर्व विहिता शान्तिः प्रतिकूल ग्रह अर्चनम्

यथाक्रमं यथायोगम् अत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्

धी वर्ण इन्द्रिय वैमल्यम् वृष ताम् दैर्घ्यम् आयुषः

मुखेन विष् प्रवृत्तिः च पूर्व उक्ताः च आमयाः स्मृताः

यतेत च यथाकालं मलानां शोधनं प्रति

ये भूत विष वायु अग्नि क्षत भङ्ग आदि संभवाः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

दाता समः सत्य परः क्षमावान् आप्त उपसेवी च भवत्य् अरोगः
नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

संक्षयात् आयुषः च एव व्यस्यते द्वापरेषु सः

तेषु एव जायते तासां गन्ध वर्ण रस अन्वितम्

आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहम् एव च

चतुर् भाग एक हीनम् तु त्रेता युगम् अनुत्तमम्

ता वै निष्काम चारिन्यः नित्यं मुदित मानसाः

विचारणात् च वैराग्यं वैराग्यात् दोष दर्शनम्

प्रादुर्बभूवुः तासाम् तु वृक्षाः ते गृह संज्ञिताः

वर्ण आश्रम परिध्वंसः काम द्वेषौ तथा एव च

तदा प्रभृति च ओषधयः फालकृष्टाः तु इतस् ततस्

पशु यज्ञम् न सेवन्ते केचिद् तत्र अपि सु व्रताः

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः

त्रिशती द्विशती संध्या तथा च एकशता मुने

ध्यानं परं कृत युगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते

अधम उत्तम ता तासां न विशेषाः प्रजाः शुभाः
अथ उ ह एनया यद् भ्रातृव्यस्य संविवृक्षेत तद् कामः यजेत
अथ अतस् तिमिरप्रतिषेधम् व्याख्यास्यामः

यष्टी पलैः चतुर्भिः च लोह पात्रे विपाचयेत्

स्रोतोज अंशान् चतुःषष्टिम् ताम्र अयस् रूप्य काञ्चनैः

अर्ध प्रस्थः घृतात् सिद्धः सितया माक्षिकेण वा

व्यर्थो लोको ऽयं तुल्य रात्रिंदिवानाम् पुंसाम् अन्धानां विद्यमाने ऽपि वित्ते

नस्यं च आज्यम् शृतं क्षीर जीवनीय सित उत्पलैः

तत्र यत् नवनीतम् स्यात् पुष्णीयात् तेन कुक्कुटम्

क्षीर आर्द्र दग्धम् अञ्जनम् अप्रतिसार आख्यम् उत्तमं तिमिरे

नकुलान्धे त्रिदोष उत्थे तैमिर्य विहितः विधिः

तप्तं तप्तं पायितं तद् शलाका नेत्रे युक्ता स अञ्जना अनञ्जना वा

क्रमात् अजा पयस् सर्पिस् क्षौद्रे तस्मात् पल द्वयम्

कृष्णसर्प वदने स हविष्कम् दग्धम् अञ्जन निःसृत धूमम्

अहिताद् अशनात् सदा निवृत्तिर् भृश भास्वत् चल सूक्ष्म वीक्षणात् च

पिष्टैर् गोमय तोयेन वर्तिर् दोषान्ध नाशिनी

सौवीराञ्जन तुत्थक शृङ्गी धात्री फल स्फटिक कर्पूरम्

शताह्वा कुष्ठ नलद काकोली द्वय यष्टिभिः
तस्या इमे स्तोभा यद् अस्यां पृथिव्याम् अधि

स सर्वम् आयुर् एति य एवं विद्वान् बृहत् रथन्तरे गायति
तथा एव संध्या पादेन अंशः तस्याम् प्रतिष्ठितः

