tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
वासो यत् पत्नीभिर् उतं तन् नः स्योनम् उपस्पृशात्

अग्निष् ट्वा तस्माद् एनसः सविता च प्रमुञ्चताम्

इन्द्राणी इव सु बुधा बुध्यमाना ज्योतिः अग्राः उषसः प्रतिजागरासि

इह इमौ इन्द्र संनुद चक्रवाका इव दंपती

पयो गोषु प्रविष्टं यत् तेन इमाम् संसृजामसि

निर्दहनी या पृषातक्य् अस्मिन् तां स्थाणाव् अध्य् आसजामि

तेजो गोषु प्रविष्टं यत् तेन इमाम् संसृजामसि

स्योनास् ते अस्यै वध्वै भवन्तु मा हिंसिषुर् वहतुम् उह्यमानम्

सं त्वा नह्यामि पयसा पृथिव्याः सं त्वा नह्यामि पयसा ओषधीनाम्

या दुर्हार्दो युवतयो याश् च इह जरतीर् अपि

अभूतं गोपा मिथुना शुभस् पती प्रिया अर्यम्णो दुर्यां अशीमहि

उत्तिष्ठ इतस् विश्वावसो नमसा ईडामहे त्वा

अरिष्ट असू सचेवहि बृहते वाजसातये

आरोह ऊरुम् उपधत्स्व हस्तं परिष्वजस्व जायां सुमनस्यमानः

आपः सप्त सुस्रुवुर् देवीस् ता नो मुञ्चन्त्व् अंहसः

रसो गोषु प्रविष्टो यस् तेन इमाम् संसृजामसि

प्रजावती वीरसूर् देवृ कामा स्योना इमम् अग्निं गार्हपत्यं सपर्य
अघोरेण फट् अन्तेन संसृतिः च न संशयः

चन्द्र मण्डल संकाशम् हृदयाय इति मन्त्रतः

लोकपालान् तथा अस्त्रेण पूर्व आद्यान् पूजयेत् पृथक्

तत्त्व वर्ण कला युक्तम् भुवनेन यथाक्रमम्

दर्भ शय्या समारूढम् शिव ध्यान परायणम्

कुश आसने तु संस्थाप्य दक्षिणामूर्तिम् आस्थितः

आद्येन संपुटीकृत्य प्रधानं ग्रहणं स्मृतम्

घृतेन हुत्वा दुःस्वप्नं प्रभाते शोधयेत् मलम्

तथा अम्बा अनुक्रमेण आत्म रूपिणम्

अघोरेण च मन्त्रेण प्रायश्चित्तं विधीयते

भूतानि ब्रह्मभिः वा अपि मौनी बीज आदिभिः तथा

निवृत्त्या रुद्र पर्यन्तम् अण्डम् अण्ड उद्भवैः आत्मजैः

वारुणं परमं श्रेष्ठं द्वारं वै सर्व वर्णिनाम्

स सूत्रम् स पिधानम् च वस्त्र युग्मेन वेष्टितम्

शान्ति अतीता ततः शान्तिः विद्या नाम कला अमला

विषुवेण तु योगेन निवृत्ति आदि शिव अन्तिकम्

सदा यजति यज्ञेन सदा दानं प्रयच्छति

पुरुषं च चतुर्धा वै विभज्य च कला मयम्

बन्धनं परिपूर्णेन प्लावनं च अमृतेन च
पतितस्य समुत्थाने शस्ताः पञ्च गुणाः स्मृताः

ये पर अधीन कर्माणः जीवन्तो ऽपि च ते मृताः

कान्ता वियोगः स्व जन अपमानम् ऋणस्य शेषः कु जनस्य सेवा

शिरो ऽपि सर्व गात्राणाम् व्रतानां सत्यम् उत्तमम्

कुतो निद्रा दरिद्रस्य पर प्रेष्य वरस्य च

मूल अन्वेषः न कर्तव्यो मूलात् दोषः न हीयते

सूत उवाच

अशेषं हरणीयं च विद्या न ह्रियते परैः

असंतुष्टः कापुरुषः सु अल्पकेन अपि तुष्यति

विद्या नाम कु रूप रूपम् अधिकं विद्या अति गुप्तम् धनं विद्या साधु करा जन प्रिय करा विद्या गुरूणां गुरुः

कु कन्याम् च कु देशम् च दूरतः परिवर्जयेत्

शौर्ये तपसि दाने च यस्य न प्रथितं यशः

शौनकीयं नीति सारम् विष्णुः सर्वत्र तानि च

पर नारी प्रसक्तस्य पर द्रव्य हरस्य च

स्त्री नायके न वस्तव्यं वस्तव्यं बाल नायके

दाता दरिद्रः कृपणो अर्थ युक्तः पुत्त्रो ऽविधेयः कु जनस्य सेवा

अधीरः कर्कशः स्तब्धः कु चेलः स्वयम् आगतः

त्यजेत् वन्ध्याम् अष्टमे ऽब्दे नवमे तु मृत प्रजाम्

राज्य श्रीः ब्रह्म शाप अन्ता पाप अन्तम् ब्रह्मवर्चसम्

शत जीवितम् अति अल्पम् रात्रिः तस्य अर्ध हारिणी
शकटस्य त्व् अधः सुप्तं कदाचित् पुत्र गृद्धिनी

धात्री कंसस्य भोजस्य पूतना इति परिश्रुता

यशोदा तं समुत्सृज्य जगाम यमुनां नदीम्

दारकेण सह अनेन सुप्ता शब्देन बोधिता

गतेषु तेषु गोपेषु विस्मितेषु यथागृहम्

एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्ता यशोदा शीघ्र गामिनी
सीताद्रव्य अपहरणे शस्त्राणाम् औषधस्य च

