tanuj437/sanskrit-pos-tagged-corpus huggingface dataset:
अद्राक्षुः ते ऋषयो भगवन्तं दूरात् एव द्वात्रिंशता महापुरुष लक्षणैः समलंकृतं मूर्तिमन्तम् इव धर्मं हव्य अवसिक्तम् इव हुतवहं काञ्चन भाजन स्थम् इव प्रदीपं जङ्गमम् इव सुवर्ण पर्वतम् नाना रत्न विचित्रम् इव सुवर्ण रूपम् स्फुट पटु महा विमल विशुद्ध बुद्धिम् बुद्धं भगवन्तम्

उपसंक्रम्य भगवता सार्धं संमुखं संमोदनीं संरञ्जनीं विविधां कथां व्यतिसार्य एकान्ते निषण्णः

एकान्त निषण्णानि अनेकानि प्राणि शत सहस्राणि उदानम् उदानयन्ति अहो बुद्धः अहो धर्मः अहो संघः

तोषयतु सत् जन हृदय मनांसि

कैश्चित् प्रव्रज्य सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम्

ते निष्पलायमानाः कथयन्ति एते वयं पर्वतं शरणं गच्छामः वृक्षाणां कुड्यानाम् आरामाणाम् च शरणं गच्छामः

गणिका प्राह

यत् उत अन्तवान् लोकः अनन्तः अन्तवान् च अनन्तवान् च न एव अन्तवान् न अनन्तवान् स जीवः तत् शरीरम् अन्यः जीवो अन्यत् शरीरम् इति

अहो धर्मस्य सु आख्यात ता

पाञ्चिकेन यक्ष सेनापतिना तीर्थ्या अभिहिताः एते यूयं मोह पुरुषाः भगवन्तं शरणं गच्छध्वं धर्मं च भिक्षु संघम् च

एतत् वै शरणं श्रेष्ठम् एतत् शरणम् उत्तमम्

नमो ऽस्तु तस्मै विगत ज्वराय सर्वेषु भूतेषु अनुकम्पकाय

यदि एकम् श्रमणो गौतमो ऽनुत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्यम् विदर्शयिष्यति वयं द्वे

यस्य तावत् वयम् शिष्य प्रतिशिष्यकया अपि न तुल्याः स युष्माभिः उत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्येण आहूतः

तस्य यावती यानस्य भूमिः तावत् यानेन गत्वा यानात् अवतीर्य पद्भ्याम् एव आरामम् प्राविक्षत्

तेन खलु पुनः समयेन पाञ्चिको महा सेनापतिः तस्याम् एव पर्षदि संनिपतितो ऽभूत् संनिपतितः

तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते गच्छ त्वम् आनन्द भिक्षूणाम् आरोचय

यदि एकम् श्रमणो गौतम उत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्यम् विदर्शयिष्यति अहं द्वे

अष्टौ श्रमणो गौतमः अहं षोडश

राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन सप्तमे दिवसे यावत् जेतवनम् यावत् च भगवतः प्रातिहार्य मण्डपः ऽन्तरात् सर्वो ऽसौ प्रदेशो अपगत पाषाण शर्कर कठल्यः व्यवस्थितः

अहं तीर्थ्यैः सार्धम् उत्तरे मनुष्य धर्मे ऋद्धि प्रातिहार्यम् विदर्शयिष्यामि

अथ भगवत एतत् अभवत् कुत्र पूर्वकैः सम्यक्सम्बुद्धैः महा प्रातिहार्यम् विदर्शितं हिताय प्राणिनाम् देवता भगवत आरोचयन्ति श्रुत पूर्वम् भदन्त पूर्वकैः सम्यक्सम्बुद्धैः महा प्रातिहार्यम् विदर्शितं हिताय प्राणिनाम् इति
वर्ध्म उदावर्त गुल्म अर्शस् प्लीह मेह आढ्यमारुतान्

