tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
बुध वारेण प्रस्थानं दूरतः परिवर्जयेत्

शनिवारे वर्जयेत् च उत्तरा फल्गुनी त्रयम्

एकादश्यां तृतीयायाम् अग्नि कोणे तु वैष्णवी

प्रतिपद् नवमीषु एव चतुर्दशी अष्टमीषु च

गज उष्ट्र अश्व बलीवर्द दमनम् महिषस्य च

शनौ च रेवती शम्भो विष योगाः प्रकीर्तिताः
प्राणा वै स्वाहाकृतयः

आत्मा वपा
कश्चिद् सिषेवे रतये न कामम्

यत् जजल्प तत्त्वम् न च विप्रियम् यत्

प्रजहौ द्वि वर्गम्

ततस् महार्हानि च चन्दनानि रत्न आवलीः च ओषधिभिः स गर्भाः मृग प्रयुक्तान् रथकान् च हैमान् आचक्रिरे अस्मै सुहृद् आलयेभ्यः वयस् अनुरूपाणि च भूषणानि हिरण्मयान् हस्ति मृग अश्वकान् च रथान् च गो पुत्रक सम्प्रयुक्तान् पुत्रीः च चामीकर रूप्य चित्राः

देवी तु माया विबुध ऋषि कल्पम् दृष्ट्वा विशालम् तनय प्रभावम् जातम् प्रहर्षम् न शशाक सोढुम्

मुक्तः च दुर्भिक्ष भय आमयेभ्यः हृष्टः जनः स्वर्गे इव अभिरेमे

एवम् सः धर्मम् विविधम् चकार सद्भिः निपातम् श्रुत्याः च सिद्धम् दृष्ट्वा कथम् पुत्र मुखम् सुतः मम वनम् न यायात् इति नाथमानः

किंचिद् मनस् क्षोभ करम् प्रतीपम् कथम् न पश्येत् इति सः अनुचिन्त्य वासम् नृपः व्यादिशति स्म तस्मै हर्म्य उदरेषु एव न भू प्रचारम्

शरीर संदेह करे अपि काले संग्राम सम्मर्दे इव प्रवृत्ते स्वस्थाः सुखम् च एव निरामयम् च प्रजज्ञिरे काल वशेन नार्यः

तत्याज शस्त्रम्

स्तेय आदिभिः च अपि अरिभिः च नष्टम् स्वस्थम् स्व चक्रम् पर चक्र मुक्तम् क्षेमम् सुभिक्षम् च बभूव तस्य पुरा अनरण्यस्य यथा एव राष्ट्रे

ततः कुमारं सुर गर्भ कल्पम् स्नेहेन भावेन च निर्विशेषम्
सनत्कुमारं साध्यांश् च देवांश् च अग्नि पुरोगमान्

सृजध्वं स्व शरीर अंशान् तेजसा आत्म समान् भुवि

अत्र मे भगवन् किं नु विद्यते शाप कारणम्

एवं यद्य् अपराद्धो ऽहं कारणैस् त्वद् प्रवर्तितैः

आधत्स्व सरितां नाथ त्यक्त्वा इमाम् सागरीं तनुम्

बृहस्पति उशनोभ्याम् वा कालेन कलिना अपि वा

पार्थिवे भारते वंशे पूर्वम् एव विजानता

एवं मयि निरालम्बे शापाच् शिथिल ताम् गते

भविष्यं पश्यता भारं पृथिव्याः पार्थिव आत्मकम्

तद् एष निर्णयः श्रेष्ठः पृथिव्यां पार्थिव अन्तकः

विचित्रवीर्यो द्युतिमान् आसीद् राजा प्रतापवान्

अ योनि जाः योनि जाः च ते देवाः पृथिवी तले

सर्व अस्त्र ज्ञाः महा इष्वासाः वेद व्रत परायणाः

स मां परिभवन्न् एव स्वां वेलां समतिक्रमन्

अश्विभ्यां वा सुर अग्र्याभ्याम् साध्यैर् वा त्रिदिव आलयैः
आ त्वा रथं यथा ऊतये इदं वसो सुतम् अन्ध इति राथंतरी प्रतिपद् राथंतरो ऽनुचरः पवमान उक्थम् वा एतद् यन् मरुत्वतीयम् पवमाने वा अत्र रथंतरं कुर्वन्ति बृहत् पृष्ठं स वीवध तायै तद् इदं रथंतरं स्तुतम् आभ्याम् प्रतिपद् अनुचराभ्याम् अनुशंसति
गुणेष्व् आविशते चेतो गुणाश् चेतसि च प्रभो

पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्य ऐकान्तिकाम् गतिम्

तस्य अहम् हंस रूपेण सकाशम् अगमं तदा

यावन् नानार्थ धी पुंसो न निवर्तेत युक्तिभिः

सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद् भक्ति लक्षणः

स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एकः स्मृति अन्वयात् त्रि गुण वृत्ति दृश् इन्द्रिय ईशः
दुह्यन्ते नूनं वृषणा इह धेनवो दस्रा मदन्ति वेधसः

हिंकृण्वती वसु पत्नी वसूनां वत्सम् इच्छन्ती मनसा न्यागन्
सर्वे शरीर दोषाः भवन्ति ग्राम्य आहारात् अम्ल त्व लवण कटुक क्षार शुक्र शाक मांस तिल पलल पिष्ट अन्न भोजिनाम् विरूढ नव शूक शमीधान्य विरुद्ध असात्म्य रूक्ष क्षार अभिष्यन्दि भोजिनाम् क्लिन्न गुरु पूति पर्युषित भोजिनाम् विषम अध्यशन प्रायाणाम् दिवास्वप्न स्त्री मद्य नित्यानाम् विषम अतिमात्र व्यायाम संक्षोभित शरीराणाम् भय क्रोध शोक लोभ मोह आयास बहुलानाम् अतोनिमित्तं हि शिथिलीभवन्ति मांसानि विमुच्यन्ते संधयः विदह्यते रक्तं विष्यन्दते च अनल्पम् मेदः न संधीयते ऽस्थिषु मज्जा शुक्रं न प्रवर्तते क्षयम् उपैति ओजः स एवंभूते ग्लायति सीदति निद्रा तन्द्रा आलस्य समन्वितः निरुत्साहः श्वसिति असमर्थः चेष्टानाम् शारीर मानसानाम् नष्ट स्मृति बुद्धि छायः रोगाणाम् अधिष्ठान भूतः न सर्वम् आयुः अवाप्नोति