ये ऽन्ये ज्येष्ठ कनिष्ठाभ्याम् तेषां स्यान् मध्यमं धनम्

मद्य पा अ साधु वृत्ता च प्रतिकूला च या भवेत्

तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

पुरुषस्य स्त्रियाश् च एव धर्मे वर्त्मनि तिष्ठतोः

ज्येष्ठः पूज्यतमो लोके ज्येष्ठः सद्भिर् अगर्हितः

एताश् च अन्याः च लोके ऽस्मिन्न् अपकृष्ट प्रसूतयः

ततो ऽर्धं मध्यमस्य स्यात् तुरीयं तु यवीयसः

सर्वेषाम् अप्य् अभावे तु ब्राह्मणा रिक्थ भागिनः

चारेण उत्साह योगेन क्रियया एव च कर्मणाम्

कीनाशो गोवृषो यानम् अलंकारश् च वेश्म च

मृते भर्तरि पुत्रस् तु वाच्यो मातुर् अरक्षिता

एवं स्वभावं ज्ञात्वा आसाम् प्रजापति निसर्ग जम्

सप्त प्रकृतयो ह्य् एताः सप्त अङ्गम् राज्यम् उच्यते

एते सर्वे पृथग् ज्ञेया महापातकिनो नराः

अभिचारेषु सर्वेषु कर्तव्यो द्विशतो दमः

यद् अन्यस्य प्रतिज्ञाय पुनर् अन्यस्य दीयते

तान् सर्वान् घातयेद् राजा शूद्रांश् च द्विजलिङ्गिनः

अर्थस्य संग्रहे च एनाम् व्यये च एव नियोजयेत्

द्विविधांस् तस्करान् विद्यात् पर द्रव्य _

अ दूषितानाम् द्रव्याणां दूषणे भेदने तथा

सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्य आसाम् यथाक्रमम्

यादृशं फलम् आप्नोति कु प्लवैः संतरन् जलम्

यस् तु पूर्व निविष्टस्य तडागस्य उदकम् हरेत्

न उत्पादकः प्रजा भागी तथा एव अन्य अङ्गनासु अपि

समस् तत्र विभागः स्याज् ज्येष्ठ ता न अस्ति हि स्त्रियाः

सर्वं वा रिक्थजातं तद् दशधा परिकल्प्य च

पीडनानि च सर्वाणि व्यसनानि तथा एव च

एष धर्मो गवाश्वस्य दासी उष्ट्र अजाविकस्य च

तस्य तद् वर्धते नित्यं सिच्यमान इव द्रुमः

आगमं वा अपि अपां भिन्द्यात् स दाप्यः पूर्वसाहसम्

शुल्कं हि गृह्णन् कुरुते छन्नं दुहितृ विक्रयम्

तेषु तेषु तु कृत्येषु तत् तद् अङ्गं विशिष्यते

वस्त्रं पत्त्रम् अलंकारं कृतान्नम् उदकं स्त्रियः

भक्ष्य भोज्य उपदेशैः च ब्राह्मणानां च दर्शनैः

उद्धारं ज्यायसे दत्त्वा भजेरन्न् इतरे समम्

एतत् तु न परे चक्रुर् न अपरे जातु साधवः

यस् तल्पजः प्रमीतस्य क्लीबस्य व्याधितस्य वा

स्त्री बाल ब्राह्मण घ्नान् च हन्याद् द्विट्सेविनस् तथा

तस्य दण्ड विकल्पः स्याद् यथेष्टं नृपतेस् तथा

घातयेद् विविधैर् दण्डैर् अरीणां च उपजापकान्

अ प्राप्ताम् अपि तां तस्मै कन्यां दद्याद् यथाविधि

पितॄणाम् अनृणश् च एव स तस्मात् सर्वम् अर्हति

अवृत्ति कर्शिता हि स्त्री प्रदुष्येत् स्थितिमत्य् अपि

सुरूपं वा विरूपं वा पुमान् इत्य् एव भुञ्जते

स्त्री बाल उन्मत्त वृद्धानाम् दरिद्राणां च रोगिणाम्

क्षेत्रिकस्य एव तद् बीजं न वप्ता लभते फलम्

स्तेनान् राजा निगृह्णीयात् स्व राष्ट्रे पर एव च

आरभेत ततः कार्यं संचिन्त्य गुरुलाघवम्

तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः स्वयम् एव

राज्ञः कोश अपहर्तॄन् च प्रतिकूलेषु च स्थितान्

मातुस् तु यौतकं यत् स्यात् कुमारी भागः एव सः

लोकान् अन्यान् सृजेयुर् ये लोकपालांश् च कोपिताः

यद् अपत्यं भवेद् अस्यां तन् मम स्यात् स्वधाकरम्

ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः

ब्राह्मणी तत् हरेत् कन्या तद् अपत्यस्य वा भवेत्

अत्र गाथा वायु गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः

प्रजा ईप्सित अधिगन्तव्या संतानस्य परिक्षये

जन्म ज्येष्ठेन च आह्वानम् सुब्रह्मण्यास्व् अपि स्मृतम्

शिफा विदल रज्जु आद्यैः विदध्यान् नृपतिर् दमम्
अथ स ब्राह्मणो भगवतो भाषितम् अभिनन्द्य अनुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा उत्थाय आसनात् प्रक्रान्तः

श्रावक बोधिम् व्याकर्तु कामः भवति आस्ये ऽन्तर्धीयन्ते

कः ते श्रद्धास्यति इयत् प्रमाणस्य बीजस्य अयम् महा वृक्षः निर्वृत्त इति श्रद्दधातु मे भवान् गौतमो मा वा

तेन अनुगताः तेषाम् सत्त्वानां तस्मिन् क्षणे कारणा विशेषाः ते प्रतिप्रस्रभ्यन्ते

या उपरिष्टात् गच्छन्ति ताः चातुर्महाराजिकान् देवान् गत्वा त्रायस्त्रिंशान् यामान् तुषितान् निर्माणरतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो देवान् ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभान् अप्रमाणाभान् आभास्वरान् परीत्तशुभान् अप्रमाणशुभान् शुभकृत्स्नान् अनभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलान् अबृहान् अतपान् सुदृशान् सुदर्शान् अकनिष्ठ पर्यन्तान् देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यम् अनात्म इति उद्घोषयन्ति