बल काल रोग दोष प्रकृतीः प्रविभज्य योजितो वस्तिः

दोष घ्नाः स परीहाराः वक्ष्यन्ते स्नेहवस्तयः

स माक्षिकः तैल युतः स मूत्रः वस्तिर् जयेल् लेखन दीपनः ऽसौ

स्याद् दीपनो मांस बल प्रदः च चक्षुस् बलम् च उपदधाति सद्यः

मेदस्विनो विशोध्या ये च नराः कुष्ठ मेह आर्ताः

सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताह्वा निचुलो वचा

वस्तिर् ईषत् पटु युतः परमं बल शुक्र कृत्

यव माष अतसी कोल कुलत्थान् प्रसृत उन्मितान्

खजेन मथितो वस्तिर् वात घ्नः बल वर्ण कृत्

उष्ण आर्तानाम् शीतान् शीत आर्तानाम् तथा सुख उष्णान् च

गुल्म अश्म वर्ध्म ग्रहणी गुद उत्थान् तान् तान् च रोगान् कफ वात जातान्

निष्क्वाथ्य तोयेन रसेन तेन शृतं पयो अर्ध आढकम् अम्बु हीनम्

पयस्या इक्षु स्थिरा रास्ना विदारी क्षौद्र सर्पिषाम्

आनूपानां वसा तद्वत् जीवनीय उपसाधिता
वस्ति अभ्यङ्ग परीषेक प्रलेप पिचु धारणम्

त्वक्पाके स्पर्श हानौ च सेचयेत् मृदितम् पुनः

न हि वाताद् ऋते योनिर् वनितानां प्रदुष्यति

व्रण उपचारम् सर्वेषु यथावस्थं प्रयोजयेत्

शल्लकी बदरी बिल्व पलाश तिनिश उद्भवाः

अक्ष मात्रैः अजा मूत्रे क्षीरे च द्विगुणे पचेत्

दुर्गन्धे पिच्छिले क्लेदे स्तम्भनः चूर्णः इष्यते

पिबेन् मद्यैः स लवणैः तथा कृष्णा उपकुञ्चिके

शीतां कुर्यात् क्रियां शुद्धिं विरेकेण विशेषतः

क्रिया इयम् अवमन्थे ऽपि रक्तं स्राव्यं तथा उभययोः

स्तब्धानां कर्कशानां च कार्यं मार्दव कारकम्

बला द्रोण द्वय क्वाथे घृत तैल आढकम् पचेत्

अजमोदा यवक्षार शर्करा चित्रक अन्वितम्

वाह्लीक बिल्व अतिविषा लोध्र तोयद गैरिकम्

योनि असृज् शुक्र दोष घ्नम् वृष्यं पुंसवनं परम्

धारणं वेसवारस्य कृसरा पायसस्य च

हरेणु पुष्पकासीस सौराष्ट्रा लवणोत्तमैः

तिन्दुक त्रिफला लोध्रैः लेपः तैलम् च रोपणम्

शर्कराया दश पलम् क्षिपेत् लिह्यात् पिचुं ततः
प्राग् दक्षिणं कुमारस्य भिषग् वामं तु योषितः

रोगान् च अस्य जयेत् सौम्यैर् भेषजैर् अविषादकैः

हस्ताभ्यां ग्रीवया मूर्ध्ना विशेषात् सततं वचाम्

चामीकर वचा ब्राह्मी ताप्य पथ्याः रजीकृताः

इति ह स्म आहुः आत्रेय आदयः महा ऋषयः

दीपनो बाल बिल्व एला शर्करा लाज सक्तुभिः

गर्भ अम्भः सैन्धववता सर्पिषा वामयेत् ततः

वस्त्र वातात् पर स्पर्शात् पालयेत् लङ्घनात् च तम्

प्राक् निषिद्ध स्तनस्य अस्य तद् पाणि तल संमितम्
कर्माण्य् अनीहस्य भवो ऽभवस्य ते दुर्ग आश्रयः अथ अरि भयात् पलायनम्

एवं त्रिलोक गुरुणा शब्दयोनिना

इत्य् आवेदित हार्दाय मह्यं स भगवान् परः

बदरीं त्वं प्रयाहि इति स्व कुलम् संजिहीर्षुणा

राजा उवाच

बदरी आश्रमम् आसाद्य हरिम् समाधिना

अथ ते तद् अनुज्ञाताः भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम्

यत्र नारायणो देवो नरश् च भगवान् ऋषिः
पशुर् उपवसथे भवति तम् एव अनु ये के च पशुबन्धास् ते सर्वे अग्निष्टोमम् अपियन्ति

इﾱआम् उपह्वयत इﾱआ विधाः वै पाकयज्ञा इﾱआम् एव अनु ये के च पाकयज्ञास् ते सर्वे ऽग्निष्टोमम् अपियन्ति
सुमन्तुः जैमिनिः च एव पैलः च परम ऋषयः

अथ अन्तरिक्षे विपुला साक्षात् देवी सरस्वती

प्रतिष्ठा कीदृशी शंभोर् लिङ्ग मूर्तेः च शोभना

तथा अन्येषाम् च देवानां गणानाम् अपि वा पुनः

भवान् सर्व अर्थ तत्त्व ज्ञः रुद्र भक्तः च सुव्रत
तैः युज्यद्भिः घटद्भिः व्यायच्छमानैः सर्व क्लेश प्रहाणात् अर्हत् त्वम् साक्षात्कृतम्

देवो अपि अत्र गमिष्यतु

स राजा संलक्षयति अहम् एव देवानां त्रायस्त्रिंशानां सकाशात् अभ्यधिकः

तेषाम् एवम् देव असुराणाम् परस्परतः संभ्रम उत्पन्नः

पूर्णं च मे सहस्रं पुत्राणां शूराणां वीराणां वर अङ्ग रूपिणाम् पर सैन्य प्रमर्दकानाम्

मालाधारैः देवैः ते पृष्टाः किं भवन्तो धावतस् ते कथयन्ति एष मनुष्य राजा आगच्छति

ते तत्र गत्वा अवस्थिताः

मान्धातस्य कुमारस्य कुमार क्रीडायाम् क्रीडतः षट् चक्राः च्युताः

चतसृभिः च मानुषिकाभिर् ऋद्धिभिः चतुर्षु द्वीपेषु राज्य ऐश्वर्य आधिपत्यम् कारयित्वा देवान् त्रायस्त्रिंशान् अधिरूढः

पुनर् अपरम् आनन्द यस्मिन् समये बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षेर् निष्क्रामति अथ तस्मिन् समये महा पृथिवीचालः भवति सर्वः च अयम् लोक उदारेण अवभासेन स्फुटो भवति

यतस् ते ऽग्रतः प्रधाविताः

तस्य तत्र स्वकं भटबलाग्रं समनुशासतः षट् चक्राः च्युताः

अध्यात्म रतः समाहितो हि अभिनत् कोशम् इव अण्डसम्भवः

स राजा कथयति किम् एते मनुष्याः कुर्वन्ति तैः अमात्यैः अभिहितम् देव सूत्रेण प्रयोजनम्

या अपि ता लोकस्य लोक आन्तरिकाः अन्धाः तमसः अन्धकार तमिस्राः यत्र इमौ सूर्याचन्द्रमसौ एवं महर्द्धिकौ एवं महा अनुभावौ आभया आभाम् न प्रत्यनुभवतः ता अपि तस्मिन् समये उदारेण अवभासेन स्फुटा भवन्ति

तैः आरब्धानि कर्षण कर्माणि कर्तुम्

विरमन्तु तस्मात् तर्हि भिक्षवः

सो ऽहम् येन भगवान् तेन उपसंक्रान्तः

समनुशिष्टो मे अपरगोदानीयो द्वीपः

कस्य एतानि पुण्यानि ते कथयन्ति देवस्य च अस्माकम् च

तस्य एव कर्मणो विपाकतो मे नगरम् अपि सौवर्ण काञ्चनम् बभूव महासुदर्शनस्य रमणीया कुशावती नाम पुरी बभूव