तस्मात् आयुस् प्रकर्ष अर्थम् प्राण कामैः सुख अर्थिभिः

रोग प्रकृति सात्म्य ज्ञः तान् प्रयोगान् प्रकल्पयेत्

धन्वनि कुश आस्तीर्णे स्निग्ध कृष्ण मधुर मृत्तिके सुवर्ण वर्ण मृत्तिके वा व्यपगत विष श्वापद पवन सलिल अग्नि दोषे कर्षण वल्मीक श्मशान चैत्य ऊषर आवसथ वर्जिते देशे यथर्तु सुख पवन सलिल आदित्य सेविते जातान्य् अन् उपहतानि अन् अध्यारूढानि अबालान्य् अजीर्णान्य् अधिगत वीर्याणि शीर्ण पुराण पर्णानि असंजातान्य् अपर्णानि तपसि तपस्ये वा मासे शुचिः प्रयतः कृत देव अर्चनः स्वस्ति वाचयित्वा द्विजातीन् चले सु मुहूर्ते नागबला मूलानि उद्धरेत् तेषां सु प्रक्षालितानाम् त्वच् पिण्डम् आम्र मात्रम् अक्ष मात्रम् वा श्लक्ष्ण पिष्टम् आलोड्य पयसा प्रातः प्रयोजयेत् चूर्णीकृतानि वा पिबेत् पयसा मधु सर्पिर्भ्याम् वा संयोज्य भक्षयेत् जीर्णे च क्षीर सर्पिर्भ्याम् शालि षष्टिकम् अश्नीयात्

भल्लातकानि तीक्ष्णानि पाकीनि अग्नि समा च
तस्य एते कापिलेय बाभ्रवाः

स ह उवाच विश्वामित्रः ज्येष्ठः मे त्वम् पुत्राणाम् स्याः तव श्रेष्ठा प्रजा स्यात् उपेयाः दैवम् मे दायम् तेन वै त्वा उपमन्त्रये इति
श्रातं मन्य ऊधनि श्रातम् अग्नौ सु शृतम् मन्ये तद् ऋतं नवीयः
दृषद् उपल अवकाशे दृषद् उपलाभ्याम् स्वाहा इति

मध्ये ऽगारस्य ओषधि वनस्पतिभ्यः स्वाहा रक्षः देव जनेभ्यः स्वाहा इति

उपपार्श्वयोः भूत्यै स्वाहा प्रभूत्यै स्वाहा इति

अग्रेण अग्निम् कद्रुवै नाक मात्रे स्वाहा सर्पेभ्यः स्वाहा इति

उत्तरपूर्व देशे ऽगारस्य गृह्याभ्यः स्वाहा अवसानेभ्यः स्वाहा अवसान पतिभ्यः स्वाहा सर्प देव जनेभ्यः स्वाहा सर्व भूतेभ्यः स्वाहा इति

देश अभ्यासे मन्त्र अभ्यासः कामं समान स्थानेषु

अथ यद्य् एतद् एव स्याद् उत्तरतो भस्म मिश्रान् अङ्गारान् निरूह्य तेषु जुहुयात्
न भूमिं वातो ऽति वाति न अति तपति सूर्यः

एजत् एजत् अजग्रभं चक्षुः प्राणम् अजग्रभम्

तेना सहस्येना वयं नि जनान्त् स्वापयामसि
सर्वनाम प्रदेशाः सर्वनाम्नः इत्य् एवमादयः

व्यवस्थायाम् असंज्ञायाम्

अस्मद् भवतु किम्
अनेन विधिना यः तु विभूति द्वादशीव्रतम्
यो ऽणिष्ठः सा वाक्

आपस् मयः प्राणः

आपः पीतास् त्रेधा विधीयन्ते

अन्न मयम् हि सोम्य मनः
तासां त्वं कृष्ण वर्त्मने क्लोमानं हृदयं यकृत्

या स्वपन्तं बोधयति यस्यै विजातायां मनः
अथ अतस् संहिताया उपनिषत्

इत्य् अधिदैवतम्
आपः पुनन्तु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम्

अथ ह एके ब्रुवते

प्रणवो व्याहृतयः सावित्री च इति एते पञ्च ब्रह्मयज्ञा अहर् अहर् ब्राह्मणं किल्बिषात् पावयन्ति

यद्य् उपरुद्धाः स्युर् एतेन उपतिष्ठते

हिरण्य वर्णाः शुचयः पावका इति चतसृभिः

उत्तीर्य आचम्य आचान्तः पुनर् आचामेत्
बृहता स्तुवन्ति

ततो ह वा इदम् अर्वाचीनम् अन्योन्यस्य गृहे वसन्ति
ॐ इत्य् एतद् अक्षरम् उद्गीथम् उपासीत

एष स्वरो यद् एतद् अक्षरम् एतद् अमृतम् अभयम्

तत् प्रविश्य देवा अमृता अभवन्
यदि कुर्याच् छायायां कुर्यात्

दक्षिणत आहवनीयम् अभ्यावृत्य शयीत
अपाम् अधीशम् वरुणं धनानां राज्ञां प्रभुं वैश्रवणं च तद्वत्

विष्णुं रवीणाम् अधिपम् वसूनाम् अग्निं च लोक अधिपतिः चकार
भू तल विधेय तायाः भू तले पृथिवी मण्डले या विधेय ता सर्व कर्म प्रवीणता तस्या अर्थाः कार्याणि कथंभूताः विविध भोग फलाः विविधाः च ते भोगाः च विविध भोगाः नाना भोगाः फलं येषां ते तथा उक्ताः
त्वरितं देवयान्या अथ प्रेषिता पितुः आत्मनः