शकट चक्र मात्रम्

कालेन च कालं देवो वृष्यते तेन अयम् महा न्यग्रोध वृक्षः ऽभिनिर्वृत्तः

तत् एवम् एतत् न यथा हि ब्राह्मण तथागतो अस्मि इति अवगन्तुम् अर्हसि

कपित्थ मात्रम् नो भो गौतम सर्षप चतुष्टय भाग मात्रम्
चारेभ्यः च मया ज्ञातं यथा विकुरुते न सः

एतत् गृहम् व्रजामि इति प्रत्यवोचत् स तां मृषा

रुरोध च गृहं तस्य धर्मगुप्तस्य तद् बलैः

इन्दोर् लावण्य सर्व स्व कोशस्य इव अधिदेवताम्

सा मन्त्रिता च यद् राज्य कार्य भार एक चिन्तनम्

सह चक्रे समालापं रचित उदार मण्डनः

न श्रुता यदि तद् राजन् कथा इयम् श्रूयतां त्वया

गुहचन्द्रो ऽपि सम्प्राप्ते तस्मिन् पितरि पञ्चताम्

श्रुत शापः च गत्वा एव तम् उर्वश्यै पुरूरवाः

गुहसेनो ऽनुमेने च स अन्तर्हासः तथा एव तत्

ततस् च अन् उपभुञ्जानः भार्यां तां गृह वर्तिनीम्

द्वितीया सा अपि च एतस्याः दृष्टा अद्य भगिनी त्वया

दृष्ट मात्रेण तेन अभूत् सा तथा हृत चेतना

अन्येद्युस् अथ वत्स ईशम् मन्त्री यौगन्धरायणः

अपश्यत् कन्यकाम् दिव्याम् उपविष्टाम् महा आसने

कन्या संबन्ध नाम्ना हि साम्ना सम्यक् स बाधितः

राजानं प्रेरयामि अत्र स हि मे पूर्व सेवितः

ततः पद्मावतीं राज्ञ्या समानाय्य समं तया

एतद् श्रुत्याः वचः तस्य यथार्थं मुख्य मन्त्रिणः

अन्येद्युस् मगध ईशेन प्रेषितो ज्ञान वस्तुना

तद् कालम् ब्राह्मणः सो ऽत्र गुहचन्द्रम् अबोधयत्

अकाल अशनि पात उग्रम् स्व वृत्तान्तम् न्यवेदयत्

पद्मावत्या च संसक्त पान लीलः विविक्त गः

उदभूत् गुहचन्द्रस्य पुरुषो वह्नि मध्यतस्

मुक्ता विरह दीर्घासु चक्रवाकी इव रात्रिषु

इत्थं तां प्राप्य सप्रेमां मन्त्र सिद्धि प्रसाधिताम्

असुभिः कण्ठ देशम् च सर्व नाश विशङ्किनः

निह्नुतां तेन कन्यां तां मत्वा गत्वा गृहे सुतम्

तं दत्त प्राभृतम् दूतं स संमान्य व्यसर्जयत्

शाप अन्त लब्धया युक्तः पुनर् अप्सरसा तया

धन्या वासवदत्ता तु त्वद् भक्त्या तत् कृतम् तया

गुहसेन सुतः प्रायात् गुहचन्द्रः निजं गृहम्

स हि निर्व्याज भक्तानाम् न एव आपदम् उपेक्षते

एकदा तु प्रमोदेन मधूत्सव विलोकिनीम्
ता एता देवताः प्राण अपानयोः एव निविष्टाश् चक्षुः श्रोत्रं मनो वाग् इति प्राणस्य ह्य् अन्व् अपायम् एता अपियन्ति

स एष वाचश् चित्तस्य उत्तरोत्तरि क्रमः यद् यज्ञः
दिक्षु सर्वासु देहं स्वं चतुर्धा विदधे तदा