उपसंक्रम्य पुरस्तात् भिक्षु संघस्य प्रज्ञप्त एव आसने न्यषीदत्

सह चित्त उत्पादात् एव शक्रो देवानाम् इन्द्रः राज्ञो मान्धातुः अर्धासनम् अदात्

चतुर्विधा वाद्य भाण्ड वृक्षाः वेणु वल्लरि सुघोषकाः

एतर्हि भिक्षवो धर्मा दृष्टधर्म हिताय संवर्तन्ते दृष्टधर्म सुखाय संपराय हिताय संपराय सुखाय ये भिक्षुभिः उद्गृह्य पर्यवाप्य तथा तथा धारयितव्या ग्राहयितव्या वाचयितव्या यथा एतत् ब्रह्मचर्यम् चिरस्थितिकं स्यात् बहु जन्यम् पृथु भूतम् यावत् देव मनुष्येभ्यः सम्यक् संप्रकाशितम्

यत् मया अतीते अपि अध्वनि स रागेण स द्वेषेण स मोहेन अ परिमुक्तेन जाति जरा व्याधि मरण शोक परिदेव दुःख दौर्मनस्य उपाय अ सधर्मेण यत् मया मरण अन्तिकया वेदनया स्पृष्टेन एवंविधा परिकर्म कथा कृता यत् अनेकानि प्राणि शत सहस्राणि गृह आश्रमम् अपहाय ऋषयः प्रव्रजित्वा चत्वारो ब्रह्मविहारान् भावयित्वा कल्प वृन्दम् प्रहाय तद् बहुल विहारिणः ब्रह्म लोक सभा गतायाम् उपपन्नाः

अथ भगवान् पूर्वाह्णे निवास्य पात्र चीवरम् आदाय वैशालीं पिण्डाय प्राविक्षत्

तेषां नागानाम् अनुसंयायताम् करोट पाणयः देवाः सम्प्राप्ताः

ते ऽपि देव पुर्याम् द्वाराणि बध्नन्ति

भगवता तेषाम् एवंविधा धर्म देशना कृता यत् अनेकैः नाग यक्ष गन्धर्व किन्नरैः महोरगैः शरण गमन शिक्षा पदानि गृहीतानि यावत् स्व भवनम् अनुप्राप्ताः

आगच्छ देव राज्यम् प्रतीच्छस्व

देवानाम् अपि पञ्च रक्षाः पराजयन्ते

श्रूयते उत्तरकुरुर् नाम द्वीपः

स कथयति यदि मम धर्मेण राज्यं प्राप्स्यते इह एव राज्य अभिषेकः आगच्छतु

पुनर् अपरम् आनन्द यस्मिन् समये बोधिसत्त्वो ऽनुत्तरं ज्ञानम् अधिगच्छति अथ तस्मिन् समये महा पृथिवीचालः भवति सर्वः च अयम् लोक उदारेण अवभासेन स्फुटो भवति

प्रविष्टो राजा मूर्धातः शक्रस्य देवानाम् इन्द्रस्य अर्धासने

यत् नु अहम् तत्र अपि गत्वा स्वं भटबलाग्रं समनुशासेयम्

न कंचिद् आबाधम् जनयति

सुदर्शने नगरे एकोन द्वार सहस्रम्

ईषाधारात् पर्वतात् युगंधरे पर्वते प्रत्यष्ठात् काञ्चन मये
उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते ऽस्थात्

तस्य च धनुषो गुण शब्दः कृतः

स्थविर आनन्दः कथयति न भगवन् अ मेघेन एव वर्षासु प्रवृष्टो भगवान् आह वैशाली वन निवासिनीभिः दैवतैः मम वियोगात् अश्रु पातः कृतः

वृष्टं मे सप्त अहम् अन्तःपुरे हिरण्य वर्षम्

अथ भगवान् तद् रूपम् समाधिं समापन्नो यथा समाहिते चित्ते जीवित संस्कारान् अधिष्ठाय आयुः संस्कारान् उत्स्रष्टुम् आरब्धः

कैश्चिद् अनुत्तरायाम् सम्यक्सम्बोधौ चित्तम् उत्पादितम्

अथ तस्मिन् समये महा पृथिवीचालः भवति उल्का पाताः दिशोदाहाः अन्तरिक्षे देव दुन्दुभयः ऽभिनन्दन्ति सर्वः च अयम् लोक उदारेण अवभासेन स्फुटो भवति या अपि ता लोकस्य लोक आन्तरिकाः अन्धाः तमसः अन्धकार तमिस्राः यत्र इमौ सूर्य चन्द्रमसौ एवं महर्द्धिकौ एवं महा अनुभावौ आभया आभाम् न प्रत्यनुभवतः ता अपि तस्मिन् समये उदारेण अवभासेन स्फुटा भवन्ति

कैश्चित् प्रत्येकायां बोधौ चित्तम् उत्पादितम्

देवता महर्द्धिका भवति महा अनुभावा

देवो अपि अत्र गत्वा अ कृष्ट उप्तम् तण्डुल फल शालिम् परिभुञ्जतु

अनुशास्ति राजा मान्धाता अपरगोदानीयम्

श्रूयते अपरगोदानीयं नाम द्वीपम् ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्ण बहु जन मनुष्यम् च

यूयम् अपि ग्रामण्यो ऽत्र गमिष्यथ

यतस् ते मनुष्याः कर्पास वाटान् आरब्धाः मापयितुम् भूयो ऽपि च राज्ञा मूर्धातेन जनपदान् अनुसंसार्य तेन पृष्टाः