विद्धि औशनसे भद्रं ते न त्वद् अर्हः ऽस्मि भामिनि

दुराधर्षतरो विप्रः पुरुषेण विजानता

गोत्रे च नामनी च एव द्वयोः पृच्छामि अतस् ह्य् अहम्

संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रं ब्रह्मणि संश्रितम्

नमः ते देहि माम् अस्मै लोके न अन्यम् पतिं वृणे

ययातिः उवाच

दशेत् आशीविषः तु एकम् शस्त्रेण एकः च वध्यते

ययातिः उवाच

देवयानी उवाच
अप्सु तृप्तासु यान्य् अप्सु भूतान्य् अन्वायत्तानि तानि तृप्यन्ति

वायौ तृप्ते ऽन्तरिक्षं तृप्यति
इति श्री गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे नाम एकपञ्चाशदुत्तरशततमः ऽध्यायः
अग्ने सपत्नान् अधरान् पादय अस्मत् व्यथया सजातम् उत्पिपानं बृहस्पते

रोहितो यज्ञस्य जनिता मुखं च रोहिताय वाचा श्रोत्रेण मनसा जुहोमि

ऊर्ध्वो रोहितो अधि नाके अस्थाद् विश्वा रूपाणि जनयन् युवा कविः

सहस्र शृङ्गः वृषभो जातवेदा घृत आहुतः सोम पृष्ठः सु वीरः

वाचस्पते सौमनसं मनश् च गोष्ठे नो गा जनय योनिषु प्रजाः

तां गन्धर्वाः कश्यपा उन्नयन्ति तां रक्षन्ति कवयो ऽप्रमादम्

सत्ये अन्यः समाहितो ऽप्स्व् अन्यः समिध्यते

अवः परेण पर एना अवरेण पदा वत्सं बिभ्रती गौर् उदस्थात्

वत्सो विराजो वृषभो मतीनाम् आरुरोह शुक्र पृष्ठः ऽन्तरिक्षम्

मा प्रगाम पथो वयं मा यज्ञाद् इन्द्र सोमिनः

इन्द्रः सोमं पिबतु क्षेमो अस्त्व् अग्निः प्रस्तौतु वि मृधो नुदस्व

ये देवा राष्ट्रभृतो ऽभितो यन्ति सूर्यम्
अथ यदि यजुष्टो रिष्येद् भुवः स्वाहा इति दक्षिणाग्नौ जुहुयात्

तद् यथा लवणेन सुवर्णं संदध्यात्

एवंविदं ह वा एषा ब्रह्माणम् अनु गाथा

आदित्यं दिवः
अप एव भगवो राजन्न् इति ह उवाच

एष वै रयिर् आत्मा वैश्वानरो यं त्वम् आत्मानम् उपास्से

अत्स्य् अन्नं पश्यसि प्रियम्
एकविंश उक्थ्यः सौरीषु

तस्य अहानि त्रिवृद् अग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्य एकविंश उक्थ्यस् त्रिणव उक्थ्यस् त्रयस्त्रिंश उक्थ्यः पञ्चविंशो ऽग्निष्टोमो महाव्रतवान् विश्वजित् सर्व पृष्ठः ऽतिरात्रः
अथ ते शनकैः प्रापुः दिशम् दक्षिण पश्चिमाम्

स्त्री वधेन एव सदृशं ब्रह्म स्व हरणेन च

पार्थात् जग्राह गाण्डीवं तौ च अक्षय्यौ महा इषुधी

तां यात जीविताम् दृष्ट्वा भीमः प्राह युधिष्ठिरम्

दृष्ट्वा तत्र समुद्रेण भृतां द्वारवतीं जलैः

आरुह्य पुण्य सोपानम् विवेश सुर मन्दिरम्

आशाम् उदञ्चम् प्रययुः भुवः कृत्वा प्रदक्षिणम्

भ्रातॄन् अवाप्तुम् इच्छामि इति अभाषत पुनः पुनः
ये क्षोदीयांसस् तं बार्हस्पत्यं चरुं शृतं कुर्वन्ति
अथ औपवसथ्यम् अहर्
कृत कार्यः हि गास् तास् तु न अनुजानाति मे गुरुः

प्रत्युवाच शुभं वाक्यं वरेण्यः प्रभुर् ईश्वरः

अरिष्टं च एव जानामि दैत्यं वृषभ रूपिणम्

स तेन अंशेन जगतीं गत्वा गोप त्वम् एष्यति

विदितो मे जरासंधः स्थितो मूर्ध्नि महीक्षिताम्

तान् अहं समरे हन्यां तन् मे ब्रूहि पितामह

तच् च सर्वं विजानामि यथा स्थास्यन्ति ते नृपाः

यत्र वै त्वं महा बाहो जातः कुल करः भुवि

जगती अर्थे कृतो यो ऽयम् अंश उत्सर्गः महात्मभिः
वा अवकीर्णिनः गर्दभ इज्या
यत् अहर् तु एव चन्द्रमाः न दृश्येत ताम् अमावास्याम् कुर्वीत

_ मूल लूनः पितृभ्यः

अथ इध्मान् उपकल्पयते खादिरान् _ पालाशान् _
तद् स्त्रीणाम् च

त्रि अहम् वा

दन्त जन्म आदि माता पितृभ्याम्
तेन असुरान् उभाभ्याम् अहर् रात्राभ्याम् अन्तरैत्
प्रजापतेष् ट्वा ग्रहं गृह्णामि

द्वार्ययोर् मृत्यवे धर्म अधर्माभ्याम्

अमो ऽसि प्राण तद् ऋतं ब्रवीम्य् अमा असि सर्वाङ् असि प्रविष्टः
यथा पुंसो वृषण्यत स्त्रियां निहन्यते मनः

यथा हस्ती हस्तिन्याः पदेन पदम्
गुल्मिनाम् अनिल शान्तिः उपायैः सर्वशो विधिवद् आचरितव्या