तेन वित्रासिता देवाः समरे कालनेमिना

द्यावापृथिव्योः संयोगो यथा स्याद् युग पर्यये

स्थापयामास जगतीं सु गुप्ताम् धरणीधरैः

ससर्जुर् आजौ निस्त्रिंशान् गदा गुर्वीश् च दानवाः

मयस् तारो वराहश् च हयग्रीवश् च वीर्यवान्
महाबल व्याघ्रभटौ उपेन्द्रबलः इति अपि

खड्ग अङ्गुलीयके पश्यन् पातालाद् उत्थितो ऽथ सः

अन्यान् अपि बहून् क्रुद्धान् अश्व आरोहान् प्रधावितान्

कथाम् आख्याहि मे कांचिद् हृदयस्य विनोदिनीम्

दृष्टा सा ते मया भार्या क्रन्दन्ती त्वाम् इतस् ततस्

जिगाय बाहु युद्धेन तत्र तं सिंहम् उद्धतम्

मा मां वधीः महाभाग मुञ्च न एवा अस्मि राक्षसी

ततस् च तस्थौ तत्र एव संगतः कान्तया तया

स तेन बाहु युद्धेन श्रीदत्तेन अथ निर्जितः

आक्रन्द उदभूत् तत्र श्रीदत्त हृदय ज्वरः

इत्थं नरपते दीर्घ वियोग व्यसन अर्णवम्

निवार्य वधकान् सः ऽथ मन्त्री विज्ञप्य भूपतिम्

तत्र तस्मै सुवर्ण आदि यत् प्रीतः प्राहिणोत् नृपः

श्री वरात् एष सम्प्राप्त इति नाम्ना तम् आत्मजम्

अत एव सदा वस्त्रैः भोजनैः च उपचर्यसे

सायं संगतकं नाम जगाद कथकं नृपः

होमैः स साधयामास कालनेमिः कृत व्रतः

ततः प्रतस्थे श्रीदत्तः प्राप च उज्जयिनीम् क्रमात्

तद् क्षणम् तेन मार्गेण को अपि अगात् शबर अधिपः

इन्दोः कलङ्क लेखा इव हृदि मालिन्य दायिनी

ततः कथंचित् सा अवादीत् वयं दैत्य पतेः बले

इति उक्तः च इङ्गित ज्ञेन सुहृदा बाहुशालिना

इति उक्त्वा प्रेषितः तेन शबरेण स च उत्सुकः

ततो विन्ध्य अटवीम् एतौ प्राप्त मात्रौ अतर्कितौ

अस्माकम् अन्तिके मा स्थाः सर्वथा अभ्यधिका च सा

ततः स लब्धे ऽपि जले मार्ग नाश वशात् भ्रमन्

पीयमान इव उत्पक्ष्म राजिभिः पौर लोचनैः

इति तैः प्रेषितो मित्त्रैः मुहुर् पश्यन् विवृत्य सः

सा अपि अ सम्भाषमाणा एव तम् अन्तर् वास वेश्मनि

श्रमं तावत् विमुञ्च इति तत्र उक्तः पुरुषैः च तैः

तत्र एव उपात्त विद्याभ्याम् उपाध्यायो निजे सुते

तत्र कन्यां ददर्श एकाम् राज्ञः श्री बिम्बकेः सुताम्

मृगैः अपि परित्यक्त चापलम् शान्तम् आश्रमम्

पञ्च वाजि सहस्राणि हेम कोटीः च सप्त सा

ततस् तान् सुहृदः ऽन्वेष्टुं स्व गृह अभिमुखम् ययौ

तस्या अपि मुहुः स्निग्धा प्रथम प्रेम शंसिनी

दत्त्वा च अस्मै स खड्गं स्वं तुष्टः शाप अन्त कारिणे

ददृशे तेन मूर्ता इव रूप श्रीः स्त्री गुण अन्विता

प्रातः प्राप च तत् स्थानम् पतित अश्व उपलक्षितम्

प्रच्छन्नः स्थापितः च अहम् त्वद् अर्थम् इह तैः सखे

दृष्ट्वा च पृष्टवान् तस्याः प्रवृत्तिं हरिणीदृशः

एभिः मन्त्रि वरैः एष कृत्स्नां प्राप्स्यति मेदिनीम्

यात्राम् उपवने द्रष्टुं जगाम सखिभिः सह

प्रातः सहस्रानीको ऽसौ प्रतस्थे स्वां प्रियां प्रति

अन्येद्युस् दैत्य कन्याः ताः कृत्वा अग्रे तत् पुरम् ययौ

तद् मन्दिरे च दग्धा सा क्षीबा स्त्री सुतया सह

इति उक्तः विश्वदत्तेन स नीत्वा अत्रा एव तां निशाम्

कण्ठे जग्राह सर्वं च वृत्तान्तं परिपृष्टवान्

बाहुशालि आदि चिन्ता तु तस्य अभूत् पूर्ण संपदः

राज पुत्री अभिसाराय गूढानि चतुराणि च

स च तद् क्षणम् अभ्येत्य कञ्चुकी चरण आनतः

प्रविवेश च संभ्रान्ता स अवमाना इव मानिनी

श्रीदत्तस्य च तद् कालम् कारुण्यं हृदये गतम्

चक्रे विक्रमशक्तिं स वीरः क्रोध अनल आहुतिम्

गत्वा सु दूरम् लेभे च ताम् अश्व आरोह वाहिनीम्

सा अपि स्त्री राक्षसी रूपम् घोरं स्वं प्रत्यपद्यत
वाच् वै बृहती

तस्याः एष पतिः

अथ आत्मने अन्नाद्यम् आगायत्

तस्य वै स्वरः एव सुवर्णम्

न अत्र तिरोहितम् इव अस्ति

तस्य वै वाच् एव प्रतिष्ठा

सः असौ आदित्यः परेण मृत्युम् अतिक्रान्तः तपति

सः अयम् अग्निः परेण मृत्युम् अतिक्रान्तः दीप्यते

तथा इति

अथ मनः अत्यवहत्