देव राज्यम् प्रतीच्छ
स चन मरति मा वयं मराम

त्रिषप्ता विस्फुलिङ्गका विषस्य पुष्पकम् अक्षन्

मा अहम् मृषि मा उ असौ पुरुषो मृत
स्वाहाकारेण उत्तराम्

श्मशाने ऽभिचरन्

वाचयित्वा यजमानम्

गोष्ठे पशु कामः

बृहतो दुन्दुभिम् आहन्युः

उपवाजयमाना वैरूपेण स्तुवीरन्न् उपवाज्यमाना वा
ध्यान संभृत विभूतिः ईश्वरः प्राविशन् मणि शिला गृहम् रहः

त्वाम् इयं स्थितिमतीम् उपस्थिता गन्धमादन वन अधिदेवता

पार्वतीम् अवचनाम् असूयया प्रत्युपेत्य पुनर् आह स स्मितम्

क्लिष्ट मन्मथम् अपि प्रियं प्रभोर् दुर्लभ प्रतिकृतम् वधू रतम्

बद्ध कोशम् अपि तिष्ठति क्षणं स अवशेष विवरम् कुशेशयम्

भाव सूचितम् अदृष्ट विप्रियम् चाटुमत् क्षण वियोग कातरम्

रक्त पीत कपिशाः पयोमुचां कोटयः कुटिल केशि भान्त्य् अमूः

सा इयम् अस्तम् उदयं च सेवते तेन मानिनि मम अत्र गौरवम्

लोक एष तिमिर ओघ वेष्टितः गर्भ वासः इव वर्तते निशि

आश्रमाः प्रविशत् अग्नि धेनवः बिभ्रति श्रियम् उदीरित अग्नयः

शिक्षितं युवति नैपुणम् तया यत् तद् एव गुरु दक्षिणीकृतम्

तस्य जातु मलय स्थली रते धूत चन्दन लतः प्रिया क्लमम्

उन्नतेषु शशिनः प्रभा स्थिता निम्न संश्रय परम् निशा तमः

त्वं मया प्रिय सखी समागता श्रोष्यता इव वचनानि पृष्ठतः

शिष्य ताम् निधुवन उपदेशिनः शङ्करस्य रहसि प्रपन्नया

मूर्छन परिगृहीत कैशिकैः किन्नरैर् उषसि गीत मङ्गलः
आसन् द्वि कोटि तीर्थानि शृङ्गे हिमवतः शुभे

प्रातः स्नात्वा कोटितीर्थे पूजयित्वा महा बलम्

दुराचार रतम् काम लोलुपम् पाहि मां मुने

अवश्यम् एव भोक्तव्यं राजन् कर्म शुभ अशुभम्

पुरा तु विघसो नाम ब्राह्मणो भृगु वाक्यात्

निमित्त मात्रम् त्वम् असि तद् प्रीतः ऽस्मि वरं वृणु

स्नानेन तत्र पापानि नश्यन्त्य् एव न संशयः

स्नान दान आदिकम् कर्म चक्रे विप्रस् तया सह

तद् अद्य दृश्यते राज्ञ् शतशृङ्ग उत्तरे तटे

त्वम् अप्य् अनुगतो रात्रौ छिद्रं कृत्वा तु तद् गृहे

कोटितीर्थम् इति ख्यातं सर्व पाप प्रणाशनम्

तेन च अकृत पापानि न सन्ति धरणी तले

ब्रह्महत्या आदि पापानि बहूनि कृतवान् असौ

निष्कृतिं सम्प्रवक्ष्यामि तीव्र तप्तस्य ते अधुना

सूत उवाच

स्नात्वा गरुड गायत्रीम् चतुर् लक्षम् जपेन् नरः

गरुडः अपि वरं लब्ध्वा तपसा आराध्य शंकरम्
अनेन वचन क्रमेण तत् एकम् अपि दूषणं त्वयि न लक्ष्यते

तम् अवलोक्य काकेन उक्तम्

यतः

त्यागं सहितं च वित्तं दुर्लभम् एतच् चतुर् भद्रम्

अन्यच् च

उपायेन हि यच् छक्यं न तच् छक्यं पराक्रमैः

इज्या अध्ययन दानानि तपः सत्यं धृतिः क्षमा

तत् परिज्ञाय मार्जारः कोटरान् निःसृत्य बहिः पलायितः

अन्यच् च

शत्रुणा संधिर् न विधेयम्

न जिघ्रन्ति न शृण्वन्ति न पश्यन्ति गत आयुषः

काक मृगौ अपि उक्तवन्तौ मित्र एवम् अस्तु

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्यया अलंकृतः ऽपि सन्

पश्य एनम् मूषिकं पापं स्व जाति समताम् गतम्

चलत्य् एकेन पादेन तिष्ठत्य् एकेन बुद्धिमान्

यतः

तथा

स्नेह छेदे अपि साधूनां गुणा न आयान्ति विक्रियाम्

स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति

शोक अराति भय त्राणम् प्रीति विश्रम्भ भाजनम्

अपरं च

सत् निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति

अन्यथा एव हि सौहार्दं भवेत् स्वच्छ अन्तरात्मनः

वायसः कथयति अस्ति दण्डक अरण्ये कर्पूरगौर अभिधानम् सरः

तथा च

संसार विषय वृक्षस्य द्वे एव रसवत् फले

किं च

अपि च

यानि कानि च मित्राणि कर्तव्यानि शतानि च

न अ समीक्ष्य परं स्थानं पूर्वम् आयतनं त्यजेत्

स च भोजन विशेषैः मां संवर्धयिष्यति

इति विचित्य पक्षिणः सर्वे जालम् आदाय उत्पतिताः

सखे मृग त्वम् आत्मानं मृत वत् संदर्श्य वातेन उदरम् पूरयित्वा पादान् स्तब्धीकृत्य तिष्ठ

तद् अधस् निलयं गन्तुं चक्रे पन्थानम् अग्रतः

दुर्भग आभरण प्रायः ज्ञानं भारः क्रियां विना

अपरं च सतां रहस्यं शृणु मित्र

इत्य् आकर्ण्य स जम्बुकः स कोपम् आह मृगस्य प्रथम दर्शन दिने भवान् अपि अज्ञात कुल शीलः एव आसीत्