भवति च अत्र

दिष्टं निदाने गुल्मानाम् एक देशः च कर्मणाम्
प्रतिष्ठा वा अदितिः

देवस्य सवितुर् भागो ऽसि बृहस्पतेर् आधिपत्यम् इत्य् उत्तरात्

यवानां भागो ऽस्य् अयवानाम् आधिपत्यम् इति दक्षिणतः

ब्रह्म चतुष्ष्टोमः

याः प्रतिष्ठावतीस् ताः पश्चात्

अग्नेर् भागो ऽसि दीक्षाया आधिपत्यम् इति पुरस्ताद् उपदधाति

अन्नम् अर्कः

ओजो विष्णुः

ओज एव उत्तरात् दधाति

यज्ञ मुखम् चतुर्विंशः
विशो विश एव अन्न आदः श्रेष्ठो ऽधिपतिर् भवति य एवं वेद
ओषधि वनस्पतिभिः पशून्

ब्राह्मणेन व्रतम्

कर्मणा तपः
प्रतिष्ठा वै स्विष्टकृत् प्रतिष्ठित्या एव

प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिवी प्रतिष्ठित्या एव

अथ उ शम्युर् ह वै बार्हस्पत्यः सर्वान् यज्ञान् शमयांचकार

अथ यत् त्रीन् अनुयाजान् यजति
मत्स्य अवतारम् वक्ष्ये ऽहं वसिष्ठ शृणु वै हरेः

इति उक्त्वा अन्तर्दधे मत्स्यो मनुः काल प्रतीक्षकः

प्राप्ते कल्पे ऽथ वाराहे कूर्म रूपः अभवत् हरिः

लक्ष योजन विस्तीर्णः क्षण मात्रेण सो ऽभवत्
अग्नीषोमाभ्याम् वै इन्द्रः वृत्रम् अहन्

तस्मात् बिभ्यतः उपावर्तन्त

कृशितः इव खलु वै यजमानः भवति

ते अपक्रम्य प्रतिवावदतः अतिष्ठन् न अस्मान् आलप्स्यध्वे न अस्मान् इति

ततस् वै देवेभ्यः पशवः अन्नाद्याय आलम्भाय अतिष्ठन्त

अनुप्रहरेत् स्वर्ग कामस्य
तत्र अतियोगे मधुरैः शेषम् औषधम् उल्लिखेत्

हिध्मा पार्श्व रुजा कास दैन्य लाला अक्षि विभ्रमैः

पिबेत् जीव अभिसंधानम् जीवं तत् हि आशु गच्छति

वमनं मृदु कोष्ठेन क्षुद्वता अल्प कफेन वा

तान् एव जनयेद् रोगान् अयोगः सर्व एव सः
यस् तं तत्र ब्रूयाद् अ संस्थितान् ऋतून् समतिष्ठिपद् दुःषमं भविष्यति इति शश्वत् तथा स्यात्
व्य् एव उत्तमे सूक्ते पर्यस्यति स एव तयोर् विहारः
इक्ष्वाकोः च भवत् वीरो विकुक्षिः नाम पार्थिवः

प्राप्त अध्ययन यज्ञस्य लब्ध पुत्रस्य च एव हि

पृषध्रः च महा तेजाः नवा एते शक्र संनिभाः

राजा उवाच

लेभे तु अप्रतिमम् पुत्रं विष्णु भक्तम् अनुत्तमम्

बाढम् इति आह विश्वात्मा समालोक्य नराधिपम्

जपतः तस्य नृपतेः पूर्णे वर्ष शते पुनः

त्रयी मयाय रुद्राय काल रूपाय हेतवे

वसुमना उवाच

सर्वे ते अप्रतिम प्रख्याः प्रपन्नाः कमलोद्भवम्

सुयोधनात् पृथुः श्रीमान् विश्वकः च पृथोः सुतः

अपृच्छत् कर्मणा केन धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम्

हिमवत् शिखरे रम्ये देवदारु वने शुभे
मृद्नीयात् खलु तावत् पिष्टम् अञ्जन सदृशम् भवेत् यावत्

कुतः कटोरिका सकाशात् एष इत्थम् उत्पन्नः मृत सूतराजः ज्ञेयः

इति

ततस् अनन्तरम् लघु लोह कटोरिकाम् पूर्व वर्णिताम् उत्खन्य उत्खन्य प्रबल त्वेन उत्पाट्य रसः सूतो ग्राह्यः
एवम् एव कृष्णविषाणया अनुपरिलिखति
वीर्येण वै कर्म क्रियते

अन्नं वा अन्धः
सहसा रुचिरं च अन्यतर ध्वंसक शोषिणः

शब्द असह त्वम् तद् चित्त विक्षेपः ऽङ्गे हि वात रुज्

दोषैः तु मद मूर्छायाम् कृत वेगेषु देहिनाम्

स संन्यासम् निपतिताः प्राण आघातन संश्रयाः

तीक्ष्ण उदयाः च दिवि उक्ताः चित्त उपप्लविनः गुणाः

मद मान रोष तोष प्रवृत्तिभिः इतस् ततः

तमः चिरात् च हृद् उरः सु प्रसेकवान्

वातात् पित्तात् कफात् सर्वैः भवेत् रोगः मदात्ययः

रूक्ष श्याम अरुण तनुः मद्ये वात उद्भवे भवेत्

सर्व उत्थ संनिपातेन रक्त स्तम्भ अङ्ग दूषणम्

हृद् कण्ठ रोगः संमोहः श्वास तृष्णा वमि ज्वराः
यद् उ कुत्सो ऽपश्यत् तस्मात् कौत्सम् इत्य् आख्यायते

पशवो वा इडा

तं शतेन वार्ध्रीभिर् आण्डयोर् अबध्नात्

ताव् अब्रवीद् अंशम् आहरेथाम्
ब्राह्मण प्रमुखान् वर्णान् भृत्य अमात्य पुरोधसः

नूनं बत ईशस्य समीहितं जनैः तद् मायया दुर्जयया अकृतात्मभिः

आत्मानं च प्रजाः च इमाः कथम् अम्भसि धास्यसि
उभयीर् देवताः पुनर् अभ्युन्नीतेषु उपलक्षयन्ति