आध्वर्यवं च प्रस्थानैः बहुधा व्याकुलीकृतम्

ऋषि पुत्रैः पुनर् वेदाः भिद्यन्ते दृष्टि विभ्रमैः

समाः त्रिंशत् तु सम्पूर्णाः पर्यटन् वै वसुंधराम्

अनृत व्रत लुब्धाः च पुष्ये च एव प्रजाः स्थिताः

एवं युगात् युगानाम् वै संतानः तु परस्परम्

प्रवृत्ते तु ततस् तस्मिन् पुनर् कृत युगे तु वै

ते तु धर्म व्यवस्था अर्थम् तिष्ठन्ति इह कृते युगे

अल्प तेजस् बलाः पापा महा कोपाः हि अधार्मिकाः

उपभोग समर्थानि एवं कृत युग आदिषु

अभक्ष्य आहार दोषेण एक वर्ण गताः प्रजाः

षट्त्रिंशत् च सहस्राणि मानुषाणि तु तानि वै

उत्साद्य पार्थिवान् सर्वान् तेषु अतीतेषु वै तदा

स्व अप्रदानाः तदा ते वै लोभ आविष्टाः तु वृन्दशः

संश्रयन्ति च देशान् तान् चक्र वत् परिवर्तनाः

वर्ण आश्रम परिध्वंसः काम द्वेषौ तथा एव च

कार्तयुग भवैः सार्धं निर्विशेषाः तदा अभवन्
तकारे तथता संभेद शब्दः

ढकारे मीढ विषयाः इति

येषाम् अहम् नामधेयं लिपीनां न

आसां भो उपाध्याय चतुःषष्टी लिपीनाम् कतमां त्वं शिक्षापयिष्यसि

ठकारे ठपनीय प्रश्न शब्दः

अथ विश्वामित्रो नाम दारक आचार्यः बोधिसत्त्वस्य श्रियं तेजः च असहमानः धरणि तले निविष्टो ऽधोमुखः प्रपतति स्म

अःकारे अस्तंगमन शब्दः निश्चरति स्म

अनेन एवंरूपेण व्यूहेन बोधिसत्त्वो लिपि शालाम् उपनीयते स्म

औकारे औपपादुक शब्दः

जकारे जरा मरण समतिक्रमण शब्दः

इति हि भिक्षवो दश दारक सहस्राणि बोधिसत्त्वेन सार्धं लिपिं शिष्यन्ते स्म
प्रयोक्तव्या सदा एव आर्द्रा द्विगुणा न एव कारयेत्

चक्षुष्यः पलित घ्नः च विपाके मधुरो लघुः

क्वाथ्यमानं तु यत् तोयं निष्फेनं निर्मलीकृतम्

न जानाति च शास्त्राणि लक्षणं यो न विद्यते

भुक्ते पथ्या भुक्ते पथ्या भुक्त अभुक्ते पथ्य अपथ्या

जले चतुष्पले शीते क्षुण्ण द्रव्य पलम् क्षिपेत्

षष् मास लेह्यम् घृत गुग्गुलुभ्याम् अब्दात् परं तैल कृतम् च वीर्यम्

कफ अपहम् किंचिद् उष्ण लघु पाकि वृष्यकम्

एकविंश पलम् प्रस्थम् इति प्रस्थस्य लक्षणम्

क्षीर अवशेष कर्तव्यः क्षीरपाके त्व् अयं विधिः

एव त्रिफला सा प्रकीर्तिता

मेदा अभावे ऽश्वगन्धा च महामेदे च सारिवा

महतां सर्व वृक्षाणाम् मूल वल्कम् प्रदापयेत्

पवन प्रचल अर्थाय शेष भागम् परित्यजेत्

आयुर्वेद हीना कपिल स्वरूपाः उन्मत्त वनिता रताः

पञ्चपल्लव तोयेन गन्धानां क्षालनं तथा

पङ्गु कुब्ज कुटिल मण्डित शिरः

याम द्वये तु स्वरसा वसाश् च जीर्यन्ति ते सप्त घटीषु सद्यः

इत्य् एवं कथिताश् चतुर्दश गुणाः कस्तूरिकायाः पुनः

शब्द अर्थ अवगमे भजन्ति सकला सदा मूक ताम् मन्ये किंतु विशन्ति पारम् परं दुष्पार शास्त्र अम्बुधेः