ततो ऽहं मन्थरस्य बन्धनं छेत्स्यामि

धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस् तु पञ्चमः

अपरं च

हिरण्यकः कथयति

स्वच्छन्द वन जातेन शाकेन अपि प्रपूर्यते

अतिथिर् यस्य भग्न आशः गृहात् प्रतिनिवर्तते

युष्माभिर् अतिसंचयः कृतः

यस्माच् च येन च यथा च यदा च यच् च यावच् च यत्र च शुभ अशुभम् आत्म कर्म

यातु

यतः

सर्वस्य आश्रय भूताः च ते नराः स्वर्ग गामिनः

वरं विभव हीनेन प्राणैः संतर्पितो ऽनलः

नूनम् अनेन लुब्धकेन मृग मांस अर्थिना तत्र कच्छपं परित्यज्य सत्वरं गन्तव्यम्

इत्य् उक्त्वा हिरण्यको विधाय भोजन विशेषैः वायसं विवरं प्रविष्टः

यतः

तथा अपि यथाशक्ति बन्धनम् एतेषां खण्डय

मार्जारो महिषो मेषः काकः कापुरुषस् तथा

निर्विण्णः शुचम् एति शोक निहितः बुद्ध्या परित्यज्यते

गतानुगतिको लोकः कुट्टनीम् उपदेशिनीम्

किं च

निज सौख्यम् निरुन्धानो यो धन अर्जनम् इच्छति

व्याधितस्य औषधम् पथ्यं नीरुजस्य किम् औषधैः

स च भोजन अवशिष्ट भिक्षा अन्न सहितम् भिक्षा पात्रम् नाग दन्तके ऽवस्थाप्य स्वपिति

यशसि च अभिरुचिः व्यसनं श्रुतौ प्रकृति सिद्धम् इदं हि महात्मनाम्

यतः

अनन्तरं स काकः प्रदोष काले मृगम् अनागतम् अवलोक्य इतस् ततो ऽन्विष्यन् तथाविधं तं दृष्ट्वा उवाच सखे किम् एतत् मृगेण उक्तम् अवधीरित सुहृद् वाक्यस्य फलम् एतत्

चूडाकर्णेन उक्तम्

शक्यस् तेन अनुमानेन परो ऽपि परिरक्षितुम्

तद् यथा लग्न वेला न चलति तथा कृत्वा सत्वरम् आगम्यतां देवेन

आत्म अपराध वृक्षाणाम् फलान्य् एतानि देहिनाम्

अतः

मातृ जङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भीभवति बन्धने

अन्यच् च

लोभेन बुद्धिश् चलति लोभो जनयते तृषाम्

न कश्चित् कस्यचिन् मित्रं न कश्चित् कस्यचिद् रिपुः

विधुर् अपि विधि योगात् ग्रस्यते राहुना असौ लिखितम् अपि ललाटे प्रोज्झितुं कः समर्थः

यथा च उक्तम्

आस्तां मानस तुष्टये सुकृतिनां नीतिर् नवोढा इव वः कल्याणं कुरुतां जनस्य भगवांश् चन्द्र अर्ध चूडामणिः

अथवा

तद् यथा भवितव्यं तथा भवतु तावत् विश्वासम् उत्पाद्य अस्य समीपम् उपगच्छामि इति आलोच्य तम् उपसृत्य अब्रवीत् आर्य त्वाम् अभिवन्दे

मनस्वी म्रियते कामं कार्पण्यं न तु गच्छति
काकी कनक सूत्रेण कृष्ण सर्पम् अघातयत्

ततो लोभ आकृष्टेन केनचित् पान्थेन आलोचितं भाग्येन एतत् सम्भवति

स हि गगन विहारी कल्मष ध्वंस कारी दश शत कर धारी ज्योतिषां मध्य चारी

तच् छ्रुत्वा मार्जारो भूमिं स्पृष्ट्वा कर्णौ स्पृशति

अथ कृपया तद् जीवनाय तद् वृक्ष वासिनः पक्षिणः स्व आहारात् किंचित् किंचिद् उद्धृत्य तस्मै ददति तेन असौ जीवति तेषां शावक रक्षाम् च करोति

एतैर् गुणैर् उपेतो भवत् अन्यः मया कः सुहृत् प्राप्तव्यः

वरं मौनं कार्यं न च वचनम् उक्तं यद् अनृतं वरं क्लैब्यं पुंसां न च पर कलत्र अभिगमनम्

