tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अस्य लिङ्गात् अभूत् बीजम् अकारः बीजिनः प्रभोः

अहम् एव परं ब्रह्म परं तत्त्वं पितामह

मकार आख्यः विभुः बीजी हि अकारः बीजम् उच्यते

उत्तरे पावक प्रख्यम् उकारम् पुरुष ऋषभः

प्रधानं लिङ्गम् आख्यातम् लिङ्गी च परमेश्वरः

यः पठेत् शृणुयात् वा अपि श्रावयेत् वा द्विजोत्तमान्

टादि पञ्च अक्षरम् पादस् त आदि पञ्च अक्षरम् तथा

एक अक्षरात् अकार आख्यः भगवान् कनक अण्ड जः

वामं कपोलम् नासा पुटे उभे

सत्यम् आनन्दम् अमृतम् परं ब्रह्म परात्परम्

प्रणम्य भगवान् विष्णुः पुनर् च अपश्यत् ऊर्ध्वात्

यजुषां वचनं श्रुत्वा ऋचः सामानि सादरम्

ततो वर्ष सहस्र अन्ते द्विधा कृतम् अज उद्भवम्

सूर्य मण्डल वत् दृष्ट्वा वर्णम् आद्यम् तु दक्षिणे

पितामह उवाच

अ प्राप्य तं निवर्तन्ते वाच्यः तु एक अक्षरेण सः

शीतांशु मण्डल प्रख्यम् मकारं मध्यमं तथा

अकारः तस्य मूर्धा तु ललाटं दीर्घम् उच्यते

एकारम् ओष्ठम् ऊर्ध्वः च ऐकारः तु अधरः विभोः

ओंकार प्रभवम् मन्त्रं कला पञ्चक संयुतम्

ओकारश् च तथा औकारः दन्त पङ्क्ति द्वयम् क्रमात्

मायया मोहितः तस्य तम् अवोचम् अमर्षितः

ऋषय ऊचुः
ननाद च ऊर्ध्वम् उच्च धीः निरीक्ष्य च अन्तक अन्तकम्

महादेव प्रसादेन जितो मृत्युः यथा मया

क्व च अहम् क्व च मे भीतिः श्वेत बद्धः असि वै मया

सु शोभनम् सु शीतलम् सु पुष्प वर्षम् अम्बरात्

पपात च आशु वै बली मुनेः तु संनिधौ द्विजाः

रुद्रो वा भगवान् विष्णुः ब्रह्मा वा जगत् ईश्वरः

अतीव भव भक्तानाम् मद्विधानां महात्मनाम्

बबन्ध च मुनिं कालः काल प्राप्तम् तम् आह च

एवम् उक्ताः तदा तेन ब्रह्मणा ब्राह्मण ऋषभाः

लिङ्गे अस्मिन् संस्थितः श्वेत तव रुद्रो महेश्वरः
परस् तु वंशम् उज्झित्वा बद्ध्वा मूर्धनि च अञ्जलिम्