अनुवषट्कृते द्वितीयं वट् स्वयम् अभिगूर्ताय नम इति
कुटुम्बिनः कृत्येषु श्वेत सुराम् औषध अर्थम् वा अरिष्टम् अन्यद् वा कर्तुं लभेरन्

सुरा अध्यक्षः सुरा किण्व व्यवहारान् दुर्गे जनपदे स्कन्धावारे वा तद् जात सुरा किण्व व्यवहारिभिः कारयेद् एक मुखम् अनेक मुखम् वा विक्रय क्रय वशेन वा

पान आगाराणि अनेक कक्ष्याणि विभक्त शयन आसनवन्ति पान उद्देशानि गन्ध माल्य उदकवन्ति ऋतु सुखानि कारयेत्
येन विभुर् भव मरु संतापम् शमयति जनस्य झटिति दयालुः

व्याप्त चराचर भाव विशेषम् चित् मयम् एकम् अनन्तम् अनादिम्
प्रतितिष्ठति य एवं वेद
इति च एतेन अनुवाकेन स्नात्वा दर्भान् अन्योन्यस्मै सम्प्रयच्छन्तो दित्सन्त इव अन्योन्यम्

पवमानः सुवर्जनः

इति तिसृभिः
यदि त्रि अहः तस्मिन् मीमांसन्ते हिंकुर्या३न् न हिंकुर्या३द् इति

यत् हिंकुर्यात् वज्रेण हिंकारेण रेतो विच्छिन्द्यात्

तत् ह एके आहुः कामम् एव अपि अन्वहं संवत्सरं रेतस्याम् अ हिंकृताम् गायेत्
यत् पश्चाद् वासि वरुणो राजा भूतो वासि

यद् उपरिष्टाद् अववासि प्रजापतिर् भूतो ऽववासि

संभूर् देवो ऽसि सम् अहम् भूयासम्

प्राण अपानौ मे श्रुतम् मे
अन्नाद्येन एव एनत् तत् समर्धयति

प्राणो गायत्रम्
देव असुराः अस्पर्धन्त
दद्यात् गो मिथुनम् गौरं वारुणं लोकम् आप्नुयात्

इति श्री लिङ्ग महापुराणे पूर्व भागे शिवव्रतकथनं नाम त्र्यशीतितमो ऽध्यायः

क्षीर ओदनेन स आज्येन सम्पूज्य च भवं प्रभुम्

गां च दत्त्वा यथान्यायम् ऐशानं लोकम् आप्नुयात्

भुञ्जन् भोगान् अवाप्नोति ब्रह्म लोकम् च गच्छति

दद्यात् गो मिथुनम् वा अपि ताम्र आभम् शूलपाणये

स याति शिव सायुज्यम् ज्ञान योगम् अवाप्नुयात्

पक्षयोः उपवासम् च चतुर्दशी अष्टमीषु च

धूम्रं गो मिथुनम् दत्त्वा वायु लोके महीयते
रुद्रास् त्वा प्रचेतसः पश्चात् पान्तु

अग्नेः कुलायम् असि

अच्युतक्षिद् असि

तप्तायनी मे ऽसि
अविद्या अपि न किंचित् सा का बुभुत्सा तथा अपि ते
तद्धितश् च अ सर्व विभक्तिः

द्वन्द्वे च

विभाषा दिश् समासे बहुव्रीहौ

स्वर् आदि निपातम् अव्ययम्

आदेः परस्य

शि सर्वनामस्थानम्

प्रत्ययस्य लुक् श्लु लुपः

तरप् तमपौ घः

अदसो मात्

न अ च् ह लौ

डति च

तृतीया समासे
त्रिःश्वेतया च शलल्या यास् ते राके सुमतय इति

तं सा स्वयं भुञ्जीत

प्रतिष्ठिते वस्तौ परिस्तीर्य अग्निम् आज्य आहुती जुहोति या तिरश्ची इति एता ऋचा विपश्चित् पुच्छम् अभरद् इति च
कुशीलवा वर्षारात्रम् एकस्था वसेयुः

तयोर् अपचरणे रागस्य अपहारम् विद्यात्

अन्यत्र भ्रेष उपनिपाताभ्याम् नष्टं विनष्टं वा अभ्यावहेयुः

प्रच्छन्न विरूप मूल्य हीन क्रयेषु स्तेय दण्डः कृत भाण्ड उपधौ च

प्रथम नेजने चतुर् भागः क्षयः द्वितीये पञ्च भागः

सुवर्णकाराणाम् अशुचि हस्तात् रूप्यं सुवर्णम् अन् आख्याय सरूपं क्रीणतां द्वादश पणः दण्डो विरूपं चतुर्विंशति पणः चोर हस्तात् अष्टचत्वारिंशत् पणः
अजो ऽस्य् अज स्वर्गो ऽसि त्वया लोकम् अङ्गिरसः प्राजानन्

आ नय एतम् आ रभस्व सु कृताम् लोकम् अपि गछतु प्रजानन्

इन्द्राय भागं परि त्वा नयाम्य् अस्मिन् यज्ञे यजमानाय सूरिम्

एतद् वो ज्योतिः पितरस् तृतीयं पञ्च ओदनम् ब्रह्मणे ऽजं ददाति

ये नो द्विषन्त्य् अनु तान् रभस्व अनागसः यजमानस्य वीराः

अनुपूर्व वत्साम् धेनुम् अनड्वाहम् उपबर्हणम्
दोषेषु मद मूर्छायाः कृत वेगेषु देहिनाम्

तीक्ष्ण आदिभिः गुणैर् मद्यं मन्द आदीन् ओजसो गुणान्

कफेन मेघ संकाशम् पश्यन्न् आकाशम् आविशेत्

बल काल देश सात्म्य प्रकृति सहाय आमय वयांसि

यत्र एकः स्मृति विभ्रंशः तत्र सर्वम् असाधु यत्
मुनयो मुनि शार्दूलाः कुश अग्र मयम् उत्तमम्