तथा च उक्तम्

अतो ऽहं ब्रवीमि कङ्कणस्य तु लोभेन इत्यादि

भक्षितेन अपि भवता न आहारः मम पुष्कलः

कथम् एतत्

ततः कच्छपं जल समीपे निधाय कर्तरिकाम् आदाय मृग अन्तिकम् चलितः

जन्मनि क्लेश बहुले किं नु दुःखम् अतः परम्
अहो सखे स लज्जा असि बालिका कुलपालिका

सा च पृष्टा मया अवोचत् यो ऽयं

पुनर् आह स ते भर्ता छात्त्र त्वात् दुर्जनः किल

तया यद् गुरु संदिष्टम् उपलब्धं च यत् तया

मया व्रतकम् उद्दिश्य पूजिता देवता द्विजाः

न इदम् पर गृहम् देव्यास् तथा विदितम् एव वः

सत्कारैर् अन्न पान अन्तैः संमानितवती चिरम्

अथवा संकटात् त्राता मम अस्ति एव भवान् इति

यथा उक्तः मन्दया ज्येष्ठो यशस् भागिन् इति त्वया

ततस् तद् वचनात् न्याय्याद् अनुज्ञाता सती मया

इति श्रुत्वा इदम् आसीन् मे को ऽन्यः परिभवः परः

भगीरथयशा युष्मान् वन्दित्वा याचते यथा

सूर्यो ऽपि तद् अहर् मन्ये भग्न अक्ष स्यन्दनः भवेत्

अहं तु तद् दिनं नीत्वा कृच्छ्रान् मन्दिर निष्कुटे

लोकयात्रा इति अथ अवोचम् एनं परिहसन्न् इव

ततः परिजनस् तस्याः प्राह मां राज दारिका

एतद् एव सु पर्याप्तम् अनुरागस्य लक्षणम्

गाढं निष्पीडयन्ती च चिरम् अङ्गं न्यपीडयत्

आहार आद्यैः दुराराधस् त्वया तद् इति मे मतिः

शिञ्जाना रशना शय्यां तद् नितम्बात् अथ अपतत्

किमर्थम् अपि सोपाने चरत्य् आभरण ध्वनि

वेगवती आदिक अप्राप्तौ उपायः कः कृतो मया

उक्त्वा रुष्टा एव तां दृष्ट्वा सा आचष्ट स्म कथाम् इमाम्

क्षमणीयो ऽयम् अस्माकम् आचार अतिक्रमः यतः

क्षणं च तत्र विश्रान्तां ताम् आलिङ्गम् असौ च माम्
सुधा कलशम् आदाय तार्क्ष्यो नागान् उपाययौ