आसीच् च मम धिक् प्राणान् पाप पांसु विधूसरान्

दोषम् उत्प्रेक्षमाणो ऽपि गत एव अस्मि तद् गृहम्

क्रीणतो मणि हेम आदि विक्रीणानांश् च वाणिजान्

मा मा स्पृक्षत वार्य् एतद् भो भो तिष्ठत तिष्ठत

सानुदास क्व यासि इति व्याहरन् मां स सम्भ्रमाः

दिवा प्रांशोस् तरोर् अग्रे प्रांशुर् उच्छ्रीयतां ध्वजः

मम त्व् आसीत् प्रपञ्चो ऽयं विषमः प्रस्तुतो ऽनया

प्रासाद अग्रे यद् उक्ताः स्थ दास्या तत् कथ्यताम् इति

इति गत्वा अटवी मध्ये नदीं गम्भीर कन्दराम्

महा अर्णव नभस्तलम् वियत् पथ रथेन तेन वणिजस् ततः प्रस्थिताः

संभाव्य व्यसन ध्वंसम् समगाहाम सागरम्

कृतं च अतिप्रसङ्गेण संक्षेपः श्रूयताम् अयम्

वशि त्वात् रागम् आलम्ब्य सौभाग्यं मे ददात्व् इति

तत्र मां पृष्टवान् एको वणिक् पाण्डर मस्तकः

तं च देशं परिक्रम्य प्राप्य विष्णुपदी तटम्

तस्माद् धनम् इदं भुञ्जन् भुञ्जानश् च यथागमम्

तथा यथा प्रियतमौ न अस्मरम् पितराव् अपि

स्वे स्वस्मिन् सति च अनन्ते लिप्सा अन्यस्मिन् विगर्हिता

यद्य् एषा राक्षसी तस्मात् क्व गतः स्यां पलायितः

मया तु उक्तम् इदानीं मे बाल कालः चलो गतः

जगतो ऽपि वरस् तस्माद् भवान् एव अस्तु नो वरः

पुलिनैः सिन्धुराजस्य मुक्ता विद्रुम संकटैः

गङ्गदत्ताम् अथ अवोचम् अदृश्यो यद्य् अहं ततः

निर्निमेषा यतो यच् च परि चित्त ज्ञ मानसा

श्रूयतां धातकी भङ्ग प्रतिज्ञा पर्वत स्थिराः

आसीच् च मम का अपि एषा दानवी देवता अपि वा

तेन दत्तानि वदता वधूस् त्वं मे सुता इति च

सहस्राणि समृद्धानि मादृशाम् अनुजीविनाम्

स तुषैः कोद्रव कणैः अपनीतं मम अङ्गात्

गृहम् मया प्रवेष्टव्यं न प्रवेष्टव्यम् अन्यथा

तदीयाश् च मदीयाश् च गत शोकम् अवेक्ष्य माम्

कर्पासे ज्वलति क्षिप्तः पाण्ड्यैर् निष्करुणैर् इति

लब्ध बन्धुः इव अरण्ये भाषितुम्

तत् ते यदि स दीर्घ आयूः आयुष्मन् दर्शनम् गतः

तस्य मित्रवती नाम नाम्ना सु सदृशा प्रिया

महा पद्म निधि प्राप्ति रम्यम् यत्र अर्थि दर्शनम्

तस्य गच्छन्तं मां परिष्वज्य वृद्धिका

पूर्वं संमन्त्रित अर्घः त्वं धर्मो ऽयं वणिजाम् इति

स वेणु निस्वनम् स्वानं मनस् श्रवण वल्लभम्

ततः स्व जघन स्फीताम् अध्यशेत शिलाम् असौ

अभ्यङ्गः क्रियते तस्माद् भवान् अवतरत्व् इति

भवता च न संभुक्तम् एतद् अस्माद् अनर्थकम्

वानेयम् आहरन्न् अन्नं कृष्ट पच्यम् अहं द्विषन्

सुप्तेन प्रियया सार्धम् असुप्तेन अर्थ चिन्तया

तस्याम् अध्यासि भिन्न आभ रत्न पञ्जर संकुलम्

स्वस्मात् स्वस्मात् तद् आदाय प्रतिज्ञाताच् चतुर्गुणम्

निन्दित इन्द्रायुध छायेभिः कुसुम आभरण अम्बरैः

बहु नाविकया नावा तटाद् आनीयताम् इह

यन् मे यादृच्छिकं नाम यच् च व्यापार हेतुकम्

यस् तु संवादयेत् कश्चिद् गन्धर्वस् तेषु वीणया

सौभाग्य मात्रकम् स्त्रैणं काम कामेषु भर्तृषु

तेन अपि सर्व देशेषु कान्तारेषु तरेषु च

लङ्घिताश् च सु दुर्लङ्घ्याः शैल कान्तार निम्नगाः

उत्तीर्य आचर्य च स्नानम् आर्चिषं देवता गुरून्

एतद् एक अर्थयोः आसीद् अभीष्टम् उभयोर् अपि

वसन्त कुसुम आकीर्णम् प्राविशं वास मन्दिरम्

अनुरोधाच् च तेन अस्याम् एका एव जनिता सुता

पृथिवी मूल्यम् अस्य इति कश्चिद् आह परीक्षकः

अक्षय प्रभवः ह्य् अस्या गङ्गाया हिमवान् इव

पुष्प उच्चय जल आहार कुटी सम्मार्जन आदिभिः

स्कन्धः कटुक तैलेन म्रक्षितश् च तया मम

ततस् तं पृष्टवान् अस्मि शङ्का मन्दीकृत त्रपः

ततः स दार भृत्येन तस्मान् निर्याय मन्दिरात्

चिराच् च लब्ध निश्वासा माम् उदस्थापयत् ततः

भविष्यति तथा भूयश् चित्रं हि चरितं विधेः

अथ मां चिरम् ईक्षित्वा तया उक्तम् लज्जमानया

सानुदासो नमस्कृत्य वदति स्म कृत आसनः

सुहृद् वैद्य गणेन अद्य कुशलेन चिकित्सितः

युक्तम् आह इति निर्धार्य तथा एव कृतवान् अहम्
तत् पुर उपवनम् वेगाच् चक्र वत् भ्रमद् अभ्रमम्