लिङ्ग वेदिः महादेवी त्रिगुणा त्रि मया अम्बिका

मौक्तिकं सोम राज् धीमांस् तथा लिङ्गम् अनुत्तमम्

श्री प्रदम् रत्न जम् लिङ्गं शैल जम् सर्व सिद्धि दम्

कुन्द गो क्षीर संकाशम् लिङ्गं यः स्थापयेत् नरः

मृद् मयम् क्षणिकं वा अपि भक्त्या स्थाप्य फलं शुभम्

बहुना अत्र किम् उक्तेन चराचरम् इदम् जगत्

विश्वकर्मा ददौ तेषां नियोगात् ब्रह्मनः प्रभोः
स तु खलु मन्त्राणाम् अ तपसा अ शुश्रूषा अनध्याय अध्ययनेन यत् ऊनम् च विरिष्टम् च यातयामम् च करोति तत् अथर्वणाम् तेजसा प्रत्याप्याययेत्
एतम् एव अहम् तस्मान् मम त्वम् एको असि इति ह कौषीतकिः पुत्रम् उवाच

ॐ इति ह्य् एष स्वरन्न् एति
अन्योन्य राष्ट्र अभिमुखाः पार्थिवाः पृथिवीक्षितः

वनेषु च विराजन्ते पादपा वन शोभिनः

गोप वृद्धस्य वचनं श्रुत्वा शक्र परिग्रहे

सम्प्रहृष्टः स भगवान् प्रीणयत्य् अखिलं जगत्

पटुना मेघ वातेन वार्षिकेण अवकम्पिताः

मदं जहुः सित अपाङ्गाः मन्दं ववृधिरे ऽनिलाः

क्षीरवत्य इमा गावो वत्सवत्यश् च निर्वृताः

पर्जन्यः सर्व लोकानाम् भवाय भुवि वर्षति

मनांसि च मनुष्याणां प्रसादम् उपयान्ति वै

असृजत् सविता व्योम्नि निर्मुक्त जलदे भृशम्

श्रूयन्ते गिरयश् च अपि वने ऽस्मिन् कामरूपिणः

को ऽयं शक्र महः नाम येन वो हर्ष आगतः

नीराजयित्वा सैन्यानि निर्यान्ति विजिगीषवः

पुष्करिण्यस् तडागानि वाप्यश् च विकच उत्पलाः

मयूर अङ्गरुहैः भूमिर् बहु नेत्रा इव लक्ष्यते
आयुष्मता च गयाकाश्यपेन

तेषां च बुद्धानां भगवतां यानि बुद्धक्षेत्र गुण व्यूहात् पर्षद् मण्डलानि याः च धर्म देशनाः ताः आसन् तान् सर्वान् अनुस्मरन्ति स्म

प्रतिसंवित्प्राप्तेन च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन

आयुष्मता च आनन्देन

एकस्मिन् समये भगवान् श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवने अनाथपिण्डदस्य आरामे महता भिक्षु संघेन सार्धं द्वादशभिः भिक्षु सहस्रैः

सर्वे च तुष्टा मुदिता उदग्राः पुष्पाणि चिक्षेपुः अवाप्त हर्षम्

समनन्तर स्पृष्टाः च खलु पुनर् ते शुद्धावास कायिकाः देव पुत्राः तस्या बुद्ध अनुस्मृति असङ्ग अज्ञान आलोकायाः रश्म्या आभिः च एवंरूपाभिः गाथाभिः संचोदिताः समन्ततः प्रशान्ताः समाधेः व्युत्थाय तान् बुद्ध अनुभावेन अप्रमेय असंख्येय अ गणना समतिक्रान्त कल्प अतिक्रान्तान् बुद्धान् भगवन्तो ऽनुस्मरन्ति स्म

प्रविष्ट मानस्य शुभैः विहारैः एकाग्र चित्तस्य समाहितस्य
महान्तं त्वा महीनां सम्राजं चर्षणीनां देवी जनित्र्य् अजीजनद् भद्रा जनित्र्य् अजीजनत्

भूर् इति य इच्छेद् इमम् एव प्रत्य् अन्नम् अद्याद् इत्य् अथ य इच्छेद् द्वि पुरुषम् भूर् भुव इत्य् अथ य इच्छेत् त्रि पुरुषम् वा अप्रतिमम् वा भूर् भुवः स्वर् इति
यत् तु पाप उपशान्तये च दीयते करे

द्वादश्याम् अर्चयेद् विष्णुम् उपोष्य अघ प्रणाशनम्

ब्राह्मणान् पूजयेत् यत्नाद् भोजयेत् योषितः सुरान्

अयने विषुवे च एव ग्रहणे चन्द्र सूर्ययोः

निर्दिश्य धर्मराजाय विप्रेभ्यो मुच्यते भयात्

दानं तत् काम्यम् आख्यातम् ऋषिभिः धर्म चिन्तकैः

ईश्वर प्रीणन अर्थाय प्रदीयते
गच्छ विन्ध्य अचलम् तत्र सुर कार्यम् करिष्यसि

ज्ञात्वा मनोगतं तस्या भगवान् चतुराननः

अतस् ते अत्र न दास्यामि प्रवेशं गम्यतां द्रुतम्

भविष्यसि न मद् द्वाःस्थः वर्ष पूगानि अनेकशस्
तेजो वा अव अद्भ्यः भूयः
तद् आहुः संशंसेत् षष्ठे ऽहनि न संशंसेत्

कथम् अन्येष्व् अहःसु संशंसति

त्रिष्टुभ् आयतना वा इयं वाग् एषां होत्रकाणां यद् ऐन्द्राबार्हस्पत्या तृतीयसवने
अमावास्या सुभगा सु शेवा धेनुर् इव भूय आप्यायमाना सा नो दोहतां सु वीर्यम् रायस्पोषं सहस्रिणम् अपानाय सु राधसे ऽमावास्यायै स्वाहा इति अमावास्यायाम्