सः यः सः पाप्मा यत् एव इदम् अप्रतिरूपम् वदति सः एव सः पाप्मा

यत् कल्याणम् संकल्पयति तत् आत्मने

एवम् उ खलु एताः देवताः पाप्मभिः उपासृजन्

द्वयाः ह प्राजापत्याः देवाः च असुराः च

ततस् कानीयसाः एव देवाः ज्यायसाः असुराः

तत् _ मृत्युम् अत्यमुच्यत ताः दिशः अभवन्

तेभ्यः वाच् उदगायत्

यत् हि किंच अन्नम् अद्यते अनेन एव तत् अद्यते

सा _ मृत्युम् अत्यमुच्यत सः अग्निः अभवत्

ततस् देवाः अभवन् परा असुराः

तत् साम्नः साम त्वम्

सः वै खलु प्रस्तोता साम् प्रस्तौति

तथा इति
वर्णे च अ नित्ये

सुख प्रियात् आनुलोम्ये

प्र सम्भ्याम् जानुनोर् ज्ञुः

अभिविधौ सम् पदा च

सुप्रात सुश्व सुदिव शारि कुक्ष चतुरश्र एणी पद अज पद प्रोष्ठपदाः

तत्पुरुषस्य अङ्गुलेः सङ्ख्या अव्यय आदेः

श्वसो वसीयः श्रेयसः

लोहितान् मणौ

न पूजनात्

अतिथेर् ञ्यः

अनश् च

स्त्रियां सञ्ज्ञायाम्

अपादाने च अ हीय रुहोः

गिरेश् च सेनकस्य

दण्ड व्यवसर्गयोः च

निष्प्रवाणिश् च

ब्रह्म हस्तिभ्याम् वर्चसः

अल्प आख्यायाम्

अनुगादिनष् ठक्
मतोश् च बहु अ च् अङ्गात्

विभाषा कुरु युगन्धराभ्याम्

वर्णौ वुक्

पितृव्य मातुल मातामह पितामहाः

मधु आदिभ्यः च

प्रोक्ताल् लुक्

कुमुद नड वेतसेभ्यः ड्मतुप्

कृकण पर्णात् भरद्वाजे

तस्य समूहः

मनुष्य तद् स्थयोः वुञ्

खण्डिक आदिभ्यः च

नदी आदिभ्यः ढक्

दध्नष् ठक्

सङ्ग्रामे प्रयोजन योद्धृभ्यः
तद् जयाय घृतं तिक्तं विरेको रक्तमोक्षणम्

वर्षासु दोषैर् दुष्यन्ति ते _ _ _ ऽम्बरे

_ _ _ आस्वाद्य _ _

गोधूम पिष्ट माष इक्षु क्षीर उत्थ विकृतीः शुभाः

जङ्गमा इव पद्मिन्यो हरन्ति दयिताः क्लमम्

मृणाल वलयाः कान्ताः _ _ _

स्नातो ऽनुलिप्तः _ _ _ _

_ _ _ _ प्रिया नेत्र उत्पल अङ्कितान्

प्रत्यहं क्षीयते श्लेष्मा तेन वायुश् च वर्धते

तत्र पूर्वो विधिस् त्याज्यः सेवनीयो ऽपरः क्रमात्

परपुष्ट विघुष्टेषु _ _ _

निशाकर कर आकीर्णे _ _ निशासु च

_ _ _ शीतैः _ _ मही तले
श्री भगवन्त् उवाच

येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परम ऋषयः

अभ्यभाषत माम् एवं यथा त्वं रण मूर्धनि

एतास् ते कीर्तिताः सर्वाः संक्षेपेण विभूतयः

द्वैपायनो ऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान्

मद् भक्ति युक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते

इन्द्रो ऽहं सर्व देवानाम् वसूनाम् अस्मि

अहम् आत्मा उद्धवैः अमीषाम् भूतानां सुहृद् ईश्वरः

गुह्यानां सूनृतं मौनं मिथुनानाम् अजस् त्व् अहम्

ता मह्यम् आख्याह्य् अनुभावितास् ते नमामि ते तीर्थ पद अङ्घ्रि पद्मम्
ततस् तान् कृप्यमाणान् तु यमेन पुरतः स तु

धुन्धोः बहुविधः पुत्रः सम्पातिः तस्य च आत्मजः

पत्न्याम् आपन्नसत्त्वायाम् उशिजः स स्थितो भुवि

यमः तुष्टः ततस् तस्मै मुक्ति ज्ञानम् ददौ परम्

भल्लाटः तस्य पुत्रः तु तस्य आसीत् जनमेजयः

अजमीढस्य भूमिन्यां जज्ञे बृहदनुर् नृपः

उग्रायुधस्य दायादः क्षेमो नाम महा यशाः

जगृहुः तम् भरद्वाजं मरुतः कृपया स्थिताः

महापौरव पुत्रः तु राजा रुक्मरथः स्मृतः

तद् रेतः तु अपतत् भूमौ निवृत्तं शिशुकः अभवत्

उग्रायुधः सूर्य वंश्यः तपः तेपे वर आश्रमे
पूर्वस्य हस्ति त्रसनानि

ओदनेन उपयम्य फलीकरणान् उलूखलेन जुहोति

संशितम् इति शितिपदीं संपातवतीम् अवसृजति
अथ ह प्राचीनयोग्य आजगाम अग्निहोत्रम् भवन्तं पृच्छामि गौतम इति

किंदेवत्यं ह्रियमाणम्

किंदेवत्यम् अभ्यवज्वालितम्

किंदेवत्यं समुद्वान्तम्

किंदेवत्यं वत्सम् उन्नीतम्
कुतः जम्बीर बीजपूरक चाङ्गेरी वेतसाम्ल संयोगात् जम्बीरः प्रतीतः बीजपूरको मातुलुङ्गः चाङ्गेरी अम्लपत्रिका वेतसाम्लं चुक्रकं एषां यो रसः तस्य संयोगात् एतैः भाविताः क्षारा विड वत् कार्य कराः इति भावः
दश अक्षरा विराट्