पठद्भिश् च ततो विप्रैर् आत्मीयम् अगमं गृहम्

अभ्यङ्ग उच्छादन आच्छाद भोजन आद्यैः च सत्कृतान्

कल्याणं काञ्चनं च अस्मिन् मद् कल्याण कारणम्

वज्र कोटि कठोराभिः चञ्चू चरण कोटिभिः

पृष्ठतो दत्तकस्य अहम् गतस् तत् कुटिका अङ्गणम्

अन्यद् एव किम् अप्य् एषा मयि संभावयिष्यति

तेषु तु प्रतियातेषु निष्कार्य क्रय विक्रयौ

ततस् तैर् अस्मदीयैश् च संमुखीनैर् इह अन्तरे

यदि इयम् मूल्यम् एतस्य धनं धन्यास् ततो वयम्

नाम्ना गन्धर्वदत्ता इति वित्त माम् एव ताम् इति

अथ इत्थम् कथयामि स्म चम्पायाम् अभवद् वणिक्

अथ न अति समीप स्थः परित्रस्तः पर स्त्रियाः

उदीचीं दिशम् उद्दिश्य कान्दिशीकः पलायितः

रूप यौवन सौभाग्यैः गर्विताम् उर्वशीम् अपि

काल स्तोके प्रयाते च स दैन्यः ध्रुवको ऽब्रवीत्

उद्यान नलिनी कूले स दाराः सुहृदस् तव

व्रीडा मन्थरम् आह स्म स्मित्वा इति मुनि पुंगवः

वृद्धां अस्वां त्यक्त्वा देश अन्तरम् गतः

किंचित् पृच्छामि यत् तन् मे यूयम् आख्यातुम् अर्हथ

मद् सम्प्राप्ति हर्षेण जाताः कण्ठ उपकण्ठ गाः

अविपन्न गुणानाम् हि किं विपन्नं महात्मनाम्

मया अपि कथितं तस्मै स अनुकम्पाय पृच्छते

स अन्त संतापक स्पर्शम् उष्णांशुम् इव हैमनम्

दुर्लभ त्वात् ततस् तस्य सुहृद् अभ्यर्थनेन च

मया आलम्बित हस्तम् त्वां न कश्चिद् अपि पश्यति

तस्माद् अलं सुवर्णेन प्राणैर् एव अथवा कृतम्

निलीनां च कुटी कोणे पश्यामि स्म कुटुम्बिनीम्

निरंश त्वात् माम् एव आछेत्तुम् ऐहत

पित्रा तुल्यो भवत्व् एष शापो न आशंसितः तव

अ प्रमेय प्रभावम् हि सद्भिः सु चरितम् तपः

कुट्टितं तत् तयोश् चर्म जातं

अपरं सो ऽपि याचेत रत्न गृद्धाः हि पार्थिवाः

रसातलं प्रवेष्टव्यं स सुवर्ण मनोरथैः

मन्ये मूर्तिमती का अपि विपत्तिर् इयम् आगता

भुजंगस्य अति संक्षिप्ताम् अद्राक्षं पदवीं ततः

मेदिनी मण्डल ध्वंसे जन्तूनाम् इव मण्डलम्

दिवसान् गमयामि स्म सुरा स्मर परायणः

एकदा पिण्डपाताय सानुर् नाम दिगम्बरः

विलक्ष्यौ ईक्षमाणौ माम् अवोचताम्

तस्य कन्या शरीर आप्त्या सद्यः परिणतं फलम्

केन भागीरथी दृष्टा विच्छिन्न जल संहतिः

सा माम् अर्घ्येण संभाव्य मूर्ध्नि च आघ्राय स आदरम्

हित्वा कुरबक अग्राणि वर्ण संस्थान चारुषु

मम त्व् आसीत् ततो नाम दिव्यं चक्षुस् तपस्विनाम्

संक्षिप्ता च निरस्ता च यापिता यामिनी मया

सर्वदा एव हि चम्पायाम् अस्मिन् बलिनि पालके

क्षोणीं शूर इव अगमत्

स्वप्ने ऽपि न नरैर् दृष्टा समृद्धिः कैश्चिद् अप्य् असौ

दुःख शून्यम् तु तद् दृष्ट्वा रन्ध्रान् वेषण तत्परा

मम अगच्छत् अम्बा त्रास आकुल ईक्षणा

यश् च पुत्रस् तयोर् जातस् तस्य नाम् अकरोत् पिता

अथवा अलम् इदं श्रुत्वा दरिद्र चरितम् चिरम्

लज्जमानः स्थितस् तूष्णीम् अथ तेन उदितम् पुनः

क्वचित् कश्चित् त्वया दृष्टः प्राज्ञो वाणिज दारकः

अथ वा स्वयम् एव एनाम् सुहृदः किं न पश्यथ

मातः कस्य असि का वा इति सा च नीचैर् अवोचत

निःस्नेहीकृत चेतस्कौ अभाषावहि ताम् इति

बालकानाम् अयं राजा ते ऽन्ये मन्त्रि आदयः किल

सा अपि प्रत्युपकाराय स्व शरीरम् न्यवेदयत्

पर्यङ्कम् अधितिष्ठन्तम् अद्राक्षं रत्न पिञ्जरम्

गन्धर्वनगरं माया स्वप्नो वा अयम् भवेद् इति

व्यनशिष्यन् महत् कार्यं तच् च इदम् अवधीयताम्

अम्बा शयनम् अध्यास्ते शेषास् त्व् आसत भू तले

यदि इदम् मद् कृतम् दुःखं भीरु मा त्वं रुदस् ततः

फलं यदि च धर्मस्य सुखम् ईदृशम् इष्यते

अस्मै यद् अहम् आत्मानम् आचक्षे अपहत त्रपः

आक्रन्दन्ती ततस् तारम् आवयोर् वाम दक्षिणे

ते काष्ठ स्कन्धम् आदीप्य प्रवेष्टु मनसः ततः

सा निवृत्ता प्रवृत्तो ऽहं पथा प्राञ्च् देश गामिना

सो ऽहं कथम् अपि क्षिप्त्वा वर्ष लक्ष आयताम् क्षपाम्

अथ वार्त्ताम् इमां श्रुत्वा नृपेण आहूय स आदरम्
अथ गन्धर्व राजः ताम् आनीय दुहितुः सुताम्

तस्माद् उत्कण्ठया उत्कण्ठम् त्वयि तात दिदृक्षया

विशाला पर्ण शाला असौ शिलाभिः पूरिता मया

चेतस् चक्षु प्रियात् पुंसः कीदृशो ऽन्यो वराद् वरः

अथ गन्धर्वदत्तायां गतायां वन्दितुं गुरून्

मम त्व् आसीद् अहो कष्टम् अपरो ऽयम् उपद्रवः

यं यम् एव स्म पृच्छामि स स एव एवम् अब्रवीत्

चिह्नैर् यैश् च स विज्ञेयः क्रियन्तां तानि चेतसि

अथ स्वाभाविक मुखः सुहृत् कश्चिद् अभाषत

सम ब्राह्मण चण्डालैः चौरैः सार्थ वधे हतः

अभ्यङ्गः क्रियते तावद् भवान् अवतरत्व् इति

अथ कर्दम दिग्ध अङ्गः शैवल आविल शाटकः

उत्पन्न परम आनन्दौ आलिङ्गाम परस्परम्

शिल्पिनस् तत्र च अपश्यम् रत्न संस्कार कारकान्

काञ्जिक व्यञ्जनम् कृच्छ्राद् भुञ्जे कोद्रव ओदनम्

युक्ति हीनम् तद् अस्माभिर् नभस् गमनम् इङ्गितम्
उत्पन्नो ऽपि न च उत्पन्नः यद्वन् माया गजः मतः

लोकनाथैर् हि सत्त्वानां न कश्चिन् मोचितश् च तैः

माया मरीचि गन्धर्वनगर प्रतिबिम्बकाः

यथा त्वया महायाने धर्म नैरात्म्यम् आत्मना

तेन अन्त द्वय निर्मुक्तः धर्मो ऽयं देशितस् त्वया

अथवा तद् क्रिया कर्तृ कारकस्य प्रसज्यते

भाव ग्रह ग्रह आवेशः परतन्त्रो ऽस्ति कस् तदा

बुद्धानां सत्त्व धातोः च तेन अभिन्न त्वम् अर्थतः

जातास् तत्त्व विदः बालास् तत्त्व ज्ञानेन किं तदा

स्वप्न इन्द्रजालिक उद्भूतम् द्वि चन्द्र उद्वीक्षणम् यथा

न कश्चिन् मोचितः कैश्चिद् इति प्रोक्तं महा मुने
मयि इदम् मन्ये निमिषद् यद् एजति मय्य् आप ओषधयश् च सर्वा इत्य् एवंविदि ह वाव इदम् सर्वम् भुवनम् प्रतिष्ठितम्