ततो अति कठिने शस्तं देयं षोडशिकं जलम्

पलैः षोडशभिः प्रस्थः शुष्काणां च ततो विदुः

चूर्णे स्नेहे तथा लेहे प्रायश् चन्दनानि च

द्विगुणं स्वरस आर्द्राणाम्
पूजयन् प्रयतः शीघ्रं मुच्यते विषमज्वरात्

ज्वर प्रत्यात्मिकम् लिङ्गं संतापो देह मानसः

ज्वरे प्रच्छर्दनं शस्तं मद्यैः वा तर्पणेन वा

संश्रितो मेदसो मार्गं दोषः च अपि चतुर्थकम्

हेतुभिः लक्षणैः च उक्तः पूर्वम् अष्टविधो ज्वरः

मूर्वां स अतिविषाम् निम्बं पटोलं धन्वयासकम्

इच्छति उभयम् एतत् तु ज्वरो व्यामिश्र लक्षणः

ज्वरे मारुत जे त्व् आदाव् अन् अपेक्ष्य अपि हि क्रमम्

मर्म छेदः बहिः शैत्यं दाहो अन्तर् च एव मज्ज गे

स्थिरा बला च तत् सर्वं पयसि अर्ध उदके शृतम्

कामात् क्रोध ज्वरः नाशं क्रोधात् काम समुद्भवः

मूक त्वम् स्रोतसां पाको गुरु त्वम् उदरस्य च

त्रायमाणाम् उशीरम् च त्रिफलां कटुरोहिणीम्

द्वितीये हि युगे शर्वम् अक्रोध व्रतम् आस्थितम्

विशोध्य द्रुम शाखा अग्रैः आस्यम् प्रक्षाल्य च असकृत्

संतापम् अधिकम् देहे जनयन्ति नरः तदा

कषायाः च _ च पिपासा ज्वर नाशनाः

न पचति अभ्यवहृतम् कृच्छ्रात् पचति वा लघु

मन्द वाते व्यवस्यन्ति लिङ्गं पित्त कफ उल्बणे

लिह्यात् वा त्रैवृतं चूर्णं संयुक्तं मधु सर्पिषा

वर्चस् भेदः अग्नि दौर्बल्यम् तृष्णा दाहो

स्वेदः तीव्रा पिपासा च प्रलापो वमी अभीक्ष्णशस्

हेतु औषध विशिष्टाः च भवन्ति आगन्तवः ज्वराः

इन्द्रियाणां च वैकृत्यं ज्ञेयं संताप लक्षणम्

कदलीनां च पत्रेषु क्षौमेषु विमलेषु च

स्रंसनं त्रीन् मलान् वस्तिः हरेत् पक्वाशय स्थितान्

आगन्तुः अनुबन्धः हि प्रायशो विषमज्वरे

हिक्का श्वासः तथा कासः तमसः च अति दर्शनम्

अरुचिः च अविपाकः च गुरु त्वम् उदरस्य च

गुडूची आमलकम् मुस्तम् अर्ध श्लोक समापनाः

ये धूमा धूपनं यत् च नावनं च अञ्जनम् च यत्

मल प्रवृत्तिः उत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्

प्रकृतिं च प्रवृत्तिं च प्रभावं कारणानि च

योगाः पराः प्रवक्ष्यन्ते विषमज्वर नाशनाः

संसृष्टान् संनिपतितान् बुद्ध्वा तरतमैः समैः

यवागू ओदन लाज अर्थे ज्वरितानां ज्वर अपहाः

ऊर्ध्व गे रक्तपित्ते च यवागूः न हिता ज्वरे

त्रिफलायाः कषायं वा गुडूच्या रसम् एव वा

पित्तं वा कफ पित्तम् वा पित्ताशय गतम् हरेत्

पाययित्वा कषायं च भोजयेत् रस भोजनम्

संनिपात ज्वरः घोरः स विज्ञेयः सु दुःसहः

दोषो अस्थि मज्ज गः कुर्यात् तृतीयक चतुर्थकौ