औ१ लेत्तेरौस्झ्झ्] प्रवर्ग्येण

औ१ लेत्तेरौस्झ्झ्] सामानि इति

न ग्राम्याणाम् पशूनां संदर्शनेन अ शान्ति कृतः संसृजेत

ते देवा एतेन नामधेयेन प्रियेण धाम्ना उपह्वयन् यत् प्रवर्ग्यः

या वाग् उदिता या च अन् उदिता तस्यै वाचे नम इति

नाभिम् एव तत् करोति

आस्यम् एव तत् करोति

न एव एनम् शुचा अर्पयन्ति

कृष्णाजिनम् आस्तृणाति

गार्हपत्ये हुतं स्वर्गं लोकं गमयति

मृत्युर् वै यमः

देवा वै महावीराद् रुचिताद् अबिभयुस् सर्वान् नो ऽयं तेजसा उद्धक्ष्यति इति

यद् वत्सम् अभिव्याहरत्य् अभिप्रेक्षते पशून् एव आत्मन् धत्ते

प्राकारुको यजमानस् स्यात्

दुर्मित्रा एव एनाः करोति

सा एव तत्र प्रायश्चित्तिः

उपर्य् आसन्दीम् निदधाति

अभितो मयूखा भवन्ति

रक्षांसि वा एतर्हि सर्वं घर्मं च

आग्नीध्रे ऽधिश्रियेत

ते देवा अभवन् परा असुराः अभवन्

वायुर् वै देवानाम् अन्तरिक्षे व्रत पतिः

ग्रीवाम् एव तत् करोति

आङ्गिरसम् भवति

स प्रवर्ग्यो ऽभवत्

वि प्राणाः

अजिने संभरति

तद् वै त्रेधा विहितो यद् वेदः

तस्य इन्द्रः वम्रि रूपेण धनुः ज्याम् अछिनत्

ब्रह्मणा एव एनम् प्रच्छादयति

प्राग् उदग् गार्हपत्यात् खरं करोति

न मृतं द्विपदां चतुष्पदां मांसम् अस्थि लोहितं चण्डालम् अशुचि वा दृष्ट्वा

ब्रह्मवर्चसम् एव ब्रह्मचारिणि निदधाति

स प्रजापतिर् अब्रवीद् अन्येन एनम् उपतिष्ठत शिवो भविष्यति इति

तेन त्वं वर्धस्व इति अन्नाद्येन एव एनम् समर्धयति

अश्विनौ व्रते भवतः
क्रिया निवृत्ते जठरे त्रिदोषे तु विशेषतः

न एनम् प्राप्य अभिवर्धन्ते रोगा विष्णुम् इव असुराः

सहस्रं पिप्पलीनां वा स्नुह् क्षीरेण सु भावितम्

पिबेत् संचूर्ण्य मूत्रेण पेया अपूर्वम् ततो रसैः

भावितानां गवां मूत्रे षष्टिकानां च तण्डुलैः

उपयुञ्जीत जठरी दोष शोष निवृत्तये

द्वौ क्षारौ पौष्करं मूलं कुष्ठं लवणपञ्चकम्

शुण्ठीं माद्रीं घनं कुष्ठं सरलं पटुपञ्चकम्

एषां च अनु पिबेत् पेयां रसं स्वादु पयो ऽथवा

श्वित्रे कुष्ठेषु अजरके सदने विषमे ऽनले

अथ अतस् उदरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

प्लीह अभिवृद्धिम् शमयति एतत् आशु प्रयोजितम्

दुर्बलं तु अनुवास्य आदौ शोधयेत् क्षीर वस्तिभिः

कृते संसर्जने क्षीरं बल अर्थम् अवचारयेत्

प्रयतो वत्सरेण एवम् विजयेत जलोदरम्

हरीतकी सूक्ष्म रजस् प्रस्थ युक्तम् घृत आढकम्

पिबेद् इक्षु रसम् च अनु जठराणां निवृत्तये

स्वं स्वं स्थानं व्रजन्ति एषाम् वात पित्त कफाः तथा

रोहीतक त्वचः कृत्वा पलानां पञ्चविंशतिम्

जाते च अग्नि बले स्निग्धं भूयो भूयो विरेचयेत्

स्थैर्य कृत् सर्व धातूनाम् बल्यं दोष अनुबन्ध हृत्
ततः कर्ण प्रभृतिभिः तेषाम् समर शालिनाम्