अथ यदि सामतो ब्रह्मणे प्रब्रूत इति आहुः

अथ यदि यजुष्टो ब्रह्मणे प्रब्रूत इति आहुः

स ब्रह्मा प्राङ् उदेत्य स्रुवेण आग्नीध्रे आज्यं जुहुयाद् भूर् भुवः स्वर् इत्य् एताभिर् व्याहृतिभिः
स्रुवे पालाशे वैकङ्कते वा अपामार्ग तण्डुलान् कृत्वा

अपामार्ग होमः
बलवत्सु अल्प दोषेषु ज्वरः साध्यो ऽनुपद्रवः

दाहः पित्त युते मिश्रं मिश्रे ऽन्तः संश्रये पुनः

विविधैः नाम्भिः क्रूरो नाना योनिषु वर्तते

विषात् मूर्छा अतिसारः च श्याव ता दाह कृत् भ्रमः

स्निग्ध आस्य ता बल भ्रंशः स्वर सादः

स्तब्ध अङ्गः श्लेष्म भूयिष्ठः भवेद्

स्वेदो अति तृष्णा वमनं दौर्गन्ध्यं वा सहिष्णु ता

पवनैः योगवाहि त्वात् शीतम् श्लेष्म युते भवेत्

द्विधा कफोणि जङ्घाभ्याम् स पूर्वं शिरसा अनिलात्

त्रिधा त्रि अहम् ज्वरयति दिनम् एकम् तु मुञ्चति

क्रमो यत्नेन विच्छिन्नः स तापः लक्ष्यते ज्वरः

तृष् ग्लानिः स्पृष्ट वर्चस्कम् अन्तर् दाहः भ्रमः तमः

देहो लघुः व्यपगत क्लम मोह तापः पाको मुखे करण सौष्ठवम् अव्यथ त्वम्

शिरस् अर्ति मूर्छा वमि देह दाह कण्ठ आस्य शोष अरुचि पर्व भेदाः

संनिपातम् अभिन्यासम् तं ब्रूयात् च हत ओजसम्

ज्वरे ऽधिकं विकाराः स्युः अन्तर् क्षोभो मल ग्रहः

अभिषङ्ग ग्रहः अपि अस्मिन् अकस्माद् वास रोदने

शुक्र प्रवृत्तौ मृत्युः तु जायते शुक्र संश्रये

मोहस् तन्द्रा लिप्त तिक्त आस्य ता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्म पित्त ज्वरस्य
मेधा मेधातिथिः हव्यः सवनः पुत्र एव च

जम्बु द्वीप ईश्वरः राजा स च अग्नीध्रः महामतिः

कुमारस्य तु कौमारं तृतीयं सुकुमारकम्

प्रतिहर्ता इति विख्यात उत्पन्नः तस्य च आत्मजः

एते पुरस्ताद् राजानो महा सत्त्वाः महा ओजसः

जलदः च कुमारः च सुकुमारो मणीचकः

श्वेतः च हरितः च एव जीमूतो रोहितः तथा

श्वेतं यत् उत्तरम् वर्षं पित्रा दत्तं हिरण्वते

मेरोः पूर्वेण यद् वर्षं भद्राश्वाय न्यवेदयत्
भुवः स्वाहा

वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

एतम् उ ह एव मधुकः पैङ्ग्यश् चूलाय भागवित्तये ऽन्तेवासिन उक्त्वा उवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेत् जायेरन् शाखाः प्ररोहेयुः पलाशानि इति

स्वः स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

तत् सवितुर् वरेण्यम्

स यः कामयेत महत् प्राप्नुयाम् इत्य् उदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य पुण्य अहे द्वादश अहम् उपसद् व्रती भूत्वा औदुम्बरे कंसे चमसे वा सर्व औषधम् फलानि इति संभृत्य परिसमुह्य परिलिप्य अग्निम् उपसमाधाय परिस्तीर्य आवृता आज्यम् संस्कृत्य पुंसा नक्षत्रेण मन्थं संनीय जुहोति

प्रस्तब्धम् असि

अग्नये स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति

अथ एनम् आचामति

भूर् भुवः स्वः स्वाहा इति अग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवम् अवनयति
स्मृत्वा घर्म आर्द्र सर्व अङ्गः पदातिः अपदानुगः