समानः प्रत्यञ्जनः
अभिषुत्य सोमम् अन्यद् अ गृहीत्वा ग्रहान् या दक्षिणाः स्रक्तीस् तद् अस्थानि निधाय मार्जालीये स्तुवीरन्

स्तुतम् अनुशंसन्त्य् एता ऋचो ऽनुब्रुवन्तो दक्षिणान् ऊरून् उपाघ्नानाः

अ प्रस्तुतम् अ प्रतिहृतम् साम भवति
तं दृष्ट्वा देवदेवेशं मार्कण्डेयो ऽब्रवीद् वचः

ब्रह्मा जगत् पतिः पूर्वं स्रष्टु कामः प्रजा नृप

संचिन्तयन् स बहुधा तस्मिन् काले समाहितः

सम्प्राप्य सकलां पृथ्वीं पालयामास पूर्ववत्

तस्य तुष्टास् तदा देवा ब्रह्म विष्णु महेश्वराः

सिद्धा अहम् सर्व भूतेषु चरिष्ये शाश्वतीः समाः

संज्ञया सह संगम्य तस्यां धर्मम् अजीजनत्

ते अभीष्टम् प्रदास्यामि राजन् ब्रूहि मनोगतम्

मार्कण्डेय उवाच

सूत उवाच

कुमारेश्वर संज्ञम् तु लिङ्गं तत्र अस्ति सिद्धि दम्

ततस् तस्माद् घटात् सद्यः शिवः प्रत्यक्षतां गतः

भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्नो मृकण्डुर् नाम वै मुनिः

तस्मिन् काले स भगवान् विवस्वान् लोक पावनः

इदानीं द्वादशो वर्षो वर्तते तव वै सुत

सरस्वती कुण्डम् इति लोके ख्यातिं गमिष्यति

ततः शिवः प्रसन्न आत्मा सूर्यं प्राह कृपा निधिः
विधि अन्तरम् आह विधिना इत्यादि
उच्छिष्टं जायाम्

घृत आहुतिः नो भव अग्ने अ क्रव्य आहुतिः घृत आहुतिम् त्वा वयम् अ क्रव्य आहुतिम् उपनिषदेम जातवेद इति चतुर उद पात्रे संपातान् आनीय

पुनर् नः पाह्य् अंहसः
अभि त्यं देवं सवितारम् ओण्योः कवि क्रतुम्

दमूना देवः सविता वरेण्यो दधद् रत्नं पितृभ्य आयूंषि
गृहस्य बुध्न आसीनास् ता इन्द्रो वज्रेण अधि तिष्ठतु

परि धामान्य् आसाम् आशुर् गाष्ठाम् इव असरम्

यदि स्थ दस्युभ्यो जाता नश्यत इतस् सदान्वाः
संरज्यत जनः सर्वः स उत्क्रुष्ट निनद उत्थितः

प्रावल्गत च गोविन्दो वाक्यं च इदम् उवाच ह

अयं तु मार्गो बलतः क्रियातश् च विनिःसृतः

ततश् चचाल वसुधा मञ्चाश् च एव जुघूर्णिरे

एतेन बहवो मल्ला निहता युद्ध दुर्मदाः

मुकुटाच् च अपि कंसस्य पपात मणिर् उत्तमः

वैशंपायन उवाच

प्रतिषिद्धेषु तूर्येषु मृदङ्ग आदिषु तेषु वै
गौर् धेनु भव्या माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसा आदित्यानाम् अमृतस्य नाभिः
अग्नये प्रेष्य इति स्विष्टकृतः

इन्द्र अग्निभ्याम् पुरोडाशस्य अनुब्रूहि

व्रीहिम् अयं समान देवतम् पशुना पशुपुरोडाशम् एकादश कपालम् निर्वपति द्वादश कपालम् वा

वनिष्ठुं मा निर्व्लेषीः
तत्र एव कुरु यत्र उपजीवाम इति

स विद्याद् अहम् एव साम अस्मि मय्य् एता देवता इति
तमसा च एव एनान् तत् पाप्मना च विध्यति
यात दानव दैतेयैः तावत् संधिः विधीयताम्

दृष्ट्वा गता निर्वृतम् अद्य सर्वे गजा दव आर्ताः इव गाङ्गम् अम्भः

ईक्षया जीवयामास निर्जरान् निर्व्रणान् यथा

अ पारयन्तः तम् वोढुं विवशा विजहुः पथि

श्री शुकः उवाच

कौस्तुभ आभरणाम् लक्ष्मीं बिभ्रतीं वन मालिनीम्

इति देवान् समादिश्य भगवान् पुरुषोत्तमः

योगैः मनुष्याः अधियन्ति हि त्वां गुणेषु बुद्ध्या कवयो वदन्ति

प्रसन्न चारु सर्व अङ्गाम् सु मुखाम् सुन्दर भ्रुवम्

न्यषेधत् दैत्य राज् श्लोक्यः संधि विग्रह काल विद्

तप्त हेम अवदातेन लसत् कौशेय वाससा

तेषाम् अन्तर्दधे राजन् स्वच्छन्द गतिः ईश्वरः
वसिष्ठयज्ञेन इष्यन् फाल्गुन्याम् अमावास्यायां प्रयुङ्क्ते

तेन इष्ट्वा प्राजायत प्रजया पशुभिर् अभि सौदासान् अभवत्
षोडश कलम् वै ब्रह्म

षोडश आहुतयः सम्पद्यन्ते
संभूर् देवो ऽसि सम् अहम् भूयासम्

किम् अभि इति

मनो मे रेतो मे प्रजा मे पुनर् सम्भूतिः मे तन् मे त्वयि तन् मे मा उपहृथाः इति चन्द्रमसम् अवोचत्

ओजो मे बलम् मे चक्षुर् मे

उप ते ता दिशामि

तं तथा एव आगतम् चन्द्रमाः प्रतिनन्दत्य् अयं ते भगवो लोकः

स आदित्यम् आह विभूः पुरस्तात् सम्पत् पश्चात्
बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप्