निदाने पूर्वम् उद्दिष्टा रुद्र कोपात् च दारुणात्

नागर आमलकैः सिद्धां घृत भृष्टाम् ज्वर अपहाम्

कषायाः शमयन्ति आशु पञ्च पञ्चविधान् ज्वरान्

चिकित्सया विष घ्नया एव स शमं लभते नरः

कास हृद्ग्रह पार्श्व आर्ति श्वास तन्द्रासु शस्यते

एरण्ड मूल उत्क्वथितम् ज्वरात् स परिकर्तिकात्

स्रोतांसि रुद्ध्वा सम्प्राप्ताः केवलं देहम् उल्बणाः

मद्यं वा मद्य सात्म्याय यथादोषं यथाबलम्

निदाने त्रिविधा प्रोक्ता या पृथक् ज्वर आकृतिः

श्लेष्मलान् आमवातानाम् ज्वरो ऽनुष्णः कफ अधिकः

अभ्यङ्ग उद्वर्तन स्नान धूपनानि अञ्जनानि च

बृहत्यौ पौष्करं भार्गी शटी शृङ्गी दुरालभा

रसम् आमलकानाम् वा घृत भृष्टम् ज्वर अपहम्

यदा तु न अति शुध्यन्ति न वा शुध्यन्ति सर्वशः

निम्बं पर्पटकं मुस्तं त्रायमाणां दुरालभाम्

दुर्लभ उपशमः कालं दीर्घम् अपि अनुवर्तते

पटोल अरिष्ट पत्त्राणि स उशीरः चतुरङ्गुलः

प्राण अविरोधिना च एनम् लङ्घनेन उपपादयेत्

स्रग्भिः नील उत्पलैः पद्मैः व्यजनैः विविधैः अपि

कल्कैः मदन मुस्तानाम् पिप्पल्या मधुकस्य च

विरेचनेन पयसा सर्पिषा संस्कृतेन च

बल्यैः संबृंहणैस् तस्माद् आहारैस् तम् उपाचरेत्

काम्यैः अर्थैः मनोज्ञैः च पित्त घ्नैः च अपि उपक्रमैः

ज्वरान् दोष क्रम अपेक्षी यथा उक्तैः औषधैः जयेत्

आदौ अन्ते च मध्ये च बुद्ध्वा दोष बल अबलम्
अपवर्गे यथोत्साहम् ब्राह्मणान् आशयेत्

यज्ञोपवीतम् सौत्रम् कौशम् वा

स्वाहा अन्ताः मन्त्राः होमेषु
समाविष्टे हृषीकेशे देवमात्र्याः अथ उदरम्

उपतस्थुः सुराः सर्वे सिद्धाः साध्याः च चारणाः

नमो विष्णवे काल रूपाय तुभ्यं नमो नारसिंहाय शेषाय तुभ्यम्

योगि ईश्वरः ऽद्य भगवान् यतो ऽसौ ब्रह्म विद् स्वयम्

कृष्णाजिन उपवीत अङ्गः आषाढेन विराजितः

ततः कालेन मतिमान् बलिः वैरोचनिः स्वयम्

पितामह महा प्राज्ञैः जायन्ते मद् पुरे ऽधुना

निधाय पुत्रे तत् राज्यम् योग अभ्यास रतः ऽभवत्

तम् अब्रवीत् भगवन्त् आदिकर्ता भूत्वा पुनर् वामनः वासुदेवः

ततः प्रह्लाद वचनात् बलिः वैरोचनिः हरिम्

सनत्कुमारो भगवान् पुरं प्राप महा मुनिः

किम् उत्पाताः भवेत् कार्यम् नः किंनिमित्तकाः

तथा अस्तु इति आह भगवान् प्रपन्न जन वत्सलः

विरोचनो नाम सुतो बभूव नृपतिः पुरा

दास्ये ते इदम् भवते पद त्रयम् प्रीणातु देवो हरिः अव्यय आकृतिः

शरणम् उपययौ स भाव योगात् प्रणत गतिम् प्रणिधाय कर्म योगम्

जय अनादि मध्य अन्त विज्ञान मूर्ते जय अशेष कल्प अमल आनन्द रूपैः
स्तौति ण्योः एव षण्य् अभ्यासात्