करेण तत् च जग्राह कार्त्तिकेयः अमर अरि हा

बहु आयूः सुभगः श्रीमान् कान्तिमान् शुभ दर्शनः

भूतेभ्यो निर्भयः च अपि सर्व दुःख विवर्जितः

ततो जवान् महासेनः तारकम् दानव अधिपम्

स मुक्तः किल्बिषैः सर्वैः महा धनपतिः भवेत्

ततस् चिक्षेप दैत्य इन्द्रः भिन्दिपालम् अयस् मयम्
तम् अग्निर् अन्वागच्छत्

सो ऽग्नौ च एव सोमे च अनाथत

तेषां सोमं यश आर्छत्

ता अस्मै सर्वान् कामान् प्रयच्छतः

भवत्य् एव
मा त्वा दभन् सलिले अप्सु अन्तर् ये पाशिनः उपतिष्ठन्ति अत्र

अस्तमिताय नमः

सुधायाम् मा धेहि परमे व्योमन्

द्विषन् च मह्यम् रध्यतु

आदित्य नावम् आरुक्षः शत अरित्राम् स्वस्तये

त्वम् इमा विश्वा भुवना अनुतिष्ठसे

उद्यन् सूर्यः नुदताम् मृत्यु पाशान्

पञ्चभिः पराङ् तपसि एकया अर्वाङ्

तुभ्यम् जुह्वति जुह्वतः

सुधायाम् मा धेहि परमे व्योमन्

स यथा त्वम् रुच्या रोचः असि एव अहम् पशुभिः च ब्राह्मण वर्चसेन च रुचिषीय

सुधायाम् मा धेहि परमे व्योमन्

तव इद् विष्णो बहुधा वीर्यानि

अस्तम् यते नमः

अग्निः मा गोप्ता परिपातु विश्वतस्

सपत्नान् मह्यम् रन्धयन् मा च अहम् द्विषते रधम्

रात्रिम् मा अत्यपीपरः
ब्राह्मणेभ्यः

अथ अन्तरा व्याहरेद् अथ अन्तरा विरमेत् त्रिः प्राणान् आयम्य वृत्तान्ताद् एव आरभेत
तद् आहुर् यद् ग्रहान् मे ऽग्रहीत् प्राचारीन् म आहुतीर् मे ऽहौषीद् इत्य् अध्वर्यवे दक्षिणा नीयन्त उदगासीन् म इत्य् उद्गात्रे ऽन्ववोचन् मे ऽशंसीन् मे ऽयाक्षीन् म इति होत्रे किं स्विद् एव चक्रुषे ब्रह्मणे दक्षिणा नीयन्ते अ कृत्वा अहो स्विद् एव हरता इति
इतरेषाम् असंख्याताः सुर जाति निकायिनाम्

एवं परिभवे भीमे तदा तु अमर संक्षये

तां भूत विकृतिम् दृष्ट्वा भगवान् गरुडध्वजः

शतैः पञ्चभिर् अति उग्रैः शराणां यमम् अर्दयत्

स विचिन्त्य यमो बाणान् ग्रसनस्य अति पौरुषम्

तौ रथौ स तु निष्पिष्य मुद्गरः अचल संनिभः

दानव इन्द्रः तम् अ प्राप्तम् वियन्ति एव शतैः शरैः

उवाच प्राज्ञो वाक्यं तु यथा स्निग्धेन भाषितम्

शेषा दैत्य ईश्वराः सर्वे विष्णुम् एकैकशस् शरैः

चिछेद तिलशः क्रुद्धो दर्शयन् पाणि लाघवम्

यथा हि पुरुषं घोरैः अभाग्यैः वंश शालिभिः

स तु प्रास प्रहारेण मूर्छितो न्यपतत् भुवि

ताभ्यां बाण प्रहारैः स किंचिद् आयस्त चेतनः

सा कुजम्भस्य हृदयं दारयामास दारुणम्

ताम् अ प्रतर्क्याम् सम्प्रेक्ष्य गदां महिषवाहनः

अभवत् कल्प मेघ आभः स्फुरत् भूरि शतह्रदः

चक्रुः क्रूरेण मनसा देव अनीकैः सह अद्भुतम्

हेम केयूर नद्धाभ्याम् बाहुभ्यां चण्ड विक्रमः

मुद्गरं काल दण्ड आभम् गृहीत्वा गिरि संनिभः

जग्राह अथ धनुः दैत्यः शरान् च आशीविष उपमान्

नाना चन्दन दिग्ध अङ्गाम् दिव्य पुष्प विवासिताम्

गजानाम् अगलत् मेदः पेतुः च अपि अरवाः भुवि

ततो विफल नेत्राणि दानवानां बलानि तु

धनाधिपो वै विनिकीर्ण मूर्धजः जगाम दीनः सुर भर्तुः अन्तिकम्

शस्त्रैः अमर्षात् निर्मुक्तैः भुजंग अस्त्रम् विनोदितम्

शूराणाम् अभिजातानाम् भर्त्रि अपसृते रणात्

संक्षये दानव इन्द्राणाम् तस्मिन् महति वर्तिते

यावत् यमस्य वदनात् सुस्राव रुधिरं बहु

ग्रसनं पतितं दृष्ट्वा जम्भो भीम पराक्रमः

कृतान्त शर वृष्टिम् तां वियति प्रतिसर्पिणीम्

ततो धनेशः संक्रुद्धो दानव इन्द्रस्य कर्मणा

खड्ग अस्त्रः निरृतिः देवः निशाचर बल अनुगः

क्षणेन तिलशो जातं सर्व सैन्यस्य पश्यतः

पपात भू तले दीप्तं रवि बिम्बम् इव अम्बरात्

अपरे मुष्टिभिः पृष्ठं किंकराः प्रहरन्ति च

एनम् आश्रित्य लोकेषु यज्ञ भाग भुजः अमराः

स्रोतोभिः च अस्य रुधिरं सुस्राव गत चेतसः

बाण वृष्टिभिः उग्राभिः यमः ग्रसनम् अर्दयत्

समारोप्य अमर रिपुः जित्वा धनदम् आहवे

स्रुत रक्त ओघ रन्ध्रः तु स्रुत धातुः इव अचलः

ततस् अस्त्रम् विस्फुलिङ्ग अङ्कम् तमः कृत्स्नं व्यनाशयत्

वायव्यं च अस्त्रम् अतुलम् चन्द्रः चक्रे द्वितीयकम्
स्वस्तये वायुम् उपब्रवामहै सोमं स्वस्ति भुवनस्य यस् पतिः

चतुर्थे मासि उपनिष्क्रमणम्

विश्वे देवा नो अद्या स्वस्तये वैश्वानरो वसुः अग्निः स्वस्तये

स्वस्ति मित्रावरुणा स्वस्ति पथ्ये रेवति

अथ देवयजन उल्लेखन प्रभृति आ अग्नि मुखात् कृत्वा स्वस्त्यात्रेयं जुहोति
न अहम् पुत्रेण पुत्र अर्थी त्वया अद्य कुल पांसन