अ कठोरतर आकारः वीरो जरठ विक्रमः

स चक्रः वा रणे जेतुं भास्वरैः त्रिदशैः अपि

ददर्श सैन्धवं पार्थो गुप्तं सर्वैः महा रथैः

दोस् दर्पस्य च सम्प्राप्तः कालो अयम् उचितः ते

प्रतिलभ्य पुनः संज्ञां श्रुत्वा हेतुं जयद्रथम्

दध्मौ शङ्खं मही येन चकम्पे स कुल अचला

प्रेषितं धर्मराजेन त्वद् अर्थम् वृष्णि पुंगवम्

मिथो रथ अग्रे कुर्वाणा रुधिर आवर्त दुर्गमम्

विस्फुरत् मौलि केयूर हेम सायक कार्मुकाः

निपात्य एतान् गदा भिन्न सैन्यः चक्रे तल स्वनम्

मन्दर उद्धूत दुग्ध अब्धि घोषौ शङ्खौ प्रदध्मतुः

क्षणं गज रथ स्कन्द निषण्णाः तत्यजुः श्रमम्

तं कर्णं सायकान् एव किरन्तं तेजसां निधिम्

प्रतिबिम्ब गतः रक्त तटिनीषु निशाकरः

रणे रेणुभिः आकीर्णः शेषे कथम् अनाथ वत्

विद्धः छिन्न आयुध रथः रणं तत्याज सूतजः

जवात् अलक्ष्य वपुषोः चित्र मण्डल चारिणोः

मृद्यमानाः करि इन्द्रेण ताः सेनाः कौरव द्विषाम्

वैकर्तनः चकर्त अस्य संवर्तक इव उन्नदन्

त्वद्विधैः कुरुराजस्य संरम्भं मा कृथा वृथा

भीमं दृष्ट्वा क्षणं कृष्णः संदेह आकुलितः ऽभवत्

पराङ्मुखीकृत अशेष सु भटः सो ऽथ मानिनः

द्रोणं स दुर्जयं मत्वा धीमान् सात्यकिः अब्रवीत्

छित्त्वा भुजौ जहार आशु स रत्न मुकुटम् शिरः

बभौ साक्षात् इव आयाता कालरात्रिः विभावरी

मुहुर् गजः मुहुः सिंहः क्षणं मेघः क्षणं गिरिः

रुन्धानः समरे चक्रे ज्वाला जाल जटम् नभः

मण्डलानि चरन् वीरः दुर्लक्ष्यः समपद्यत

कौरव इन्द्रः ततस् क्रुद्धः प्रिये पुत्रे निपातिते

उल्मुकैः आयुधैः वृक्षैः शिलाभिः पर्वतैः तथा

शिरस् कूट अवशेषाणि पाण्डु सैन्यानि अकल्पयत्

महा दलम् च तद् मध्ये पद्मं नृपति केसरम्

दीपैः युयुधिरे वीरा गज अश्व उत्सङ्ग सङ्गिभिः

नाथे पितरि कृष्णे च भीमे च बलिनां वरे

विधीयताम् अत्र नीतिः दुर्जयः अयम् उपेक्षितः

निष्कम्पः समरे कर्णः सायकैः खम् अपूरयत्

धर्म वीरैः त्यज क्रोधं सदा धर्म अनुगः जयः

घोरान् म्लेच्छान् किरातान् च काम्बोजान् च न्यपातयत्

तद् प्रेषिताम् शस्त्र वृष्टिम् पवन अस्त्रेण हारिणा

रथं हत्वा अस्य विदधे पार्थः सर्व आयुध क्षयम्

घोरे सु भट संहारे त्रस्तो राजा युधिष्ठिरः

तेजस्विनो राक्षसस्य दृढं वक्षो विदार्य सा

धनंजयः तम् अवदत् स्मित धौत अधर द्युतिः

ततो रुक्मरथो द्रोणः स्वयं पाञ्चाल वाहिनीम्

विषमे वर्तमानस्य राधेयस्य सुयोधनः

तस्य पार्थ कुमारस्य कुमारस्य इव दानवाः

षष्टिं वर्ष सहस्राणि तपः कृत्वा पिनाकिनम्

भूरिश्रवाः प्राय गतः कृत्त बाहुः किरीटिना

अन् अस्त गे तिग्मकरे पश्यतां सर्व भूभुजाम्

इति उक्त्वा पाण्डवं द्रोणः शर वर्षैः अवाकिरत्

सप्त अनुजान् सहाय अर्थम् प्रेषयामास स त्वरम्

निर्गत्य आवारयन् सर्वान् कृतवर्मा धनुस् धनः

तेजसाम् आश्रयः शूर त्वम् एव एकः परायणम्

ततः स विष नाराचैः निर्भिन्नः इव मर्मसु

तद् अङ्के पातय रिपोः शिरः तस्मात् प्रयातु गाम्

खड्ग पाणिः अभिद्राव्य पार्षतो हन्तुम् उद्ययौ

शरैः विवर्मणाम् तेषां पद्म गर्भ निभानि सः

वरं तपः कृशो लेभे तद् जयम् फल्गुणं विना

ततः प्रहृष्टैः कुरुभिः लब्ध लक्ष्यैः समन्ततः

शरेण संध्या ध्यान स्थ जनक अङ्के न्यपातयत्

राम रावण संग्रामम् अस्मरन् विबुधाः दिवि

तस्य अस्त्र वर्षिणः तूर्णम् छित्त्वा कार्मुकम् अर्जुनः

मुहुर् मुहुर् यशस् राशिम् तम् अशोचत् अरिंदमम्

युधिष्ठिर मुखान् वीरान् कोपात् द्रोणम् अभिद्रुतान्

इति उक्त्वा अस्त्रम् महत् दिव्यम् कवच उच्छित्तये व्यधात्

शरैः सत्यजितं चक्रे कीर्ण अंशुम् इव भास्करम्

हत्वा संशप्तकान् पार्थः जव आर्ताम् भुवम् आययौ

आश्वासिता केशवेन सुभद्रा बाष्प गद्गदम्

ततः प्रभाते कृष्णाय तत् निवेद्य धनंजयः

चकार निपतत् शत्रु राजहंस आवलि सिताम्

गदाभ्यां भीषण आघात जात वह्नि कणा आकुलौ
जघान राज पुत्राणाम् द्रौणिः काल इव आकुलः

किं पुनर् घोरया पार्थ शक्त्या वासव दत्तया

कौरवः तम् समादाय द्रोणम् अभ्येत्य स अनुगः

ततो विघटिते व्यूहे कुरु राज वरूथिनी

गुरोर् अ कृष्ट शस्त्रस्य धाम्नि संक्रान्त तेजसः

कौरव ईश्वरम् आमन्त्र्य समभ्यायात् अलम्बुषः

स्वस्रीयः केशव त्वां वा लुप्त धैर्यः ऽथवा न सः

द्रोण अनुगम् क्षेमधूर्तिं महीपालम् अपातयत्

उन्ममाथ रथं वेगात् सुप्रतीकेन सात्यकेः

ततस् चकर्त भल्लेन शिरः तस्य आशु सात्यकिः

अभिमन्युः पिशङ्ग आभैः पाण्ड्यैः च तुहिन प्रभैः

युधिष्ठिरम् अभिप्रेक्षुः कुर्वन् नरपति क्षयम्

हैमं वराहं बिभ्राणो ध्वजे वैश्वानर प्रभम्

एतत् आकर्ण्य राधेयः शक्र दत्ताम् महा प्रभाम्

ज्ञातं कृष्ण मया येन पापो ऽयं प्रतिभां श्रितः