वार्त्रघ्नौ तु एव स्थितौ

आद्यो ऽमुना यत् सोम इति

अथ उ ह अस्य पौर्णमासात् तन्त्राद् अन् इतम् भवति

तद् यद् एव इदम् क्रीतो विशति इव
स इन्द्रो ऽब्रवीत् स वा अहं मद् एव अधि तृतीयसवनं निर्मिमा इति

रक्षः हा विश्वचर्षणिर् अभि योनिम् अयः हतः इति पूर्वयोर् एव एष सवनयोर् अभिसंक्रमः
अग्नौकरणम् अनुदेशनीयं च यथार्थम् ऊहेद् आसेचने
यतो वै गर्भाः प्रसार्यन्ते ऽथ जायन्ते

जागतो हि होता
तद् ऋचा समसृजन्

तद् वै पाप्मना संसृजत इति

तद् वै माध्यन्दिने च सवने तृतीयसवने च न ऋचः ऽपराधो ऽस्ति

तद् एनान् इदं साम स्वर्गं लोकं न अकामयत वोढुम्
एकादश अक्षरा वै त्रिष्टुप्

गायत्रो वा अग्निर् गायत्र छन्दाः

अथ उ वज्रो वै सामिधेन्यः
स एष पार्वणो भवति

प्रसिद्धम् उपसंवेशनम्

ते त्वा वधु प्रजावतीं प्र त्वे मुञ्चन्त्व् अंहसः इति

उभौ जाया पती व्रत चारिणौ ब्रह्मचारिणौ भवतो अधस् शयाते

ओषधि वनस्पतयः नद्यो वनान्य् अनुमन्त्रयते या ओषधयो या वनस्पतयो या नद्यो यानि धन्वानि ये वना

वायो व्रत पते आदित्य व्रत पते व्रतानां व्रत पते उपयमनं व्रतं चरिष्यामि तच् छकेयं तन् मे राध्यताम् इति

अथ वाचं यच्छतः आ नक्षत्राणाम् उदयात्

त्वया वयम् इषम् ऊर्जं वदन्तो रायस्पोषेण सम् इषा मदेम इति

तयोः शय्याम् अन्तरेण उदुम्बर दण्डः गन्ध अनुलिप्तः वाससा सूत्रेण वा परिवीतस् तिष्ठत्य् आ पक्व होमात्
अनाधृष्या च अप्रतिधृष्या च अनाधृष्या तद् अग्निर् अप्रतिधृष्या तद् आदित्यः

विज्ञातम् अग्नीद् आसीत्

अथ प्रजापतेस् तनूर् अनुद्रवति ब्रह्मोद्यं च
यो नः शपाद् अ शपतः शपतो यश् च नः शपात्
युवा सु वासाः परिवीत आगाद् इति परिवीतवत्या परिदधाति
तासाम् इन्द्र उक्थानि सामानि लुलोप
तथा इति अब्रूताम्
प्रजापतिः प्रजा असृजत

अश्नुते देवेष्व् अमर्त्यं गन्धर्व लोकम् एतेन तुष्टुवानः
प्राणो वै स्वरः

तम् हो वा एह्य् इत्य् एव मरुतः स्वर्गे लोक उपाह्वयन्त
शिला मनःशिला अपामार्गः तद् भस्म अपि लिप्तः श्वित्रं विनाशयेत्

अथ चित्र लेपः गुञ्जा फलम् अग्निः चित्रकः तद् चूर्णम् लेपितं श्वेत कुष्ठ नुद् भवति
पतित तद् जात वर्जम्

सदृशं यं स कामम् स्वयं कुर्यात् स कृत्रिमः

स एष द्वि पिता द्वि गोत्रः च द्वयोर् अपि स्वधा रिक्थ भाज् भवति

गूढ जम् च अपविद्धम् च रिक्थ भाजः प्रचक्षते

अथ अपि उदाहरन्ति

अकर्मिणः
तम् बृहत् च रथन्तरम् च आदित्याः च विश्वे च देवाः अनुव्यचलन्

तस्य प्रतीच्याम् दिशि इरा पुंश्चली हसः मागधः विज्ञानम् वासः अहर् उष्णीषम् रात्री केशाः हरितौ प्रवर्तौ कल्मलिः मणिः अहर् च रात्री च परिष्कन्दौ मनः विपथम् मातरिश्वा च पवमानः च विपथ वाहौ वातः सारथिः रेष्मा प्रतोदः कीर्तिः च यशः च पुरःसरौ

इरा

उषाः
कलाकलीये वातस्य तत् सर्वं संप्रकाशितम्

अथ अतस् वातकलाकलीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
क्षत्रम् मा ब्रह्मणः गोपायतु इति आह यथा एनम् क्षत्रम् ब्रह्मणः गोपायेत्

ब्रह्म वै यज्ञः यज्ञात् उ ह वै एष पुनर् जायते यः दीक्षते
अन्तरे गृहाः अन्तराः गृहाः

उपसंव्यानं परिधानीयम् उच्यते न प्रावरणीयम्

उपसंव्याने अन्तरे शाटकाः अन्तराः शाटकाः
मुनिम् अङ्गिरसं च एव कृष्णाश्वं च महा बलः

सूत उवाच

तस्थौ श्रिया वृतो मध्ये प्रेत स्थाने यथा भवः

स्तुतः तेन महा तेजाः प्रदाय विविधान् वरान्

अलं क्रोधेन वै भद्र नष्टाः च एव दिवौकसः

विप्रयोगेन देव्या वै दुःसहेन एव सुव्रताः

वायुना प्रेरितं च एव प्राण जेन पिनाकिना

तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया
च पुनः शाल्योदनम् अश्नीयात्

एतत् निष्पन्न औषध भक्षणम् कुर्वन् मतिमान् पुरुषः गोरस मस्तु प्रधानम् गोरसो गो दुग्धम् मस्तु दधि मस्तु एवम् प्रधानम् अन्नम् अश्नीयात् भुञ्जीत
तेभिर् मे सर्वैः संस्रावैर् धनं सं स्रावयामसि