शापाच् शूद्र त्वम् आपन्नो नवा एते परिकीर्तिताः

कुवलाश्वस् तु पुत्राणां शतेन सह पार्थिवः

तं तु बद्धं गले दृष्ट्वा विक्रीयन्तं नृप आत्मजः

जगाम पर्वताय एव तपसे संशित व्रतः

ददतश् च अक्षयम् वित्तं शत्रुभिश् च अपराजयम्

तयोः सकाशं यास्यामि न मां धर्मो हतो ऽहनत्

सा एवम् उक्त्वा मनुं देवं मित्रावरुणयोर् इडा

पतिव्रता च ज्येष्ठा च भ्रातॄणाम् अयुतस्य सा

जनमेजय उवाच

सो ऽभवद् गालवो नाम गल बन्धात् महा तपाः

आनर्तस्य तु दायादो रेवो नाम महा द्युतिः

प्रतिष्ठा धर्म राजस्य सुद्युम्नस्य कुरु उद्वह

महा ऋषि पुत्रम् धर्म आत्मा मोक्षयामास भारत

न जरा क्षुध् पिपासे वा न मृत्युर् भरत ऋषभ

तेजसा स्वेन ते विष्णुस् तेज आप्याययिष्यति

श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महीपतिः

विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रश् च अपि प्रसेनजित्

पुत्र संक्रामित श्रीः तु वनं राजा समाविशत्

आवयोस् त्वं महाभागे ख्यातिं कन्या इति यास्यसि

प्रविष्टे तु मनौ तात दिवाकरम् अरिंदम

कुवलाश्वः सुतस् तस्य राजा परम धार्मिकः

दिव्यैर् माल्यैश् च तं देवाः समन्तात् समवाकिरन्

स कन्या सहितः श्रुत्वा गान्धर्वं ब्रह्मणो ऽन्तिके

तस्य वारि मयम् वेगम् आपीय स नराधिपः

रेमे रामो ऽपि धर्म आत्मा रेवत्या सहितः सुखी

करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्ध दुर्मदाः

पुत्राणां च अक्षयान् लोकान् स्वर्गे ये रक्षसा हताः
ततः पतत एव अस्य चर्म च उत्कृत्य भैरवम्

प्रवेपमानेन मुखेन शुष्यता बलेन गात्रेण च सम्भ्रम आकुलः

चकार वर्म जातानि चिछेद च धनूंषि तु

त्रैलोक्य ऋद्धि सम्पन्नः सुविस्तृत महा आननः

तद् प्रहारम् अ चिन्त्य एव निमिः निर्भय पौरुषः

ततस् त्वाष्ट्रे निश्चेरुः पावक अर्चिषः

शान्तम् आग्नेयम् अस्त्रम् तत् प्रविलोक्य सुराधिपः

जगाम पश्चात् चरणैः धरणीम् भूधर आकृतिः

यद् वस्तु किंचिल् लोकेषु त्रिषु सत्ता स्वरूपकम्

यथा आदित्य सहस्रस्य अभ्युदितस्य उदय अचले

शतक्रतुः तु वज्रेण निमिं वक्षसि अताडयत्

मुद्गरः अपि रथोपस्थे पपात परुष स्वनः

तैः विपाटित गात्रः असौ गज मायाम् व्यपोथयत्

यत् आश्रित्य घटामः अस्य दानवस्य युयुत्सवः

स दैत्य भुजम् आसाद्य सर्पः सद्यो व्यपद्यत

आयान्तीम् अवलोक्य अथ सुर सेनाम् गज असुरः

चकार रूपम् अतुलम् चन्द्र आदित्य पथ अनुगम्

इति प्रियाय वल्लभा वदन्ति यक्ष योषितः परे कपाल पाणयः पिशाच यक्ष राक्षसाः

जज्वलुः देव सैन्यानि सस्यन्दन गजानि तु

अथ असुरः प्रेक्ष्य महा अस्त्रम् आहितम् विहाय मायाम् अवनौ व्यतिष्ठत

तस्मिन् प्रतिहते च अस्त्रे पावक अस्त्रम् व्यजृम्भत

तद् अ प्राप्तम् वियन्ति एव नाशयामास दानवः

हरिं देवः सहस्राक्षो मेने भग्नं दुराहवे

स हतो मुद्गरेण अथ शक्र कुञ्जरः आहवे

पतिते तु गजे तस्मिन् सिंह नादः महान् अभूत्

ततः सिंह सहस्राणि निश्चेरुः मन्त्र तेजसा

ततो यन्त्र मयान् दिव्यान् आयुधान् दुष्प्रधर्षिणः

न च अस्त्राणि अस्य सजन्ति गात्रे वज्र अचल उपमे

धनुष्य् अ जय्ये विनियोज्य बुद्धिमान् अभूत् ततस् मन्त्र समाधि मानसः

शक्रो दैन्यं समापन्नः श्रान्त बाहुः स वाहनः

तत् द्विधा अपि एकताम् यातं ददृशुः प्रेक्षका इव

मुमोच मुद्गरं भीमं सहस्राक्षाय संगरे

ततस् अश्विनः स मरुतः स साध्याः स महा उरगाः

दृष्ट्वा कपालिनो रूपं गज चर्म अम्बर आवृतम्

तस्मात् वीर्येण दिव्येन जहि जम्भं जगत् वरम्

ततो रथात् अवप्लुत्य तारको दानव अधिपः

निमिः अभ्यपतत् तूर्णम् सुर सैन्यानि लोडयन्

अन्यत् कार्मुकम् आदाय वेगवत् भार साधनम्

ततस् अम्बुधयः उद्भूताः ततस् नष्टा रवि प्रभा

कपाली वाक्यम् आकर्ण्य शूलं शित शिखा मुखम्

धनदं च एव सप्तत्या वरुणं च तथा अष्टभिः

बाण जालैः सु तीक्ष्ण अग्रैः कङ्क बर्हिण वाजितैः

तं रथं देवराजस्य परिवार्य समन्ततः

ततो वज्रं महा इन्द्रः तु प्रमुमोच अर्चितम् चिरम्

परस्परं व्यलीयन्त गावः शीत अर्दिताः इव

ऐषीकम् अस्त्रम् अकरोत् अभीतः अतिपराक्रमः

कन्दराणि व्यशीर्यन्त समन्तात् निर्झराणि तु

तथा एव अद्य इह मग्नानां भव विष्णो सुर आश्रयः

अथ विद्रवमाणं तत् बलम् प्रेक्ष्य समन्ततः
न ते पृथक् पित्त कफ अनिलेभ्यः आगन्तवः तु एव ततो विशिष्टाः