भग्न प्रधाना हि चमूः वार्यमाणा अपि दीर्यते

सह सर्वैः महीपालैः धनंजयम् अयोधयत्

चकम्पे कौरव चमूः सायकैः सव्यसाचिनः

इति उक्त्वा अन्तर्हिते व्यासे भीम अर्जुन युधिष्ठिराः

नारायण अस्त्रम् असृजत् तत् च जग्राह केशवः

आयात् स उल्लोल कीलाल कुल्या कल्लोल मालिनी

तत् श्रुत्वा सहसा द्रोणः त्यक्त्वा चापं सह क्रुधा

कल्पयन् विपुलाम् मायां सव्यसाचिनाम् आद्रवत्

विरराज रथे तस्य शातकौम्भः कमण्डलुः

चण्ड अनिल समुद्धूतः कालम् एव इव आकुलः

गृध्र भूत उत्सवे तस्मिन् विकराला वसुंधरा

काल वक्त्रात् निपतितम् सात्यकिं मेनिरे जनाः

ततः सत्यजितः कायात् आचार्यः शौर्य शालिनः

त्रिजगत् मोहनाम् मायां समादाय आविशत् नभः

अभ्येत्य पार्थ जलदः बाण धाराभिः आवृणोत्

किम् अन्यत् विधि वैमुख्यम् सत्यम् अस्मे जृम्भते

द्रोणेन युध्यमानानां निशम्य श्वेतवाहनः

लज्जा नते धर्मसुते मूकीभूतेषु राजसु

निपतद्भिः अविश्रान्तः छन्नाम् चक्रे स मेदिनीम्

मोघीकृतं क्षणेन अभूत् अ प्रयुक्तम् इव अम्बरे

इति उक्त्वा वाम हस्तेन शर शय्याम् विधाय सः

छित्त्वा घटोत्कचो हृष्टं चक्रं काल अनल प्रभम्

युध्यस्व तूर्णम् अथवा शात्रवैर् अ पराङ्मुखः

विद्धो ऽपि रक्षसा कर्णो न चचाल महा आशयः

अतो बहुगुणं वीरौ भीम पार्थौ करिष्यतः

शोण छत्त्रे इव आकृष्टे संध्या रक्त सरित् प्लवैः

लम्बमाने रवौ भीमं समभ्येत्य अभ्यभाषत

दाता हुत अनलः हृष्टो नृपम् आमन्त्र्य स अनुजम्

प्राप्तो मूलम् अनर्थानाम् जहि एनम् कुल कण्टकम्

दुर्जयं तनयं मत्वा द्रोणो मेने न तत् तथा

सह _ राज्ञा श्रुतायुः पार्थम् आद्रवत्

महीम् आच्छादयन् पार्थः द्रोण अनीकम् अथ आविशत्

वीरौ चित्र उज्ज्वलौ हृष्टौ तस्थतुः कृष्ण पाण्डवौ

ततो निद्रा आकुले सैन्ये शान्ते शस्त्र कृत क्षते

अहो नु न अभवत् कश्चिद् मद् पुत्रम् यो अरि मध्य गम्

निनादैः इव कौन्तेयं तार तारैः अतर्जयत्

चक्ररक्षौ विविशतुः युधामन्यु उत्तमौजसौ

तस्मिन् निपतिते वीरे जयद्रथ वध उत्सुकः

तं जिह्वा दीप्त विशिखः धृष्टद्युम्नो अवदत् द्रुतम्

सज्जो अभवत् तथा इति उक्त्वा पर अनीक बिभित्सया

दृशा एव कोप अरुणया तस्य दाहम् इव अकरोत्

इति ब्रुवाणे वैलक्ष्यात् आचार्ये राज संनिधौ

स बभौ पाण्डु तनयान् वारयन् स पदानुगान्

शराणाम् अर्जुन भुज उत्सृष्टानाम् आशु गामिनाम्

न कूणितानि नेत्राणि रात्रौ भूतानि सेहिरे

निहत्य अलम्बुषम् वीरं प्रवराणां प्रहारिणाम्

अ शृण्वन् शङ्ख निर्घोषम् किम् अपि आशङ्कितः ऽभवत्

अन्तं न याता वीराणां सम्प्रति अर्जुन सायकाः

वधाय भीमसेनस्य रक्षः तत् पुनर् आगमत्

रक्त आसव मदेन इव चकम्पे वसुधा वधूः

यस्या ज्वाला आवलि धाम्ना सीमन्तितम् इव अभवत्

ततः प्रवृत्ते समरे महताम् अपि मोहने

नमो भवाय भुवन प्रभव आप्याय कारिणे

अभिपत्य पदानि अष्ट गदाभ्यां जघ्नतुः मिथस्

तम् ऊचे निन्दयन् पार्थः हैडिम्ब वध दुःखितः

शर ज्वाला करालम् तं कर्ण पावकम् उत्कटम्

तस्य शीकरिणा घोर शीत्कृतेन अथ दन्तिनः

लक्ष्य अभ्यासम् इव आसक्तम् येन असौ विमुखो ऽभवत्
दाव अनल प्रज्वलितम् महा सालम् इव अनलः

चक्रे राज भुजंगानाम् क्षणम् आकम्प विभ्रमम्

पृष्टः कोप आकुलेन इति तम् उवाच मुनि ईश्वरः

स्वानाम् आक्रन्दम् आकर्ण्य वज्र अस्त्रेण इन्द्रनन्दनः

अवारयद् अ संरम्भः ब्रह्मास्त्रेण एव धर्मजः

तान् विधाय शरैः तूर्णम् ध्वस्त वर्म रथ ध्वजान्

चामर उष्णीष हास अङ्का प्रससर्प अस्र वाहिनी

अरीणाम् अयुते तस्मिन् राज पुत्र अयुतम् बभौ

जव दीर्घैः प्रभा जालैः चक्रुः पल्लविता दिशः

शिरोभिः अथ शूराणां बाहुभिः च स भूषणैः

इतस् चतुर्भिः दिवसैः न भविष्यन्ति भूमिपाः

घोरे वृत्र रणे रुद्रः सुरेन्द्राय ददौ पुरा

त्रिगुणाय त्रिनेत्राय त्र्यम्बकाय त्रिमूर्तये

खड्गं भिन्न इभ कुम्भ अग्र सक्त मौक्तिक दन्तुरम्

क्रौञ्च अद्रिम् इव हंस आलिः विवेश विशिख आवलिः

भिद्यमाने पर अनीके निःस्वनः तुमुलः ऽभवत्

विद्रुतं स्व बलम् दृष्ट्वा तं द्रोणः पुनर् आद्रवत्

धृष्टद्युम्न मुखैः सार्धं द्रोण अनीकम् उपाद्रवत्

शल्य आत्मजः रुक्मरथः तम् गर्जन् समुपाद्रवत्

अथ उद्ययौ व्योम कृपाण पट्ट दन्त त्सरुः कान्ति सरित् मरालः

त्वाष्ट्रेण अस्त्रेण तद् मायाम् छित्त्वा आरम् अजयत् कृती

रक्षन् प्रतिज्ञाम् भीमस्य विमुखं न अवधीत् गतम्

द्रोणेन वध्यमानानाम् आनन्दः तुमुलः ऽभवत्

दध्मौ पार्थ सुतः शङ्खं दिशः शकलयन् इव

कण्ठान् जहार भल्लाभ्यां विराट द्रुपदौ समम्

स एष दुर्जयः कृष्णः स्वयं लिङ्ग अर्चन व्रतः

चरन्तं व्योम्नि बाहुल्यात् सहस्रांशुम् इव अभितस्

बभुः पद्म वनानि इव पतितैः भूभुजाम् मुखैः