उत्तिष्ठ उत्पत्स्यते कः अपि महात्मा तनयः तव

इत्थं निशम्य जीमूतवाहनात् प्रीत मानसः

नाम्ना अन्वर्थेन विख्यातो यो मनोरथ दायकः

बहिष्कृतः कुलस्य इव कृत्स्नस्य हृदय उत्सवः

तं दृष्ट्वा च अन्वहम् तत्र वासुकिर् भुजग ईश्वरः

ततः प्रस्थितवान् अस्मि कृतकृत्यो निजं गृहम्

नागा भवन्तु मे भक्ष्या इति सो ऽपि हरेः ततस्

ऐच्छद् आत्म उपहारेण कर्तुं पूजा समापनम्

कृत उद्वाहः ततस् तस्थौ तस्मिन् जीमूतवाहनः

भावि तद् तनय आक्रान्ति शङ्का कम्पित वारिभिः

तद् अहं तावद् अद्या एकम् रक्षामि त्वां गरुत्मतः

ततस् तद् विस्मय आक्रान्तः नन्दत् स्व जन बान्धवः

प्रत्युद्गता इव मनसा मम तद् मार्ग धाविना

तत् श्रुत्वा स प्रहृष्टः सन् कल्पवृक्षं प्रणम्य तम्

कन्या मलयवती आख्या स्वसा मे ऽस्ति कनीयसी

अभून् मनः मृग अमन्द वागुरा बन्ध संनिभम्

तत्र अधिवासे सिद्धानां चन्दन छन्न निर्झरे

तत् श्रुत्वा च तथा इति उक्त्वा ताम् आमन्त्र्य तदा एव सः

तस्य अभूत् कल्पवृक्षश् च गृहे पितृ क्रम आगतः

जीमूतवाहनं तं च नाम्ना स विदधे पिता

जानामि तात यद् भावा भवे ऽस्मिन् क्षण भङ्गुराः

सा बभौ लोल नेत्रेण मुखेन आपाण्डु कान्तिना

सरस आरब्ध संगीताः विद्याधर वर अङ्गनाः

आरब्धा हि अ समाप्ता एव किं धीरैः त्यज्यते क्रिया

कदाचिद् अमृतः च्योत लेपः अपि अस्मिन् भवेद् इति

स्व शरीर प्रदानेन मा विषादं कृथाः सखे

गत्वा निवेद्य तद् राजा निजां देवीम् अनन्दयत्

तस्मात् त्वम् एव मे भर्ता भ्राता अयम् च भवत् सुहृद्

अहं च शङ्खचूड आख्यः नागो वारो मम अद्य च

अहं हि सार्थवाहस्य वलभी वासिनः सुतः

लोला क्वापि लयं याति या पर अनुपकारिणी

लोक अनुकम्पी पितरं विजने स व्यजिज्ञपत्

क्षत अङ्गम् तत्र तं च अन्यान् अस्थि शेषान् अहीन् अपि

एकदा वासक स्थायाः तस्याः च समजायत
काकी तु जनयामास उलूकी प्रत्युलूककान्

अनुह्रादश् च ह्रादश् च प्रह्रादश् च एव वीर्यवान्

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रम् ऋषिं नाम्ना अथ देवलम्

सो ऽभवत् सप्तधा गर्भस् तम् इन्द्रो रुषितः पुनः

यं कश्यपः सुत वरम् परमेष्ठी व्यजीजनत्

सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणाम् अमित ओजसाम्

एते वै दानवाः श्रेष्ठा दनु वंश विवर्धनाः

अदितिर् दितिर् दनुश् च एव अरिष्टा सुरसा तथा

गास् तु वै जनयामास सुरभी महिषी तथा

मनोहरायाः शिशिरः प्राणो ऽथ रमणस् तथा

स्वर्भानुर् वृषपर्वा च विप्रचित्तिश् च वीर्यवान्

प्रत्यूषश् च प्रभासश् च वसवो नामभिः श्रुताः

शतं च एवम् समाख्यातं रुद्राणाम् अमित ओजसाम्

देवा एकोनपञ्चाशत् सहाया वज्रपाणिनः

तेषाम् अपि च राज इन्द्र निरोध उत्पत्तिः उच्यते

अग्नि पुत्रः कुमारस् तु शर स्तम्बे श्रिया वृतः

अ कृत्वा पादयोः शौचं दितिः शयनम् आविशत्

भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः

यदि धारयसे शौचं तद् परा व्रतम् आस्थिता

दित्याः पुत्र द्वयम् जज्ञे कश्यपाद् इति नः श्रुतम्

अरिष्टनेमेः पत्नीनाम् अपत्यानि इह षोडश

समुत्पन्नाः सु महता तपसा भावितात्मनः
तण्डुलाः च तथा वेल्लम् अमोघा चित्रतण्डुला

द्वितीयः पट्टिकालोध्रः क्रमुकः स्थूलवल्कलः

असृज् वात गद द्वेषि बल पुष्टि विवर्धनम्

वयःस्था विजया च अपि जीवन्ती रोहिणी इति च

त्वक्क्षीरी वंशजा शुभ्रा वंशक्षीरी च वैणवी

कट्फलः सोमवल्कश् च कैटर्यः कुम्भिका अपि च

स्वादुः पाके रसे अनुष्णः कफ कृत् न अति पित्तलः

तिक्तं कटु उष्ण वीर्यम् च दीपनं पाचनं स्मृतम्

हरेत् कुष्ठम् व्रणं पाण्डुं कषाया वात कृच्छ्र जित्

पञ्चकोल गुणम् तत् तु रूक्षम् उष्णम् विष अपहम्

कटु तिक्त कषाय त्वात् अम्ल त्वात् वात हृत् शिवा

शूल आध्मान उदर श्लेष्म कृमि वात विबन्ध नुद्

कास ज्वर विष अशीति वातिक आमय सिध्म हृत्

हरिद्रा काञ्चनी पीता निशा आख्या वरवर्णिनी

यत्र स्यात् क्षीरकाकोली काकोली अत्र जायते

विबन्ध आनाह विष्टम्भ हृद् रुज् गौरव शूल नुद्

जीवक ऋषभकौ मेदे काकोल्यौ ऋद्धि वृद्धिके

गुल्म कास कृमि श्वास नाशनम् कटुकं स्मृतम्

तृष्णा अतीसार पित्त अस्र विष क्रिमि विसर्प जित्

निमज्जेत् सा प्रशस्ता च कथिता अतिगुण प्रदा

आर्द्रं तु तद् गुणम् स्वादु विशेषात् पित्त नाशनम्

बृंहणं वात दाह अस्र पित्त शोष ज्वर अपहम्

ज्योतिष्मती स्यात् कटभी ज्योतिष्का कङ्गुनी इति च

तीक्ष्णा उष्णा पित्तला मोह मन्द वाच् वह्नि वर्धिनी

हरीतक्याः फले यत्र द्वयं तत् श्रेष्ठम् उच्यते

ऋद्धिर् बल्या त्रिदोष घ्ना शुक्रला मधुरा गुरुः

जीवक ऋषभक स्थाने विदारी मूलम्

सप्तानाम् अपि जातीनां प्रधाना विजया स्मृता

पित्त प्रशमना सा तु शुष्का पित्त प्रकोपिणी

यवजः स्वर्जिका च इति क्षाराष्टकम् उदाहृतम्

हैमवती उदिता तद्वत् वातम् हन्ति विशेषतः

व्रण उरस् क्षत वीसर्प कृमि कुष्ठ गद अपहा

हवुषा दीपनी तिक्ता मृदु उष्णा तुवरा गुरुः

हिङ्गु उष्णम् पाचनं रुच्यं तीक्ष्णं वात बलास नुद्

वचा उग्रगन्धा कटुका तिक्ता उष्णा वान्ति वह्नि कृत्

गुल्म आध्मान तृषा छर्दि हिक्का कण्डू हृद् आमयान्

चक्रमर्दः प्रपुन्नाटी दद्रुघ्नो मेषलोचनः

विडङ्गं कटु तीक्ष्ण उष्णम् रूक्षं वह्नि करम् लघु

वृन्ते तिक्तस् त्वचि कटुर् अस्थि स्थः तुवरो रसः

काचिद् आस्वाद मात्रेण काचिद् गन्धेन भेदयेत्

कणा मूल गुणम् चव्यं विशेषाद् गुदज अपहम्

निहन्ति शूल वात आम श्लेष्म श्वास गल आमयान्

सा एव कालीयकः प्रोक्तः तथा कालेयकः अपि च

सैन्धवं लवणं स्वादु दीपनं पाचनं लघु

अध्व अति खिन्नः बल वर्जितः च रूक्षः कृशो लङ्घन कर्शितः च

शूल गुल्म विबन्ध आम वात श्लेष्म हरम् सरम्

मञ्जिष्ठा विकसा जिङ्गी समङ्गा कालमेषिका

रसाः कति समाख्याताः कति च उपरसाः स्मृताः

चेतकी परमा शस्ता हिता सुख विरेचना

नामानि कति च उक्तानि किम् वा तासां च लक्षणम्

इन्द्रयवं त्रिदोष घ्नम् संग्राहि कटु शीतलम्

ज्वरे तु सततं पथ्यं कोष्ठ शुद्धि करम् परम्

रूक्षः कुष्ठ कफ आनाह शोथ गुल्म व्रण अपहः

भल्लातकं त्रिषु प्रोक्तम् अरुष्को ऽरुष्करो ऽग्निकः

उष्णा ज्वर अनिल श्लेष्म व्रण शूला अक्षिरोग हृत्

कृष्णजीरः सुगन्धः च तथा एव उद्गारशोधनः

रूक्षा हृद्या श्वास कुष्ठ मेह ज्वर कृमि _

खसबीजानि बल्यानि वृष्याणि सु गुरूणि च

यथा स्यात् क्षीरकाकोली काकोली अपि तथा भवेत्

नाले कषाय उद्दिष्टो नाल अग्रे लवणः स्मृतः

कुतो हरीतकी जाता तस्याः तु कति जातयः
वामदेव्यम् आत्मा

एतान्य् अस्य पञ्च ज्योतींषि इद्धानि एषु लोकेषु दीप्यन्ते य एवं वेद

सम आयुः वामदेव्यम्

अश्नुते स्वर्गं लोकं य एवं वेद
अथ अपि उदाहरन्ति

यावन्तं ह वा इमां वित्तस्य पूर्णां ददत् स्वर्गं लोकं जयति तावन्तं लोकं जयति भूयांसं च अक्षय्यम् च अप पुनर्मृत्युं जयति य एवं विद्वान् स्वाध्यायम् अधीते