पञ्च गुल्मा इति वात पित्त कफ संनिपात शोणित जाः पञ्च प्लीह दोषाः इति गुल्मैः व्याख्याताः पञ्च कासा इति वात पित्त कफ क्षत क्षय जाः पञ्च श्वासा इति महा ऊर्ध्व छिन्न तमक क्षुद्राः पञ्च हिक्का इति महती गम्भीरा व्यपेता क्षुद्रा अन्न जा च पञ्च तृष्णा इति वात पित्त आम क्षय उपसर्ग आत्मकाः पञ्च छर्दय इति द्विष्ट अर्थ संयोग जा वात पित्त कफ संनिपात उद्रेक उत्थाः च पञ्च भक्तस्य अनशन स्थानानि इति वात पित्त कफ संनिपात द्वेषाः पञ्च शिरस् रोगाः इति पूर्वा उद्देशम् अभिसमस्य वात पित्त कफ संनिपात क्रिमि जाः पञ्च हृद् रोगाः इति शिरस् रोगैः व्याख्याताः पञ्च पाण्डु रोगाः इति वात पित्त कफ संनिपात मृद् भक्षण जाः पञ्च उन्मादाः इति वात पित्त कफ संनिपात आगन्तु निमित्ताः

सर्व एव निजा विकारा न अन्यत्र वात पित्त कफेभ्यः निर्वर्तन्ते यथा हि शकुनिः सर्वं दिवसम् अपि परिपतन् स्वां छायां न अतिवर्तते तथा स्व धातु वैषम्य निमित्ताः सर्वे विकारा वात पित्त कफान् न अतिवर्तन्ते

अष्ट उदराणि इति वात पित्त कफ संनिपात प्लीह बद्ध छिद्र दकोदराणि अष्टौ मूत्राघाता इति वात पित्त कफ संनिपात अश्मरी शर्करा शुक्र शोणित जाः अष्टौ क्षीर दोषाः इति वैवर्ण्यं वैगन्ध्यं वैरस्यं पैच्छिल्यं फेन संघातः रौक्ष्यं गौरवम् अति स्नेहः च अष्टौ रेतस् दोषाः इति तनु शुष्कं फेनिलम् अश्वेतं पूति अति पिच्छलम् अन्य धातु उपहितम् अवसादि च

भवतः च अत्र

चत्वारः च अष्टकाः वर्गाः षट्कौ द्वौ सप्तकाः त्रयः

आगन्तुः अन्वेति निजं विकारं निजः तथा आगन्तुम् अपि प्रवृद्धः

सप्त कुष्ठानि इति कपाल उदुम्बर मण्डल ऋष्यजिह्व पुण्डरीक सिध्म काकणानि सप्त पिडका इति शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षपी अलजी विनता विद्रधी च सप्त विसर्पा इति वात पित्त कफ अग्नि कर्दमक ग्रन्थि संनिपात आख्याः

अष्टोदरीये रोगाणां रोग अध्याये प्रकाशिताः
तमो ऽसुरेण पापेन वेदाः शास्त्राणि खण्डिताः

तां कृष्ण मूर्तिम् संपूज्य नरः कामान् अवाप्नुयात्

तत्र एव वसतिं चक्रे घण्टाकर्णेन संयुतः

सूत उवाच

समालोक्य चन्द्रो ऽमृतम् असिञ्चत

लिङ्ग मूलम् अ दृष्ट्वा एव हरस्य अन्तिकम् आययौ

शङ्ख असुरेण अपहृताः वेदाः शास्त्राणि पार्थिव

आश्रमाश् च बहून्य् अत्र तीर्थानि नृप सत्तमैः

हरं संतोष्य तपसा भक्त्या च अनन्यपूर्वया

इति दत्त्वा वरं शम्भुस् तत्र एव अन्तरधीयत

दुर्वासा वै मुनि श्रेष्ठः दत्तात्रेयेण संयुतः

तथा अस्तु इति वरं द त्वा तत्र एव अन्तर्दधे हरः

विश्वकर्मा तपस् तप्त्वा गोकर्णे लिङ्गम् उत्तमम्

तद् दिने तां समादाय भक्त्या यश् च अर्चयेत् छिवम्

तपश् चचार सु चिरम् घोरम् उद्दिश्य शङ्करम्

इत्य् उक्ते शम्भुना कामः शिव चेतसि अभूत् ततः

शुम्भ आदि राक्षसान् हत्वा महाकाली नृप उत्तमैः

हनुम ईशम् पूजयित्वा सर्व शत्रु जयम् लभेत्

विष्णुर् वराह रूपः ऽधः मूलं द्रष्टुम् अगान् नृप

शिव उवाच
स्थावराः संतता भवन्ति
वाग् एव भर्गः प्राण एव महश् चक्षुर् एव यशो मन एव सर्वम्
समर्थानां प्रथमाद् वा