वि कु शमि परिभ्यः स्थलम्

समासे ऽङ्गुलेः सङ्गः

न परे नः

सेधतेर् गतौ

तिरसो ऽन्यतरस्याम्

ह लि सर्वेषां

सात् पद आद्योः

मतु वसोः रु सम्बुद्धौ छन्दसि

अधस् शिरसी पदे
स य एतद् एवम् अमृतं वेद आदित्यानाम् एव एकः भूत्वा वरुणेन एव मुखेन एतत् एव अमृतम् दृष्ट्वा तृप्यति

स एतद् एव रूपम् अभिसंविशति
उभे ते शिव रूपे हि शिवात् अन्यम् न विद्यते

प्राहुः क्षेत्रज्ञ शब्देन भोक्तारं पुरुषं तथा

भूत भाव विकारेण द्वितीयेन स उच्यते

व्यक्तं तेन विहीन त्वात् अव्यक्तम् असत् इति अपि

केचिद् आहुः महादेवम् अनादिनिधनं प्रभुम्

व्यक्त अव्यक्त ज्ञ रूपी इति शिवः कैश्चिद् निगद्यते
क्षमा धृतिः अहिंसा च वैराग्यं च एव सर्वशः

ते सर्वे मुनयः श्रुत्वा वसिष्ठ आद्याः द्विजोत्तमाः

तदा प्रभृति लोकेषु रक्षा अर्थम् अशुभेषु च

तस्मात् न निन्द्याः पूज्याः च विकृता मलिना अपि

रूप अन्विताः च विप्र इन्द्राः सदा योगि इन्द्र शङ्कया

समाहृत्य क्रतून् सर्वान् गृहीत्वा व्रतम् उत्तमम्
शम्भुं बिभित्सुर् धनुषा जघान स्तम्बं विषाणेन महान् इव इभः

तपस् तपस् वीर्य समुद्धतस्य पारं यियासोः समर अर्णवस्य

विषाद वक्तव्य बलः प्रमाथी स्वम् आललम्बे बलम् इन्दुमौलिः

भिन्न आकृतिम् ज्यां ददृशुः स्फुरन्तीं क्रुद्धस्य जिह्वाम् इव तक्षकस्य

उच्छ्राय स्थगित नभस् दिश् अन्तरालम् चिक्षेप क्षितिरुह जालम् इन्द्रसूनुः

शस्त्र अभिघातैः तम् अजस्रम् ईशस् त्वष्टा विवस्वन्तम् इव उल्लिलेख

क्षोभेण तेन अथ गण अधिपानाम् भेदं ययाव् आकृतिर् ईश्वरस्य

अचित्त तायाम् अपि नाम युक्ताम् अन् ऊर्ध्व ताम् प्राप्य तदीय कृच्छ्रे

तेजस् श्रियाम् आश्रयम् उत्तम असिम् साक्षाद् अहंकारम् इव आललम्बे

पश्चात् क्रिया तूण युगस्य भर्तुर् जज्ञे तदानीम् उपकारिणी इव

तस्य आहव आयास विलोल मौलेः संरम्भ ताम्र आयत लोचनस्य

हस्तेन निस्त्रिंश भृता स दीप्तः स अर्क अंशुना वारिधिर् ऊर्मिणा इव

तत्त्व विचार मध्ये वक्ता इव दोषैर् गुरुभिर् विपक्षम्

तथा न पार्थस् तयोर् यथा रिक्त तया अनुतेपे

यथा निजे वर्त्मनि भाति भाभिश् च अप्सु सहस्ररश्मिः

शशी इव दोष आवृत लोचनानाम् विभिद्यमानः पृथग् आबभासे

क्रोध अन्धकार अन्तरितः रणाय भ्रू भेद रेखाः स बभार तिस्रः

भूयः समाधान विवृद्ध तेजाः न एवम् पुरा युद्धम् इति व्यथावान्
वाजम् एष धावति यस् संग्रामं जयति

अग्निर् देवानां रक्षः हा

स वामदेव उख्यम् अग्निम् अबिभः

वामदेवश् च वै कुसिदायी च आत्मनोः आजिम् अयाताम्