न फाल कृष्टम् अधितिष्ठेद् ग्रामं च न प्रविशेत्

तान् मनीषी न आद्रियेत

न अ वेद विद् मनुते तं बृहन्तं सर्व अनुभूम् आत्मानं संपराय इति

परिव्राजकः परित्यज्य बन्धून् अ परिग्रहः प्रव्रजेद् यथाविधि

ब्रह्मचारी गुरु शुश्रूषी आ मरणात्
स उपकल्पयते चन्द्रं च छागां च कृष्ण बलक्ष्यौ ऊर्णा स्तुके उष्णीषं द्वे वाससी द्वे कृष्णाजिने सोमक्रयणीं सा एषा अरुणा पिङ्गला एकहायनी भवति सोम वाहनौ अनड्वाहौ सोम वाहनम् अनः प्रक्षालितम् उद्धृत फलकम् रोहितं चर्म आनडुहम् द्वयम् इध्माबर्हिः कार्ष्मर्य मयान् परिधीन् आश्ववालं प्रस्तरम् ऐक्षवी विधृती स्थालीं पद्धरणीम् अंशु ग्रहणम् हिरण्यम् औदुम्बरीं राज आसन्दीम् तस्यै नाभि दघ्नाः पादा भवन्त्य् अरत्नि मात्राणि शीर्षाण्य् अनूच्यानि

अथ उपनिष्क्रम्य संप्रैषम् आह सोम विक्रयिन् सोमं शोधय उपरवाणां काले रोहिते चर्मण्य् आनडुहे ऽपाम् अन्ते ब्राह्मणो दक्षिणत आस्ताम् ता गावो दूरं मा गुर् यासु सोमक्रयणी च सोम वाहनौ च अनड्वाहौ सोम वाहनम् अनः प्रक्षालयत उद्धृत फलकम् इति
गुरुः स लवणः काण कपोतः सर्व दोष कृत्

वाताम आदि उष्ण वीर्यम् तु कफ पित्त करम् सरम्

वाताम अभिषुक अक्षोट मुकूलक निकोचकम्

वेसवारो गुरुः स्निग्धो बल उपचय वर्धनः

कटु पाके हिमं केश्यम् अक्षम् ईषच् च तद् गुणम्

दीपनी पाचनी मेध्या वयसः स्थापनी परम्

रक्तो महान् स कलमः तूर्णकः शकुनाहृतः

इति द्रव्य क्रिया योग मान आद्यैः सर्वम् आदिशेत्

पतङ्गास् तपनीयाश् च ये च अन्ये शालयः शुभाः

निष्पावो वात पित्तास्र स्तन्य मूत्र करः गुरुः

फणिज्ज आर्जक जम्बीर प्रभृति ग्राहि शालनम्

तर्कारी वरुणम् स्वादु स तिक्तम् कफ वात जित्

अभीरु वीरा जीवन्ती जीवक ऋषभकैः स्मृतम्

करीरम् आध्मान करम् कषायं स्वादु तिक्तकम्

परं वात हरम् स्निग्धम् अनुष्णं तु प्रियाल जम्

कषाय अनुरसाः पथ्या लघवो मूत्रला हिमाः

वरो ऽत्र मुद्गो अल्प चलः कलायस् त्व् अति वातलः

यश् च आग्नेय औषध क्वाथ साधितः भृष्ट तण्डुलः

काकमाची सरा स्वर्या चाङ्गेर्य् अम्ला अग्नि दीपनी

राजमाषो अनिल करः रूक्षो बहु शकृत् गुरुः

ग्रहणि अर्शः विकार घ्नः वर्चः भेदि तु वास्तुकम्

जीवञ्जीवक दात्यूह भृङ्गाह्व शुक सारिकाः

स्वादु उष्णाः गुरवः स्निग्धाः पाके ऽम्लाः श्लेष्म पित्तलाः

मांसाद् गरीयो वृषण मेढ्र वृक्क यकृत् गुदम्

कृष्णे सौवर्चल गुणाः लवणे गन्ध वर्जिताः

घ्नन्ति संतर्पणाः पानात् सद्य एव बल प्रदाः

पित्तलं दीपनं भेदि वात घ्नम् बृहती द्वयम्

हरिण एण कुरङ्ग ऋक्ष गोकर्ण मृगमातृकाः

दृश् शुक्र हृत् कटुः पाके तद्वद् बीजं कुसुम्भ जम्

कठिल्लं केम्बुकं शीतं स कोशातक कर्कशम्

कूष्माण्ड तुम्ब कालिङ्ग कर्कारु एर्वारु तिण्डिशम्

रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचि प्रदा

लवणानां प्रयोगे तु सैन्धव आदि प्रयोजयेत्

कषायं स्वादु संग्राहि कटु पाकम् हिमं लघु

स्थौल्य अग्नि सदन श्वास कास श्लीपद पीनसान्

स्विन्नं निष्पीडित रसम् स्नेह आढ्यम् न अति दोषलम्

सर्वं हृद्यं लघु स्निग्धं ग्राहि रोचन दीपनम्

स्वादु पाक रसम् स्निग्धं विष्टम्भि कफ शुक्र कृत्

सु निषण्णः अग्नि कृत् वृष्यस् तेषु राजक्षवः परम्

न्यूनो यवाद् अनुयवो रूक्ष उष्णः वंश जः यवः

लघु सौवर्चलं हृद्यं सुगन्ध्य् उद्गार शोधनम्

शकृत् मूत्र विबन्ध घ्नम् केश्यं मेध्यं रसायनम्
अथ यत् त्रिष्टुभं गायति क्षत्रं वै त्रिष्टुप् क्षत्रियम् एव तद् ब्राह्मणस्य स्वे ऽन्वाभजति

स्वे ऽनु ह्य् एनम् आभजति

यतो ह वा इदम् एता विगीयन्ते ततो ह इदम् ब्राह्मणा जीयन्ते