वृषाकपि अग्नि कुसित कुसिदानाम् उदात्तः

गोत्र स्त्रियाः कुत्सने ण च

गोत्रे अ लुक् अ चि

उत्स आदिभ्यः ऽञ्

स्त्रीभ्यो ढक्

कुलटाया वा

न क्रोड आदि बहु अ चः

ṛ त् नेभ्यः ङीप्

पीलाया वा

द्वि अ चः

भ्रातुर् व्यच् च

कल्याणी आदीनाम् इनङ्

उदीचाम् इञ्

यङश् चाप्

अणो द्वि अ चः

फक् फिञोः अन्यतरस्याम्

पुत्र अन्तात् अन्यतरस्याम्

इ तः च अन् इञः
क्तस्य च वर्तमाने

यस्य च भावेन भाव लक्षणम्

कर्मणि द्वितीया

चतुर्थी सम्प्रदाने

कर्तृ कर्मणोः कृति

अधीक् अर्थ दय ईशाम् कर्मणि
समाचर आचारम् उपात्त शस्त्रः जप उपवास अभिषवैः मुनीनाम्

वीर्य अवधूतः स्म तदा विवेद प्रकर्षम् आधार वशम् गुणानाम्

कृता आनतिः व्याहृत सान्त्व वादे जात स्पृहः पुण्य जनः स जिष्णौ

यस् त्यक्तवान् वः स वृथा बलाद् वा मोहं विधत्ते विषय अभिलाषः

व्रीडा नतैः आप्त जन उपनीतः संशय्य कृच्छ्रेण नृपैः प्रपन्नः

आसाद्य वाचं स भृशं दिदीपे काष्ठाम् उदीचीम् इव तिग्मरश्मिः

वीत स्पृहानाम् अपि मुक्ति भाजाम् भवन्ति भव्येषु हि पक्षपाताः

दातुं प्रदान उचितैः भूरि _ उपागतः सिद्धिम् इव अस्मि विद्याम्

अ कृत्रिम प्रेम रस अभिरामम् राम अर्पितम् दृष्टि विलोभि दृष्टम्
अण्डं दशगुणं व्याप्तं नारायणः स्थितः

उपरि उपरि वै लोका रुद्र भूत आदयः स्थिताः

इति गारुडे महापुराणे पूर्व खण्डे प्रथम अंश आख्ये आचार काण्डे भुवनकोशगतापातलनरकादिनिरूपणं नाम सप्तपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः

दश साहस्रम् एकैकम् पातालं वृषभध्वज

रौरवः सूकरो रोधः तालः विनशनः तथा
उपबिलं चमसं पूरयित्वा उदक् अग्राभ्याम् पवित्राभ्यां त्रिर् उत्पूय अभिमन्त्रयते यथा पुरस्तात्

अपो देवीः प्रणयामि यज्ञं संसादयन्तु नः
स्फुरत् किरीट वलय हार नूपुर मेखलम्

विन्दते पुरुषो अमुष्मात् यत् यत् इच्छति अ सत्वरम्

यवीयोभ्यो अददात् काष्ठाः भ्रातृभ्यो भ्रातृ वत्सलः

चेतः आकूति रूपाय नमो वाचो विभूतये

लसत् पङ्कज किञ्जल्क दुकूलम् मृष्ट कुण्डलम्

दिशं प्रतीचीं प्रययुः तपसि आदृत चेतसः

महान् अहम् खं मरुत् अग्नि वार् धराः सुर ऋषयः भूत गणाः इदं यतः

अनेन ध्वस्त तमसः सिसृक्ष्मो विविधाः प्रजाः

भवान् भक्तिमता लभ्यो दुर्लभः सर्व देहिनाम्

नमः पुण्याय लोकाय अमुष्मै भूरि वर्चसे

श्री रुद्रः उवाच

नम ऊर्ज इषे त्रय्याः पतये यज्ञरेतसे

शक्त्या युक्तो विचरति घोरया भगवान् भवः

सृष्टं स्व शक्त्या इदम् अनुप्रविष्टः चतुर्विधम् पुरम् आत्म अंशकेन

य इन्द्रम् अश्व हर्तारम् विद्वान् अपि न जघ्निवान्

धर्म ज्ञान् शील सम्पन्नान् प्रीतः प्रीतान् उवाच ह

त्वम् एकः आद्यः पुरुषः सुप्त शक्तिः तया रजः सत्त्व तमः विभिद्यते

क्रिया कलापैः इदम् एव योगिनः श्रद्धा अन्विताः साधु यजन्ति सिद्धये

श्री रुद्रः उवाच

नमो अधर्म विपाकाय मृत्यवे दुःख दाय च

विबुध असुर गन्धर्व मुनि सिद्ध नर उरगाः
आदित्याः एकम् वसवः द्वितीयम् तृतीयम् रुद्राः अभि सम् बभूवुः
चरुर् वायवः
त्रिस् चतुः वा मृदौ तत्र द्रव्याणि अगुरु गुग्गुलु

अङ्गुलानां क्रमात् पातुः प्रमाणेन अष्टकानि तत्

तिमिर ऊर्ध्व अनिल आध्मान रोहिणी दत्त वस्तिषु

यष्टीमधु सुवर्ण त्वच् पद्मकं रक्तयष्टिका

योज्यो न रक्त पित्त आर्ति विरिक्त उदर मेहिषु

कासः श्वासः पीनसो विस्वर त्वम् पूतिर् गन्धः पाण्डुता केश दोषः
चतुर् अवरार्ध्याः उपगाः स्युः

मन्द्रः तु एव प्रातःसवने
वरं वृणीष्व भद्रं ते हृदयेन ईप्सितम् नृप

संनतिः च अभवत् भ्रष्टा मया एतत् किल कारितम्

राग वाग्भिः समुत्पन्नम् एतत् हास्यम् वरानने

एवं विलप्य बहुशस् त्रयः ते योग पारगाः

तपसे बुद्धिः अभवत् तदा तेषां द्विजन्मनाम्

इति उक्त्वा अन्तर्दधे विष्णुः प्रभाते अथ नृपः पुरात्

इति आकर्ण्य वचः ताभ्याम् स पपात शुचा ततः

गदन्तं विप्रम् आयान्तं तं वृद्धं संददर्श ह

सूत उवाच

तथा इति प्राह राजा तु पुनर् ताम् अभिनन्दयन्

आत्मीयं नृपतिः पुत्रं नृप लक्षण संयुतम्

एवम् आयुस् धनम् विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च

पारगं सर्व शास्त्राणाम् धार्मिकं योगिनां परम्

नामतः कर्मणः च एते सु दरिद्रस्य ते सुताः

ऊचुः ते कल्पिता वृत्तिः ते तात वदस्व तत्

इति उक्त्वा पितरं जग्मुः ते वनं तपसे पुनः